Brykowska M., Sklepienia kryształowe- niektóre problemy TEKST

Sklepienia kryształowe*: niektóre problemy

ARIA

RYKOWSKA

Z problemem sklepień kryształowych spotykamy się w literaturze tylko na

marginesie  prac  poświęconych  zagadnieniom  architektury  gotyckiej,  szczególnie
Clasena,  Mencla,  Lłbala  i  in.i  Autorzy  ci  podają  przykłady  występowania  skle
pień  kryształowych  oraz  interpretują  ich  pochodzenie,  różniąc  się  znacznie
w  poglądach:  np.  Mencl  i  Gasen  wywodzą  sklepienia  z  Saksonii,  natomiast  Libal  '
uważa  je  za  wytwór  lokalny  (np.  czysto  czeski)

. Pierwszą szczegółową pracę

wnikającą także w zagadnienia techniczne sklepień podjęli niedawno badacze
czescy, Milada i Oldrich Rado wie

; bezpośredni kontakt z nimi oraz zapoznanie

się z szeregiem ich opublikowanych prac ułatwiły mi usystematyzowanie i ana
lizę sklepień kryształowych w Polsce.

V -

Sklepienie kryształowe występuje w trzech grupach terytorialnych: w Saksonii,

Czechach i pn.-wsch. Polsce (ii. 1). Najwcześniejszy przykład pochodzi • z
1471 r. z zamku w Miśni; w latach dziewięćdziesiątych XV w. stosowane jest już w
Czechach, a około 1500 r. w Gdańsku.

Omawiane grupy łączy jedynie zastosowanie łamanej, ostrosłupowej wy-

sklepki,  natomiast  pozostałe  cechy,  jak:  konstrukcja,  technika,  rysunek  drutów,
materiał  itp.,  są  różne  i  wynikają  z  tradycji  budowlanej  poszczególnych  regio-
nów.  Sam  pomysł  ostrej  wysklepki  mógł  być  zaczerpnięty  z  Saksonii,  zarówno
przez  budowniczych  czeskich  jak  i  gdańskich.  Jednak  interesujące  cechy  indy-
widualne  poszczególnych  grup  całkowicie  usprawiedliwiają  omówienie  ich  od-
dzielnie, w kolejności formowania.

* Praga* wyrazić serdeczne podziękowanie doc. tir A. Miłobedzkiemu i doc dr W. Kranowildemu za cenne

uwagi dotyczące omawianych zagadnień.

> D. LI

BAŁ

Goltckd architektura w Ctchich a na Słotni. Prana 1948,

248: V. MlNCL. Cuka urtUttknra <k>t»

luctinburM. Prana 1941, i. 177; K. H. C

LAUN

DtuudK GtwM» itr SpSttottk, Berlin 1938, s. 87.

■

Podobny pogląd wyraża T. Ku»ATOvA. Skltpkowa kltnka. Pamatky Areheologlcke XLIII. 1941 (Historie) 1949;

por.: M. R

ADOV

A-S

TIKOV

Sillpkoyd kUtiba. PHip4vk k dilMm pozdnt tolkki anklukuuy, Ument, VI, 1938,

nr !), przypis 6.

■

M. R

ADOV

A.9

TIICO

\X.

op. ciL: O. R

ADA

Poifa4 totlck) Hm w Jó<hymovi. Zp»vy Pamatkove Pete, XVIII

1958. nr 1—2: M. O. R

AOOV

SkllpkoYi kttnba a proilor. Umenl, VIII, 19«0, nr 5. PP. M. I O. Radom składam »er-

deczne podziękowanie za udostępnienie mi materiałów i motliwosc Ich przedyskutowania.

243

AKSONIA

W końcu XV i na początku XVI w. teren południowych Niemiec i Austrii

stanowi odrębne środowisko budowlane i artystyczne. Nie jest więc przypadkiem,
ż

e właśnie w tym kręgu Arnold z Westfalii odkrył możliwość kryształowego cię-

cia wysklepki sklepiennej, które zastosował po raz pierwszy w 1471 r. w Zamku
Albrechtsburg w Miśni

(ii. 2, 3). Występujące tu ostre druty sklepienie stano-

wiły w koncepcji przestrzennej wnętrza niezbędny element: stworzyły przekrycie
ś

wiatłocieniowe i ekspresyjne. Sklepienie kryształowe zastosowano we wszystkich

pomieszczeniach, także na spiralnie skręconej klatce schodowej i we wnękach
przyściennych. Najciekawsze znajduje się w dwóch salach pierwszego piętra
i różni się od pozostałych tym, że druty częściowo przechodzą w żebra.

Nowa technika wysklepki rozprzestrzeniła się w Saksonii stosunkowo szybko,

jednak w innych przykładach nie wynikała z ogólnej koncepcji budowli, jak
w Miśni, lecz ograniczała się do przekryć niewielkich pojedynczych pomieszczeń,
np. zamkowych kaplic (Frauenheim XV/XVI w.,  Gnandstein XV w.,  Lauenstein
XV w., Sachsenburg 1488 — dzieło Hansa Reynharta, Stolpen ok. 1500, Strehla
ok. 1570, i in.) i sieni (Trebsen 1522. Wurzen 1491)'. Przesklepienie kryształowe
pałacu  w  Miśni  było  także  wzorem  dla  budowli  miejskich.  Z  lat  1472-1481
pochodzą sklepienia miejscowego ratusza i kamienic, z końca XV w. ratusza
i kamienic w Plauen i Annaberg, z czego dwa pierwsze zespoły przypisywane
są  Arnoldowi  z  Westfalii

. W kościołach Saksonii sklepienie kryształowe nie

znalazło  szerszego  zastosowania.  Ograniczano  się  jedynie  do  przekryć  małych
pomieszczeń,  np.  chóru  w  Taubenheim  czy  krużganku  w  Rocknitz  z  1476  r.
(także  dzieło  Arnolda  z  Westfalii).  Na  terenie  sąsiedniej  Marchii  jedynym  zna-
nym przykładem,  gdzie  sklepienie  współuczestniczy  w  całej  koncepcji  wnętrza,
jest kaplica św. Piotra w Brandenburgu z 1522 r.

Do omawianej grupy sklepień możemy włączyć sklepienia kryształowe

Austrii, np. przekrycie sali w Greinberg z lat 1488-1493' (ii. 4), które posiada
interesujące, przenikające się w wielu płaszczyznach druty oraz wyjątkowo głę-
bokie, ostrosłupowe wysklepki.

ZECHY

Importowany z Saksonii przez bernardynów pomysł ostrej wysklepki skle-

piennej  włączony  został  w  późnogotycki,  czeski  nurt  architektury.  Stąd  rozwią-
zania  sklepień  kryształowych  na  terenie  Czech  mają  cechy  nie  znane  w  innych
zespołach. W latach 1490-1515  przesklepiono kryształowo pięć kościołów:

•

A. E

SINWUN

Dl* nmanUclu und dli »orbc*« Baukwut. DarmiUdl 1889, s. 97; H. G

OBU

BOrgtr und SMó-

atr In Sachun. Dn»den 1940, i. 103; B. H

EMFEL

Cncklchf der detaichn Baukwu?, Mtlnchen 1956, i. 108—

110.

•

H. G«0oix, op. dt. Ł 90; O. Duuo, HaimUmch dtr dntschen KumtdtnkmMcr. I. MIlfldemscMaiul, Berlln194O,

t. 212, 327, 360, 414.

• W. L

UDWKJ

Ba Gani durch AU-fUuuii, Plauon 1933.1. *i.

» M.. O. R

ADOV

cit, l 438—439.

246 •

H. cum, op. dL, i. M.

5. Chomutpv, dom mieszkalny. Sklepie-

nie, 1525. (Wg Radovej)

4. Greinberg, zamek. Sklepienie,

1488-1493. (Wg Clasena)

dwunawowe w Bechyni (il. 6), Sobesławiu (Mistrz Zdenek), Bratnej, trzyna-
wowy — w Nezamyślicach, i oparty na jednym słupie — w Bielczycach.

W układzie przestrzennym ta grupa zachodnioczeska nawiązuje do architek-

tury przedhusyckiej, a zastosowane tu sklepienia kryształowe czynnie organizują
wnętrze.  Najważniejsze  cechy  tych  sklepień  to  zastąpienie  arkad  międzynawo-
wych  kryształowymi,  sieciowymi  łącznikami,  brak podziałów  na  przęsła, oparcie
rysunku  drutów  na  zasadzie  czteroramiennej  gwiazdy,  opisanie  drutów  na  za-
sadzie kolebki z lunetami

Najbardziej interesującą grupę stanowią sklepienia wnętrz mieszkalnych na

południu Czech, pochodzące z pierwszej połowy XVI w., w miastach: Jindri-
chiiv Hradec, Jachymov, Slavonice (U. 7) i Znojno

. W konstrukcji nawiązują

do czeskich i południowoniemieckich sieciowych sklepień żebrowych. Charakte-
ryzują się opuszczonymi zwornikami oraz stosowaniem drutów w rzucie kolistych
lub^odcinkowych, nieznanych nigdzie poza Czechami.

Przekrycie kryształowe małych pomieszczeń jest typowe dla całych Czech.

Najbardziej  postępowe  pochodzą  z  północy:  np.  Kadań  —  sklepienie  kapi-
tularza,  Chomutov  (il.  5)  —  sklepienie  sieni  o  drutach  biegnących  w  wielu
płaszczyznach  (z 1525)

, Ostrov — sklepienie kaplicy w kościele farnym (z prze-

łomy, XV/XVI w.) i inne. Wszystkie zbliżają się w konstrukcji do kolebki,
a w rysunku rozwijają zasadę sieci lub czteroramiennej gwiazdy.

6. Bechyne, kościół N. M. Panny 1491-1513. Sklepienie. (Wg. Radovych)

7. Slavonice, dom mieszkalny 1550. Sklepienie.

PÓŁNOCNE ZIEMJE POLSK I

Pierwsze sklepienia kryształowe na terenie Polski wykonane zostały w Gdań-

sku. W  końcu XV i na początku XVI w. następuje szereg przebudów gdańskich
kościołów  miejskich:  kościół  N.  M.  Panny,  przebudowany  w  latach  1484—1488,
przesklepiono  w  1499-1502  (Henryk  Hetzel)  (ii.  9);  kościół  św.  Katarzyny,
przebudowany  w  latach  1484-1486,  przesklepiono  ok.  1500

; kościół św. św.

Piotra i Pawła, przebudowany w końcu XV w., przesklepiono w latach 1514-
1516".

M. O. R

ADOV

op. cit., s. 448—4«0.

Druty w kluczu sklepienia mają tę samą wysokość co druty w kluczu łączników poprzecznych i wzdłużnych. V.
L

ORENC

V. P

ELZLBANER

M. R

EICHERT

Asanace historlckych Jąder misi, Zpravy Pamatkovć Pece, Xl—XII, 1951—

S2, nr 1—2; O. R

ADA

op. cit., >. 31—36; M. R

ADOVA

-S

TIKOV

op. cit, i. 224—226.

V. M

ENCL

MUtmiky Mm

leskiho stfrJmiku, Zpravy Pamatkove Pece. XIII, 1953, nr 6.

" Kościół N.M. Panny w Gdańsku wzniesiony jako bazylika 1343—1379, przebudowany w części wschodniej

1402—1454, w części zachodniej 1484—1488; w 1499—1502 założono sklepienie gwiaździste i kryształowe w nawach
bocznych.  Rysunek  sklepień  gwiaździstych—żebrowych  i  kryształowych  jest  Identyczny.  Kościół  św.  Katarzyny
wzniesiony  1350—1400,  przebudowany  w  1  poł.  w.  XV,  ukończony  1484—1486.  Brak  danych  o  przesklepieniu,
które nastąpiło przypuszczalnie ok. 1500. Sklepienie kryształowe założone zostało nad nawami bocznymi, w kruchcie
pod  wieżą  oraz  w  dwóch  kaplicach.  Por.:  J.  S

TANKIGWICZ

Pseudobazyttki gdańskie. Rocznik Gdański, XIV,

1955; C. D

CHIO

E. G

ALŁ

Namdbucfi der deutschen Kunstdenkmaler DeuiichordenilatiJ Preussen, MUncheo 1952, s.

4,9.

>• Wzniesiony zoatal 1393—1424. W końcu XV w. następuje przebudowa koicioła z oseudobazyllki na halę,

zakończona przcaklepłenicm kościoła 1514—1516. Sklepienie kryształowe założono nad nawami bocznymi; posiada rysunek
tut zasadzi* oamioramiennej gwiazdy, lecz b«ł drutów przekątnych ł przewodniego. Per. K. K0CZOROW3KL 248 KoicliUw.
Jw. TOwrą/ Pawia w Otlatoku, Pracownie Konserwacji Zabytków, Gdańsk 1951, maszynopis.

Szczególnie charakterystyczny jest układ przestrzenny tych kościołów. Są to

kościoły trzynawowe, halowe, o filarach ośmiobocznych dźwigających, sklepienia .
ż

aglaste: gwiaździste, żebrowe w nawach głównych, a kryształowe w nawach

bocznych. Wnętrza wysmukłe, jasne, oświetlone dużymi oknami, posiadają rów-
noważne kierunki widokowe. W przeciwieństwie do hal czeskich, zastosowano

S. Schematy sklepień kryształowych: a. Gdańsk, kościół N. M. Panny, b, Gdańsk, kościół

w. Katarzyny, c. Gdańsk, kościół św. św. Piotra i Pawła, d. Wilno, kościół bernardynów,

e. Kętrzyn, kościół par., f. Łomża, kościół par., g. Barczewo, kościół par., h. Olsztyn,

kościół par. (Opr. autorka)

arkady międzynawowe. Sklepienia żebrowe i

kryształowe nie różnią się w rysunku, którego

ośrodkiem jest ośmioramienna gwiazda. Podział na

poszczególne

przęsła

zatraca

się

dzięki

zastosowaniu rozdrobnionych wysklepek, mimo to

drut jarzmowy jest konsekwentnie wyprowadzony i

nie przorwany. Także drut przewodni zastąpił

wcześniejsze a charakterystyczne na tym terenie

ebro. Cechy te 250 świadczą, że sklepienia

kryształowe hal gdańskich nie są importem

obcym, lecz

10. M orąg, koś c iół ś w. ś w. Piotr a i P awła.

Skle -pienie, 1503. (Fot T. Chrzanowski)

wywodzą się wprost z gwiaździstych sklepień.na tym terenie, niemniej sam po-
mysł kryształowej wysklepki mógł być zaczerpnięty z Saksonii (il. 8).

Poza wymienionymi kościołami, sklepienie kryształowe stosowane było

w Gdańsku w małych formach: w zakrystii i w arkadach' przyściennych kościoła
ś

w. Bartłomieja (ok. 1500)

w chórze kościoła brygidek (przed 1514); w kruż-

ganku klasztoru franciszkanów (1514)

. Na Pomorzu gdańskim ok. 1500 r.

został przebudowany i przesklepiony, prawdopodobnie przez Mistrza Matza, ko-
ś

ciół św. Jana w Malborku", a w 1557 r. Antoni Schultes, gdańszczanin, zaskle-

pił kryształowe ramiona transeptu kościoła cysterskiego w Pelplinie

. Oba

wymienione przykłady nie odbiegają od gdańskiego systemu przestrzennego
i rozwiązań szczegółów.

Na Warmii w pierwszej połowie XVI w. przebudowano na pseudobazyliki

i przesklepiono kilka kościołów parafialnych. W Morągu (iL. 10) w 1503 r.
Mistrz Matz zastosował sklepienie kryształowe w nawach bocznych

, natomiast

w kilkanaście lat potem, w 1515 r., w Kętrzynie przekrył kryształowo wszystkie
nawy, prezbiterium i kaplice

. .Podobne sklepienia jak w Morągu znajdują się

w kościele w Barćzewie (po 1544)

i w Pollesku (z 1546)

, a na wzór Kętrzy22

na—w Łomży na Mazowszu, z pierwszej połowy XVI

Sam fakt, że koś-

Wzniesiony w 2 poi. XIV w., odbudowany po spaleniu 1500. Sklepienia kryształowe znajdują się w arkadach

przyściennych oraz w zakrystii. For. 1. S

TRZELECKA

Koiciót św. Bartłomieja w Gdańsku, Pracownie Konserwacji

Zabytków, Gdańsk 1938, maszynopis.

Budowa klasztoru następuje w 1481—37. Sklepienie kryształowe znajduje się w krużgankach i w jednym z po-

mieszczeń klasztornych; pochodzi przypuszczalnie z 1514 r., tak jak sklepienie kościoła. A. E

SSENWEIN

Die romml-

che..., s. 107—108; D. K

RANNHALS

Hansestadt Danzig, Danzig 1942.

Wzniesiony w XIII w., zniszczony 1457—60, po czym od 1468 odbudowywany, być może na starych funda-

mentach. Sklepione kryształowo są tylko dwa przęsła w nawie bocznej, które pozostały po zawaleniu się nawy 1534.
G. D

EHIO

E. G

ALL

op. cit, s. 118.

Klasztor i kościół fundowany 1274—1276; wg niesprawdzonych wiadomości, prezbiterium i transept

pochodzą  z 1323; zniszczony 1399 i 1433; odbudowany 1472—1484 (zachodnie przęsła). Po 1557 Antoni Schultes,
murator  gdański,  zakłada  sklepienie  w  ramionach transeptu  (identyczne  w  układzie  jak  w  kościele  N.M.  Panny  w
Gdańsku), oparte na  jednym  słupie (Dehio uważa  te  sklepienia  za  sieciowe, a nie  kryształowe!).  P. S

KUBISZEWSKI

Architektura opactwa cysterskiego w Pelplinie, Studia Pomorskie, I, Wrocław 1957.

Kościół św. św. Piotra i Pawła w Morągu wzniesiony został 1305—1312, ukończony 1331 iako pseudobazylika.

W 1503 Mistrz Matz (zaprotegowany przez Henryka Hetzela) wzniósł sklepienie kryształowe nad nawami bocznymi.
A. BorncHER, Die Bau- und Kunstdenkmaler der Prowinz Ostpreusscn, III, Konigsberg 1893; G. D

EHIO

E. G

ALL

op. cit., s. 157.

Kościół św. Jerzego w Kętrzynie wzniesiony został wpół. XIV w., przekształcony 1480—1515 na pseudobazytike,

W 1515 otrzymał jednolite sklepienie kryształowe nad wszystkimi nawami, założone przez Mistrza Matza. Cechy
charakterystyczne tych sklepień; wyraźny podział na przęsła drutem jarzmowym, oparcie sklepienia na konstrukcji
ż

aglaitej, zastosowanie drutu przekątnego i przewodniego. E. WrrT, Sankt Ceorg, die Wehrkirche zu Rastenburg,

Berlin 1933, s. 46; G. D

EHIO

E. G

ALL

op. cit., 9. 296; I. G

ALICKA

A. M

ILEWSKA

A. STYGIETYŃSKA-

KwoczYŃSKA. Katalog Zabytków Sztuki w Polsc, woj. olsztyńskie, pow. kętrzyński. Instytut Sztuki Polskiej
Akademii Nauk. 1954, maszynopis.

Kościół św. Anny wzniesiony został w końcu XIV w.; zniszczony 1544, niedługo potem odbudowany; halowy.

Sklepienia kryształowe założone zostały nad nawami bocznymi. Rysunek drutów nawiązuje do zachowanych w pa-
chach skiepiennych wcześniejszych żeber. A. B

OTTICHIR

op. ciL, IV. s. 258.

Sklepienie założone w nawach bocznych kościoła parafialnego w Pollesku (Lablau) nie jest w pełni kryształowe;

zamiast oauoslupowej wysklepki zastosowano tułaj formę tylko lekko wklęśniętą. K. H. C

LASEN

op. cit., a. 88.

Kościół św. Michała, pseuuobazyllkowy, budowany od 1520, przesklepiony został w połowie XVI w. Sklepienie

kryształowa znajduje się w nawach bocznych oraz w kaplicy N.M. Panny. A. S

ZYSZKO

-B

OHUSZ

Koidoty gotyckie na Mazowszu,

Łomża,. Szczepankowo, Wąsosz, Wilna 1 Niedźwiadna, Sprawozdania Komisji Historii Sztuki, VIII, 1912; 2J2 Łomża,
katedra. Pracownie Konserwacji Zabytków, Gdańsk 1956, maszynopis.

12-13. Warszawa, klasztor bernardy-
nów. Sklepienia, 1515-1533. (FoL In-

stytut Sztuki PAN)

14. Warszawa, klasztor bernardynów

rzut i przekrój sklepienia kryształowego,

1:50, wg inwentaryzacji 1950. (Zakl.

Arch. Polskiej PW)

cioly  te  były  niższe  i  węższe,  miał
znaczny  wpływ  na  formę  sklepienia
kryształowego.  Badając  poszczególne
przęsła

można

zauważyć,

ośrodkiem  układu  drutów  jest  zawsze
ośmioramienna  gwiazda  o  rozpiętości
4.0-45  m

. Dzięki zastosowaniu

„modułu",

nawy

węższe

mają

rysunek mniej rozdrobniony niż
szersze.

Najbardziej interesujące sklepienie

powstało  na  Warmii  w  Olsztynie  (il.
11).  Kościół  św.  Jakuba,  prze-
budowany  w  połowie  XVI  w.

, w

układzie przestrzennym halowy, po-
siada

najdoskonalsze,

jednorodne

przekrycia, odbiegające od gwiaź-
dzistych schematów; nawy zostają
przesklepione

regularną

siatką

drobnych

oczkach,

przełamanych

kryształowo  w  nawach  bocznych.
Poszczególne  przęsła  w  konstrukcji
zbliżone  są  najbardziej  do  sklepień
ż

aglastych.

Do systemu halowego nawiązuje

także rozwiązanie kościoła bernar-
dynów w Wilnie (przesklepionego

1512/13) oraz kościoła św. Mikołaja w Królewcu (sklepienia 1504-1537), być
może oba związane z budowniczym gdańskim Michałem Ęnkingerem

. Sklepienia

kryształowe, tak jak w Gdańsku, przekrywają tu nawy boczne, a w Wilnie także
zakrystię. Pod wpływem tych ostatnich sklepień, prawdopodobnie pod

Przykładowe rozpiętości przęseł: Barczewo—4,0 m, Kętrzyn— 4,3 i 7,0m. Łamią—5,3 m,Gdaitsk(NMP) —

7,3 m.

Wzniesiony 1452—1438. przebudowany w poi. XVI w. Strzałka sklepienia kryształowego bardzo mała, a wy-

aklepkl płytkie. C. WU

NSCH

Dlt Bau- mul Kunstdenkmaler der Stodl Allensletn, Konigsberg 1933; O. D

EHIO

E. G

ALI

op. cii, i. 247.

Kościół klasztor bernardynów w Wilnie zbudowany został do 1506 (albo, iak uwalają inni, w latach 1512—

1511 lub 1325). Sklepienie kryształowe znajduje sie w obu nawach bocznych (po dwa przęsła przy prezbiterium)

oraz w zakrystii. Inny przykład sklepienia kryształowego na terenie Wilna znajduje się w kaplicy przy kościele 1'ran-

254 tiulinów. Kościół łw. Mikołaja (potniej ewangelicki) w Królewcu wzniesiony został w 3 ćw. XIV w., a w latach

bezpośrednim nadzorem Enkingera w latach 1515-1533 został przesklepiony
klasztor bernardynów w Warszawie (ii. 12—14). Sklepienia warszawskie cechuje
różnorodność rozwiązań, indywidualność w podejściu do każdego przęsła, a jed-
nocześnie niezbyt doskonała technika.

Poza omówionymi przykładami, na terenach północnych często jest stosowane

sklepienie kryształowe jako jedna z wielu dekoracji, lecz nie współdziałające
w organizowaniu przestrzeni. Przykłady: w Dobrym Mieście — dwa pomiesz-
czenia w skrzydle zabudowań kolegiackich, przesklepione ok. 1515 r.

; w Ol-

sztynie — mieszkanie rządców kapituły

; w Mariance — kruchta kościoła

sklepiona przez Mistrza Matza w 1515 r.

; w Malborku — niewielkie po-

mieszczenie w ratuszu

Takich oderwanych przykładów, które powstały niewątpliwie pod wpływem

warsztatu gdańskiego, a nie posiadają interesujących cech indywidualnych, jest
ponadto kilka (Supraśl. Małomożejków, Wilno — kościół franciszkanów, Kow-
no — katedra, Błonie koło Warszawy, w Wielkopolsce — Mogilno i Konin;
wszystkie z XVI w.).

Występowanie sklepień kryształowych w Polsce nie ogranicza się tylko do

kręgu północnego i wpływu Gdańska, jednak na terenie zachodnim czy po-
łudniowym istniejące sklepienia nie tworzą grup o cechach szczególnych: pomysł
ostrej wysklepki włączony został w lokalny nurt rozwoju sklepienia żebrowego.

Na Pomorzu szczecińskim sklepienia w kaplicy i w ambicie kościoła

N. M. Panny w Stargardzie, w klasztorze dominikanów w Myśliborzu czy
w  prezbiterium  kościoła  franciszkanów  w  Żaganiu  z  pewnością  zostały  wyko-
nane  pod  bezpośrednim  wpływem  Saksonii.  Także  przykłady  na  Śląsku,  np.
sklepienie  krużganku  klasztoru  franciszkanów  w  Opolu,  nie  odbiegają  od  roz-
wiązań saskich i zachodnioczeskich.

Na terenie Małopolski sklepienie kryształowe stosowane jest za pośrednictwem

ląska lub bezpośrednio z Saksonii; np. sklepienie krużganków Collegium Maius

(sprzed 1520)

posiada wszystkie cechy wskazujące na bezpośrednie powiązanie

z Miśnią (cięcia kryształowe filarów, głębokie, mało rozdrobnione wysklepki,
okna „firankowe" i in.).

Na tych dwóch ostatnich przykładach najlepiej widać, że. problemu cięcia

kryształowego nie można rozpatrywać tylko w odniesieniu do sklepień- zbież-
ności formalne, czasowe i warsztatowe pozwalają włączyć sklepienie kryszta-

1304—1537 przesklepiony sklepieniem gwiaździstym i kryształowym w nawach bocznych. A. S

ZYSZKO

-B

OHUSZ

Warownt zabytki architektury koi cielne) w Polsce I na Litwie — Ptkonów, Brochów, Molomitejków, Synkowlce, Suprail,
Wilno, Sprawozdania Komisji Historii Sztuki, IX, 1913: O. K

ACZMARZYK

Michał Enkinger, budowniczy na przełomie

XV 1 XVI wieku. Biuletyn Historii Sztuki .XVIII, 1936, s. 189—190; Yllntu,. Architektura Ikl XX umilani pradiios,
1998. s. 231.

C. D

BHIO

E. G

ALL

op. dŁ, s. 381.

W. W

ACH

Zamek olsztyński, Olsztyn 1947.

G. D

EHIO

E. G

ALL

op. cit.. s. 144.

B. N

OWAK

Ratusz w Malborku, Pracownie Konserwacji Zabytków, Gdańsk 1938, maszynopis.

3 1

A. EłKNWEiN, Oleroman1scke....i. 1 5 1 ; ten Je. Dle mltlelallerllchen KunstdenkmMer der Stadl Krakau, Lcipzig

1864, s. 147—148; S. T

OMKOWICZ

mach Biblioteki Jagiellońskiej. Rocznik Krakowski, IV, 1900; K. Estraicher.

Odnowienie

Collttlum

Malus,

Ochrona

Zabytków,

VI,

1953,

towe do tzw. „stylu łamanego

. Krystaliczne cięcie płaszczyzny stosowane

było szeroko w drugiej połowie XV i w pierwszej połowie XVI w. w południowo-
wschodniej Europie zarówno w rzeźbie, jak i w kamieniarce otworów (np. por-
tale w Tarnowie, wawelskie nadproża Benedykta, itp.), a nawet w zdobnictwie
sprzętów (np. chrzcielnica z 1542 w Wysokiem., pow. Kraśnik — ii. 17). Za-
gadnienie to, bardzo szerokie i złożone, wykracza poza ramy niniejszej pracy.

•

Sklepienia kryształowe interesują nas przede wszystkim z punktu widzenia

technicznego: konstrukcji i wykonawstwa. Dotychczasowi badacze na" ogół
zgodnie podkreślali różnice formalne między sklepieniem gotyckim a kryształo-

16. Rekonstrukcje krażyny pod sklepienie kryształowe. (Wg Essenweina)

wym" (zastąpienie żeber drutami, zastosowanie ostrosłupowych, łamanych wy-
sklepek, obniżenie strzałki sklepienia), lecz nie zawsze wnikali w istotę kon-
strukcji sklepienia kryształowego

. Badania wykazały, że wysklepki ostrosłu-

A. M

IŁOIJDZKI

Zamek w Mokriku Górnym 1 tiltklórt problemy mjlopolMeJ arcMuktury XV I XVI wieku.

Biuletyn Hi.tc.ni Sztuki, XXI. 1939,
236

o. R

ADA

op. cit., i. 33. Jedyny przykład omówienia aułdnlaa uchnicznych.

18. Gdańsk, kościół N. M. Panny, współczesna konstrukcja krą

- (Fot K. Lelewicz)

19. Jachymove, dom mieszkalny, układ cegieł w skle-

pieniu (Wg Rady)

15. Gdańs k, kośc iół ś w. ś w. Piotr a i Pawła. (Wg Ranisc ha)

17, Wysokie, chrzcielnica, ,154Z

(F ot W. Wol ny )

powe stosowane są we wszystkich konstrukcjach sklepień' będących pochodnymi
sklepienia  gotyckiego  (gwiaździstego,  sieciowego  i  żaglastego)  oraz  kolebkowego.
Dlatego  też  konstrukcja  poszczególnych  rozwiązań  powinna  być  określana  na
podstawie  płaszczyzny,  jaką  opisują  druty

. Konstrukcja sklepień kryształo-

wych nigdy nie odbiega od stosowanych na danym terenie sklepień żebrowych,
co  potwierdza,  że  łamana  wysklepka  była  tylko  techniką  murarską.  Wprowa-
dzenie wysklepki pod kątem wynikało z prostego faktu zastąpienia żebra drutem
(cegła  ustawiona  krawędzią  narzuca  nachylenie  ściany  wysklepki!).  Zrezygno-
wanie  z  żebra  pozbawiło  sklepienia  kryształowe  -współczynnika
bezpieczeń-

stwa

. Twórcy sklepień musieli zdawać sobie sprawę z mniejszej doskonałości

technicznej  sklepienia  bezżebrowego,  gdyż  zastosowali  nowy  „współczynnik
bezpieczeństwa"  —  nieprzekraczalne  dopuszczalnych  rozpiętości;  znane  przy-
kłady  sklepień  kryształowych  nie  osiągają  7,5  m.  Dlatego  też  w  kościołach
gdańskich  sklepienie  kryształowe  stosowane  było  tylko  w  nawach  bocznych,
natomiast w  niniejszym  Kętrzynie  —  także  i w  nawie  głównej.  Stąd  też,  być
może, w pierwszym przykładzie zastosowania ostrej wysklepki (Miśnia) wraz
z drutem występuje żebro.

.  Osobny  problem  stanowi  konstruowanie  sklepień  kryształowych.  Wszelkie
prace  przygotowawcze,  jak  wykreślenie  i  ustawienie  krążyn  (ii.  15,  16),  były
podobne  jak  dla  sklepień  żebrowych.  Potwierdzają  to  rysunki  B.  Ranischa

identyczne  dla  sklepień  żebrowych  jak  kryształowych  (jedynie  w  opisie  zwraca
Ranisch  uwagę  na  różnice  w,  wysklepce  —  sklepienie  kryształowe  określając
Kasten-Gewołbe). Takie krążyny pod druty nie różniły się ód powszechnie uży-
wanych  pod  żebro  (nawet  do  dziś)

(ii. 18). Technika układania sklepień od-

powiadała tradycyjnej; w pierwszej kolejności konstruowano siatkę drutów,
następnie wypełniano wysklepka (łamaną) z „wolnej ręki"

O kącie nachylenia ścianek wysklepki decydował stosowany materiał; w skle-

pieniach  ceglanych  wynosił  45°,  w  kamiennych  powyżej  (stąd  w  sklepieniach
czeskich i saskich druty są bardziej ostre). Cegły (lub kamienie) były układane
na  zmianę; grubość  sklepień równa  była szerokości  cegły (ii. 19).  Znane są
także  przykłady  stosowania  deskowania  pełnego,   gdzie   krzywizny   drutów

wykluczają oparcie ich na krążynie (np. sklepienie w klasztorze bernardynów
w Warszawie)

. Trudne do wykonania skrzyżowanie poszczególnych drutów

zastępowano jednym elementem płaskim, tzw. krążkiem.

Zastosowanie sklepień kryształowych łączy się ściśle — w najwspanialszych

przykładach  hal  gdańskich  i  kościołów  czeskich  —  z  problemem  świadomego
kształtowania  wnętrza.  Dlatego  też  sklepienia  te  w  równej  mierze  są  wynikiem
typowych  dla  człowieka  schyłku  średniowiecza  spekulacji  strukturalno-deko-
ratorskich, jak i jednym ze środków nowożytnego już organizowania przestrzeni.

Sklepienia z kasetonami, wg Albertlego. były wykonana na deskowaniu pełnym, u którym uprzednio rysowano

układ kantonów. Zas«b ta moi. być odniesiona do skupieni, kryszuuowego. L. B. ALMtTl. K^ą, dii.,i,i o „mc.
cudowania, Wanzawa 1960, i. 199.

Tzn. w zależności od rozłożenia sit wypadkowych i rodzaju podpory.

35 J. T. FHAznc, Poslędy na rol( tebra w Mtpitr.iach gotyckich. Biuletyn Historii Sztuki, XXIII. 1961, s. 417—

430. Autor sprowadził role tebra w sklepieniu gotyckim do wartoici estetycznych i technicznych (pomoc w wyko-
nawstwie i jako „współczynnik bezpieczeństwa").

B. R

ANDCH

Btaehrtlbunt alter Klrchtn Cebdude dft Sladt Dattzig, Danzig 1695. Fakt zainteresowania tego

autom  kościołami  gotyckimi jcat  zjawiskiem niezwykłym.  Rsuisch podaje  historię  kościołów  gdańskich,  ze  szczegól-
nym  uwzględnieniem  sklepień.  Załączone  rysunki  przedstawiają  linie  drutów  lub  żeber  w  planie  oraz  ich  kłady  ze
sposobem wykreślenia. Autor  zwraca uwagę na  przydatność tych  rysunków dla  wyznaczenia  krzywizny  krąźyn. Gra-
ficznie sklepienia kryształowe nie różnią się. od żebrowych, co dowodzi, te kolejność postępowania dla obu rodzajów
sklepień  była  identyczna.  Jest  wielce  prawdopodobne,  te  Ranisch  korzystał  z  autentycznych  rysunków  roboczych,
ponieważ trud wyznaczania krzywizn istniejących sklepień jest niewspółmierny w fttosunku do ich przydatności w XVII w.

Krątyny dla osadzenia zebra zrekonstruował V. K

OTUAA

(Ptiipimk k terminologii goticktha stovebntetA — pok-

Ital fronpoęm a premiach, Umłnl, VIII, 1960. nr 6, s. 380). natomiast dla i-jlu — A. E

UCNWIIN

(Die Mittelalterli-

chen»..., s. 141).

O. R

ADA

op. cłt., a. 33; O, UNaiwnTES, K. M

OHKMANN

Lthrbuch iUr goihchtn Kowructlotttn, I, Leipzlg

258

1190, s. Ul.