Część ogólna prawa cywilnego
§ 4. Zasady wspó ycia spo ecznego i
łż
ł
klauzule generalne
Zasady współżycia
społecznego nie są normami prawnymi,
uzupełniają jednak istniejący porządek
prawny. Zasady współżycia społecznego,
będące wytworem poglądów, obyczajów,
tradycji i moralności w społeczeństwie, są
zasadami zależnymi od panujących
stosunków społeczno-kulturalnych i
gospodarczych. Przepisy prawa cywilnego nie
zawierające własnych ocen, a odsyłające do
zasad współżycia społecznego (a także
do innych zasad ogólnych, np. do zasady
społeczno-gospodarczego przeznaczenia
prawa) - nazywane są klauzulami
generalnymi. Funkcją klauzul generalnych
jest
więc umożliwienie szczególnej elastyczności
w stosowaniu prawa.
§ 5. Stosunek cywilnoprawny
Stosunkiem
cywilnoprawnym nazywamy stosunek
społeczny regulowany normami prawa
cywilnego. Cechami wyróżniającymi ten
stosunek od stosunków innych gałęzi prawa
jest przede wszystkim jego majątkowy
charakter (z nielicznymi wyjątkami, bowiem
stosunkami cywilnoprawnymi są również
stosunki na tle ochrony dóbr osobistych)
oraz równorzędność podmiotów
występujących w tym stosunku. Na stosunek
cywilnoprawny, jak na każdy stosunek
prawny, składają się następujące elementy: -
strony (podmioty) stosunku prawnego,
- przedmiot stosunku prawnego, - prawo
(uprawnienie), - obowiązek, będący
korelatem tego prawa. Podmiotami
stosunków cywilnoprawnych mogą być bądź
osoby fizyczne, bądź osoby prawne. Prawa
(uprawnienia) i obowiązki stron składają
się na treść stosunku cywilnoprawnego.
Przedmiotem stosunków cywilnoprawnych
jest to wszystko, na co są skierowane
obowiązki i uprawnienia podmiotów tego
stosunku.
§ 6. Osoby fizyczne
Każda osoba fizyczna lub
prawna może występować jako
podmiot stosunków cywilnoprawnych. Tę
możność występowania w charakterze
podmiotu stosunku cywilnoprawnego, a więc
zdolność do tego, aby być podmiotem
praw i obowiązków, nazywamy zdolnością
prawną. Zdolność prawną ma każdy
człowiek od chwili urodzenia do momentu
śmierci. Zdolność prawną mają więc nie
tylko ludzie dorośli, lecz również dzieci, które
mogą mieć pewne prawa i obowiązki,
mogą uczestniczyć w stosunku prawnym jako
właściciele określonych rzeczy itd. W
przeciwieństwie do zdolności prawnej, którą
mają wszyscy, zdolność do czynności
prawnych ma nie każdy człowiek. Zdolność
do czynności prawnych polega na
możności nabywania praw, zaciągania
zobowiązań i rozporządzania prawami przez
własne działanie. O tym, czy osoba fizyczna
ma i w jakim stopniu zdolność do
czynności prawnych, decydują dwa kryteria:
- wiek danej osoby, - jej ewentualne
całkowite lub częściowe
ubezwłasnowolnienie. Pełną zdolność do
czynności prawnych
mają osoby pełnoletnie. Są to osoby, które
ukończyły 18 lat życia, a ponadto osoby
małoletnie, które zawarły związek małżeński.
Osoba pełnoletnia ma pełną zdolność
do czynności prawnych z wyjątkiem
przypadku, gdy została całkowicie lub
częściowo
ubezwłasnowolniona. Ograniczoną zdolność
do czynności prawnych mają osoby,
które ukończyły 13 lat, a nie ukończyły lat 18
i nie zostały całkowicie
ubezwłasnowolnione. Ponadto ograniczoną
zdolność do czynności prawnych mają
osoby pełnoletnie, częściowo
ubezwłasnowolnione. Nie mają zdolności do
czynności
prawnych osoby, które nie ukończyły lat 13,
oraz osoby ubezwłasnowolnione
całkowicie. Czynność prawna dokonana przez
osobę, która nie ma zdolności do
czynności prawnych bądź ze względu na
wiek, bądź z powodu całkowitego
ubezwłasnowolnienia jest nieważna.
§ 7. Osoby prawne
Osobą prawną jest
wyodrębniona jednostka organizacyjna,
wyposażona przez normy prawne w zdolność
prawną, która może występować w
stosunkach cywilno-prawnych jako ich
podmiot. Obecnie w systemie prawa
polskiego
osobami prawnymi są m.in. spółki kapitałowe
(akcyjna i z ograniczoną
odpowiedzialnością), spółdzielnie,
przedsiębiorstwa państwowe, fundacje,
uczelnie
wyższe itd. O tym, którym jednostkom
przyznana zostaje osobowość prawna,
decyduje ustawodawca, kierując się
względami celowości gospodarczej, stopniem
wyodrębnienia organizacyjnego itd. Każda
osoba prawna ma zarówno zdolność
prawną, jaki zdolność do czynności
prawnych. Mając zdolność prawną i zdolność
do
czynności rawnych, osoba prawna od chwili
swego powstania może nabywać prawa,
zaciągać zobowiązania oraz rozporządzać
swymi prawami. Osoba prawna - jako
pewien twór społeczny - może jednak
składać oświadczenia woli tylko za pomocą
swoich organów. Działanie organu jest
działaniem samej osoby prawnej. Zakres, w
jakim działają organy osoby prawnej,
określony jest w przepisach prawa oraz w
opartym na nich statucie. W teorii prawa
cywilnego wyróżnia się trzy zasadnicze
systemy powstawania osób prawnych: 1)
system aktów organów państwowych, 2J
system koncesyjny, 3) system normatywny
(zwany rejestracyjno-meldunkowym).
System aktów organów państwowych polega
na tym, że zasadniczą przesłanką
powstania osoby prawnej jest akt organu
państwowego. System koncesyjny polega
na tym, że wprawdzie z inicjatywą
utworzenia osoby prawnej występują
zainteresowane osoby fizyczne lub prawne,
jednak jej utworzenie możliwe jest
dopiero po uzyskaniu zezwolenia
odpowiedniego organu (zwykle organu
administracji), a więc swojego rodzaju
koncesji. W tej drodze powstają np. banki.
System normatywny polega na tym, że do
jej założenia muszą być spełnione
wszystkie przesłanki przewidziane w aktach
normatywnych. Spełnienie tych
przesłanek podlega kontroli i jest warunkiem
powstania osoby prawnej. Oprócz
odpowiednich aktów organów państwowych,
udzielenia zezwoleń itd. z reguły
podstawową przesłanką uzyskania
osobowości prawnej lub jej utracenia jest
wpis do
rejestru lub wykreślenie z rejestru.
§ 8. Skarb Pa stwa jako osoba prawna
ń
Skarb
Państwa jest w stosunkach
cywilnoprawnych podmiotem praw i
obowiązków, które dotyczą mienia
państwowego
nie należącego do innych państwowych osób
prawnych. Skarb Państwa jest osobą
prawną o tyle szczególnego rodzaju, że nie
stosują się do niego przepisy o powstaniu
i ustaniu osoby prawnej. Wynika to z faktu,
że Skarb Państwa jest uosobieniem
samego państwa w stosunkach
cywilnoprawnych. Skarb Państwa nie
występuję jako
podmiot praw i obowiązków w odniesieniu do
całości mienia państwowego. Znaczna
część składników tego mienia należy, bowiem
do państwowych osób prawnych (np.
do przedsiębiorstw aństwowych). Te
państwowe osoby prawne same we własnym
imieniu występują jako podmioty stosunków
cywilnoprawnych, nabywają prawa,
zaciągają zobowiązania, występują jako
podmioty w sporach cywilnoprawnych itd.
Natomiast Skarb Państwa jest podmiotem
praw i obowiązków w zakresie tej części
mienia państwowego, która nie należy do
żadnej państwowej osoby prawnej (np. w
stosunku do mienia szkół podstawowych i
średnich). Nie mając osobowości prawnej,
jednostki te nie mogą występować
samodzielnie jako podmioty stosunków
cywilnoprawnych. Skarb Państwa nie ponosi
odpowiedzialności za zobowiązania
przedsiębiorstw państwowych i innych
państwowych osób` prawnych, chyba, że
przepis szczególny stanowi inaczej. Z kolei
przedsiębiorstwa państwowe i inne
państwowe osoby prawne nie ponoszą
odpowiedzialności za zobowiązania Skarbu
Państwa.
§ 11. Przedmioty stosunków
cywilnoprawnych.
Przedmiotem stosunków
cywilnoprawnych jest to wszystko, na co są
skierowane obowiązki i uprawnienia
podmiotów tego stosunku. Przedmioty
stosunków cywilnoprawnych: a) rzeczy, b)
energia, c) zorganizowane kompleksy
majątkowe (np. przedsiębiorstwo). Rzeczami
są materialne części przyrody na tyle
wyodrębnione, że w stosunkach
społecznogospodarczych
mogą być traktowane jako dobra samoistne.
Podział rzeczy na
ruchome (tzw. ruchomości) i nieruchome
(tzw. nieruchomości). Nieruchomościami w
myśl k.c. są części powierzchni ziemskiej
stanowiące odrębny przedmiot własności
(grunty), jak również budynki Wszystkie
rzeczy, które w myśl podanej definicji nie są
nieruchomościami, są w rozumieniu naszego
prawa ruchomościami. Podział rzeczy na
oznaczane co do tożsamości i oznaczone co
do gatunku. Rzeczy oznaczone co do
tożsamości są przedmiotami
zindywidualizowanymi (np. określony obraz).
Rzeczy
określone co do gatunku określane są
jedynie według pewnych cech generalnych
(standardu, wagi, normy jakości itd.). Podział
rzeczy na podzielne i niepodzielne.
Rzeczami niepodzielnymi są rzeczy, których
nie można dzielić na części bez istotnej
zmiany ich charakteru lub wartości. Rzeczami
niepodzielnymi są rzeczy takie jak np.
radio, samochód itd.
§ 12. Czynno ci prawne
ś
Czynnością prawną
nazywamy czynność składającą się co
najmniej z jednego oświadczenia woli,
zmierzającego do wywołania skutków
prawnych, tj. do ustanowienia, zmiany lub
zniesienia stosunku prawnego. Dokonując
czynności prawnych, podmioty prawa dla
urzeczywistnienia swych celów wchodzą z
innymi podmiotami w stosunki prawne,
nabywają lub przenoszą prawa, zaciągają
zobowiązania, mogą istniejące stosunki
prawne modyfikować lub znosić. Czynnością
prawną jest np. złożenie oferty, zawarcie
umowy lub wypowiedzenie umowy. W
każdej czynności prawnej koniecznym jej
elementem jest oświadczenie woli.
Oświadczeniem woli nazywamy
uzewnętrzniony przejaw woli wywołania
określonych
skutków rawnych. Kodeks cywilny
przeprowadza szczegółową klasyfikację
czynności
