Ró żne funkcje motywu tańca w polskiej literaturze

Taniec  stanowi  od  czasó w  pradawnych  istotny  element  kultury,  obyczajowości  i  tradycji.  Tańcem  bowiem
czł owiek    czcił   bogó w,  dzię kował   za  urodzaj,  odpę dzał   zł e  duchy,  rozpoczynał   wojny,  wyrażał   emocje,
uwodził .... Taniec jest także ważnym i cią gle obecnym w literaturze motywem. Peł ni on ró żne funkcje.

średniowiecze – Rozmowa mistrza Polikarpa ze Ś miercią

Utwó r  nawią zuje  do  popularnego  w  epoce  toposu  dance  macabre  –  tańca  śmierci.  Zgodnie  z  ó wczesnymi
wyobrażeniami śmierć zaprasza do ostatniego, śmiertelnego plą su przedstawicieli wszystkich stanó w i zawodó w,
ludzi ró żnej pł ci i wieku. Odzwierciedla charakterystyczną  dla epoki obawę  przed śmiercią , ukazuje nietrwał ość
ziemskich  wartości  i  zachę ca  do  bogobojnego  życia.  Motyw  ten  przedstawiany  był   ró wnież  w  sztuce  jako
korowó d postaci – na czele ze śmiercią  kościotrupem – któ re trzymają c się  za rę ce tanecznym krokiem zmierzają
w zaświaty.
Taniec w tym utworze symbolizuje wszechpotę żną  , bezlitosną  i nieprzekupną  śmierć.

                                                              Gdy się  jimę  s kosą plę sać,  /  Chcę  jich tysiąc pokę sać,
                                                              I chorego i zdrowego,  /  Zbawię  żywota każdego;

renesans – Pieśń  Ś więtojań ska o Sobó tce;   cykl 12 pieśni Jana Kochanowskiego

Poeta,  wychwalają c  egzystencje  na  wsi,  nawią zuje  do  prastarego  obrzę du,  obchodzonego  w  czasie  najkró tszej
nocy w roku  (23 czerwca- wigilia św. Jana)  wypeł nionego śpiewem, tańcem i poszukiwaniem kwiatu paproci.
W  utworze,  12  panien,  symbolizują cych  12  miesię cy,  tańcem  i  śpiewem  wł aśnie  wyraża  swoje  zadowolenie
z dostatniego i bezpiecznego życia na wsi, bytu zgodnego z rytmem przyrody i pracy, przynoszą cej radość oraz
obfite  plony.  Nieodłą cznym  elementem  owej  wyidealizowanej  wiejskiej  egzystencji  jest  ró wnież  zasł użony  po
pracy odpoczynek i nierozerwalnie z nim zwią zany taniec.
Taniec w tym utworze jest wyrazem pochwał y „wsi spokojnej, wsi wesoł ej”

                                                               Potem wstało sześ ć par prawie  /  Dziewek jednako ubranych (....)
                                                               Wszytki ś piewać  nauczone,  /  w tań cu także niezganione (...)

 

romantyzm – Pan Tadeusz   Adama Mickiewicza

Horeszkowie  i  Soplicowie  –  bohaterzy  narodowej  epopei,  w  ostatniej,    XII  księ dze,  po  przezwycię żeniu
wszystkich  sporó w  i  zażegnaniu  kłó tni,  na  uczcie  zarę czynowej  Tadeusza  i  Zosi,  dają c  wyraz  swojej  wielkiej
radości  i  eksponują c  doniosł ość  chwili,  odtańczą   polski  narodowy  taniec  –  poloneza.  Podkomorzy,  peł en
godności    i  dostojeństwa,  reprezentant  szlachty  sarmackiej    prowadzi  Zosię   –  postać  należą cą   już  do  nowych
czasó w. Wszyscy mają  bowiem świadomość, że nadchodzi kres kultury szlacheckiej, a polonez jest elementem
owej  giną cej, szlacheckiej tradycji. Tym należy tł umaczyć  reakcję  starszego pokolenia bohateró w Mickiewicza:

                                  Ach, to może ostatni! patrzcie, patrzcie młodzi,  /  Może ostatni, co tak poloneza wodzi!

Polonez jest tu symbolem nadziei, zgody i jedności narodowej.

                                                               Poloneza czas zacząć. – Podkomorzy rusza  /  I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza,
                                                               I wąsa podkrę cając, podał rę kę  Zosi  /  I skłoniwszy się  grzecznie, w pierwszą parę  prosi.
                                                              Za Podkomorzym szereg w pary się  gromadzi,  / Dano hasło, zaczę to taniec – on prowadzi.

pozytywizm – Nad Niemnem  Elizy Orzeszkowej

Na  wiejskim  weselu  w  zaścianku  bohatyrowickim  goście,  respektują c  odwieczną   tradycję   i  cieszą c  się
szczę ściem    mł odej  pary,  tańczą   w  rytm  weselnej,  skocznej  muzyki.  W  czasie  zabawy  tej  Justyna  Orzelska
uświadomi  sobie,  że  darzy  mił ością   Jana  Bohatyrowicza  –  wyzna  mu  mił ość  i  przyjmie  jego  oświadczyny.
Stanie  się   to  zapowiedzią   zgody  mię dzy  dwiema  zwaśnionymi  do  tej  pory  rodzinami:  Korczyńskimi
a Bohatyrowiczami.

Muzyka skoczna polkę  zagrała; tań ce od godziny już niecierpliwie oczekiwane rozpoczę tymi zostały. Na toku wirowało par ze dwadzieś cia,
to jednocześ nie, to gdy ś cisk zbyt wielkim się  stawał, po kilka i kilkanaś cie.

(...) tancerka z pierwszej pary  /Justyna/ jak ptak lekki i szczęśliwy, ze wzniesionymi ku niemu oczami, na ramię  Jana spłynęła. On po raz
pierwszy kibić jej obejmują c, ukropem na twarzy się  oblał i wzrokiem w gó rę  rzucił, lecz potem, jakby radością  i dumą  szalony z głośnym
hołupcem  nad ziemię  się  porwał i z ramieniem nieco podniesionym w gó rę  a twarzą  ku twarzy tancerki schyloną , szumnie i dumnie dokoła
toku taneczny korowó d prowadził.

Taniec w tej pozytywistycznej powieści jest wyrazem solidaryzmu i zgody pomię dzy poró żnionymi stanami.

Młoda Polska  - Chłopi   Władysława Stanisława Reymonta

Na  weselu  Macieja  Boryny  z  Jagną   bawi  się   prawie  cał a  wieś.  Pochł onię ci  przez  żywioł   ludowych  tańcó w
mieszkańcy  Lipiec,  na  czas  wspó lnej  zabawy  zapomnieli  o  ró żnicach  mają tkowych,  zatargach,  zazdrości.
Weselnicy udowadniają , że gwał towność i zapamię tał ość, witalność i spontaniczność to cechy,  któ re ujawniają
się  nie tylko podczas codziennych, prozaicznych sytuacji, ale i w czasie tańca.

I tań cowali!
...  Owe  krakowiaki,  drygliwe,  baraszkujące,  ucinaną,  brzę kliwą  nutą  i  skokliwemi  przyś piewkami  sadzone,  jako  te  pasy  nabijane,  a  pełne
ś miechów i swawoli; pełne weselnej i bujnej, mocnej, zuchowatej młodoś ci (...)
... Owe mazury, długie kiej miedze, rozłożyste jako te grusze Maćkowe, huczne a szerokie niby te równie nieobję te, przycię żkie a strzeliste,
tę skliwe a zuchwałe, posuwiste a groźne, godne a zabijackie i nieustę pliwe jako te chłopy co zwarci w kupę  niby w ten bór wyniosły, runę li 
w tan z pokrzykami i mocą (...)
... Owe obertasy, krótkie, rwane, zawrotne, wś ciekłe, oszalałe, zawadiackie a rzewliwe, siarczyste a zadumane (...)
Takie  to  tany  nieopowiedziane  szły  za  tanami.  Bo  tak  ano  chłopski  naród  się   weseli  w  przygodny  czas.  Takoż  się   zabawiali  na  weselu
Jagusinem z Boryną.

Taniec w tej chł opskiej epopei to skł adnik ludowej obrzę dowości.

Młoda Polska  - Wesele   Stanisława Wyspiańskiego

Goście  weselni  zgromadzeni  w  bronowickiej  chacie,  nie  doczekawszy  się   upragnionego  dźwię ku  zł otego  rogu
wzywają cego  do  walki  narodowowyzwoleńczej,  poddadzą   się   smę tnej,  żał osnej  muzyce  wygrywanej  przez
Chochoł a. Niczym lunatycy bę dą  powoli, ospale, bezwolnie poruszać się  w tanecznym, zaklę tym krę gu.  Taniec
chocholi  to  symboliczna  wizja  uśpionego,  peł nego  niemocy,  niezdolnego  do  czynu  i  pogrą żonego  w
dekadentyzmie polskiego społ eczeństwa.

                                                Chochoł :  

... skrzypki mi do rę ki daj;  /  ja muzykę  zacznę  sam,

                                                                     

tę go gram, tę go gram (...)  /  bę dą tań czyć cały rok.

wspó łczesność   –  Tango  Sławomira Mrożka

Edek  i Eugeniusz  w scenie finał owej  dramatu  tańczą  argentyńskie  tango.  Tango bezwzglę dnego Edka
i  pokornego Eugeniusza to taniec tyrana i upokorzonego poddanego.

Edek wchodzi i zaraz wraca, niosąc magnetofon. Kładzie aparat na stole i uruchamia. Rozlega się , od razu bardzo ostro i głoś no, tango
La Cumparsita; (...)
Edek: Panie Gieniu, zatań czymy sobie?
Eugeniusz:: Z  panem?... A wie pan, że nawet i zatań czę .
Ustawiają się  w prawidłowej pozycji, czekają na takt i ruszają. Edek prowadzi. Tań czą. Tań czą klasycznie, z wszystkimi figurami  
i przejś ciami tanga popisowego (...)

Tango    symbolizuje  tu  zwycię stwo  prymitywnej  sił y,  przemoc,  brutalność,  mechanizm  rodzenia  się   systemó w
totalitarnych.

podsumowanie:

- motyw tańca czę sto kończy utwó r i wieńczy problem w nim przedstawiony lub stanowi przeł omowy moment
   akcji;
- taniec może mieć wymowę  optymistyczną  (symbol pojednania, zgody i radości) albo pesymistyczną  (symbol
  zagł ady, niewoli, zł a, śmierci);
- taniec traktowany jest przez autoró w dzieł  literackich jako nośnik bogatych treści i znaczeń;