WARZYWNICTWO

JAK UNIKAĆ SZAREJ PLEŚNI W UPRAWACH POMIDORÓW W WEŁNIE 
MINERALNEJ?

Piotr Słomiany

Spośród chorób grzybowych największe straty w uprawach pomidorów w wełnie 
mineralnej powoduje szara pleśń (Botrytis cinerea). Porażane są pędy, liście, kwiatostany i 
owoce (fot. 1). Szara pleśń w krótkim czasie może opanować nawet do 40% roślin. 
Pomidory są atakowane przez tę chorobę już od marca. Infekują zarodniki konidialne oraz 
grzybnia. Zarodniki wnikają do rośliny przez naturalne otwory, na przykład aparaty 
szparkowe, oraz w miejscach uszkodzenia tkanek. Grzybnia natomiast rozwija się 
macerując skórkę, po czym wnika w głąb tkanek. Najczęstszym miejscem infekcji są jednak 
zranienia pędów po usuwaniu liści. Pamiętajmy, że przy typowych terminach sadzenia 
pomidorów w warunkach klimatycznych Polski, plony około 50 kg/m

2

 można uzyskać tylko 

wtedy, kiedy plantacja pozostaje zdrowa do końca produkcji (maksymalny udział 
porażonych roślin nie powinien przekraczać 8%). Ze względu na możliwość uodparniania 
się tego patogenu na działanie fungicydów, warto się skoncentrować na działaniach 
profilaktycznych — tym bardziej że w Unii Europejskiej duża część środków ochrony roślin 
jest wycofywana z obrotu (czyt. też
HO 6/2005). 

Fot. 1. Objawy szarej pleśni na owocu 

Zarodniki szarej pleśni są przenoszone przez wiatr i krople wody. Infekcjom sprzyja wysoka 
wilgotność powietrza, powyżej 85%, i niska temperatura — około 14–17°C. Odmiany o przewadze 
cech wegetatywnych są częściej i szybciej porażane niż odmiany generatywne. Na 
rozprzestrzenianie się tej choroby duży wpływ ma także gęstość nasadzenia. Rośliny o pokroju 
wegetatywnym powinny być uprawiane w zagęszczeniu wynoszącym maksymalnie 3,4 pędu/m

2

, 

natomiast generatywne — nawet do 3,8–4,0 pędy/m

2

. Zagęszczenie uprawy powinno być także 

dostosowane do wysokości obiektu — w niższych szklarniach, starego typu, pomidory należy 
sadzić w mniejszej obsadzie, w nowych, wysokich — nasadzenia można zagęścić. 

Warunki panujące w obiekcie

Nadmiar pożywki, czyli tak zwany przelew wyciekający z mat i pozostający wokół nich (zwłaszcza 
gdy podłoże szklarni jest nieprzepuszczalne) paruje, zwiększając wilgotność powietrza. 
Rozwiązaniem tego problemu może być uprawa w rynnach leżących lub wiszących (fot. 2), 
ponieważ wówczas pożywka może być zbierana i odprowadzana poza szklarnię lub, po odkażeniu, 
krążyć w obiegu zamkniętym. Dobrym sposobem obniżania wilgotności powietrza jest włączanie 
ogrzewania wegetacyjnego. Ruchomą rurę wegetacyjną (fot. 3) na początku uprawy, przed 
ustawieniem podpór dla pędów, instalujemy około 20 cm nad kostką — jeśli uprawa prowadzona 

jest w systemie "V". Później umieszcza się ją na wysokości wierzchołków roślin i w miarę ich 
wzrostu przesuwa w górę, do zakwitnięcia 4. grona. Do tego czasu temperaturę rur wegetacyjnych 
powinno się utrzymywać na poziomie około 35°C. Po tym okresie należy obniżyć rurę do 
wysokości pierwszego grona, a temperaturę, w zależności od potrzeby, utrzymywać na poziomie do 
40–60°C.
W większości nowo budowanych obiektów instalowane są rury wegetacyjne. Oprócz utrzymywania 
właściwej wilgotności powietrza w obiekcie i zapobiegania rozwojowi szarej pleśni, mają one za 
zadanie również osuszanie ran po usuniętych liściach i gronach, a także przyspieszenie dojrzewania 
pomidorów w pierwszych gronach. 

Fot. 2. Przy uprawie w rynnach — dzięki odprowadzaniu nadmiaru pożywki poza szklarnię — 

łatwiej utrzymać higienę uprawy

Fot. 3. Rura wegetacyjna pomaga, między innymi, utrzymać dobrą zdrowotność roślin 

(Cienia, gospodarstwo Ryszarda Prusa)

Wentylatory w obiektach szklarniowych powinny być zamontowane tak, aby przekazywały sobie 
strumień powietrza. Zalecana odległość wentylatorów o wydajności 4,8 m

3

/godz. wynosi 35–40 m 

w rzędzie i 15–20 m między rzędami. W profilaktyce szarej pleśni mają one za zadanie 
likwidowanie zastoisk wyższej wilgotności i zarazem wyrównywanie temperatury powietrza w 
obiekcie. Poprzez wentylatory może być podawany także dwutlenek węgla.

Pielęgnacja roślin

W zapobieganiu szarej pleśni ważne jest zachowanie odpowiednich warunków w czasie 
usuwania liści i pozostałości gron. Zabiegi te należy wykonywać przy niskiej wilgotności mat i 
powietrza oraz podczas słonecznej pogody, następnie — aby przyspieszyć osuszanie ran (fot. 4) — 
należy podnieść temperaturę rur wegetacyjnych do 50–60°C. Od dłuższego czasu wiele wątpliwości 
budzi kwestia, czy liście należy obrywać, czy je ucinać. Producenci zwykle obrywają liście — jest 
to dobra metoda, pod warunkiem, że rana po liściu nie będzie miała żadnych zadr, urwanej skórki i 
pozostanie w miarę gładka. Przy ucinaniu liści sekatorem — co jest coraz częściej spotykane w 
naszych szklarniach — warto używać sekatora przeznaczonego tylko do tego celu. Powinien on 
mieć tępo zakończone ostrza, zapobiegające uszkadzaniu pędów i owoców. Niektórzy producenci 
do usuwania liści używają cienkich, sztywnych stalowych nożyków. Jest to dosyć dobry sposób, 
jednak wymagający wprawy i doświadczenia pracowników, ponieważ bardzo często w czasie tego 
zabiegu uszkadzane są pędy, owoce, a także sznurki. Przyjęto zasadę, by jednorazowo nie usuwać 

więcej niż 2 lub 3 liście, co ma ograniczyć powierzchnię ran, czyli potencjalnych miejsc infekcji. 
Pozostałości gron po zbiorze owoców można obrywać mocnym szarpnięciem. Jeżeli nie ma 
ogrzewania wegetacyjnego, lepiej jednak zrezygnować z tego zabiegu. Obrywanie gron stanowi 
silny impuls generatywny dla roślin, dlatego — decydując się na ich usuwanie — należy również 
brać pod uwagę kondycję roślin. 

Fot. 4. Włączanie ogrzewania wegetacyjnego pozwala na szybsze zasuszenie ran po gronach

Z zapobieganiem szarej pleśni łączy się także pytanie, czy lepiej jest okręcać pędy wokół 
sznurków, czy używać klipsów? Ze względu na nieco większą szybkość i łatwość okręcania, jest 
ono częściej stosowane. Często jednak sznurki ocierają pędy, na przykład podczas opuszczania 
roślin, i w tych miejscach następują infekcje szarą pleśnią (fot. 5). Zdecydowanie lepszą metodą jest 
używanie klipsów (najlepiej ażurowych). Ich zaletą jest mniejszy stopień uszkadzania pędów i 
możliwość przekładania klipsów z dolnej części łodygi, leżącej na podporach, na górną, kwitnącą. 
Klipsy należy zawsze zakładać pod liśćmi. Na całą roślinę trzeba przeznaczyć 8–10 klipsów. 
Ponadto, w miarę możliwości, warto usuwać sznurek z dolnych części łodyg, doprowadzając do 
tego, by na podporach leżały łodygi bez sznurka (fot. 6). Gęste ustawianie podpór wzdłuż rzędów 
również korzystnie wpływa na zdrowotność łodyg (ponieważ zapobiega łamaniu się pędów).

Fot. 5. Infekcja szarą pleśnią często zaczyna się w miejscu otarcia pędu przez sznurek 

Fot. 6. Zachowanie zdrowych pędów do jesieni jest możliwe, między innymi, dzięki ograniczaniu 

ich uszkodzeń, na przykład usuwaniu sznurka z dolnych partii oraz zawijaniu pędów na końcach 

rzędów pod szerszym kątem (PGO Białystok, zakład w Ostrołęce)

Opuszczanie pędów to czynność, przy której może się zdarzyć sporo uszkodzeń (fot. 7), zwłaszcza 
przy zbyt dużej liczbie obrotów hakiem z nawiniętym sznurkiem. Gdy wyprowadzone zostały 
dodatkowe pędy (czyt. też HO 2/2005), bardzo ważne, aby były one prowadzone na sznurkach 
odróżniających się kolorem — aby pęd główny i boczny opuszczać jednocześnie i układać na 
podporach — co zapobiega wyłamywaniu się odgałęzień. Wykonywanie tego zabiegu wymaga 
dużej wprawy pracowników. Często popełnianym błędem jest niewłaściwe układanie pędów na 
końcu rzędów. Pędy zawinięte pod ostrym kątem mają tendencję do pękania. Rozwiązaniem tego 
problemu jest układanie pędów z zachowaniem szerszego kąta.

Fot. 7. Pęd uszkodzony podczas opuszczania 

W naszych szklarniach coraz częściej praktykowane jest zostawianie w rzędach przez kilka dni 
liści usuwanych z roślin (fot. 8). Ma to na celu między innymi: 

•

zwiększenie wilgotności w obiektach podczas upalnego lata (a przez to również 
zmniejszenie podatności roślin na suchą zgniliznę wierzchołkową); 

•

dostarczenie dodatkowego dwutlenku węgla; 

•

umożliwienie przejścia entomofagów z usuniętych liści na rośliny. 

Nie bez znaczenia jest również to, że po częściowym wyschnięciu łatwiej jest wywieźć liście ze 
szklarni. Liście można jednak pozostawiać w rzędach tylko wtedy, gdy są one zdrowe — wolne od 
chorób i szkodników, a w szklarni utrzymuje się niska wilgotność powietrza. 

Fot. 8. Pozostawianie liści w rzędach ma wiele zalet, bezpiecznie można je jednak prowadzić tylko, 

gdy liście są zdrowe, i przy niskiej wilgotności powietrza

Nawożenie i nawadnianie

Rośliny prawidłowo nawożone — z zachowaniem odpowiednich proporcji pomiędzy 
poszczególnymi składnikami pożywki — są mniej podatne na porażenie szarą pleśnią. Przyjmuje 
się, że rośliny przenawożone azotem, a w niedostatecznym stopniu odżywione potasem, są zawsze 
bardziej podatne na infekcje. Przy zbyt intensywnym dla danej odmiany wzroście wegetatywnym, 
gdy równocześnie panuje niższa od optymalnej temperatura powietrza, często następują pierwsze 
infekcje szarą pleśnią. Nie bez wpływu na zdrowotność roślin jest używanie do sporządzania 
pożywek chlorku wapnia. Zawartość chloru w pożywce nie powinna jednak przekraczać 100 
mg/dm

3

. Ogrodnicy holenderscy uważają, iż po jego użyciu szybciej zasychają rany po liściach i 

gronach.
W przypadku uprawy na matach, w których utrzymuje się wilgotność większa od optymalnej (dla 
danego modelu maty), wzrasta parcie korzeniowe roślin. Wówczas w trakcie usuwania liści i gron 
wydłuża się okres zasychania ran, ponieważ stanowią one "ujście" dla będącego pod ciśnieniem 
soku roślinnego. Nadmierne nawadnianie ma zły wpływ na zdrowotność roślin. Przy zbyt wysokiej 
wilgotności maty powstaje środowisko beztlenowe i korzenie zaczynają obumierać. W wyniku tego 
rośliny przestają pobierać w pierwszej kolejności pierwiastki, uważane za trudniej przyswajalne 
(np. Ca), natomiast nadal pobierają łatwiej przyswajalne (N). Ma to bezpośredni wpływ na 
obniżenie zdrowotności roślin.

Za duża czy za mała wilgotność powietrza?

Dawniej w określaniu warunków klimatycznych w szklarni kierowano się, między innymi, 
pomiarem względnej wilgotności powietrza. Od kilku lat — od kiedy bardziej popularne stały się 
komputery klimatyczne — zaczęto posiłkować się również parametrem HD (humidity deficiency), 
oznaczającym deficyt pary wodnej. HD jest to ilość pary wodnej wyrażona w g/m

3

, jakiej w danej 

temperaturze brakuje do osiągnięcia tak zwanego punktu rosy. Wzajemne zależności pomiędzy 
zawartością pary wodnej w powietrzu, a temperaturą przedstawia tabela. Niebieskie pola w 
środkowej części wyrażają optymalne warunki, w których rośliny rosną i rozwijają się dynamicznie, 
mają duże tygodniowe przyrosty i są mało podatne na porażenie przez szarą pleśń.

 

Pola zielone 

przedstawiają niedostateczną wilgotność, występującą na przykład w czasie upalnego lata. Przy 
niedoborze wilgotności w szklarni wzmożona jest transpiracja i pobieranie składników 
pokarmowych. W tych okresach często może występować sucha zgnilizna wierzchołkowa. Poziom 
wilgotności w matach zmienia się bardzo dynamicznie i maty często wymagają dodatkowego 
podawania pożywki nocą. Pola czerwone wskazują na dużą zawartość pary wodnej w powietrzu, 
parcie korzeniowe jest wówczas bardzo słabe i korzenie nie mogą pobrać odpowiedniej ilości 
pożywki z maty. W takim środowisku — przy wysokiej wilgotności i niskiej temperaturze — 
gwałtownie nasilają się infekcje szarą pleśnią. Wtedy konieczne jest włączanie ogrzewania przy 
równoczesnym uchyleniu wietrzników. 

Deficyt wilgotności (g/m

3

)

Ochrona i podatność odmian

Ze względu na dużą łatwość uodparniania się grzyba B. cinerea na substancje aktywne fungicydów 
konieczna jest rotacja środków chemicznych używanych w ochronie przed tą chorobą (czyt. też 
"Program ochrony warzyw"). Skuteczność biologicznych preparatów używanych do aplikowania w 
maty nie jest wystarczająca — ochrona biologiczna powinna być traktowana jedynie jako metoda 
wspomagająca w ochronie przed szarą pleśnią. 
Zwykle większą podatność na szarą pleśń mają odmiany wegetatywne o dłuższych liściach, niż 
generatywne, które mają zwykle liście krótkie, ustawione prostopadle do łodygi. Ponadto odmiany, 
których owoce przed osiągnięciem dojrzałości mają ciemniejszy odcień zieleni, są mniej porażane 
niż te o jasnozielonej barwie niedojrzałych owoców. Z zagadnieniem zróżnicowanej podatności 
odmianowej powinno się wiązać także doradztwo odmianowe, które musi uwzględniać: 

•

właściwy dobór odmiany do warunków panujących w danym gospodarstwie; 

•

możliwość szczepienia pomidorów na podkładkach silnie rosnących (co — poprzez 
wzmocnienie systemu korzeniowego — zwiększa wigor roślin, umożliwia większe 
przyrosty i tym samym szybsze odmładzanie się rośliny, wzmacnia odporność odmian); 

•

dostosowanie gęstości nasadzenia do obiektu; 

•

określenie możliwości wyprowadzenia pędów dodatkowych (kiedy i do jakiego 
zagęszczenia — czyt. też HO 2/2005); 

•

dobór systemu uprawy do typu szklarni (system "V", maty 20 cm lub system podwójnych 
mat 15 cm); 

•

określenie optymalnej dla danej odmiany liczby liści w danym okresie uprawy.