M.K. Kolasiński,
„Zarys prawa antymonopolowego UE na tle prawa Stanów Zjednoczonych i Polski”

SKRYPT

I.  ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

PRAWO ANTYMONOPOLOWE – element większego zespołu norm prawnych zorientowanych na 
zapewnienie   właściwego   funkcjonowania   mechanizmów   konkurencyjnych.   Nie   można   jednak 
powiedzieć,  że prawo antymonopolowe jest  zbiorem  norm, których  zadaniem  jest maksymalne 
zaostrzenie konkurencji. 

W ramach prawa konkurencji wyodrębniamy: 

1. prawo antymonopolowe
2. prawo subwencyjne
3. prawo nieuczciwej konkurencji

NA PRAWO ANTYMONOPOLOWE SKŁADA SIĘ:

–

zakaz umowy kartelowej

–

zakaz nadużywania pozycji dominującej

–

kontrola koncentracji przedsiębiorstw

PDSTAWOWE POJĘCIA EKONOMICZNE:

1. POPYT – ilość towarów lub usług, które przy określonej cenie konsumenci chcą i mogą 

nabyć.

2. ZASADA POPYTU – wzrost popytu prowadzi zazwyczaj do wzrostu cen, a spadek popytu 

powoduje spadek cen. 

3. PODAŻ – ilość towarów lub usług, które przy określonej cenie są oferowane na rynku. 

4. ZASADA  PODAŻY  –   wzrost   podaży   wywołuje   spadek   cen,   spadek   podaży   powoduje 

wzrost cen.

5. DOBRA  SUBSTYTUCYJNE   –   są   towarami   lub   usługami,   które   zaspokajają   te   same 

potrzeby. Wzrost ceny jednego z dóbr substytucyjnych powoduje spadek popytu na nie i 
wzrost popytu na inne dobra substytucyjne, np. masło i margaryna. 

STRUKTURY RYNKU:

1. KONKURENCJA  DOSKONAŁA  –   w   jej   warunkach   działa   wiele,   stosunkowo   małych 

przedsiębiorstw,   które   wytwarzają   takie   same   lub   bardzo   podobne   produkty.   Żaden   z 
podmiotów prowadzących działalność gosp. nie wywiera odczuwalnego wpływu na poziom 
cen.   Przedsiębiorstwa   muszą   zaakceptować   cenę   jako   daną   i   nie   mają   na   nią   żadnego 
wpływu. Podmioty gosp. nie mogą doprowadzić do wzrostu cen poprzez obniżenie swej 
produkcji, ale przy określonym poziomie cen mogą sprzedać dowolną ilość towarów/usług. 
Występuje TYLKO rywalizacja cenowa! Największą zaletą konkurencji doskonałej jest to, 
że   prowadzi   ona   do  efektywności   alokacyjnej,   co   oznacza   efektywne   wykorzystanie 

1

dostępnych   zasobów.   Doskonale   konkurencyjnym   rynkiem   jest   międzynarodowy   rynek 
zboża.
Przyczynami niedoskonałości rynków są korzyści skali oraz bariery wejścia:
Zjawisko  KORZYŚCI   SKALI  polega   na   tym,   że   duże   przedsiębiorstwa   są   w   stanie 
produkować taniej niż ich mniejsi konkurenci. Im więcej dany podmiot gosp. wyprodukuje, 
tym mniejsze poniesie koszty jednostkowe i taniej sprzeda swoje produkty, co spowoduje 
przerzedzenie rynku i możliwość wpływania na poziom cen przez większe przedsiębiorstwa.
Intensywność korzyści skali zależy od techniki i struktury kosztów. 
BARIERY   WEJŚCIA  –   czynniki,   które   utrudniają   nowym   podmiotom   rozpoczęcie 
prowadzenia działalności na danym rynku. Możemy je podzielić na : 
-  ograniczenia   prawne  –   władze   publiczne   dążą   niekiedy   do   złagodzenia   lub 
wyeliminowania konkurencji z pewnych sfer gospodarki. Powód – pragnienie zapewnienia 
ochrony producentom krajowym przed zagraniczną konkurencją. 
-  ograniczenia ekonomiczne  – rozpoczęcie działalności na niektórych rynkach wiąże się z 
wysokimi   kosztami,   np.   duże   nakłady   na   badania,   prace   projektowe   czy   szkolenie 
pracowników. Dodatkowo aktywność reklamowa konkurentów czy uznanie danej marki i jej 
długoletnia obecność na rynku utrudniają wejście na rynek nowych przedsiębiorstw. 
Elementem   wzmacniającym   pozycję   wielkich   przedsiębiorstw   i   prowadzącym   do 
monopolizacji jest tzw. EFEKT SIECI. Polega on na tym, że wartość sieci rośnie z każdym 
kolejnym   użytkownikiem,   który   do   niej   wchodzi.   Np.   sieć   telefoniczna   typu   Orange   z 
jednym abonentem jest mniej warta aniżeli sieć T-mobile z 100 abonentami. Efekt sieci 
porównuje się do oddziaływania „czarnej dziury”   - wielki podmiot gosp. przyciąga do 
siebie   rynki   zależne,   odbierając   je   mniejszym   przedsiębiorstwom.   Stwarza   to 
niebezpieczeństwo wyeliminowania wszelkiej konkurencji, które jest szczególnie poważne 
w  obszarze   nowych   technologii.   Np.   sprawa  Microsoft    -   dzięki   sukcesowi  Windows'a, 
Microsoft opanował rynek systemów operacyjnych dla stacji roboczych. 

2. KONKURENCJA  NIEDOSKONAŁA  – w jej  warunkach  przedsiębiorstwa  mają  pewien 

wpływ   na   cenę   swoich   produktów.   Mogą   one,   poprzez   ograniczenie   własnej   produkcji, 
doprowadzić do wzrostu cen. Zwiększenie produkcji zaś może wiązać się ze spadkiem cen. 

KONKURENCJA   MONOPOLISTYCZNA   –   w   jej   warunkach   działalność   prowadzi 
stosunkowo duża liczba przedsiębiorstw, które w odróżnieniu od konkurencji doskonałej, 
oferują   zróżnicowane,   choć   podobne   produkty.     Oferowane   towary   lub   usługi   są 
substytutami – zaspokajają te same potrzeby, ale posiadają cechy charakterystyczne. Obecny 
pewien   wpływ   przedsiębiorstw   na   ceny   swoich   produktów.   Przykładem   konkurencji 
monopolistycznej jest rynek detalicznej sprzedaży paliw. W konkurencji monopolistycznej 
przedsiębiorstwa   konkurują   nie   tylko  ceną,   ale   i   jakością   oraz   prowadzą   działalność 
reklamową. 

OLIGOPOL – rodzaj rynku, na którym działa kilka, najwyżej kilkanaście przedsiębiorstw. 
Skrajną postacią oligopolu jest duopol – rynek podzielony między dwa podmioty. Cechą 
właściwą   oligopolu   jest   to,   że   podmioty   gosp.   starają   się   przewidywać   i   uwzględniać 
decyzje konkurentów.  Oligopole można podzielić na : 
-  ustabilizowane  –   przedsiębiorstwa   akceptują   istniejący   podział   rynku   i   nie   prowadzą 
ekspansji kosztem konkurentów. Poziom cen wyznacza największe przedsiębiorstwo, tzw. 
przywódca cenowy, a pozostałe podmioty dostosowują cenniki do jego decyzji. 
- nieustabilizowane – przedsiębiorstwa walczą o rynek. 
Dla   oligopolistów   charakterystyczna   jest   TEORIA   GIER   –   przed   podjęciem   decyzji 
oligopolista   musi   zadać   sobie   pytanie   jak   zachowa   się   rywal.   Niewielka   liczba 

2

przedsiębiorstw   na   rynkach   oligopolistycznych   stwarza   dogodne   warunki   do   zawierania 
zmów kartelowych, których przedmiotem są zazwyczaj podział rynku, określenie poziomu 
cen lub produkcji. Uczestnicy kartelu mogą liczyć na bardzo duże zyski, ale kartele są 
bardzo szkodliwe dla gospodarki, gdyż prowadzą do wzrostu cen i spadku produkcji. Gdy 
zmowa dotyczy dużej części gospodarki pojawić się może zjawisko stagflacji – ogólnego 
wzrostu cen (inflacji) i bezrobocia połączonego ze spadkiem produkcji. W państwach o 
gospodarce rynkowej tworzenie karteli jest zabronione

MONOPOL – w jego warunkach na rynku działa tylko jedno przedsiębiorstwo, a oferowane 
przez   nie   dobra   nie   mają   bliskiego   substytutu.   Przedsiębiorstwo   może   zyskać   pozycję 
monopolistyczną w drodze  naturalnej, np. dzięki wyłącznemu dostępowi do technologii 
bądź   w   wyniku  interwencji   państwa.   Monopole   naturalne   są   zazwyczaj   nietrwałe,   bo 
wysokie zyski skłaniają inne przedsiębiorstwa do wejścia na rynek. 

KONKURENCJA A INNOWACJE
Obecnie możemy mówić o pojawieniu się kolejnej fazy rozwoju gosp. - fazy wzrostu pobudzanego 
przez   innowacje.   (wcześniejsza   faza   –   inwestycje).   Ważnym   celem   analizy   antymonopolowej 
powinno być zatem zbadanie tego, jaka struktura rynku jest najkorzystniejsza z punktu widzenia 
nakładów   na   badania   i   rozwój.  Wg,   ekonomisty   Josepha   Schumpetera,   otoczeniem   najbardziej 
sprzyjającym innowacji jest monopol i oligopol. Uważał, że w warunkach konkurencji doskonałej 
małe,   stosunkowo   słabe   kapitałowo   przedsiębiorstwa   nie   są   w   stanie   sfinansować   innowacji. 
Technologie   stworzone   przez   monopolistów   i   oligopolistów   znajdują   czasem   zastosowanie   w 
innych   przedsiębiorstwach   oraz   przyczyniają   się   do   ogólnego   wzrostu   poziomu   życia   (tzw. 
HIPOTEZA SCHUMPETEROWSKA)

Niewątpliwym   atutem   rynków   doskonale   konkurencyjnych   jest   ich   efektywność,   ale   ich 
funkcjonowanie   wiąże   się   z   poważnymi   napięciami   społecznymi:   zwolnieniami   pracowników 
związanymi z częstymi upadłościami zakładów pracy czy z ograniczeniem nakładów na innowacje. 
Koszty ponoszone przez społeczeństwo w związku z działaniem monopoli i oligopoli są duże, ale w 
pewnej mierze łagodzi je pożyteczna działalność badawczo – rozwojowa wielkich korporacji. 

Kształtowanie się nowoczesnego prawa antymonopolowego

1. Rozwój prawa antymonopolowego przed przyjęciem Ustawy Shermana

Pewne   ślady   prawa   antymonopolowego   odnajdziemy   w   prawie   rzymskim:   niektórzy   teoretycy 
uważają, że konstytucja cesarza Zeno, władającego Cesarstwem Wschodnim w latach 474-491, z 
483 r. stanowiła inspirację dla twórców Ustawy Shermana.

Za   narodziny   nowoczesnego   prawa   antymonopolowego   uznaje   się   zazwyczaj   przyjecie   w 
Stanach   Zjednoczonych   Ustawy   Shermana.   Uchwalenie   tego   aktu   było   jednak   wynikiem 
wielowiekowego rozwoju anglosaskich regulacji wymierzonych w monopolistów. Już angielska 
Magna   Charta   Libertatum   z   1215   r.   (Wielka   Karta   Swobód)   uznawała   wszelkie   monopole   za 
szkodliwe i sprzeczne z prawem.   U schyłku średniowiecza rozwiązania, które można kojarzyć z 
prawem   antymonopolowym   był   wywołany   serią   epidemii   niedostatek   towarów   i   rąk   do   pracy. 
Próbowano   ograniczenia   spekulacji   oraz   utrzymania   cen   i   wynagrodzeń   na   poziomie   sprzed 
epidemii. 

Pierwszym orzeczeniem w związku z ograniczeniem w handlu było angielskie orzeczenie wydane 
w   sprawie   Johna   Dyer'a   z   1414   r.   -   sąd   uznał   za   nieważną   umowę   zawartą   między   dwoma 

3

rzemielśnikami, w której jeden z nich zobowiązywał się wobec drugiego, iż nie będzie przez pół 
roku świadczył usług konkurencyjnych w określonym mieście. 

W 1623 r. wydany został Statute of Monopolies. Który uznawał wszelkie monopole za nieważne, 
bezprawne,   nie   wywołujące   skutków   prawnych   i   nie   podlegające   egzekucji.   Spoza   zakresu   tej 
regulacji wyłączono jednak spółki handlowe i gildie. 

Od połowy XIX w. sądy angielskie rozpatrując przypadki umów, zaczęły eksponować znaczenie 
interesu publicznego i odwoływać się do pojęcia rozsądnych ograniczeń w handlu  (Sprawa 
Horner v. Graves)

Pod   koniec   XIX   w.   doszło   do   całkowitego   odwrócenia   tendencji.   Sądy   zaczęły   wówczas 
zdecydowanie   ograniczać   zakres   ingerencji   antymonopolowej   w   stosunki   handlowe.   Do 
zakończenia   II   wojny   światowej   Zjednoczone   Królestwo   pozostało   wierne   przekonaniu   o 
zaletach   laiser-faire'yzmu   i   nie   podejmowało   prób   rozwijania   prawa   antymonopolowego. 
Sytuacja zmieniła się dopiero w 1948 r.

Rozwój   prawa   USA  w   drugiej   poł.   XIX   w.   poszedł   w   innym   kierunku   niż   rozwiązania 
brytyjskie – pierwsze inicjatywy antymonopolowe miały miejsce już na szczeblu stanowym. Sądy 
zgodnie stwierdzały o nielegalności monopoli w handlu i innych dziedzinach gospodarki, gdyż 
niszczą one wolne instytucje, są sprzeczne z instynktami wolnych ludzi oraz idą wbrew treści i 
duchowi   konstytucji.  W   II   poł.   XIX   w.   działania   skierowane   przeciwko   monopolom 
podejmowały stanowe władze ustawodawcze i wykonawcze oraz orzecznictwo. Za narodziny 
nowoczesnego prawa antymonopolowego uznaje się powszechne przyjęcie w 1890 r. USTAWY 
SHERMANA.  

Od  początku   prac   nad   ustawą  zagadnieniem   spornym   było   określenie   podstawowych  wartości, 
których realizacji powinno służyć prawo antymonopolowe. Jedna z frakcji skłonna była uznawać 
pełną wolność i nieograniczoną konkurencję za element centralny tej dziedziny prawa.  Jej 
przedstawiciele   stawiali   znak   równości   między   cenami   uczciwymi   a   rynkowymi,   a   wolność 
gospodarczą postrzegali jako wolność od interwencji państwa. 
Stronnictwo opozycyjne nawiązywało zaś do logiki właściwej prawu własności.  Zagrożenie dla 
wolnej i uczciwej konkurencji upatrywano zarówno w nieograniczonej konkurencji, jak i w 
nieograniczonych   kombinacjach.  Wskazywano,   że   ceny   rynkowe   spadają   niekiedy   poniżej 
poziomu, który można uznać za uczciwy, więc w takich przypadkach uzasadnionym jest zawieranie 
antykonkurencyjnych porozumień. 

2. Spór między literalistami a zwolennikami reguły rozsądku (1890 – 1911)

Przedstawiciele   koncepcji   reguły   rozsądku   wychodzili   z   założenia,   że   tylko   nierozsądne 
ograniczenia w handlu mogą być uznane za nielegalne. 
Literaliści   odrzucali   regułę   rozsądku   i   bliżsi   byli   dosłownemu   brzmieniu   Ustawy   Shermana. 
Zakreślali oni szeroko granice dopuszczalnej ingerencji antymonopolowej. Ci pierwsi uważają, że 
ograniczenia konkurencji należy badać przez pryzmat ich zgodności ze „zdrowym rozsądkiem”, ci 
drudzy skłonni byli stosować kryterium bezpośredniości ograniczeń. Ostatecznie wygrała koncepcja 
zdrowego rozsądku, którą wkomponowano do prawa antymonopolowego USA. 

3. Zarys rozwoju prawa antymonopolowego Stanów Zjednoczonych po zakończeniu sporu

Ustawa   Claytona  –   1914   r.   -   ochrona   małych   i     średnich   przedsiębiorstw   przed   praktykami 

4

wykluczającymi
Ustawa o Federalnej Komisji Handlu  – 1914 r. - zakazała stosowania wszelkich nieuczciwych 
praktyk handlowych.
Robinson – Patman Act –  1936 r. - wzmocnił ochronę małych i średnich przedsiębiorstw przes 
dyskryminacją cenową. 
Poprawka   do   Ustawy   Claytona   –   Celler-Kefauver  –   1950   r.   -   zwiększyła   zakres   kontroli 
koncentracji przedsiębiorstw.
Ustawa Hart-Scott-Radino – 1957 r. podobnie jak wyżej. 

4. Rozwój kontynentalnego prawa antymonopolowego

W  Europie   pierwsze   inicjatywy   zmierzające   do   stworzenia   ustawodawstwa   antymonopolowego 
pojawiły się w AUSTRII ok. 1890 r. (brak aktów prawnych). Pierwsza kontynentalna europejska 
ustawa antymonopolowa została przyjęta w NIEMCZECH w 1923 r. spowodowana powojennnym 
kryzysem   inflacyjnym,   usunięta   z   porządku   prawnego   w   latach   trzydziestych.   Do   ponownego 
ożywienia prac nad prawem antymonopolowym doszło po II wojnie światowej w Niemczech. Stało 
się to za sprawą, po pierwsze nacisków amerykańskich władz okupacyjnych, po drugie za sprawą 
koncepcji ordoliberalizmu (Szkoła Feiburska) – połączenie anglosaskiego liberalizmu i katolickiej 
etyki społecznej. Ordoliberałowie uważali, że państwo powinno bronić sprawnego funkcjonowania 
mechanizmów   rynkowych   przed   monopolami.   Wg   nich   swoboda   gospodarcza   i   konkurencja 
stanowią gwarancje dobrobytu i wolności politycznej. 
Art. 3 TUE: Unia działa na rzecz trwałego rozwoju Europy, którego podstawą jest m.in. społeczna 
gospodarka rynkowa o wysokiej konkurencyjności. 
Art. 20 Konstytucji RP
Niemcy, 1947 r. - prawo antykartelowe
1 stycznia 1958 r. - Niemiecka Ustawa Antymonopolowa

5. Powstanie wspólnotowego prawa antymonopolowego

Już w Traktacie Ustanawiającym Europejską Wspólnotę Węgla i Stali z 1951 r. znajdowały się 
unormowania zakazujące zawierania umów kartelowych i nadużywania siły ekonomicznej oraz 
przewidujące   kontrolę   koncentracji   przedsiębiorstw.   Dojrzałą   postać   wspólnotowe   prawo 
antymonopolowe osiągnęło dzięki umieszczeniu w Traktacie Rzymskim z 1957 r. art. oraz art. 81-
88. Obecnie największe znaczenie mają:
rozporządzenie 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 
101 i 102 Traktatu oraz rozporządzenia 139/2004 w sprawie koncentracji przedsiębiorstw.

6. Rozwój polskiego prawa antymonopolowego

Początków   polskiego   prawa   antymonopolowego   doszukać   można   się   już   w   okresie 
międzywojennym:

1. 28 marca 1933 r. Ustawa o kartelach
2. 13   lipca   1939   r.   Ustawa   o   porozumieniach   kartelowych   (nie   weszła   w   życie   przed 

wybuchem wojny)

Do   końca   okresu   realnego   socjalizmu   prawo   antymonopolowe   istniało   w   Polsce   jedynie   w 
szczątkowej postaci. Jego najważniejszym elementem była Ustawa z dn. 28 stycznia 1987 r. o 
przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym w gospodarce narodowej. W dniu 24 lutego 1990 r. 
przyjęto   Ustawę   przeciwdziałaniu   praktykom   monopolistycznym,   która   była   bliska   wzorcom 
wspólnotowym. 
Za   wydarzenie   przełomowe   w   ewolucji   polskiego   prawa   antymonopolowego   uznaje   się 

5

przyjęcie w dniu 15 grudnia 2000 r. ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ustawę tę 
zastąpiła kolejna, aktualnie obowiązująca, Ustawa o ochronie  konkurencji i konsumentów z 
16 lutego 2007 r. 

Aksjologia prawa antymonopolowego

1. Prawo antymonopolowe w „logice własności” i w „logice konkurencji”

Wyodrębnia się dwa charakterystyczne sposoby porządkowania zależności aksjologicznych 
występujących na płaszczyźnie prawa antymonopolowego: „logika konkurencji” oraz „logika 
własności”. Oba te nurty sprzeciwiają się absolutyzacji własności i odwołują się do idei wolności. 
W odmienny sposób uzasadniają jednak ograniczenia antymonopolowe i różnie rozumieją istotę 
wolności. 

W   ujęciu   reprezentowanym   przez   „logikę   konkurencji”   interwencja   antymonopolowa 
znajduje uzasadnienie w potrzebie ochrony konkurencji jako wartości samoistnej. Zgodnie z 
linią   rozumowania   „logiki   własności”   oparcie   dla   niej   stanowi   dążenie   do   zapewnienia 
właściwych zysków ze społecznie aprobowanych postaci własności. 
„Logika   własności”   nacechowana   jest   jednak   dużym   stopniem   arbitralności,   co   stanowi 
podstawowy zarzut. 
Zwolennicy  logiki  konkurencji   skłonni   są  aprobować  głębszą  interwencję   antymonopolową   niż 
przedstawiciele logiki własności. 

2. Debata Harvard v. Chicago

Od połowy lat trzydziestych XX w. wiodącym nurtem w teorii prawa antymonopolowego była 
Szkoła Harvardzka, określana też jako Harvardzka Szkoła Strukturalistyczna. Najważniejsze dla 
nurtu   były   prace   E.   Chamberlin'a   i   J.   Robinson'a,   którzy   uważali,  iż   rynek   o   wysoce 
skoncentrowanej strukturze automatycznie zaczyna funkcjonować w sposób równie wadliwy 
– wysokie ceny, mała produkcja – co monopol. 

W ujęciu proponowanym przez Szkołę Harvardzką centralną wartością w systemie aksjologicznym 
jest ochrona mechanizmów konkurencyjnych, które funkcjonować prawidłowo mogą jedynie w 
warunkach   pluralistycznej   struktury   rynku.   Należy   zatem   obniżyć   bariery   wejścia   na   rynek, 
ograniczyć koncentrację przedsiębiorstw, a nawet podjąć działania do ich dekoncentracji. Szkoła 
Harvardzka nie usuwa jednak z prawa antymonopolowego celów pozaekonomicznych, takich jak: 
sprawiedliwość, uczciwość rywalizacji czy ochrona małych i średnich przedsiębiorstw, a realizacji 
tych celów najlepiej służy utrzymanie konkurencyjnej struktury rynku. 

Szkoła Chicagowska zaś sceptycznie odnosi się do głębokiej ingerencji państwa w gospodarkę. 
Jej przedstawiciele dowodzą, że w warunkach rzeczywistej wolności gospodarczej kartele i 
monopole są nietrwałe, a problem monopolizacji gospodarki jest w rzeczywistości pochodną 
aktywności państwa. Umiarkowani zwolennicy tego kierunku dopuszczają jednak podejmowanie 
przez państwo aktywnych działań przeciwko kartelom. 
Szkoła Harvardzka odrzuca tezy J. Schumpetera. Jest wierna przekonaniu, że najsilniejszych 
bodźców do rozwijania nowoczesnych technologii dostarcza konkurencyjna struktura rynku.

Szkoła Chicagowska:

–

kwestionuje potrzebę utrzymywania pluralistycznej struktury rynku i zasadność dążenia do 
zaostrzania rywalizacji między przedsiębiorstwami

6

–

nie bierze pod uwagę celów pozaekonomicznych

–

uważa, że cały system wartości prawa antymonopolowego podporządkowany miałby zostać 
osiągnięciu tylko jednego celu – zwiększeniu efektywności gospodarki

–

uważa, że należy znacznie zmniejszyć głębokość ingerencji antymonopolowej

–

zajmuje   przychylne   stanowisko   wobec   pionowej   integracji   rynku,   gdyż   zacieśnianie 
współpracy   pomiędzy   producentami   a   dystrybutorami   towarów   sprzyja   zaostrzaniu 
konkurencji między „markami”

–

z aprobatą odnosi się też do koncentracji przedsiębiorstw

–

uważa, że łączenie przedsiębiorstw sprzyja przepływowi zasobów do podmiotów najbardziej 
wydajnych, a właściwa alokacja zasobów przekłada się zaś na podniesienie efektywności 
całej gospodarki

J.   Stigler,   jeden   z   czołowych   przedstawicieli   Szkoły   Chicagowskiej,   zakwestionował   wiele 
wcześniej   powszechnie   uznawanych   zasad   prawa   antymonopolowego.   Stwierdził,   m.in.,   że 
sprzedaż wiązana produktów podnosi efektywność rynku. Zaletą sprzedaży wiązanej jest też to,  że 
umożliwia   ona   obniżenie   kosztów   zawarcia   transakcji   i   uzyskania   informacji   oraz,   iż   ułatwia 
kontrolę jakości. 

Większość   przedstawicieli   nurtu   Chicagowskiego   aprobuje   teorię   rozwoju   innowacji   J. 
Schumpeter'a, który uważał, że koncentracja przedsiębiorstw jest zjawiskiem korzystnym, gdyż 
prowadzi do wyłonienia grupy przedsiębiorstw, które są zdolne do pokrycia znacznych nakładów na 
badania nad innowacjami. 

Szkoła   Chicagowska   do   końca   lat   osiemdziesiątych   była   najsilniejszym   nurtem   w   nauce 
amerykańskiej, potem powstała opozycyjna wobec niej tzw.  Nowa Koalicja, która nawiązuje do 
wielu tez Szkoły Harvardzkiej.

Przedstawiciele Nowej Koalicji:

–

kwestionują zasadność podporządkowania prawa antymonopolowego ekonomii

–

uważają,   że   analiza   ekonomiczna   powinna   być   traktowana   jako   jeden   ze   sposobów 
rekonstrukcji „ducha prawa”

–

sprzeciwiają się marginalizowaniu semantycznej wykładni prawa antymonopolowego

–

uwzględniają potrzebę uwzględniania tradycji prawnej

–

są przeciwni w pełni wolnemu rynkowi

–

uważają,   że   w   realnym   świecie   teza   o   naturalnej   efektywności   laiser-faire'ystycznej 
gospodarki nie potwierdza się

–

wyrażają niepokój o konsekwencje wypierania z rynku małych przedsiębiorstw

–

podkreślają konieczność utrzymania pluralistycznej struktury gospodarki

W latach 60-tych i 70-tych polityka antymonopolowa Stanów Zjednoczonych była zdecydowanie 
agresywna. Za nielegalne uważano porozumienia wzajemne, przypadki dyskryminacji cenowej nie 
wywierające bądź wywierające niewielki wpływ na rynek. Nieprzychylnie odnoszono się też do 
ochrony własności intelektualnej. 
Na początku lat 80-tych nastąpiło radykalne odwrócenie tendencji. Decydujące znaczenie miało 
włączenie podstawowych postulatów Szkoły Chicagowskiej do programu Partii Republikańskiej – 
administracja R. Regana dokonała antyharvardzkiej rewolucji (głównym działaczem był wówczas 
kierujący polityką antymonopolową Departamentu Sprawiedliwości W. Baxter):

–

przychylnie odnoszono się do koncentracji przedsiębiorstw, sprzedaży wiązanej i ustalania 

7

cen sprzedaży

–

nadal zwalczano jednak umowy kartelowe

–

szczególnie negatywnie oceniano poziome porozumienia cenowe i umowy o podział rynku 

–

uważano,   że   w   warunkach   rzeczywistej   wolności   gospodarczej   kartele   są   tworami 
autodestrukcyjnymi i nietrwałymi, ale dostrzegano potrzebę walki z nimi

–

stojący na czele Federalnej Komisji Handlu J.C. Miller, zwolennik Szkoły Chicagowskiej, 
ograniczył aktywność tej instytucji

W latach 90-tych wpływy  Szkoły Chicagowskiej uległy pewnemu ograniczeniu, ale kierunek ten 
pozostaje nadal wiodącym nurtem teoretycznym w Stanach Zjednoczonych. 

3. Porównanie aksjologii unijnego, amerykańskiego i polskiego

Rozwiązania   przyjęte   w   poszczególnych   systemach   są   bliskie.  Ograniczenia   różnic   między 
amerykańskim a europejskim prawem antymonopolowym doszło w ciągu kilkunastu ostatnich lat, 
gdyż w tym czasie prawo unijne implementowało wiele postulatów nauki amerykańskiej. Jednak 
zbyt daleko idące było by stwierdzenie, że udało się zapewnić zgodność tych systemów. M. in. 
różnic  możemy  dopatrzeć   się  na  płaszczyźnie   obowiązku  współpracy   gospodarczej:   wyrok  SN 
Stanów   Zjednoczonych   poszerza   zakres   swobody   kontraktowej   monopolistów,   zaś   wydana   na 
podstawie   wspólnotowego   prawa   antymonopolowego   decyzja   włoskiego   organu 
antymonopolowego ujmuje obowiązek współpracy z konkurentami niezwykle szeroko. Przyczyną 
utrzymujących   się   różnic   jest   to,   że   wiodącą   funkcję   unijnego   prawa   konkurencji   uznaje   się 
usuwanie   przeszkód   w   integracji   gospodarczej   państw   członkowskich.   Ten   cel   europejskiej 
interwencji antymonopolowej nie ma odpowiednika w systemie amerykańskim. 

Przyczyn   występujących   rozbieżności   można   dopatrzyć   się   także   w  różnicach   dotyczących 
kultury gospodarczej:  kontrast między amerykańskim indywidualizmem a bardziej solidarnym i 
prosocjalnym nastawieniem Europejczyków. 

M. Monti, stwierdza,  że wspólnotowe prawo antymonopolowe funkcjonuje w kontekście tzw. 
„Modelu   Europejskiego”,   na   ukształtowanie   którego   silny   wpływ   wywarła   koncepcja 
społecznej   gospodarki   rynkowej.  Sprzeciwia   się   laiser-faire'yzmowi   i   podkreśla   konieczność 
uchwycenia równowagi pomiędzy wolnością gospodarczą a realizacją celów społecznych. Sugeruje 
też, że  w ramy „Modelu Europejskiego” wkomponowuje się polityka przychylności prawa 
antymonopolowego   wobec   małych   i   średnich   przedsiębiorstw.   Są   one   głównym   źródłem 
innowacji i miejsc pracy w gospodarce europejskiej oraz naturalnym beneficjentem polityki 
konkurencji. Wg M. Monit'ego to właśnie małe i średnie przedsiębiorstwa najczęściej padają ofiarą 
łamania reguł antymonopolowych.

R.   Van   den   Bergh   zaś   utrzymuje,   że   przed   systemem   unijnym   stawia   się   szereg   celów 
pozaekonomicznych, np. ochrona swobody małych przedsiębiorstw oraz zapewnienie im równych 
szans w rywalizacji z większymi podmiotami. Na tej podstawie formułuje pogląd, że w Europie 
akceptowane   jest   zapatrywanie,   że   wzgląd   na   zapewnienie   ekonomicznej   demokracji 
uzasadnia   podejmowanie   działań   antymonopolowych   zmierzających   do   ograniczenia   siły 
największych przedsiębiorstw. Europejska judykatura z pewnym dystansem podchodzi do 
analizy ekonomicznej. 

Różnice   jurydyczne   korespondują   z   odmienną   strukturą   gospodarek:   w   Stanach 
najpotężniejsze korporacje odgrywają większą rolę niż w UE. Daleko idąca ingerencja prawa 
antymonopolowego godzi zazwyczaj w interesy wielkich przedsiębiorstw, a jej naturalnymi 

8

beneficjentami   są   mali   i   średni   przedsiębiorcy.  Naturalne   jest   więc,   że   Stany   Zjednoczone 
bardziej dbają o rozwój wielkich przedsiębiorstw, a UE małych i średnich. Można wysnuć wniosek, 
że właściwa unijna polityka antymonopolowa powinna być nieco bardziej agresywna niż strategia 
antymonopolowa Stanów Zjednoczonych. 

Przy definiowaniu celów unijnego prawa antymonopolowego należy wziąć pod uwagę art. 101 i 
102 TFUE:

–

celem art. 101 jest uniknięcie zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji

–

funkcją art, 102 jest zapewnienie tego, by dominujące przedsiębiorstwa zachowywały się w 
sposób   zbliżony   do   tego,   w   jaki   kształtowałyby   swoją   strategię   w   warunkach 
konkurencyjnej struktury rynku. 

Artykuł 101 
(dawny artykuł 81 TWE) 
1. Niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane są wszelkie porozumienia między 
przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, 
które mogą wpływać na handel między Państwami Członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie,  
ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego, 
a w szczególności te, które polegają na: 
a) ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków 
transakcji; 
b) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji, rynków, rozwoju technicznego lub inwestycji; 
c) podziale rynków lub źródeł zaopatrzenia; 
d) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równoważnych 
i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji; 
e) uzależnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które 
ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych 
kontraktów. 
2. Porozumienia lub decyzje zakazane na mocy niniejszego artykułu są nieważne z mocy prawa. 
3. Jednakże postanowienia ustępu 1 mogą zostać uznane za niemające zastosowania do: 
— każdego porozumienia lub kategorii porozumień między przedsiębiorstwami, 
— każdej decyzji lub kategorii decyzji związków przedsiębiorstw, 
— każdej praktyki uzgodnionej lub kategorii praktyk uzgodnionych, 
które przyczyniają się do polepszenia produkcji lub dystrybucji produktów bądź do popierania 
postępu technicznego lub gospodarczego, przy zastrzeżeniu dla użytkowników słusznej części 
zysku, który z tego wynika, oraz bez: 
a) nakładania na zainteresowane przedsiębiorstwa ograniczeń, które nie są niezbędne do osiągnięcia 
tych celów; 
b) dawania przedsiębiorstwom możliwości eliminowania konkurencji w stosunku do znacznej części danych produktów. 

Artykuł 102 
(dawny artykuł 82 TWE) 
Niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane jest nadużywanie przez jedno lub większą liczbę 
przedsiębiorstw pozycji dominującej na rynku wewnętrznym lub na znacznej jego części, w zakresie, w jakim może  
wpływać na handel między Państwami Członkowskimi. 
Nadużywanie takie może polegać w szczególności na: 
a) narzucaniu w sposób bezpośredni lub pośredni niesłusznych cen zakupu lub sprzedaży albo 
innych niesłusznych warunków transakcji; 
b) ograniczaniu produkcji, rynków lub rozwoju technicznego ze szkodą dla konsumentów; 
c) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równoważnych 
i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji; 
d) uzależnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które 
ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych 
kontraktów. 

Z powyższych unormowań wynika, iż centralne miejsce w systemie aksjologicznym unijnego 
prawa   antymonopolowego   zajmuje   ochrona   samego   mechanizmu   konkurencji.  Wyłączenie 

9

pewne   dopuszcza   art.   101   ust.   3   (czytaj),   z   którego   wynika,   że   wzgląd   na   efektywność   – 
polepszanie   produkcji   lub   dystrybucji   produktów,   popieranie   postępu   technicznego   lub 
gospodarczego   –  uzasadniać  może  pewne  złagodzenie  reguł   antymonopolowych,   ale   tylko  pod 
pewnymi   warunkami   i   w   określonych   granicach.   Nie   może   on   prowadzić   do   drastycznego 
zakłócenia procesu konkurencji – dania przedsiębiorstwom możliwości eliminowania konkurencji 
w stosunku do znacznej części danych produktów. 

W   ostatnim   okresie   instytucje   wspólnotowe   dużą   wagę   przywiązują   do   podnoszenia 
efektywności, co upodabnia je do Szkoły Chicagowskiej. Nie jest to jednak zbliżenie całkowite, 
gdyż nadal są rozbieżności w kwestii tego jaka struktura gospodarki najbardziej służy efektywności. 
Instytucje unijne podkreślają przede wszystkim innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw i 
ich znaczenie w zwalczaniu bezrobocia. 

System   aksjologiczny   unijnego   prawa   antymonopolowego   powinien   pozostać   układem 
wielobiegunowym,  w którym  ochrona  mechanizmu  konkurencji  odgrywa wiodącą,  ale  nie 
jednoznacznie  dominującą rolę. 

W prawie Stanów Zjednoczonych efektywność rozumiana jako maksymalizacja produkcji, 
podnoszenie jakości i ograniczanie kosztów, odgrywa większą rolę niż w systemie unijnym. 
Różnice pogłębia dodatkowo to, że w doktrynie i judykaturze Stanów przeważa zapatrywanie, 
iż wielkie przedsiębiorstwa są bardziej efektywne niż ich mniejsi rywale. Odmiennie jest w 
prawie  unijnym, w którym właśnie  małych i średnich przedsiębiorców postrzega się jako 
główne źródło innowacji i miejsc pracy. 

Aksjologia polskiego prawa antymonopolowego jest zgodna ze standardami unijnymi. Nie mieści 
się w niej jednak dążenie do usuwania przeszkód w handlu między państwami członkowskimi. Nie 
rodzi to jednak napięć w stosowaniu prawa. 

Zakres stosowania poszczególnych systemów prawa antymonopolowego

1. Zakres stosowania unijnego i polskiego prawa antymonopolowego

Zgodnie   z  art.   101  i   102 TFUE,   UNIJNE  prawo   antymonopolowe   stosuje   się   do   zachowań 
przedsiębiorstw,   które   wywierają   wpływ   na   handel   między   państwami   członkowskimi. 
Kryterium   to   w   orzecznictwie   ujmowane   jest   bardzo   szeroko:   np.   ETS   stwierdził,   iż   jest   ono 
spełnione   w   przypadku,   gdy   umowa   między   przedsiębiorstwami   wywiera  bezpośredni   lub 
pośredni,   rzeczywisty   lub   potencjalny   wpływ   na   strukturę   handlu   między   państwami 
członkowskimi. Zasada ta znajduje zastosowanie także w sferach prawa antymonopolowego. 

W obwieszczeniu z 28 kwietnia 2004 r. KE stwierdziła,  że pojęcie wpływu na handel między 
państwami nie jest ograniczone do przepływu towarów. Wspólnotowe prawo antymonopolowe 
znajduje zastosowanie do wszelkich ponadgranicznych form aktywności gospodarczej. 
Uważa się, że wpływ na handel między państwami członkowskimi mogą mieć działania nawet 
podejmowane   tylko   w   jednym   kraju   Unii,   o   ile   wywierają   one   odczuwalny   wpływ   na 
funkcjonowanie gospodarek w innych państwach do niej należących. 

Z drugiej strony,  UNIJNE prawo antymonopolowe nie znajduje zastosowania do tzw. czystych 
karteli   eksportowych   –  organizacji   działających   na   terytorium   UE,   których   działalność 
ukierunkowana jest wyłącznie na eksport do państw do niej nie należących. 

10

KE wskazała, że wspólnotowe prawo antymonopolowe znajduje zastosowanie tylko, jeżeli wpływ 
określonego   zachowania   na   handel   między   państwami   członkowskimi   jest   dostrzegalny   i 
wystarczająco prawdopodobny.  

Zakres zastosowania polskiej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wyznacza jej art. 1ust. 
2: Ustawa reguluje zasady i tryb przeciwdziałania praktykom ograniczającym konkurencję oraz  
praktykom   naruszającym   zbiorowe   interesy   konsumentów,   a   także   antykonkurencyjnym  
koncentracjom przedsiębiorców i ich związków, jeżeli te praktyki lub koncentracje  wywołują lub 
mogą wywoływać skutki na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Unijne a krajowe prawo antymonopolowego

Zgodnie z Rozporządzeniem Rady UE z 16 grudnia 2002, art. 3 ust. 1:  Jeżeli organy ochrony 
konkurencji Państw Członkowskich lub krajowe  sądy stosują krajowe prawo konkurencji do  
porozumień, decyzji związków przedsiębiorstw lub praktyk uzgodnionych w rozumieniu art. 101  
ust. 1 TFUE, które mogą wpływać na handel między Państwami Członkowskimi w rozumieniu  
tego   przepisu,   stosują   równie   art.   101   TFUE   do   takich   porozumień,   decyzji   lub   praktyk  
uzgodnionych.  W  przypadkach,   gdy   organy   ochrony   konkurencji   Państw   Członkowskich   lub  
krajowe sądy stosują krajowe prawo konkurencji do praktyk zakazanych art. 102 TFUE, stosują  
równie art. 102 TFUE. 

W razie sprzeczności między prawem krajowym i unijnym, zastosowanie ma zasada pierwszeństwa 
prawa unijnego. Państwa członkowskie mogą jednak podejmować i stosować na swoim terytorium 
bardziej   restrykcyjne   przepisy   krajowe,   które   zakazują   lub   przewidują   sankcje   za   jednostronne 
praktyki antymonopolowe. 

W   pewnym   uproszczeniu   można   stwierdzić,   że   państwa   członkowskie   nie   mogą   zakazywać 
przedsiębiorstwom   zawierania   porozumień   i   stosowania   praktyk   uzgodnionych,   a   związkom 
przedsiębiorstw podejmowania decyzji, do których zastosowanie znajduje prawo unijne, i które 
prawo unijne uznaje za legalne. 

Inaczej jest z zakazem nadużywania pozycji dominującej: tu państwa członkowskie uprawnione są 
do wprowadzenia ograniczeń idących dalej niż unormowania unijne. 

Zgodnie   z   Rozporządzeniem,   art.   3   ust.   3:  Bez   uszczerbku   dla   ogólnych   zasad   i   innych  
postanowień  prawa wspólnotowego,  ust.  1  i 2  nie  mają  zastosowania,  jeżeli  organy  ochrony  
konkurencji   i   sądy   Państw   Członkowskich   stosują   krajowe   przepisy   dotyczące   kontroli  
koncentracji   przedsiębiorstw,   ani   nie   wykluczają   stosowania   krajowych   przepisów   prawnych,  
które w sposób przeważający dążą do celu odmiennego ni ten, do którego prowadzą art. 101 i 102  
Traktatu. 

3. Zakres zastosowania prawa antymonopolowego Stanów Zjednoczonych

Zakres zastosowania prawa antymonopolowego Stanów Zjednoczonych wyznacza DOKTRYNA 
EFEKTU,   zgodnie   z   którą   amerykańskie   prawo   antymonopolowe   może   być   stosowane   do 
wszelkich   działań,   które   wywierają   istotny,   zamierzony   wpływ   na   Stany   Zjednoczone   (sprawa 
Alcoa)

W dużym stopniu pod wypływem międzynarodowej krytyki, sądy zaczęły wymagać, by wpływ 

prawa antymonopolowego na gospodarkę Stanów był bezpośredni, istotny i przewidywalny oraz 

11

uwzględniały   czynniki   takie   jak:   przynależność   państwowa   przedsiębiorców,   ich   intencje   w 
oddziaływaniu na amerykańską gospodarkę itp. 

W 1982 r. przyjęto dwie wielkie ustawy: FTAIA oraz ETC Act. 

Zgodnie z  FTAIA, Ustawy Schermana  nie stosuje się do handlu zagranicznego, za wyjątkiem 
przypadków, gdy określona praktyka wywiera bezpośredni, istotny i rozsądnie przewidywalny 
wpływ na handel w Stanach Zjednoczonych.

ETC Act:
–

przewiduje możliwość przyznania przedsiębiorcom, które zamierzają wspólnie prowadzić 

działalność eksportową specjalnych certyfikatów
–

odpowiedzialność podmiotów, które uzyskały certyfikaty została złagodzona: poszkodowani 

naruszeniem prawa antymonopolowego mogą dochodzić od nich jedynie naprawienia szkody, a nie 
potrójnego odszkodowania
–

w przypadkach gdy roszczenia odszkodowawcze wobec przedsiębiorców, które uzyskały 

certyfikaty zostały oddalone, pozwani mogą dochodzić od powoda zwrotu kosztów obrony

W jednym z wyroków Sąd Najwyższy potwierdził zasadność stosowania  effects doctrine.  Dodał 
także, że  zawarte poza granicami Stanów Zjednoczonych antykonkurencyjne porozumienie, 
mające   w   zamiarze   wpłynąć   na   rynek   Stanów   i   istotnie   na   niego   wpływające,   stanowi 
naruszenie amerykańskiego prawa antymonopolowego nawet, gdy w miejscu jego zawarcia 
jest ono uznawane za legalne. 
Amerykańskie   prawo   antymonopolowe   nie   znajduje   zastosowania   do   działań   władczych 
podejmowanych przez organy innych państw nawet wówczas, gdy wpływają one na rynek 
Stanów Zjednoczonych. 

II.

Miejsce prawa antymonopolowego w porządku prawnym

1.

Prawo antymonopolowe a ochrona praw podstawowych

Art. 6 TUE stanowi, że:

1. Unia uznaje prawa, wolności i zasady określone w Karcie praw podstawowych Unii 
Europejskiej z 7 grudnia 2000 roku, w brzmieniu dostosowanym 12 grudnia 2007 roku 
w Strasburgu, która ma taką samą moc prawną jak Traktaty. 
Postanowienia Karty w żaden sposób nie rozszerzają kompetencji Unii określonych w Traktatach. 
Prawa, wolności i zasady zawarte w Karcie są interpretowane zgodnie z postanowieniami ogólnymi 
określonymi w tytule VII Karty regulującymi jej interpretację i stosowanie oraz z należytym 
uwzględnieniem wyjaśnień, o których mowa w Karcie, które określają źródła tych postanowień. 
2. Unia przystępuje do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych 
wolności.  Przystąpienie   do   Konwencji   nie   ma   wpływu   na   kompetencje   Unii   określone   w 
Traktatach. 
3.Prawa podstawowe, zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i 
podstawowych   wolności   oraz   wynikające   z   tradycji   konstytucyjnych   wspólnych   Państwom 
Członkowskim, stanowią część prawa Unii jako zasady ogólne prawa. 

1.1

Prawo antymonopolowe a ochrona własności, wolności gospodarczej i swobody umów.

12

Ochrona   własności,   wolności   gospodarczej   i   swobody   umów   stanowią   ogólne   zasady   systemu 
prawnego, które chronione są na poziomie konstytucyjnym i unijnym. Zgodnie z Konstytucją RP 
wolność człowieka podlega ochronie, a wszyscy są równi wobec prawa. Art. KPPUE (Karta Praw 
Podstawowych UE) stanowi, że każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Z zasad 
wolności i równości wywodzi się zasadę WOLNOŚCI UMÓW. 

Konstytucja chroni także prawo własności: 
Art. 21 Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia. 

Art. 64 Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia.

Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla  
wszystkich ochronie prawnej.
Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie  
narusza ona istoty prawa własności.

Również art. 17 KPPUE stanowi, że każdy ma prawo do władania, używania, rozporządzania i 

przekazania w drodze spadku mienia nabytego zgodnie z prawem. Art. 16 KPPUE stanowi też, że 
uznaje   się   wolność   prowadzenia   działalności   gospodarczej   zgodnie   z   prawem   Unii   oraz 
ustawodawstwami i praktykami krajowymi. 

Wskazane prawa podstawowe nie mają jednak charakteru absolutnego. 

Na całe prawo antymonopolowe można patrzeć jako na zbiór ograniczeń własności, swobody 

umów   i   wolności   gospodarczej.  Polskie   standardy   konstytucyjne   dotyczące   ograniczania 
własności,   swobody   umów   i   swobody   prowadzenia   działalności   gospodarczej   wyznaczają 
następujące art. Konstytucji:

Art. 31 ust. 3: Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być  

ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego  
bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności  
publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i  
praw.

Art.64 ust. 3: Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie  
narusza ona istoty prawa własności.
Art.22: Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i  
tylko ze względu na ważny interes publiczny.

Wyższe przepisy warto porównać z art. 17 KPPUE, w myśl którego korzystanie z mienia może 
podlegać regulacji ustawowej w zakresie, w jakim jest to konieczne ze względu na interes ogólny. 
Art. 1 zdanie 3 Protokołu dodatkowego do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) : 
Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może 
być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach 
przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. 
Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do 
stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z 
własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków 
bądź innych należności lub kar pieniężnych. 

W przypadkach kiedy interwencja publicznoprawna dotyka istoty własności mamy do czynienia z 
wywłaszczeniem. Jest ono dopuszczalne jedynie na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem 
(art.   21   Konstytucji   RP).   KPPUE   stanowi   zaś,   że  Każdy   ma   prawo   do   władania,   używania,  
rozporządzania i przekazania w drodze spadku mienia nabytego zgodnie z prawem. Nikt nie może 

13

być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym, w przypadkach i na warunkach 
przewidzianych w ustawie, za słusznym odszkodowaniem za jej utratę wypłaconym we właściwym  
terminie.   Korzystanie   z mienia   może   podlegać   regulacji   ustawowej   w zakresie,   w jakim   jest   to 
konieczne ze względu na interes ogólny.
EKPC:  Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na  
warunkach   przewidzianych   przez   ustawę   oraz   zgodnie   z   ogólnymi   zasadami   prawa  
międzynarodowego. 

Interwencji   antymonopolowej   silnego   oparcia   konstytucyjnego   dostarcza   art.   20   Konstytucji: 
Społeczna   gospodarka   rynkowa  oparta   na   wolności   działalności   gospodarczej,   własności  
prywatnej   oraz   solidarności,   dialogu   i   współpracy   partnerów   społecznych   stanowi   podstawę  
ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej.

Jak widać wynikające z prawa antymonopolowego ograniczenia zasad swobody umów, ochrony 
własności i swobody prowadzenia działalności gospodarczej znajdują poparcie w Konstytucjach 
wielu państw: Polska, Anglia (Wielka Karta Swobód), Stany Zjednoczone. 
Zwrócić   należy   także   uwagę   na   art.   216   ust.   3   Konstytucji,   który   stanowi,   że   ustanowienie 
monopolu   następuje   w   drodze   ustawy.   Dotyczy   to   tylko   tzw.   legalnych   monopoli,   a   więc 
przedsiębiorstw, wobec których nie wolno prowadzić działalności konkurencyjnej.

1.2.

Znaczenie   zasady   proporcjonalności   i   pojęcia   interesu   publicznego   dla   prawa 

antymonopolowego

K.   Wojtyczek  w   obrębie   zasady   proporcjonalności   sensu   largo   wyodrębnia   reguły 
przydatności, konieczności i proporcjonalności w ścisłym tego słowa znaczeniu.  Twierdzi, że 
zasada przydatności nakazuje wybór środków pozwalających na skuteczną realizację założonego 
celu. Zasada konieczności nakazuje, aby spośród środków wybrać najmniej uciążliwy dla jednostki. 
Zasada proporcjonalności sensu stricto nakazuje, aby zastosowane środki pozostawały w proporcji 
do założonego celu. 
Z   zasady   proporcjonalności   wynika,   że   interwencja   antymonopolowa   powinna   być 
ograniczona do niezbędnego minimum, które musi jednak zapewniać realizację jej celów. 

Pojęcie  interesu  publicznego   nie  jest   ostre  i  ogólnie  można  stwierdzić,  że   zgodne  z   interesem 
publicznym jest to, co służy dobru ogółu. Zanim dokonana zostanie ocena zachowania na gruncie 
prawa antymonopolowego konieczne jest rozważenie kwestii interesu publicznego. Wynikające z 
prawa   antymonopolowego   ograniczenia   zasad   swobody   umów,   wolności   prowadzenia 
działalności i ochrony własności mogą być więc uznane za dopuszczalne tylko wtedy, gdy jest 
to społecznie użyteczne. 

1.3.

Teorie relacji między prawem antymonopolowym a prawem własności intelektualnej

a.   teoria   nadrzędności   prawa   antymonopolowego   –  akcentuje   się   antykonkurencyjne 
oddziaływanie   OWI   przy   jednoczesnym   bagatelizowaniu   znaczenia   tej   dziedziny   prawa   dla 
promocji innowacji. Uznaje się znaczenie OWI jako czynnika stymulującego kreatywność.

b.   teoria   nadrzędności   prawa   własności   intelektualnej   –  uważa,   że   przyznanie   twórcom 
wzmocnionej   ochrony   stymuluje   kreatywność   oraz   przyczynia   się   do     przyspieszenia   postępu 
naukowo-technicznego.   Zwolennicy   tej   teorii   postulują   za   przyznaniem   podmiotom,   którym 
przysługuje   własność   intelektualna,   swoistego   immunitetu,   który   miałby   chronić   twórców   i 
wynalazców   przed   wszelkimi   ograniczeniami,   jakie   mogą   na   nich   nakładać   regulacje 

14

antymonopolowe.   Zgodnie   z   tą   teorią   rozwiązań   mających   zapobiegać   nadużywaniu   praw 
patentowych, autorskich itp. nie należy poszukiwać poza systemem prawa własności intelektualnej. 

c. teoria zakresu wyłączności -   jej myślą przewodnią jest poszukiwanie rozwiązania problemów 
związanych z napięciem pomiędzy prawem antymonopolowym, a prawem własności intelektualnej 
w rozgraniczaniu sfer, w których rozstrzygać miałyby alternatywne zespoły norm. Rozróżnia się 
istnienie i wykonywanie własności intelektualnej. Swoisty immunitet wyłączający stosowanie reguł 
prawa   antymonopolowego   miałby   zastosowanie   jedynie   do   istnienia   własności   intelektualnej. 
Wykonywanie   własności   intelektualnej   jedynie   miałoby   być   oceniane   przez   pryzmat   prawa 
antymonopolowego. Teoria ta służy do zwalczania szczególnie szkodliwych nadużyć własności 
intelektualnej.   Wg   niej   za   niedozwolone   należy   uznać   praktyki   mające   na   celu   rozszerzanie 
wyłączności przyznanej twórcom. 

d. teoria zrównania własności i własności intelektualnej – uprawniony z własności intelektualnej 
powinien mieć udział we wszelkich korzyściach, jakie ktokolwiek może uzyskać z wykorzystania 
dóbr chronionych. Zakłada, że owoce twórczej myśli ludzkiej powinny podlegać ochronie prawnej 
we wszystkich przypadkach, w których nie jest to wyraźnie wyłączone. Teoria ta silnie akcentuje, 
że uprawniony ma prawo do wyłącznego korzystania z utworu, a nie tylko do wynagrodzenia. 

e. teoria wspólnego celu – właściwe jest poszukiwanie wspólnego celu prawa antymonopolowego i 
prawa własności intelektualnej we właściwym wykorzystaniu zasobów. 

1.4 Interwencja antymonopolowa we własność intelektualną w prawie Stanów Zjednoczonych

W   Stanach   odrzucono   tezę,   zgodnie   z   którą   zakres   ochrony   własności   intelektualnej   jest 
nieograniczony.   Federalna   Komisja   Handlu   i   Departament   Sprawiedliwości   stwierdzają,   że 
własność   intelektualna   nie   jest   ani   szczególnie   wolna   od   ingerencji   antymonopolowej,   ani   też 
szczególnie podejrzana. Podstawowymi zasadami, na których opierają się amerykańskie agencje 
antymonopolowe są:
–

uznanie, że umowy licencyjne generalnie mają charakter prokonkurencyjny

–

założenie, że własność intelektualna powinna być traktowana w sposób zasadniczo zbliżony 

do własności w rozumieniu prawa rzeczowego
–

odrzucenie domniemania posiadania siły monopolistycznej przez podmioty uprawnione z 

własności int. 

Federalna   Komisja   Handlu   i   Departament   Sprawiedliwości   z   aprobatą   odnoszą   się   także   do 
ograniczeń   nakładanych   na   licencjobiorców,   gdyż   umożliwia   to   maksymalne   wykorzystanie 
własności int. 

Wg   amerykańskich   agencji   antymonopolowych   prawo   własności   intelektualnej   sprzyja 
inwestowaniu   w   innowacje,   ich   rozprzestrzenianiu   oraz   wprowadzaniu   do   działalności 
gospodarczej,   a   w   braku   efektywnych   instrumentów   ochrony   praw   twórców   doszłoby   do 
podważenia ekonomicznej racjonalności finansowania nakładów na innowacje (FUCK!!!) Z drugiej 
strony wskazują one, że rozwojowi innowacji i podnoszeniu zamożności konsumentów sprzyja 
również prawo antymonopolowe, które nie pozwala na podejmowanie działań mogących szkodzić 
konkurencji. 

1.5 Interwencja unijnego prawa antymonopolowego w sferę własności intelektualnej

Dwie teorie:

15

a.   teoria   odróżnienia   istnienia   i   wykonywania   własności   intelektualnej  –   podstawą   do   jej 
utworzenia była kwestia importu równoległego towarów będących nośnikami własności int. ETS 
uznał,   że   unijne   prawo   antymonopolowe   nie   może   ingerować   w   sferę   istnienia   własności   int. 
Stwierdził, że dopuszczalne jest ograniczenie przez unijne prawo antymonopolowe wykonywania 
praw przysługujących twórcom. W późniejszym orzecznictwie ETS opierał się już na regulacjach 
dot. swobody przepływu towarów oraz na art. 7 dyrektywy w sprawie harmonizacji przepisów 
prawa państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych. 

b. teoria specyficznego przedmiotu ochrony własności intelektualnej – zgodnie z nią odstępstwa 
od zasady swobody przepływu towarów i ograniczeń wynikających z prawa antymonopolowego 
dopuszczalne są tylko wtedy,  gdy znajdują uzasadnienie w specyficznym przedmiocie OWI. 
ETS   uznał,   że   zakres    specyficznego   przedmiotu   ochrony   patentowej  obejmuje   zapewnienie 
uprawnionemu wynagrodzenia proporcjonalnego do jego twórczego wysiłku. (czyt. podręcznik str 
96-98)

1.6.  Interwencja antymonopolowa w sferę własności intelektualnej w prawie polskim

Relacje między prawem antymonopolowym a OWI w prawie polskim odpowiadają założeniom 
teoretycznym przedstawionym w podpunkcie 1.3. Regulacja ustawowa jest lakoniczna:
Art. 2 UOKiK:

Art. 2. 1. Ustawa nie narusza praw przysługujących na podstawie przepisów dotyczących ochrony własności  
intelektualnej  i przemysłowej,  w szczególności  przepisów o ochronie  wynalazków, wzorów użytkowych i  
przemysłowych,   topografii   układów   scalonych,   znaków   towarowych,   oznaczeń   geograficznych,   praw  
autorskich i praw pokrewnych.

2. Ustawę stosuje się do zawieranych między przedsiębiorcami:

1) umów, w szczególności licencji, a także innych niż umowy praktyk wykonywania praw, o których mowa w  
ust. 1 ;

2) umów dotyczących nieujawnionych do wiadomości publicznej:

a) informacji technicznych lub technologicznych,

b) zasad organizacji i zarządzania

— co do których podjęto działania zmierzające do zapobieżenia ich ujawnieniu, jeżeli skutkiem tych umów  
jest nieuzasadnione ograniczenie swobody działalności gospodarczej stron iub istotne ograniczenie  
konkurencji na rynku.

2.

Prawo antymonopolowe a regulacja sektorowa

2.1

Relacje między pojęciami prawa antymonopolowego i regulacji sektorowej

Wiele   rynków   objętych   jest   równoległą   publiczną   interwencją   o   charakterze   regulacyjnym   i 
antymonopolową. W doktrynie dla odróżnienia unormowań regulacyjnych i antymonopolowych 
najczęściej wykorzystuje się następujące kryteria:

Kryterium

Prawo antymonopolowe

Regulacja sektorowa/ 

interwencja regulacyjna

Czas interwencji

Ex post facto

Ex ante

Sposób formułowania obowiązku Najczęściej określa czego 

Narzucają pozytywne obowiązki 

16

przedsiębiorstwom robić nie 
wolno

przedsiębiorcom

Wpływ na wolność gospodarczą

Poszerza zakres wolności 
gospodarczej

Ogranicza zakres wolności 
gospodarczej

Szczegółowość przepisów

Przepisy ogólne i niedookreślone

Przepisy szczegółowe i precyzyjne

Okoliczności, w których organy 
interweniują

Organy nie mogą ingerować w 
niemal wszystkie sfery działania 
na danym rynku

Organy mogą ingerować w niemal 
wszystkie sfery działania na 
danym rynku

Przedmiot interwencji

Zajmuje się zasadniczo siłą 
rynkową

Zorientowane na narzucenie 
określonych parametrów rynku, 
np. ilości działających na nim 
przedsiębiorstw, cen, podaży;

Bezpośredniego lub pośredniego 
charakteru interwencji

Wykorzystuje instrumenty 
wpływające na rynek w sposób 
pośredni

Charakter bezpośredni

Cele interwencji

Realizacja zadań ekonomicznych

Inne cele aniżeli ekonomiczne

Długość trwania interwencji

--------------------

Jedynie przejściowo – do czasu 
wprowadzenia na rynek 
efektywnej konkurencji

Żadne  z  tych   kryteriów   nie  ma   charakteru  bezwzględnego  i   od  każdego  z   nich  istnieją   liczne 
wyjątki. Regulację od prawa antymonopolowego odróżnia przede wszystkim to, że jest ona formą 
bezpośredniego   („niemal   ręcznego”)   sterowania   zachowaniami   przedsiębiorstw.    Przepisy 
regulacyjne   są   w   konsekwencji   bardziej   szczegółowe,   a   regulacyjne   akty   prawne   dotyczą 
najczęściej konkretnych rynków, co kontrastuje z lakonicznymi i ogólnikowymi przepisami 
prawa antymonopolowego. 

2.2

Cele interwencji regulacyjnej a aksjologia prawa antymonopolowego

W   pewnych   sferach   cele   i   zakres   ingerencji   antymonopolowej   oraz   regulacji   sektorowych   są 
identyczne,   a   różnice   między   tymi   dwoma   systemami   mają   charakter   techniczno-proceduralny. 
Aksjologia interwencji regulacyjnej koliduje niekiedy z celami prawa antymonopolowego. Np. na 
gruncie unijnych unormowań dotyczących telekomunikacji i usług pocztowych, które wprowadzają 
zasadę UNIVERSAL SEVICE. Zgodnie z nią usługodawca nie może odmówić świadczenia usług 
na rzecz konsumentów nawet wówczas, gdy jest to nieopłacalne np. dlatego, że klient zamieszkuje 
na odległej od dużych skupisk ludzkich prowincji. Interwencja publiczna ogranicza także wysokość 
opłat.   Realizacja   zasady   universal   service   powoduje   podniesienie   barier   wejścia   na   rynek. 
Początkujące przedsiębiorstwa często będą musiały dopłacać, by utrzymać się na rynku. 

Cele   unijnego   prawa   antymonopolowego   odbiegają   dostrzegalnie   od   wartości,   których 
realizacji   podporządkowane   są   krajowe   systemy   ochrony   konkurencji   i   unormowania 
regulacyjne państw członkowskich. Najważniejszą przyczyną tych różnic jest to, że unijne prawo 
antymonopolowe zorientowane jest w dużej mierze na usuwanie przeszkód w integracji państw 
członkowskich,   a   element   ten   nie   występuje   w   krajowych   unormowaniach   regulacyjnych   i 
antymonopolowych. 

Orzecznictwo, podr. Str. 103-109.

2.3

Zastosowanie   prawa   antymonopolowego   na   rynkach   regulowanych   w   analizie 

17

konstrukcyjnej

Gdy ustawy regulacyjne expressis verbis wyłączają zastosowanie prawa antymonopolowego jego 
zastosowanie jest niedopuszczalne. Nie ulega też wątpliwości, że prawo monopolowe może nie 
zakazywać zachowań, które nakazują unormowania regulacyjne.  (więcej podr. Str. 109-112)

III.

ZAKAZ NADUŻYWANIA POZYCJI DOMINUJĄCEJ I ZAWIERANIA 

POROZUMIEŃ OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ W PRAWIE UE NA 

TLE ANALOGICZNYCH UNORMOWAŃ STANÓW ZJEDNOCZONYCHI 

POLSKI

1.

Zakaz stosowania praktyk ograniczających konkurencję w prawie UE

1.1

Pojecie przedsiębiorstwa

Unijne prawo antymonopolowe, konstruując pojęcia przedsiębiorstwa, pomija takie elementy jak: 
osobowość prawna, wpis do rejestru działalności gospodarczej, sposób finansowania czy forma 
prawna. Te kryteria formalnoprawne zastępowane są analizą ekonomiczną. Jej elementami są:

a. prowadzenie działalności gosp.
b. samodzielność

Pojęcie  prowadzenia działalności gospodarczej jest szersze niż orientacja na osiągnięcie zysku:
–

obejmuje niemal wszystkie formy aktywności ekonomicznej

–

w rozumieniu prawa unijnego przedsiębiorstwami są nawet instytucje typu non profit i non 

for profit, jak fundacje i stowarzyszenia oraz osoby fizyczne prowadzące działalność gosp. 

Jednostki organizacyjne powiązane z administracją rządową i samorządową są wyłączane poza 
zakres   pojęcia   przedsiębiorstwa,   jeżeli   ich   działania   są   ukierunkowane   na   realizację   celów 
publicznych. Jeśli tego ukierunkowania nie ma to nawet organy adm. rządowej mogą być uznane za 
przedsiębiorców (np. niemiecki Federalny Urząd Pracy). Natomiast samorządy zawodowe nie są 
przedsiębiorstwami. 
Zakwalifikowanie   danej   jednostki   do   kategorii   przedsiębiorstw   jest   możliwe   tylko   wtedy,   gdy 
podejmowane przez nią działania mają charakter trwały. 

Samodzielność przedsiębiorstwa określa się na zbadaniu, czy zachowuje się ono na rynku w 
sposób samodzielny. 

1.2

Pojęcie rynku właściwego

Pojęcie   rynku   właściwego   obejmuje   rynek   produktowy   i   rynek   geograficzny.   Przy   jego 
definiowaniu   należy   wziąć   pod   uwagę   dwa   źródła   presji   konkurencyjnej,   której   podlegają 
przedsiębiorstwa:
- substytucję popytu i
- substytucję podaży.

Substytucję popytu  można określić jako  zdolność klientów do zaspokajania swoich potrzeb w 
drodze nabycia towarów lub usług od sprzedawców z innego rejonu bądź też poprzez nabycie 
dóbr substytucyjnych. 

18

Substytucja podaży dotyczy zdolności producentów do przestawienia produkcji na towary 
innego rodzaju, bez konieczności ponoszenia znacznych kosztów i ryzyka. 

W praktyce określając właściwy rynek produktowy Komisja bada m.in.: 
•

dowody substytucji w niedawnej przeszłości, 

•

poglądy klientów i konkurentów, 

•

upodobania konsumentów, 

•

bariery i koszty związane z przestawieniem popytu na poszczególne substytuty, 

•

zróżnicowanie klientów

W definiowaniu właściwego rynku geograficznego uwzględnia się m.in.:
•

dowody z przeszłości

•

charakterystykę popytu

•

poglądy klientów i konkurentów

•

aktualną geograficzną strukturę zakupów

•

bariery i koszty związane ze skierowaniem zamówień do przedsiębiorstw zlokalizowanych 

na innym obszarze 
•

struktury handlu i dostaw

1.3

Art. 101 TFUE

Artykuł 101 ust. 1:

1. Niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane są wszelkie porozumienia między 
przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, 
które mogą wpływać na handel między Państwami Członkowskimi i których celem lub skutkiem jest  
zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego, 
a w szczególności te, które polegają na: 
a) ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków 
transakcji; 
b) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji, rynków, rozwoju technicznego lub inwestycji; 
c) podziale rynków lub źródeł zaopatrzenia; 
d) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równoważnych 
i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji; 
e) uzależnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które 
ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych 
kontraktów. 

POROZUMIENIA   MIĘDZY   PRZEDSIĘBIORSTWAMI   –   niezbędnym   elementem   każdego 
porozumienia jest zgodny zamiar stron – konsensus. Wywieść stąd można, że art 101 TFUE nie 
znajduje zastosowania do jednostronnych zachowań przedsiębiorstw, a ich nadużycia podlegają 
ocenie na gruncie zakazu nadużywania pozycji dominującej z art. 102 TFUE
Porozumienie nie jest jednak umową w rozumieniu prawa cywilnego. Umowy mieszczą się w 
kategorii   porozumień,   ale   jej   nie   wyczerpują.   Oprócz   umów   porozumienia   obejmują   także 
uzgodnienia, którym strony nie miały zamiaru nadać mocy wywierania jakichkolwiek skutków 
prawnych.   Można   zatem   stwierdzić,   że   pojęcie   porozumień   kartelowych   obejmuje   umowy   w 
rozumieniu prawa cywilnego oraz tzw. umowy dżentelmeńskie.

19

PRAKTYKI   UZGODNIONE   –   odróżnia   je   od   porozumień    mniejszy   stopień   koordynacji 
zachowań   przedsiębiorstw.  Jest   to   coś   mniej   niż   porozumienie.  Tam,   gdzie   przedsiębiorstwa 
zamierzały   zawrzeć   stosunek   prawny   mamy   do   czynienia   z   porozumieniem,   a   nie   praktyką 
uzgodnioną. Znacznie trudniej jest stwierdzić kiedy współpraca między przedsiębiorstwami, która 
nie jest stosunkiem kontraktowym, jest porozumieniem, a kiedy praktyką uzgodnioną. Im mniej 
wyraźnie   ujawniono   zamiar   koordynacji   zachowań   między   przedsiębiorstwami,   tym   większe 
prawdopodobieństwo, że zachowanie zostanie sklasyfikowane jako praktyka uzgodniona. 

DECYZJE ZWIĄZKÓW PRZEDSIĘBIORSTW – w odróżnieniu od tych dwóch pozostałych form 
naruszenia art. 101 TFUE decyzje związków przedsiębiorstw mają charakter jednostronny. Pojecie 
to w prawie unijnym pojmowane jest bardzo szeroko. Obejmuje ono wszelkie akty wydawane przez 
organizacje zrzeszające przedsiębiorstwa, które prowadzą do koordynacji ich zachowań. Pomimo 
tego, że decyzje związków przedsiębiorstw maja jednostronny charakter, w pewnych przypadkach 
ich członkowie mogą zostać zobowiązani do pokrycia grzywny nałożonej na związek. 

CEL  LUB   SKUTEK  W  POSTACI   ZAPOBIEŻENIA,   OGRANICZENIA  LUB   ZAKŁÓCENIA 
KONKURENCJI   –   Art.   101   TFUE  nie   stawia   kumulatywnego   spełnienia   przesłanek 
antykonkurencyjnego celu i skutku.  Oznacza to, że do naruszenia unijnego prawa konkurencji 
dochodzi nawet wtedy, gdy określone zachowanie przedsiębiorstw :
–

ma jedynie antykonkurencyjny cel i nie wywiera antykonkurencyjnych skutków

–

nie ma antykonkurencyjnego celu, ale wywiera takiż skutek

Bezskuteczność   naruszającego   prawo   antymonopolowe   porozumienia   nie   jest   okolicznością 
zwalniającą z odpowiedzialności. Skutki porozumienia ocenia się za pomocą testu różnicy, który 
polega   na   porównaniu   stanu   konkurencji   przed   zawarciem   porozumienia   i   po   jego   realizacji. 
Różnica pomiędzy pojęciami  zapobieżenia i ograniczenia  konkurencji polega na intensywności 
naruszenia. Przesłanka zakłócenia konkurencji zaś polega nie na obniżeniu konkurencji, ale na jej 
zniekształceniu, czyli nadaniu jej formy innej niż naturalna. 

POROZUMIENIA   O   MNIEJSZYM   (BAGATELNYM)   ZNACZENIU   –   Art.   101   TFUE   nie 
znajduje   zastosowania   do   porozumień,   których  wpływ   na   handel  między   państwami 
członkowskimi  nie   jest   dostrzegalny.  To   samo   dotyczy   decyzji   związków   przedsiębiorstw   i 
praktyk uzgodnionych. W takich przypadkach Komisja ani z własnej inicjatywy ani na wniosek nie 
wszczyna postępowania, a na przedsiębiorstwo, które udowodni, że nie wiedziało o tym, że dane 
porozumienie   objęte   jest   zwolnieniem   nie   nakłada   się   grzywny.   W   obwieszczeniu   Komisji   o 
porozumieniach o mniejszym znaczeniu Komisja zawarła katalog porozumień, który jednak nie ma 
charakteru enumeratywnego. Porozumienia między małymi i średnimi przedsiębiorstwami (czyli 
tych, które zatrudniają mniej niż 250 pracowników, roczne obroty nie przekraczają zaś 50 mln euro, 
a   suma   aktywów   43   mln   euro)   rzadko   wywierają   wpływ   na   handel   między   państwami 
członkowskimi. 
Zgodnie z tym obwieszczeniem Komisja uznaje, że  porozumienia, które wpływają na handel 
między państwami członkowskimi mogą nie ograniczać konkurencji w sposób dostrzegalny, 
w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE. Sytuacja taka występuje:

–

w przypadku porozumień  między konkurentami (poziomych),  jeżeli łączny udział stron 

porozumienia w żadnym z rynków właściwych nie przekracza 10%

–

w przypadku porozumień między podmiotami innymi niż konkurenci (pionowych), jeżeli 

łączny udział stron porozumienia w  żadnym z rynków właściwych nie przekracza 15%

W  odniesieniu   do  porozumień,   które   są  trudne   do   sklasyfikowania   jako   poziome   czy   pionowe 

stosuje się próg 10% udziału w rynku właściwym.

20

W przypadku gdy konkurencja na rynku została ograniczona poprzez stworzenie  równoległych 

sieci handlowych, wówczas uznaje się, że porozumienie nie ogranicza konkurencji tylko wówczas, 
gdy jego  strony  nie  posiadają większego  niż  5% udziału  w  rynku właściwym  (taki  sam  dla 
porozumień pionowych i poziomych).

W obwieszczeniu została zawarta także listwa tzw. klauzul czarnych. Są to postanowienia, których 

istnienie w porozumieniu  uniemożliwia stronom powoływanie się na to, że nie ogranicza ono 
konkurencji w sposób dostrzegalny. 

W zakresie porozumień między konkurentami za klauzule czarne uznaje się postanowienia, które 

pośrednio lub bezpośrednio, w izolacji lub w połączeniu z innymi czynnikami mają na celu:

–

ustalanie cen sprzedaży produktów osobom trzecim

–

ograniczanie produkcji lub sprzedaży

–

podział rynków lub klientów

W przypadku porozumień pomiędzy przedsiębiorstwami innymi niż konkurencyjne klauzulami 

konkurencyjnymi   są   m.in.   te,    które   pośrednio   lub   bezpośrednio   mają   na  celu  ustalenie 
minimalnych cen sprzedaży i niektóre przypadki ochrony terytorialnej. 

POROZUMIENIA POZIOME – zgodnie z obwieszczeniem Komisji w sprawie stosowania art. 101 
TFUE do porozumień kooperacji horyzontalnej, charakter poziomy mają porozumienia zawarte 
pomiędzy   przedsiębiorstwami   działającymi  na   tym   samym   poziomie   lub   poziomach   rynku. 
Zazwyczaj   są   to   porozumienia   między   konkurentami.   Ocena   skutku   porozumienia   poziomego 
bierze pod uwagę  kontekst ekonomiczny, charakter porozumienia, siłę rynkową stron oraz 
strukturę rynku. 
Do   grupy   porozumień,   które  z   natury   nie   naruszają   art.   101   ust.   1   TFUE  należą   m.in. 
następujące formy współpracy:
➔

kooperacja   pomiędzy   przedsiębiorstwami   konkurującymi,   które  nie   mogą   samodzielnie 

realizować projektu lub przedsięwzięcia objętego kooperacją,
➔

kooperacja dotycząca działalności, która nie wpływa na właściwe parametry konkurencji

Wskazane wyżej typy mogą zostać uznane za sprzeczne z art 101 TFUE, tylko gdy angażują się 
przedsiębiorstwa o znacznej sile rynkowej, które są zdolne    do wywołania efektu zamknięcia 
rynku dla nowych podmiotów. 
Porozumienia ograniczające konkurencję poprzez ustalanie cen, ograniczanie wielkości produkcji, 
podział rynków zbytu lub klientów prawie zawsze naruszają art. 101 ust. 1 TFUE.
Analiza ekonomiczna  polega na zbadaniu czy konkurenci współpracując ze sobą będą w stanie 
utrzymać, powiększyć lub zdobyć siłę rynkową,  a w szczególności czy doprowadzą do wzrostu 
cen, ograniczenia produkcji, innowacyjności bądź do ograniczenia jakości dóbr i usług. 

POROZUMIENIA PIONOWE – porozumienia zawierane pomiędzy przedsiębiorcami działającymi 
na  różnych   szczeblach   produkcji   lub   dystrybucji.  Ich   treść   to   zasady   kupna,   sprzedaży   lub 
odsprzedaży   towarów   lub   usług.   Stanowią   one   mniejsze   zagrożenie   dla   konkurencji,   niż 
porozumienia poziome. Porozumienia  pionowe/ wertykalne uznaje się  za formę  niezgodnego  z 
prawem unijnym ograniczenia konkurencji tylko wtedy, gdy niewystarczająca jest konkurencja 
międzymarkowa. 

1. 4. Art. 101 ust. 3 TFUE

Jednakże postanowienia ustępu 1 mogą zostać uznane za niemające zastosowania do: 
— każdego porozumienia lub kategorii porozumień między przedsiębiorstwami, 
— każdej decyzji lub kategorii decyzji związków przedsiębiorstw, 
— każdej praktyki uzgodnionej lub kategorii praktyk uzgodnionych, 
które przyczyniają się do polepszenia produkcji lub dystrybucji produktów bądź do popierania 

21

postępu technicznego lub gospodarczego, przy zastrzeżeniu dla użytkowników słusznej części 
zysku, który z tego wynika, oraz bez: 
a) nakładania na zainteresowane przedsiębiorstwa ograniczeń, które nie są niezbędne do osiągnięcia 
tych celów; 
b)  dawania   przedsiębiorstwom   możliwości   eliminowania   konkurencji   w   stosunku   do   znacznej   części  
danych produktów. 

Katalog przesłanek w tym przepisie ma charakter wyczerpujący, a odstąpienia od rygorów art. 101 
ust.   1   nie   mogą   uzasadniać   okoliczności   inne   niż   w   nim   wymienione.   Przedsiębiorstwo   może 
skutecznie   bronić   się   przed   zarzutem   naruszenia   art.   101   ust.   1   TYLKO   gdy    spełnione   są 
kumulatywnie wszystkie przesłanki z art. 101 ust. 3.
Zgodnie z obwieszczeniem Komisji stosując art. 101 ust. 3 należy wziąć pod uwagę:

➢

korzyści związane z podniesieniem efektywności 

 

 – tutaj analizujemy: 

1. czy porozumienie prowadzi do OBIEKTYWNYCH korzyści,
2. związek między porozumieniem a podniesieniem efektywności,
3. prawdopodobieństwo i rozmiary korzyści, 
4. sposób i czas, w którym korzyści się pojawiają. 

➢

niezbędność ograniczeń

 

  – test ma charakter dwustopniowy:

1.   ocena,   czy   porozumienie   jest   rozsądnie   konieczne   do   osiągnięcia   korzyści   w   zakresie 
efektywności,
2. zbadanie, czy konieczne jest konkretne ograniczenie wchodzące w skład porozumienia.

➢

udział   konsumentów   w   korzyściach   –

 

   o   zapewnieniu   słusznego   udziału   w   korzyściach 

można mówić tylko wtedy, gdy z punktu widzenia ich interesów  przynajmniej równoważą one 
negatywne  skutki  porozumienia.  (wg  art.  101  ust.  3  konsumentami   są  wszyscy   klienci   stron 
porozumienia ograniczającego konkurencję oraz kolejni nabywcy)

➢

eliminowanie   konkurencji   -  

 

   art.   101   ust.   3   nie   może   znaleźć   zastosowania   jeżeli 

porozumienie   daje   przedsiębiorstwom   możliwość   eliminowania   konkurencji   w   stosunku    do 
znacznej części danych produktów. 

Od   1   maja   2004   r.     art.   101   ust.   3   TFUE  jest   bezpośrednio   skuteczny.  W   odróżnieniu   od 
obowiązujących wcześniej zasad, po wejściu w życie reformy, wszelkie porozumienia, praktyki 
uzgodnione i decyzje związków przedsiębiorstw, które spełniają przesłanki zawarte w  art. 101 ust. 
3 są legalne. 

ZWOLNIENIA GRUPOWE – zwolnienia, w których  przy pomocy unormowań o charakterze 
abstrakcyjnym i generalnym, wskazuje się na szczegółowe zasady stosowania art. 101 ust. 3 
TFUE. 

Nadużycie pozycji dominującej

Unijne   prawo   antymonopolowe  nie   zakazuje   funkcjonowania  przedsiębiorstw   posiadających 
pozycję dominującą, ani monopoli. Nałożono jednak na nie pewne ograniczenia. Zgodnie z art. 102 
TFUE:
Niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane jest nadużywanie przez jedno lub większą liczbę 

22

przedsiębiorstw pozycji dominującej na rynku wewnętrznym lub na znacznej jego części, w zakresie,  
w jakim może wpływać na handel między Państwami Członkowskimi. 
Nadużywanie takie może polegać w szczególności na: 
a) narzucaniu w sposób bezpośredni lub pośredni niesłusznych cen zakupu lub sprzedaży albo 
innych niesłusznych warunków transakcji; 
b) ograniczaniu produkcji, rynków lub rozwoju technicznego ze szkodą dla konsumentów; 
c) stosowaniu wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równoważnych 
i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji; 
d) uzależnianiu zawarcia kontraktów od przyjęcia przez partnerów zobowiązań dodatkowych, które 
ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe nie mają związku z przedmiotem tych 
kontraktów. 

DOMINACJA – o dominacji danego przedsiębiorstwa można mówić wówczas, gdy ma ono na tyle 
silną pozycję, że jest w stanie  zniekształcić funkcjonowanie mechanizmów konkurencyjnych. 
Przedsiębiorstwa dominujące funkcjonują zarówno po stronie popytu jaki i podaży. Aby zbadać czy 
dane przedsiębiorstwo ma pozycję dominującą analizuje się następujące elementy:
1.

rynek właściwy

2.

siłę rynkową najsilniejszego przedsiębiorstwa

Przy ocenie siły rynkowej przedsiębiorstwa bierze się pod uwagę:
•

udział w rynku właściwym (udział przekraczający 75% w rynku właściwym przesądza o 

dominacji)

•

trwałość   siły   rynkowej   (zazwyczaj   nie   ustala   się   dominacji   jeżeli   przedsiębiorstwo 

kontroluje duży udział w rynku krócej niż 3 lata)

•

pozycję jego konkurentów (tak np. siła przeds. kontrolującego 40% rynku, którego dwaj 

główni   konkurenci   mają   udziały   zbliżone   do   30%   może   być   mniejsza   niż   przeds. 
kontrolującego 35% rynku, którego najsilniejszy konkurent kontroluje zaledwie 5% rynku)

•

bariery wejścia na rynek

Znaczny   wpływ   na   siłę   rynkową   przedsiębiorstw,   szczególnie   w   sferze   nowych   technologii 

wywierać może też tzw. efekt sieci (omówiony wcześniej)

Art.   102   wyraźnie   stanowi,   że  kilka   przedsiębiorstw   może   wspólnie   zajmować   pozycję 

dominującą.    ETS stwierdził, że   przedsiębiorstwa wspólnie zajmują pozycje dominującą, jeżeli 
współpracują tak ściśle, że uznać je można za jeden podmiot gospodarczy. 

POJĘCIE NADUŻYCIA POZYCJI DOMINUJĄCEJ – ETS stwierdził,    iż nie można zakazać 

dominującemu   przedsiębiorstwu   obrony   własnych   interesów,   ale   podejmowane   przez   nie 
środki   muszą   być   proporcjonalne   do   zagrożenia   i   nie   mogą   naruszać   zasad   uczciwej 
konkurencji.  (wiem, że nie jest do definicja, ale przepisałam dosłownie to, co jest podr. :/)

NADUŻYCIA CENOWE – zakaz narzucania niesłusznych cen wyraża myśl, iż cena nie powinna 

odbiegać   rażąco   od   wartości   ekonomicznej   towaru   lub   usługi.   Niedopuszczalne   jest   więc 
narzucanie cen nadmiernie wygórowanych jak i zaniżonych.

CENY   DRAPIEŻNE   –   to   ceny   rażąco   niskie,   niższe   nawet   niż   koszty   ponoszone   przez 

przedsiębiorstwo. Celem jest wyeliminowanie konkurentów lub zniechęcenie innych podmiotów do 
wejścia na rynek. Częsty skutek:  przerzedzenie rynku, wzrost cen i ograniczenie produkcji.

CENY NADMIERNIE WYGÓROWANE – ceny, których wysokość znacznie przekracza wartość 

ekonomiczną dobra lub usługi. 

23

SPRZEDAŻ WIĄZANA – formułując zakaz sprzedaży wiązanej, art. 102 TFUE stanowi, że jedną z 

postaci nadużycia pozycji dominującej jest  uzależnianie zawarcia kontraktów od przyjęcia przez  
partnerów zobowiązań dodatkowych, które ze względu na swój charakter lub zwyczaje handlowe  
nie mają związku z przedmiotem tych kontraktów. 

Istotą sprzedaży wiązanej jest łączna sprzedaż kilku towarów w ten sposób, że kontrahent chcący 
nabyć tylko jeden z nich, musi nabyć je wszystkie. 

ODMOWA   WSPÓŁPRACY   GOSPODARCZEJ   –   DOKTRYNA   „NIEZBEDNEJ 
INFRASTRUKTURY” - Unijne prawo antymonopolowe, co do zasady, respektuje  ogólną regułę 
swobody   kontraktowej   stron.  Jednak   kilka   orzeczeń   przesądziło,   że   w   pewnych   sytuacjach 
dominujące   przedsiębiorstwo   lub   dominująca   grupa   przedsiębiorstw   są  zobowiązane   do 
udostępniania innym podmiotom gospodarczym kontrolowanej przez siebie infrastruktury. 
Mianem doktryny niezbędnej infrastruktury określa się niekiedy całokształt zasad dotyczących 
udostępnienia przez dominujące przedsiębiorstwo dóbr niezbędnych innym przedsiębiorstwom. Pod 
pojęciem   infrastruktury   rozumie   się   szeroko   pojęte   instalacje,   jak   porty,   lotniska   ale   także 
półprodukty, a nawet prawa własności intelektualnej. Zakres obowiązku współpracy gospodarczej 
jest   największy   wobec   konkurentów.   Wyjątkowo   może   zostać   rozszerzony   na   podmioty   nie 
prowadzące   działalności   konkurencyjnej   wobec   dominującego   przedsiębiorstwa.   W   jednym   z 
orzeczeń   ETS   stwierdził,   że   dominujące   przedsiębiorstwo   jest   zobowiązane   do   współpracy 
gospodarczej   z   konkurentem   tylko   wtedy,   gdy   dostęp   do   określonych   dóbr   jest   dla   niego 
rzeczywiście   niezbędny   do   prowadzenia   działalności.   Nie   wystarczy   wykazać,   że   uzyskanie 
możliwości   korzystania   z   tych   dóbr   byłoby   korzystne   dla   podmiotu   ubiegającego   się   o   ich 
udostępnienie,   ale   wystarczy   udowodnić,  że   istnieje  możliwość  powielenia  spornych  dóbr  –  w 
szczególności zbudowania własnej, alternatywnej infrastruktury. 

STOSUNEK POMIĘDZY ART. 101 i 102 TFUE – określone zachowanie przedsiębiorstw może 
stanowić jednoczesne naruszenie obu art. NP. Gdy dominujące przedsiębiorstwo zmusza słabszego 
rywala do zawarcia antykonkurencyjnego porozumienia.

Zakaz stosowania praktyk ograniczających konkurencję w prawie polskim

Art. 4 pkt 1 uokik stanowi, że Ilekroć w ustawie jest mowa o:
1) przedsiębiorcy — rozumie się przez to przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie  
działalności gospodarczej, a także:
a) osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej,  
której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze  
użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o  
swobodzie działalności gospodarczej,
b) osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą  
działalność w ramach wykonywania takiego zawodu,
c) osobę fizyczną, która posiada kontrolę, w rozumieniu pkt 4, nad co najmniej jednym  
przedsiębiorcą, choćby nie prowadziła działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o  
swobodzie działalności gospodarczej, jeżeli podejmuje dalsze działania podlegające kontroli  
koncentracji, o której mowa w art. 13,
d) związek przedsiębiorców w rozumieniu pkt 2 — na potrzeby przepisów dotyczących praktyk 
ograniczających konkurencję oraz praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów;
W myśl art. 4 ust. 1 Ustawy z 2.07.2004r. O swobodzie gospodarczej  Przedsiębiorcą jest osoba 

24

fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa 
przyznaje zdolność prawną — wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za 
przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich  
działalności gospodarczej.
Działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, 
usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność 
zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.
Pojęcie związków przedsiębiorców zaś zdefiniowane zostało jako izby, zrzeszenia i inne 
organizacje zrzeszające przedsiębiorców, jak również związki tych organizacji.

Rynkiem właściwym jest rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz 
właściwości, w tym jakość, uznawane są przez ich nabywców jako substytuty oraz są oferowane 
na obszarze, na którym , ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do 
rynku, preferencje konsumentów, znaczące różnice cen i koszty transportu, panują zbliżone 
warunki konkurencji. 
Konkurentami są przedsiębiorcy, którzy wprowadzają lub mogą wprowadzać albo nabywają lub 
mogą nabywać, w tym samym czasie, towary na rynku właściwym;

ZAKAZ POROZUMIEŃ OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ (W PRAWIE POLSKIM):
Zgodnie z art. 4 pkt 5 uokik, porozumieniami w rozumieniu tego aktu są:
a) umowy zawierane między przedsiębiorcami, między związkami przedsiębiorców oraz między  
przedsiębiorcami i ich związkami albo niektóre postanowienia tych umów,
b) uzgodnienia dokonane w jakiejkolwiek formie przez dwóch lub więcej przedsiębiorców lub ich  
związki,
c) uchwały lub inne akty związków przedsiębiorców lub ich organów statutowych;

W art. 4 pkt 6 zostały zdefiniowane porozumienia dystrybucyjne - rozumie się przez to 
porozumienia zawierane między przedsiębiorcami działającymi na różnych szczeblach obrotu,  
których celem jest zakup towarów dokonywany z zamiarem ich dalszej odsprzedaży;

Art.   6   ust.   1   stanowi,   że  Zakazane   są   porozumienia,   których   celem   lub   skutkiem   jest  
wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, 
polegające w szczególności na:
1) ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen i innych warunków zakupu lub sprzedaży towarów;
2) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji lub zbytu oraz postępu technicznego lub inwestycji;
3) podziale rynków zbytu lub zakupu;
4) stosowaniu w podobnych umowach z osobami trzecimi uciążliwych lub niejednolitych warunków 
umów, stwarzających tym osobom zróżnicowane warunki konkurencji;
5) uzależnianiu zawarcia umowy od przyjęcia lub spełnienia przez drugą stronę innego  
świadczenia, niemającego rzeczowego ani zwyczajowego związku z przedmiotem umowy;
6) ograniczaniu dostępu do rynku lub eliminowaniu z rynku przedsiębiorców nieobjętych  
porozumieniem;

25

7) uzgadnianiu przez przedsiębiorców przystępujących do przetargu lub przez tych przedsiębiorców  
i przedsiębiorcę będącego organizatorem przetargu warunków składanych ofert, w szczególności 
zakresu prac lub ceny.
Porozumienia ograniczające konkurencję są w całości lub w odpowiedniej części NIEWAŻNE.
Z   wyjątkiem   najbardziej   rażących   przypadków,  dozwolone   jest   zawieranie   porozumień 
ograniczających konkurencję między:

1) konkurentami, których łączny udział w rynku w roku kalendarzowym poprzedzającym zawarcie  
porozumienia nie przekracza 5%;
2) przedsiębiorcami, którzy nie są konkurentami, jeżeli udział w rynku posiadany przez 
któregokolwiek z nich w roku kalendarzowym poprzedzającym zawarcie porozumienia nie 
przekracza 10%.

Bez względu na wielkość udziałów w rynku, zakazane są porozumienia polegające na:

- ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen i innych warunków zakupu lub sprzedaży towarów;
- ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji lub zbytu oraz postępu technicznego lub inwestycji;
- podziale rynków zbytu lub zakupu;
- stosowaniu w podobnych umowach z osobami trzecimi uciążliwych lub niejednolitych warunków 
umów, stwarzających tym osobom zróżnicowane warunki konkurencji;
- uzależnianiu zawarcia umowy od przyjęcia lub spełnienia przez drugą stronę innego świadczenia,  
niemającego rzeczowego ani zwyczajowego związku z przedmiotem umowy;
- ograniczaniu dostępu do rynku lub eliminowaniu z rynku przedsiębiorców nieobjętych  
porozumieniem;
- uzgadnianiu przez przedsiębiorców przystępujących do przetargu lub przez tych przedsiębiorców i  
przedsiębiorcę będącego organizatorem przetargu warunków składanych ofert, w szczególności 
zakresu prac lub ceny.

W myśl art. 8 ust. 1, Zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję nie stosuje się 
do porozumień, które jednocześnie:

1) przyczyniają się do polepszenia produkcji, dystrybucji towarów lub do postępu technicznego lub 
gospodarczego;
2) zapewniają nabywcy lub użytkownikowi odpowiednią część wynikających z porozumień korzyści;
3) nie nakładają na zainteresowanych przedsiębiorców ograniczeń, które nie są niezbędne do 
osiągnięcia tych celów;
4) nie stwarzają tym przedsiębiorcom możliwości wyeliminowania konkurencji na rynku właściwym  
w zakresie znacznej części określonych towarów.
2.  Ciężar udowodnienia okoliczności, o których mowa w ust. 1, spoczywa na przedsiębiorcy.
3. Rada Ministrów może, w drodze rozporządzenia, wyłączyć określone rodzaje porozumień  
spełniające przesłanki, o których mowa w ust. 1, spod zakazu, o którym mowa w art. 6 ust. 1, biorąc 
pod uwagę korzyści, jakie mogą przynieść określone rodzaje porozumień. W rozporządzeniu Rada  
Ministrów określi:

26

1) warunki, jakie muszą być spełnione, aby porozumienie mogło być uznane za wyłączone spod 
zakazu;
2) klauzule, których występowanie w porozumieniu stanowi naruszenie art. 6;
3) okres obowiązywania wyłączenia oraz może określić klauzule, których występowania w 
porozumieniu nie uznaje się za naruszenie art. 6.

ZAKAZ NADUZYWANIA POZYCJI DOMINUJĄCEJ (W PRAWIE POLSKIM):

Zgodnie   z   art.   4   pkt   10   uokik   przez  pozycję   dominującą   -  rozumie   się   przez   to   pozycję 
przedsiębiorcy, która umożliwia mu  zapobieganie skutecznej konkurencji  na rynku właściwym 
przez stworzenie mu możliwości działania w znacznym zakresie  niezależnie od konkurentów, 
kontrahentów   oraz   konsumentów;   domniemywa   się,   że   przedsiębiorca   ma   pozycję 
dominującą, jeżeli jego udział w rynku właściwym przekracza 40 %;

art. 9 ust. 1 uokik stanowi, że Zakazane jest nadużywanie pozycji dominującej na rynku właściwym  
przez jednego lub kilku przedsiębiorców.

2. Nadużywanie pozycji dominującej polega w szczególności na:
1) bezpośrednim lub pośrednim narzucaniu nieuczciwych cen, w tym cen nadmiernie 
wygórowanych albo rażąco niskich, odległych terminów płatności lub innych warunków zakupu  
albo sprzedaży towarów;
2) ograniczeniu produkcji, zbytu lub postępu technicznego ze szkodą dla kontrahentów lub 
konsumentów;
3) stosowaniu w podobnych umowach z osobami trzecimi uciążliwych lub niejednolitych warunków 
umów, stwarzających tym osobom zróżnicowane warunki konkurencji;
4) uzależnianiu zawarcia umowy od przyjęcia lub spełnienia przez drugą stronę innego  
świadczenia, niemającego rzeczowego ani zwyczajowego związku z przedmiotem umowy;
5) przeciwdziałaniu ukształtowaniu się warunków niezbędnych do powstania bądź rozwoju  
konkurencji;
6) narzucaniu przez przedsiębiorcę uciążliwych warunków umów, przynoszących mu 
nieuzasadnione korzyści;
7) podziale rynku według kryteriów terytorialnych, asortymentowych lub podmiotowych.
3. Czynności prawne będące przejawem nadużywania pozycji dominującej są w całości lub w  
odpowiedniej części nieważne.

Zakaz   monopolizacji   i   stosowania   praktyk   ograniczających   handel   lub   wymianę  
towarową w prawie Stanów Zjednoczonych

Odpowiednikami europejskiego modelu zakazów nadużywania pozycji dominującej i zawierania 
porozumień ograniczających konkurencję w systemie Stanów Zjednoczonych są art. 1 i 2 Ustawy 
Shermana.   Jednakże,   zakaz   monopolizacji   przewidziany   a   art.   2   odbiega   od   rozwiązań 
europejskich. 

ART. 2 USTAWY SHERMANA (US)– ZAKAZ MONOPOLIZACJI:

27

Art. 2 US stanowi, że każdy podmiot, który monopolizuje, usiłuje monopolizować lub zawiera z 
jakimkolwiek innym podmiotem związek lub porozumienie w celu monopolizowania jakiejkolwiek 
sfery handlu lub wymiany towarowej pomiędzy poszczególnymi stanami lub z państwami obcymi, 
uznawany   jest   za   winnego   przestępstwa   i   wypadku   skazania   podlega   karze   pieniężnej   nie 
przekraczającej stu mln dolarów, jeżeli jest spółką prawa handlowego, lub miliona dolarów, jeżeli 
jest   innym   podmiotem,   lub   karze   więzienia   do   lat   dziesięciu,   albo   obu   wymienionym   karom, 
według uznania sądu. 

Wyroki sądów związane z tym art:
–

art. 2 US zakazuje nadużywania siły monopolistycznej, a do naruszenia tego unormowania 

dochodzi w przypadkach, które mogłyby zostać zakwalifikowane, jako zachowania sprzeczne z art. 
1 US, gdyby były podejmowane przez dwa działające wspólnie podmioty.
–

Samo istnienie przedsiębiorstw dominujących nie stoi w sprzeczności z US

–

stwierdzenie naruszenia art. 2 US uzasadnia to, że przedsiębiorstwo dominujące ma istotną 

siłę na rynku właściwym i, nabywając lub chroniąc tę siłę, uniemożliwia rywalom konkurencję. 
Samo   uzyskanie   pozycji   monopolistycznej   dzięki   wykorzystaniu   możliwości   i   umiejętności 
przewidywania nie jest sprzeczne z prawem. 
–

Jedno   z   orzeczeń   przesunęło   akcenty   w  analizie   antymonopolowej:   podkreślono   rolę 

analizy   struktury   rynku,   a   ograniczono   znaczenie   badań   nad   nadużyciem   siły 
monopolistycznej – intencjami i zachowaniem przedsiębiorstwa dominującego. 

W   systemie   europejskim   NIE   MA   ODPOWIEDNIKA  wyrażonego   w   art.   2   US   zakazu 
podejmowania działań zmierzających do monopolizacji.!!!   Uważa się nawet, że sformułowanie 
tego art. rażąco narusza swobodę wszystkich przedsiębiorców, gdyż każde zwiększenie udziału w 
rynku może być potraktowane jako chęć uzyskania pozycji monopolistycznej. SN stwierdził, że 
naruszenie art. 2 US w postaci usiłowania monopolizacji ma miejsce wówczas, gdy występuje 
ryzyko   uzyskania   siły   monopolistycznej   przez   przedsiębiorstwo,   które   podjęło 
antykonkurencyjne działania z zamiarem monopolizacji. 

Najczęściej powoływanym orzeczeniem dot. art. 2 US jest wyrok w sprawie  United States v. 
Grinell Corp.  SN stwierdził w nim, że na naruszenie przedmiotowego unormowania składają się 
dwa elementy:
1.

posiadanie siły monopolowej na rynku właściwym,

2.

umyślne nabycie lub utrzymywanie tej siły, które jest czymś zasadniczo odmiennym od 

rozwoju   będącego   konsekwencją   zalet   produktu   :błyskotliwości”   biznesowej   bądź 
zaszłości historycznych (cokolwiek to znaczy ;/)

TA  WYPOWIEDŹ   SN   UWAŻANA  JEST   ZA  „FUNDAMENTALNY   STANDARD”   PRAWA 
ANTYMONOPOLOWEGO STANÓW ZJEDNOCZONYCH!!!

Naruszenie art. 2 US uzasadnia stwierdzenie posiadania przez przedsiębiorcę siły monopolistycznej 

oraz fakt dopuszczenia się przez niego niewłaściwego zachowania. 

Aby przeprowadzić  test, przy  pomocy którego  można  by w czytelny  sposób wytyczyć  granicę 

pomiędzy   praktykami   zgodnymi   z   analizowanym   unormowaniem   a   zachowaniami   z   nim 
sprzecznymi,   należy   wyróżnić   kilka   standardów   analitycznych.   I   tak   M.S.   Popofsky   tylko   na 
gruncie zachowań wykluczających wymienił 5 podstawowych standardów prawnych stosowanych 
w systemie amerykańskim, a ich elementami są: 

➢

ocena wpływu praktyki na „dobrobyt konsumentów”

➢

porównywanie pro- i antykonkurencyjnego oddziaływania danej praktyki

➢

skupienie analizy na podjęciu przez przedsiębiorstwo decyzji „o poświeceniu zysku”

28

➢

zbadanie czy ta praktyka prowadzi do wykluczenia z rynku równie efektywnych rywali

➢

stosowanie reguł per se dotyczących legalności bądź nielegalności określonego zachowania 

w zależności od tego, czy szkodzi ono konkurentom tylko przez efektywność

ART.   1   US   –   ZAKAZ   POROZUMIEŃ   OGRANICZAJĄCYCH   HANDEL   I   WYMIANĘ 

TOWAROWĄ:

Art. 1 US stanowi, że każda umowa, związek w postaci trustu lub innej albo zmowa, stanowiąca 

ograniczenie handlu lub wymiany towarowej pomiędzy poszczególnymi stanami lub państwami 
uznawana jest za nielegalną. Każdy podmiot, zawierający jakąkolwiek umowę lub uczestniczący w 
jakimkolwiek   związku   lub   zmowie,   uznanych   na   mocy   niniejszego   artykułu   za   nielegalne, 
uznawany   jest   za   winnego   przestępstwa   i   w   wypadku   skazania   podlega   karze   pieniężnej   w 
wysokości nie  przekraczającej stu mln dolarów, jeżeli jest korporacją, lub miliona dolarów, jeżeli 
jest innym podmiotem, lub karze więzienia w wymiarze do lat 10, albo obu wymienionym karom, 
według uznania sądu.   Z tego wynika, że    tam gdzie nie ma porozumienia, tam nie ma ani 
konspiracji, ani naruszenia art. 1 US, Jeżeli takie porozumienie istnieje należy zbadać, czy 
prowadzi ono do nierozsądnego ograniczenia handlu. (stanowisko K.N. Hyltona)

W prawie amerykańskim tradycyjnie przyjmowano, że po to, aby móc pociągnąć przedsiębiorstwo 

do   odpowiedzialności   antymonopolowej   na   podstawie   art.   102   US   należy   wykazać,   że 
kontroluje ono większą część rynku (ma w nim więcej udziałów) niż podmioty, którym można 
zarzucić naruszenie art. 1 US. Jednakże sądy Stanów Zjednoczonych badając siłę rynkową coraz 
mniejszą wagę przywiązują do analizy procentowo określonego udziału w rynku. Przyjmuje się 
nawet, że istnienie bezpośrednich dowodów siły rynkowej, takich jak ograniczenie produkcji, 
wysokie ceny czy obniżenie jakości, uchyla potrzebę badania ilości udziałów w rynku. 

Areed i Hovenkamp zauważają, że pojedynczym przedsiębiorstwom przysługuje szerszy zakres 

swobody niż dwóm lub więcej współpracującym podmiotom.  Przyczyn takiego stanu rzeczy 
upatrują oni w tym, że:

➔

w systemie amerykańskim, każde indywidualnie działające przedsiębiorstwo, niezależnie 

od tego, czy jest monopolistą czy nie, ma prawo do ustalania cen na swoje produkty, o 
ile tylko nie maja one drapieżnego charakteru. Konsekwencją tego jest to, że podmioty 
indywidualne   mogą   również   legalnie   ograniczyć   swoją   produkcję.   Gdyby   analogiczne 
działania   zostały   podjęte   przez   dysponujące   siła   monopolową   wspólne   przedsięwzięcia 
doszłoby natomiast do naruszenia prawa antymonopolowego. 

➔

wspólne przedsięwzięcia –  joint ventures –  podejmowane przez  kilka podmiotów mogą 
łatwiej   doprowadzić   do   powstania   siły   rynkowej  niż   działania   pojedynczych 
przedsiębiorstw;

➔

znacznie  łatwiej   zaprojektować   i   wyegzekwować   rozstrzygnięcia   antymonopolowe 

wydawane wobec wspólnych przedsięwzięć    niż wobec indywidualnych przedsiębiorstw 
dominujących. 

29

III.

EGZEKWOWANIE ZAKAZÓW ZAWIERANIA POROZUMIEŃ 

OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ I NADUŻYWANIA POZYCJI 

DOMINUJĄCEJ W PRAWIE UE NA TLE PRAWA STANÓW 

ZJEDNOCZONYCH I POLSKI

System  egzekwowania   zakazów   zawierania   porozumień   ograniczających   konkurencję   i 
nadużywania   pozycji   dominującej   tworzą   instrumenty   o   charakterze  publiczno-   i 
prywatnoprawnym. W pierwszej z tych grup wyróżnić można środki administracyjne i karne. 
Najważniejszym   prywatnym   instrumentem   egzekwowania   prawa   antymonopolowego   jest 
możliwość dochodzenia odszkodowania. 

W   europejskim  modelu   najważniejsze   znaczenie   mają   środki  administracyjne   (Prawo 
europejskie   i   państwa   członkowskie   UE).  Niektóre   kraje   członkowskie   podjęły   niedawno 
działania legislacyjne zmierzające do ułatwienia dochodzenia odszkodowania oraz wprowadziły 
sankcje karne. 

W   prawie  Stanów   Zjednoczonych  najistotniejsze   są  środki   prywatne,   a   mniejszą   rolę 
odgrywają   instrumenty   administracyjne.  Istnieje   możliwość   pociągnięcia   osób   winnych 
naruszenia prawa antymonopolowego do odpowiedzialności karnej. 

Egzekwowanie   zakazów   zawierania   porozumień   ograniczających   konkurencję   i  
nadużywania pozycji dominującej w prawie UE

UNIJNE A KRAJOWE ORGANY OCHRONY KONKURENCJI

W  pewnym   zakresie   spraw  unijne   prawo   antymonopolowe   jest  stosowane   zarówno  przez 
instytucje unijne, jak i krajowe. Dotyczy to szczególnie zagadnień uregulowanych w art. 101 i 
102   TFUE   –   zmowy   kartelowej   i   nadużycia     pozycji   dominującej.   Zakres   uprawnień   państw 
członkowskich obejmuje wydawanie decyzji:
•

domagających się zaprzestania naruszenia

•

zarządzających środki tymczasowe

•

akceptujących zobowiązania

•

nakładających   grzywny   lub   okresowe   kary   pieniężne,   lub   inne   kary   przewidziane   w 
krajowych przepisach

Są jednak takie obszary, jak np. susbydia importowe i kontrola koncentracji przedsiębiorstw, w 
których organy państw członkowskich wyłączone są ze stosowania unijnego prawa konkurencji. 
Obwieszczenie Komisji z 27.04.2004r. Stanowi, że w ramach systemu równoległych kompetencji 
do stosowania art. 101 i 102 TFUE sprawą może zajmować się:



jeden   krajowy  organ   ochrony   konkurencji,   z   ewentualną   pomocą   innych   organów 

krajowych



kilka działających równolegle organów krajowych



Komisja Europejska

W   większości   spraw   organ,   który   otrzymał   skargę   lub   rozpoczął   postępowanie   z   urzędu   jest 
właściwy do jej rozpatrzenia. Zmiana organu jest możliwa, gdy ten uzna się za niewłaściwy lub gdy 
inny organ stwierdzi swoją właściwość. 

30

Właściwość organu jest stwierdzona, gdy spełnione są kumulatywnie następujące przesłanki:

➢

umowa lub praktyka ma istotny rzeczywisty lub potencjalny  wpływ na konkurencję na 

terytorium danego państwa

➢

organ jest w stanie efektywnie położyć kres naruszeniu

➢

organ ma możliwość,  z ewentualną pomocą innych organów, zgromadzenia niezbędnych 

dowodów.

Wynika z powyższego, że musi istnieć materialna więź między naruszeniem a terytorium danego 
kraju. 
Krajowe organy dwóch lub trzech państw członkowskich powinny zajmować się sprawą wspólnie, 
jeżeli umowa lub praktyka istotnie wpływa na konkurencję na ich terytoriach, a działanie organu 
tylko jednego państwa nie byłoby wystarczające do położenia kresu naruszeniom lub zastosowania 
odpowiednich sankcji. 
Organy zajmujące się sprawą powinny koordynować swoje działania, wyznaczając w tym celu 
spośród   siebie   jeden,   który   będzie   odgrywać   wiodącą   rolę   i   powierzając   mu   wykonywanie 
określonych zadań. 

 Komisja Europejska jest właściwa do zajmowania się sprawą, jeżeli jedna lub kilka praktyk czy 
umów:
•

oddziałuje na konkurencję w więcej niż trzech państwach członkowskich

•

jest   blisko   związana   z  innymi   unormowaniami  unijnymi,   które   mogą   być   stosowane 
wyłącznie lu bardziej efektywnie przez Komisję

•

jeżeli interes Unii wymaga przez Komisję decyzji dotyczącej rozwinięcia unijnej polityki 

konkurencji – gdy pojawiły się nowe zagadnienia lub w celu zapewnienia efektywności 
interwencji antymonopolowej.

W   myśl   art.   11   Rozporządzenia   Rady   nr   1/2003   z   16.12.2002r.  Komisja   i   organy   ochrony 

konkurencji Państw Członkowskich stosują wspólnotowe reguły konkurencji w ścisłej współpracy. 

Komisja przekazuje organom ochrony konkurencji Państw Członkowskich kopie najistotniejszych  

dokumentów 

Organy ochrony konkurencji Państw Członkowskich w przypadku, gdy działają na mocy art. 101 
lub   102  Traktatu,  informują   o   tym   Komisję  pisemnie   przed   lub   bezzwłocznie   po   wszczęciu 
pierwszych formalnych działań dochodzeniowych. Informacja ta może być równie udostępniona 
organom ochrony konkurencji innych Państw Członkowskich. 

Nie później ni 30 dni przed przyjęciem decyzji nakazującej zaprzestania naruszenia, akceptującej 
zobowiązania   lub   wycofującej   stosowanie   rozporządzenia   o   wyłączeniu   grupowym,   organy 
ochrony konkurencji Państw Członkowskich powiadomią o tym Komisję. W tym celu dostarczą 
Komisji   streszczenie   sprawy,   przewidywaną   decyzję,   lub   –   wobec   jej   braku   –   inny   dokument 
przedstawiający proponowany kierunek działań. Informację tę można równie udostępnić organom 
ochrony konkurencji innych Państw Członkowskich. 

Organy ochrony konkurencji Państw Członkowskich mogą konsultować się z Komisją w każdej 
sprawie, która wiąże się ze stosowaniem prawa wspólnotowego. 

Wszczęcie   przez   Komisję   postępowania   w   celu   przyjęcia   decyzji,   pozbawia   organy   ochrony 
konkurencji Państw Członkowskich ich kompetencji w zakresie stosowania art. 101 i 102 Traktatu. 
Jeżeli organ ochrony konkurencji Państwa Członkowskiego prowadzi już postępowanie w sprawie, 
Komisja wszczyna postępowanie po zasięgnięciu opinii krajowego organu ochrony konkurencji. 

31

Jeżeli organy ochrony konkurencji dwóch lub więcej Państw Członkowskich działają na wniosek 
lub z urzędu na mocy art. 101 lub 102 Traktatu w sprawie tego samego porozumienia, decyzji 
związku   lub   praktyki   uzgodnionej,   okoliczność,   i   jeden   organ   zajmuje   się   tą   sprawą   jest 
wystarczającą podstawą dla innych organów  do zawieszenia  postępowania toczącego się przed 
nimi lub odrzucenia wniosku. Komisja może odrzucić wniosek na tej podstawie, że organ ochrony 
konkurencji Państwa Członkowskiego zajmuje się tą sprawą. 

Organ   ochrony   konkurencji   Państwa   Członkowskiego   lub   Komisja   może  odrzucić  wniosek   w 
sprawie   porozumienia,   decyzji   związku   lub   praktyki   uzgodnionej,   jeżeli   sprawa   jest   już 
rozpatrywana przez inny organ ochrony konkurencji. 

Jeżeli krajowe sądy orzekają w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy art. 101 lub 102 
Traktatu, które są już przedmiotem decyzji Komisji,  nie mogą wydawać decyzji sprzecznych z 
decyzją wydaną przez Komisję. 

Przed wydaniem wielu decyzji Komisja ma obowiązek zasięgnąć opinii Komitetu Doradczego 
do   spraw   Praktyk   Ograniczających   Konkurencję   i   Pozycji   Dominującej,  w   skład   którego 
wchodzą przedstawiciele organów ochrony konkurencji państw członkowskich. 

WSPÓŁPRACA KOMISJI Z SĄDAMI KRAJOWYMI:

Współpraca Komisji z sądami krajowymi nie jest tak ścisła, jak współpraca pomiędzy Komisją a 
krajowymi organami ochrony konkurencji. Tak naprawdę reguły współdziałania między Komisją a 
sądami krajowymi nie zostały wprost unormowane w prawie unijnym. Należy zauważyć, że w myśl 
art. 4 ust. 3 TUE Zgodnie z zasadą lojalnej współpracy Unia i Państwa Członkowskie wzajemnie się  
szanują i udzielają sobie wzajemnego wsparcia w wykonywaniu zadań wynikających z Traktatów.  
Państwa Członkowskie podejmują wszelkie środki ogólne lub szczególne właściwe dla zapewnienia 
wykonania zobowiązań wynikających z Traktatów lub aktów instytucji Unii. 
Państwa   Członkowskie   ułatwiają   wypełnianie   przez   Unię   jej   zadań   i   powstrzymują   się   od  
podejmowania wszelkich środków, które mogłyby zagrażać urzeczywistnieniu celów Unii. 
Komisja   musi   respektować  niezawisłość   sądów   krajowych,  toteż   sądy   krajowe   mogą   ale   nie 
muszą przyjąć jej pomocy. 

W postępowaniach dotyczących stosowania art. 101 lub 102 TFUE sądy państw członkowskich 
mogą prosić Komisję o przekazanie informacji i opinii dotyczących stosowania unijnego prawa 
antymonopolowego. Z drugiej zaś strony państwa członkowskie mają obowiązek przekazywania 
kopii wyroków, w których stosowane były art. 101 i 102 TFUE. 

Sądy krajowe orzekając na podstawie art. 101 i 102, w sprawach, które są już przedmiotem decyzji 
Komisji,  nie mogą wydać decyzji sprzecznej z decyzją Komisji.  Sądy muszą również unikać 
wydawania  decyzji sprzecznych z decyzją rozważaną przez Komisję  w trakcie postępowania 
(sąd może rozważyć czy konieczne jest ZAWIESZENIE postępowania)

POSTĘPOWANIE PRZED KOMISJĄ:

Postępowanie dotyczące naruszenia unijnych zakazów porozumień ograniczających konkurencję i 
nadużywania   pozycji   dominującej   Komisja   może   wszcząć  z   urzędu   lub   na   wniosek.   (prezes 
UOKiK może wszcząć postępowanie jedynie z urzędu)

Rozporządzenie   z   dn.   7.04.2004   r.   odnoszące   się   do   prowadzenia   przez   Komisję   postępowań 

32

zgodnie z art. 101 i 102 TFUE. W art. 6 zapewnia ono wnioskodawcy możliwość wzięcia udziału 
w postępowaniu. W przypadku gdy Komisja wyda przedstawienie zarzutów dotyczące sprawy, w 
odniesieniu   do   którego   otrzymała   wniosek,   dostarcza   wnioskodawcy   kopię   jawnej   wersji 
przedstawienia   zarzutów,   oraz   wyznacza   termin,   w   którym   wnioskodawca   może   pisemnie 
przedstawić swoją opinię. 

W myśl art. 7 ust. 1  W przypadku gdy Komisja uzna, że w oparciu o informacje znajdujące się w jej  
posiadaniu,   nie   istnieją   dostateczne   podstawy   do   działań   w   sprawie   wniosku,   powiadomi  
wnioskodawcę o swoim stanowisku i wyznaczy termin, w którym wnioskodawca może przedstawić  
pisemnie   swoją   opinię.   Komisja   nie   jest   zobowiązana   uwzględniać   jakichkolwiek   dalszych  
pisemnych wniosków otrzymanych po upływie tego terminu. 
Jeżeli Komisja uzna argumentację wnioskodawcy za nieprzekonywującą, jest zobowiązana do 
odrzucenia wniosku w drodze decyzji. Decyzja ta może być zaskarżona na drodze sądowej. 

Komisja   ma   jednak   pewien   zakres   swobodnego   uznania  i   nie   ma   obowiązku   wszczęcia 
postępowania w każdej sprawie, w której doszło do naruszenia art. 101 lub 102 TFUE. Komisja 
może odrzucić wniosek, jeżeli interes Unii nie został naruszony w stopniu uzasadniającym dalsze 
prowadzenie sprawy. 

DECYZJE KOMISJI W SPRAWACH DOTYCZĄCYCH ART. 101 i 102 TFUE

Jeżeli  Komisja   stwierdzi   naruszenie   art.  101  lub   102 TFUE,   może  nakazać   przedsiębiorstwom 
zaprzestanie  zachowań   sprzecznych   z   prawem   unijnym.   Wydając   decyzje   Komisja   powinna 
stosować środki proporcjonalne do naruszenia i konieczne do jego zakończenia. Może ona stosować 
dwa rodzaje środków zaradczych:

–

Behawioralne –  polegają na zakazaniu przedsiębiorstwom lub ich związkom określonego 

działania lub zaniechania, np. decyzje nakładające na podmioty obowiązki: wznowienia 
dostaw, udzielenia licencji, ustalenia cen na określonym poziomie. Minusem tych środków, 
jest   to,   że   ze   względu   na   strukturę   gospodarki   i   powiązania   przedsiębiorców,   trudno 
przewidzieć   jest   wszystkie   konsekwencje   jakiejś   decyzji.   Rodzi   to   niebezpieczeństwo 
faktycznej bezskuteczności, a nawet szkodliwość ingerencji antymonopolowej. Dodatkowo 
po   wydaniu   środków   behawioralnych   należy   objąć   zaangażowanych   w   naruszenie 
przedsiębiorstw lub ich związków dalszych nadzorem. 

–

Strukturalne –  mogą być wykorzystywane od 1 maja 2004 r. czyli od wejścia w życie 

Rozporządzenia nr 1/2003. Są to m.in. decyzje o podziale przedsiębiorstwa. Środki te są nie 
tylko   skuteczne,   ale   również   potencjalnie   wyjątkowo   niebezpieczne.   Operowanie   nimi 
prowadzi do bardzo głębokiej ingerencji w mechanizmy gospodarcze i prawo własności. 
Dlatego też, zgodnie z art. 7 Rozporządzenia Środki strukturalne zastosować można jedynie, 
gdy nie istnieją równie skuteczne środki behawioralne lub gdy równie skutecznie środki  
behawioralne   byłyby   bardziej   uciążliwe   dla   zainteresowanych   przedsiębiorstw   ni   środki  
strukturalne. Decyzje zmieniające strukturę przedsiębiorstwa uważa się za proporcjonalne 
tylko wówczas, gdy sama struktura przedsiębiorstwa sprawia, iż występuje znaczne 
ryzyko  dalszego trwania naruszenia lub dopuszczenia się przez nie kolejnych naruszeń. 
Środki   te   mogą   być   porównane   do   antybiotyków   –   leków   o   dużej   skuteczności,   które 
powinny   być   stosowanie   tylko   wówczas,   gdy   nie   ma   możliwości   wyleczenia   choroby 
słabszymi środkami. 

Komisja może także nałożyć na przedsiębiorstwa lub ich związki grzywny, jeżeli umyślnie lub w 

33

wyniku zaniedbania:

➢

naruszają art. 101 lub 102 TFUE

➢

działają wbrew zarządzeniu tymczasowemu Komisji lub

➢

nie wykonują zobowiązań przyjętych przez siebie i uznanych przez Komisję za wiążące

Dla każdego przedsiębiorstwa lub związku przedsiębiorstw biorących udział w naruszeniu grzywna 

nie   przekroczy   10%   całkowitego   obrotu   uzyskanego   w  poprzedzającym   roku   obrotowym. 
Jeżeli naruszenie ze strony związku przedsiębiorstw ma związek z działalnością jego członków, 
grzywna   nie   przekroczy   10%   sumy   całkowitego   obrotu   każdego   z   członków   prowadzącego 
działalność na rynku, na który miało wpływ naruszenie dokonane przez związek. Przy ustalaniu 
wysokości grzywny uwzględnia się cię ar i czas trwania naruszenia. Grzywny nakładane przez 
Komisję nie mają charakteru sankcji karnych, ale są naturalną sankcją antymonopolową. 

W myśl art. 9 Rozporządzenia, Jeżeli Komisja zamierza przyjąć decyzję nakazującą zaprzestania 

naruszenia   i   zainteresowane   przedsiębiorstwa   zaproponują   zobowiązania   uwzględniające 
zastrzeżenia wyrażone przez Komisję we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy, Komisja może, w 
drodze decyzji, uczynić takie zobowiązania wiążącymi dla przedsiębiorstw. Decyzja taka może 
zostać przyjęta na czas określony i oznacza, e nie ma już dalszych podstaw do podejmowania 
działań przez Komisję. 

Komisja może, działając z urzędu lub na wniosek, wznowić postępowanie: 

a) 

jeżeli nastąpiła istotna zmiana odnośnie do jakiegokolwiek faktu, który był 
podstawą do podjęcia decyzji; 

b) 

jeżeli zainteresowane przedsiębiorstwo działa wbrew swoim zobowiązaniom; lub 

c)

jeżeli decyzja została podjęta w oparciu o niekompletne, nieprawdziwe lub wprowadzające 
w błąd informacje dostarczone przez strony. 

Wydając decyzję w sprawie zobowiązania, Komisja w ogóle nie przesądza o tym, czy naruszenie 
unijnego prawa antymonopolowego miało miejsce. W wyjątkowych przypadkach Komisja może 
wydać  deklaratoryjną   decyzję   stwierdzającą,   że   art.   101   lub   102   nie   ma   zastosowania   w 
określonej sprawie.  Zasadą jest jednak to, że  przedsiębiorstwa i ich związki same oceniają 
zgodność swojego postępowania z art. 101 i 102 TFUE. 

W przypadkach naglących ze względu na ryzyko zaistnienia poważnej i nieodwracalnej szkody dla 
konkurencji Komisja może zarządzić zastosowanie środka tymczasowego. 

GRZYWNY  mogą   być   też   zastosowane   przez   Komisję,   aby   zapewnić  prawidłowy   przebieg 
postępowania.  Komisja   może   w   drodze   decyzji,   nałożyć   na   przedsiębiorstwo   i   związki 
przedsiębiorstw grzywny nieprzekraczające 1% całkowitego obrotu uzyskanego w poprzedzającym 
roku obrotowym, jeżeli umyślnie lub w wyniku zaniedbania: 

•

nie dostarczyło wymaganych informacji lub dostarczyło informacje nieprawdziwe, niepełne, 

bądź wprowadzające w błąd

•

odmawia poddania się kontroli lub przedstawia księgi lub rejestry związane z działalnością 

gospodarczą w niekompletnej formie

•

łamie pieczęcie nałożone przez Komisję

•

udziela nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd odpowiedzi na pytania zadane przez 
Komisję bądź nie prostuje odpowiedzi udzielonych przez pracowników

•

Komisja może także, w drodze decyzji, nałożyć na przedsiębiorstwa lub związki przedsiębiorstw 

34

okresowe kary pieniężne nieprzekraczające 5% średniego dziennego obrotu w poprzedzającym 
roku   obrotowym   za   ka   dy   dzień   i   naliczone   od   daty   ustalonej   w   decyzji,   aby   nakłonić 
przedsiębiorstwa do: 
a) zaprzestania naruszeń
b) zastosowania się do decyzji nakazującej środki tymczasowe
c) zastosowania się do decyzji uznającej zobowiązania za wiążące,
d) dostarczenia kompletnych i prawdziwych informacji
e) poddania się kontroli 

Uprawnienia Komisji do nakładania grzywien i okresowych kar pieniężnych  przedawnia się po 
upływie:
a) trzy lata w przypadku naruszeń przepisów dotyczących żądanych informacji lub 
przeprowadzania kontroli; 
b) pięć lat w przypadku wszystkich innych naruszeń. 

Bieg   przedawnienia   rozpoczyna   się   od   dnia,   w   którym   popełniono   naruszenie.   Jednakże   w 
przypadku ciągłych lub powtarzających się naruszeń, bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 
zaniechania naruszenia. 
Bieg terminów przedawnienia do nałożenia grzywien i okresowych kar pieniężnych przerywają 
wszelkie   działania   podjęte   przez   Komisję   lub   krajowy   organ   ochrony   konkurencji   w   celu 
przeprowadzenia dochodzenia lub postępowania. 

Program LENIENCY w prawie UE

Założenia, na których opiera się program leniency są zbliżone do ratio legis instytucji świadka 
koronnego w prawie karnym.  („świadkiem koronnym jest sprawca, który przyjął propozycję w 
zakresie ścigania i ukarania za popełniony przez niego czyn przestępczy, poczynioną mu przez 
organy ścigania w zamian za ujawnienie jego wiedzy o pozostałych uczestnikach przestępstwa i ich 
udziale w nim”) KE jeszcze przed formalnym ogłoszeniem programu leniency łagodniej traktowała 
przedsiębiorstwa, które współpracowały z nią w trakcie postępowania. 
W 1996 r. Komisja wydała pierwsze Obwieszczenie dotyczące programu, po nim w 2002 wydano 
kolejne. Następnie w 2006 r. w kolejnym Obwieszczeniu Komisji w sprawie zwalniania z grzywien 
i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych doprecyzowano przesłanki, od których spełnienia 
uzależnione   jest   możliwość   skorzystania   z   programu   łagodniejszego   traktowania:   rozbudowano 
mechanizmy poufności informacji przekazywanych przez „skruszonych” oraz wprowadzono system 
poświadczania kolejności składania wniosków. 

ODSZKODOWANIE ZA SZKODY WYRZĄDZONE NA SKUTEK NARUSZENIA UNIJNEGO 
PRAWA ANTYMONOPOLOWEGO

Z zakazu porozumień ograniczających konkurencję wynikają bezpośrednio prawa dla podmiotów 
indywidualnych. Każda osoba jest uprawniona żądać naprawienia poniesionej szkody, która została 
jej wyrządzona przez umowę lub zachowanie mogące zakłócić lub ograniczyć konkurencję, gdy 
między tą szkodą a porozumieniem lub praktyką zakazanymi przez art. 101 TFUE istnieje związek 
przyczynowo – skutkowy. Tę samą zasadę znajdujemy w art. 47 Karty Praw Podstawowych: Każdy, 
kogo   prawa   i wolności   zagwarantowane   przez   prawo   Unii   zostały   naruszone,   ma   prawo   do  
skutecznego środka prawnego przed sądem. 

SANKCJA NIEWAŻNOŚCI

35

Zgodnie z art. 101 ust. 2  Porozumienia lub decyzje zakazane na mocy niniejszego artykułu są  
nieważne   z   mocy   prawa.  Pojęcie   nieważności   odnosić   można   jedynie   do  czynności 
konwencjonalnych.  Sankcja   ta   może   dotyczyć   czynności  prawnych   w   rozumieniu   prawa 
cywilnego i decyzji administracyjnych. 
Sankcja   nieważności   może   dotyczyć   tylko   części   umowy,   a   stwierdzenie   tego   należy   do 
prawodawcy krajowego. I tak np. w polskim kodeksie cywilnym reguluje to art. 58 &3:  Jeżeli 
nieważnością   jest   dotknięta   tylko   część   czynności   prawnej,   czynność   pozostaje   w   mocy   co   do  
pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością  
czynność nie zostałaby dokonana.

Porozumienie nieważne nie wywiera skutków zamierzonych przez strony. Charakterystycznymi 
cechami tej sankcji jest to, że:

➢

istnieje ona od momentu zawarcia porozumienia (ex tunc)

➢

następuje z mocy prawa (ipso iure)

➢

jest uwzględniania przez sąd z urzędu, a nie na wniosek

KOMPETENCJE DECYZYJNE KRAJOWYCH ORGANÓW OCHRONY KONKURENCJI W 

INDYWIDUALNYCH SPRAWACH DOTYCZĄCYCH ART. 101 I 102 TFUE

Narodowe organy ochrony konkurencji – w Polsce Prezes UOKiK – stosują zarówno krajowe jak i 
unijne   prawo   antymonopolowe.   Art.   5   Rozporządzenia   1/2003   określa   maksymalny   zakres 
kompetencji   decyzyjnych   organów   krajowych   dotyczących   stosowania   art.   101   i   102   TFUE: 
Organy ochrony konkurencji Państw Członkowskich mają prawo stosowania art.101 i102 Traktatu  
w   indywidualnych   sprawach.   W   tym   celu,   działając   z   urzędu   lub   na   wniosek,  mogą   wydać 
następujące decyzje (i tylko i wyłącznie te!!!): 
– domagające się zaprzestania naruszenia; 
– zarządzające środki tymczasowe; 
– akceptujące zobowiązania; 
– nakładające grzywny lub okresowe kary pieniężne lub inne kary przewidziane w 

krajowych przepisach prawa. 

Organy krajowe nie są zwłaszcza uprawnione do wydania decyzji stwierdzających, że art. 101 

TFUE nie ma zastosowania do porozumienia, decyzji związków przedsiębiorstw lub praktyki 
uzgodnionej! Takie decyzje może wydawać Komisja Europejska. 

Minimalny zakres kompetencji decyzyjnych organów krajowych do stosowania art 101 i 102  w 

sprawach indywidualnych wyznaczają zasady:

➢

zasada 

 

 ekwiwalentności

 

  – zgodnie z nią regulacje krajowe nie mogą prowadzić do tego, że 

krajowe   prawo   antymonopolowe   jest   egzekwowane   bardziej   skutecznie   niż   analogiczne 
unormowania unijne. Efektywność egzekwowania prawa unijnego nie może być mniejsza 
niż skuteczność egzekwowania krajowego prawa antymonopolowego. 

➢

zasada  

 

 efektywności

 

   –  prawo krajowe musi umożliwić osiągnięcie celów unijnego prawa 

antymonopolowego.   Gdy   prawo   krajowe   nie   spełnia   wymagań   wynikających   z   prawa 
unijnego zasada efektywności prawa unijnego nakazuje organom krajowym  zastosowanie 
środków zapewniających należytą efektywność prawa unijnego pomimo tego, że nie 
zostały one przewidziane przez prawo krajowe. 

36

Egzekwowanie zakazu stosowania praktyk ograniczających konkurencję w prawie 

polskim

1.

Administracyjne   środki   egzekwowania   zakazu   stosowania   praktyk   ograniczających  

konkurencję

POSTĘPOWANIE ANTYMONOPOLOWE W SPRAWACH PRAKTYK OGRANICZAJĄCYCH 
KONKURENCJĘ:

W myśl art. 49 ust. 1 uokik: Postępowanie antymonopolowe w sprawach praktyk ograniczających 
konkurencję, postępowanie w sprawach  praktyk naruszających  zbiorowe interesy konsumentów 
oraz w sprawach nakładania kar pieniężnych wszczyna się z urzędu. (wyłącznie!!!W poprzedniej 
uokik   wniosek   mogli   złożyć:   przedsiębiorca,   związek   przedsiębiorców,   organ   samorządu 
terytorialnego, organ kontroli państwowej, rzecznik konsumentów oraz organizacja konsumencka)

Zgodnie z art. 86 ust 4 uokik   Każdy może zgłosić Prezesowi Urzędu na piśmie  zawiadomienie 
dotyczące   podejrzenia   stosowania   praktyk   ograniczających   konkurencję   wraz   z   uzasadnieniem. 
Organ   antymonopolowy   jest   jednak   zobowiązany   jedynie   do  zawiadomienia   zgłaszającego 
zawiadomienie   na   piśmie   o   sposobie   rozpatrzenia   zawiadomienia   wraz   z   uzasadnieniem. 
Zgłaszający    zawiadomienie   nie   ma   obecnie   możliwości   podważenia   stanowiska   Prezesa 
UOKiK na drodze sądowej, ani uzyskania statusu strony w postępowaniu w sprawie stosowania 
praktyk ograniczających konkurencję. 

DECYZJE PREZESA UOKIK WYDAWANE NA PODSTAWIE ART. 10 uokik:

Zgodnie   z   art.   10   uokik   Prezes   Urzędu   wydaje   decyzję   o   uznaniu   praktyki   za   ograniczającą 
konkurencję   i   nakazującą   zaniechanie   jej   stosowania,   jeżeli   stwierdzi   naruszenie   zakazu 
określonego w art. 6 lub 9 ustawy lub art. 101 lub 102 TFUE. Decyzja Prezesa UOKiK, wydana na 
podstawie art. 10 uokik, może wykraczać poza samo stwierdzenie, że doszło do naruszenia 
prawa   antymonopolowego.   W   tym   ujęciu   analizowane   decyzje   mogą   zawierać   elementy 
konstytutywne.
W myśl art. 11 ust. 1 uokik,  Nie wydaje się decyzji, o której mowa w art. 10, jeżeli zachowanie 
rynkowe przedsiębiorcy przestało naruszać zakazy określone w art. 6 lub 9 ustawy lub w art. 101 
lub 102 TFUE.
2. W przypadku określonym w ust.1 Prezes UOKiK wydaje decyzję o uznaniu praktyki za 
ograniczającą konkurencję i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania.
3.  Ciężar udowodnienia okoliczności, o których mowa w ust. 1, spoczywa na przedsiębiorcy.

DECYZJE   PREZESA   UOKiK   ZOBOWIĄZUJĄCE   PRZEDSIĘBIORCĘ   DO   WYKONANIA 
ZOBOWIĄZAŃ JAKIE NA SIEBIE PRZYJĄŁ:

Art. 12. 1. Jeżeli w toku postępowania antymonopolowego zostanie uprawdopodobnione że został 
naruszony   zakaz   STOSOWANIA   PRAKTYK   OGRANICZAJĄCYCH   KONKURENCJĘ 
(Art. 101 i 102), a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego zakazu, zobowiąże 
się   do   podjęcia   lub   zaniechania   określonych   działań   zmierzających   do   zapobieżenia   tym 
naruszeniom,   Prezes   UOKiK   może,   w   drodze   decyzji,   zobowiązać   przedsiębiorcę   do 
wykonania tych zobowiązań.
2. W decyzji takiej, Prezes Urzędu może określić termin wykonania zobowiązań oraz nałożyć na 

37

przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji 
zobowiązań.
Decyzja zobowiązująca przedsiębiorcę do wykonania zobowiązań jakie na siebie przyjął w trybie 
art. 12 uokik może zostać uchylona przez Prezesa UOKiK, z urzędu, w przypadku gdy: 

1) została   ona   wydana   w   oparciu   o   nieprawdziwe,   niekompletne   lub   wprowadzające   w   błąd 
informacje lub dokumenty;
2) przedsiębiorca nie wykonuje zobowiązań lub obowiązków, o których mowa w ust. 1—3.
Prezes Urzędu może, za zgodą przedsiębiorcy, z urzędu, uchylić decyzję, o której mowa w ust. 1, w 
przypadku gdy nastąpiła zmiana okoliczności mających istotny wpływ na wydanie decyzji.
W przypadku uchylenia decyzji Prezes Urzędu orzeka co do istoty sprawy.

KARY PIENIĘŻNE:

Prezes Urzędu może nałożyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji, karę pieniężną w wysokości nie 
większej niż 10 % przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia 
kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się naruszenia, przewidzianego przez 
prawo polskie lub unijne, zakazu stosowania praktyk ograniczających konkurencję. (art. 106 ust. 1 
uokik)

Prezes   Urzędu   może   również   nałożyć   na   przedsiębiorcę,   w   drodze   decyzji,   karę   pieniężną   w 
wysokości stanowiącej równowartość do 50 000 000 euro, m.in. jeżeli przedsiębiorca ten choćby 
nieumyślnie nie współdziała w toku kontroli prowadzonej w ramach postępowania przed Prezesem 
UOKiK.  W   przypadku   gdy   przedsiębiorca   nie   osiągnął   przychodu   w   roku   rozliczeniowym 
poprzedzającym rok nałożenia kary, Prezes Urzędu może ustalić karę pieniężną w wysokości do 
dwustukrotności przeciętnego wynagrodzenia. Prezes Urzędu może nałożyć na przedsiębiorców, w 
drodze decyzji, karę pieniężną w wysokości stanowiącej równowartość do 10 000 euro za każdy 
dzień zwłoki w wykonaniu:
–

decyzji zakazujących stosowania praktyk ograniczających konkurencję (art. 10),

–

decyzji  zobowiązujących przedsiębiorcę do wykonania zobowiązań jakie na siebie przyjął 

w trybie art. 12 uokik, 

–

postanowień Prezesa UOKiK wydanych w toku kontroli (art. 105g) oraz 

–

wyroków sądowych w sprawach z zakresu praktyk ograniczających konkurencję. 

W przypadkach określonych w art. 108 ust. 1 Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć na 
osobę   pełniącą   funkcję   kierowniczą   lub   wchodzącą   w   skład   organu   zarządzającego 
przedsiębiorcy   karę   pieniężną   w   wysokości   do   pięćdziesięciokrotności   przeciętnego 
wynagrodzenia. Taka sama kara może zostać nałożona na inne osoby. 

Art. 108 Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć na osobę pełniącą funkcję kierowniczą lub wchodzącą w skład  
organu   zarządzającego   przedsiębiorcy   karę   pieniężną   w   wysokości   do   pięćdziesięciokrotności   przeciętnego  
wynagrodzenia, jeżeli osoba ta umyślnie albo nieumyślnie:

1) nie wykonała decyzji, postanowień lub wyroków, o których mowa w art. 107;

2) nie zgłosiła zamiaru koncentracji, o którym mowa w art. 13;

3) nie udzieliła informacji lub udzieliła nierzetelnych lub wprowadzających w błąd informacji żądanych przez Prezesa  
Urzędu na podstawie art. 50.

2. Prezes Urzędu może nałożyć karę pieniężną, o której mowa w ust. 1, na:

1) osobę upoważnioną przez kontrolowanego, o której mowa w art. 105a ust. 6, posiadacza lokalu mieszkalnego, 
pomieszczenia, nieruchomości lub środka transportu, o których mowa w art. 91 ust. 1 oraz osoby, o których mowa w 

38

art. 105a ust. 7 za:

a) nieudzielenie informacji lub udzielenie nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd informacji żądanych przez  
Prezesa Urzędu,

b) brak współdziałania w toku kontroli prowadzonej w ramach postępowania na podstawie art. 105a;

2) świadków za nieuzasadnioną odmowę zeznań.

Przy ustalaniu wysokości kar pieniężnych, o których mowa w art. 106—108, należy uwzględnić w 
szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie 
naruszenie przepisów ustawy.

PROGRAM ŁAGODZENIA KAR (leniency):

Zgodnie z art. 109 ust. 1 uokik Prezes UOKiK odstępuje od nałożenia kary na przedsiębiorcę 
biorącego udział w sprzecznym z prawem polskim lub unijnym porozumieniu ograniczającym 
konkurencję, jeżeli przedsiębiorca ten spełnia łącznie następujące warunki:

1) jako pierwszy z uczestników porozumienia:

a) dostarczy Prezesowi Urzędu informację o istnieniu zakazanego porozumienia, 

wystarczającą do wszczęcia postępowania antymonopolowego, lub

b) przedstawi Prezesowi Urzędu, z własnej inicjatywy, dowód umożliwiający wydanie 

decyzji, o uznaniu praktyki za ograniczającą konkurencję i zakazującej jej 
stosowania (art. 10) lub decyzji o uznaniu  praktyki za ograniczającą 
konkurencję i stwierdzającej zaniechanie jej stosowania (art. 11)

— jeżeli Prezes Urzędu nie posiadał w tym czasie informacji i dowodów 
wystarczających do wszczęcia postępowania antymonopolowego lub wydania decyzji o 
uznaniu praktyki za ograniczającą konkurencję i zakazującej jej stosowania (art. 10) lub 
decyzji o uznaniu  praktyki za ograniczającą konkurencję i stwierdzającej zaniechanie jej 
stosowania (art. 11)

2) współpracuje z Prezesem Urzędu w toku postępowania w pełnym zakresie, dostarczając 
niezwłocznie wszelkich dowodów, którymi dysponuje, albo którymi może dysponować, i udzielając 
niezwłocznie wszelkich informacji związanych ze sprawą, z własnej inicjatywy lub na żądanie 
Prezesa Urzędu;
3) zaprzestał uczestnictwa w porozumieniu nie później niż w dniu poinformowania Prezesa 
Urzędu o istnieniu porozumienia lub przedstawienia dowodu, o którym mowa w pkt 1 lit. b;
4) nie był inicjatorem zawarcia porozumienia i nie nakłaniał innych przedsiębiorców do 
uczestnictwa w porozumieniu.

W myśl art. 109 ust. 2 Jeżeli przedsiębiorca uczestniczący w sprzecznym z prawem unijnym lub 
polskim   porozumieniu,  nie   spełnia   warunków  uzasadniających   odstąpienie   od   nałożenia   kary, 
Prezes UOKiK obniża karę nakładaną na tego przedsiębiorcę, jeżeli spełnia on łącznie następujące 
warunki:

1) przedstawi Prezesowi Urzędu, z własnej inicjatywy, dowód, który w istotny sposób 

przyczyni się do wydania decyzji o uznaniu praktyki za ograniczającą konkurencję i zakazującej 
jej stosowania (art. 10) lub decyzji o uznaniu  praktyki za ograniczającą konkurencję i 
stwierdzającej zaniechanie jej stosowania (art. 11)

2) zaprzestał uczestnictwa w porozumieniu nie później niż w momencie przedstawienia 

39

dowodu, o którym mowa w pkt 1.

PRYWATNE ŚRODKI EGZEKWOWANIA ZAKAZU STOSOWANIA PRAKTYK 
OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ W PRAWIE POLSKIM

ODSZKODOWANIA:

W   prawie   polskim   prywatne   instrumenty   egzekwowania   zakazu   stosowania   praktyk 
ograniczających   konkurencję   są   bardzo   mało   efektywne.   Najważniejszą   normatywną   podstawą 
odpowiedzialności   odszkodowawczej   za   szkody   wyrządzone   na   skutek   naruszenia   prawa 
antymonopolowego   jest  art   415   KC,   który   wysławia   generalną   zasadę   odpowiedzialności 
deliktowej: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

SANKCJA NIEWAŻNOŚCI

UOKiK   przewiduje  sankcję   nieważności   zarówno   dla   porozumień   ograniczających 
konkurencję,   jak   i   dla   czynności   prawnych   będących   przejawem   nadużycia   pozycji 
dominującej.  SN   stwierdził,   że   jeżeli   do   ustalenia   nieważności   jest   to   niezbędne,  sąd   może 
samodzielnie   stwierdzić   naruszenie   zakazu   nadużywania   pozycji   dominującej,   chyba   że 
została   już   wydana   ostateczna   decyzja   Prezesa   UOKiK   stwierdzająca   nadużycie   pozycji 
dominującej. 

Dodatkowo istnieje możliwość wystąpienia z powództwem o ustalenie. Zgodnie z art. 189 KPC 
Powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy  
ma w tym interes prawny.

NARUSZENIE PRAWA ANTYMONOPOLOWEGO A ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA ZA 

SZKODY WYRZĄDZONE CZYNAMI NIEUCZCIWEJ KONKURENCJI

Zagadnieniem, które nie doczekało się jeszcze rozstrzygnięcia w polskiej judykaturze jest problem 
relacji   między   prawem   antymonopolowym   a   ustawą   z   16.04.199   r.   o   zwalczaniu   nieuczciwej 
konkurencji (uznk)

W myśl art. 1 uznk  reguluje zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji w działalności 
gospodarczej, w szczególności produkcji przemysłowej i rolnej, budownictwie, handlu i usługach 
— w interesie publicznym, przedsiębiorców oraz klientów.

Art. 3 ust. 1 definiuje  pojęcie czynu nieuczciwej konkurencji  stanowiąc, że jest nim  działanie 
sprzeczne   z   prawem   lub   dobrymi   obyczajami,   jeżeli   zagraża   lub   narusza   interes   innego  
przedsiębiorcy lub klienta.
Czynami   nieuczciwej   konkurencji   są   w   szczególności:   wprowadzające   w   błąd   oznaczenie 
przedsiębiorstwa, fałszywe lub oszukańcze oznaczenie pochodzenia geograficznego towarów albo 
usług,   wprowadzające   w   błąd   oznaczenie   towarów   lub   usług,   naruszenie   tajemnicy 
przedsiębiorstwa,   nakłanianie   do   rozwiązania   lub   niewykonania   umowy,   naśladownictwo 
produktów, pomawianie lub nieuczciwe zachwalanie, utrudnianie dostępu do rynku, przekupstwo 
osoby   pełniącej   funkcję   publiczną,   a   także   nieuczciwa   lub   zakazana   reklama,   organizowanie 
systemu   sprzedaży   lawinowej   oraz   prowadzenie   lub   organizowanie   działalności   w   systemie 
konsorcyjnym.

40

Zgodnie z art. 18 ust. 1 uznk, w  razie dokonania czynu nieuczciwej konkurencji, przedsiębiorca, 
którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać:

1) zaniechania niedozwolonych działań;
2) usunięcia skutków niedozwolonych działań;
3) złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w 
odpowiedniej formie;
4) naprawienia wyrządzonej szkody, na zasadach ogólnych;
5) wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, na zasadach ogólnych;
6) zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze 
wspieraniem kultury polskiej lub ochroną dziedzictwa narodowego – jeżeli czyn 
nieuczciwej konkurencji był zawiniony.

Egzekwowanie zakazów monopolizacji i zawierania porozumień ograniczających  

konkurencję w prawie Stanów Zjednoczonych

System   egzekwowania   amerykańskiego   prawa   antymonopolowego   jest   bardzo   rozbudowany   i 
efektywny. Cechą charakterystyczną systemu antymonopolowego Stanów Zjednoczonych jest duże 
znaczenie instrumentów prywatnych, w szczególności odpowiedzialności odszkodowawczej. 
Istnieje także odpowiedzialność karna za naruszenie prawa antymonopolowego (czego nie ma w 
Polsce, a w UE jest tylko w kilku państwach członkowskich, m.in. w Zjednoczonym Królestwie, 
Irlandii, Estonii i na Węgrzech)

W  Stanach Zjednoczonych w  egzekwowaniu prawa antymonopolowego biorą udział trzy grupy 
podmiotów:

➢

federalne organy antymonopolowe: Federalna Komisja Handlowa  (ang. FTC)  oraz  
Wydział Antymonopolowy Departamentu Sprawiedliwości  (ang. DOJ)

➢

podmioty prywatne

➢

stany 

1.

FEDERALNE ADMINISTRACYJNE ORGANY ANTYMONOPOLOWE:

W Stanach Zjednoczonych równolegle funkcjonują dwa administracyjne organy antymonopolowe o 
zbliżonych kompetencjach – FTC i DOJ. DOJ stanowi integralną część administracji prezydenckiej, 
a FTC jest z niej wyodrębniona. 

Wydział   Antymonopolowy   (WA)

 

     jest   częścią   Departamentu   Sprawiedliwości   i   kieruje   nim 

zastępca  Prokuratora   Generalnego,   powoływanego   i   odwoływanego   przez   prezydenta. 
Przysługują   mu  kompetencje   do   egzekwowania   Ustawy   Shermana.   Tylko   WADOJ   może 
inicjować postępowania karne!!!

Pracami 

 

 FTC

 

  k

   ieruje pięciu komisarzy. 

 

    Do jednej partii politycznej może należeć najwyżej trzech 

z nich. Najważniejsze decyzje muszą być zatwierdzone przez większość z nich. Prezydent może 
odwołać komisarza jedynie z uzasadnionych poglądów, a zasadność ta podlega kontroli sądowej. 
Zakres decyzyjny FTC jest bardzo szeroki. Zgodnie z art. 5 Ustawy o Federalnej Komisji Handlu, 
do jej zadań należy zwalczanie nieuczciwych metod konkurencji. 

41

Naruszenie art. 1 i 2 Ustawy Shermana (US) zagrożone jest  karą pozbawienia wolności do lat 
dziesięciu.  Zgodnie z powołanymi przepisami, na podmioty odpowiedzialne za naruszenie mogą 
zostać   nałożone   również  grzywny   w   wysokości   miliona   dolarów,   jeżeli   są   one   osobami 
fizycznymi i stu mln dolarów, gdy są one osobami prawnymi. Dodatkowo zgodnie z Criminal 
Fines Improvement Act z 1987 r.  możliwe jest również nałożenie na przedsiębiorcę za naruszenie 
prawa   antymonopolowego,  grzywny   w   wysokości   podwójnej   sumy   zysków   uzyskanych   w 
wyniku naruszenia prawa antymonopolowego kub do podwójnej sumy szkód wyrządzonych 
na skutek naruszenia. 

DOJ  może też występować z  roszczeniami o naprawienie szkód majątkowych wyrządzonych 
naruszeniem prawa antymonopolowego Stanów Zjednoczonych oraz ma także kompetencje do 
występowania   do   sądów   o   wydanie   orzeczeń   nakazujących   przedsiębiorcom   określone 
zachowania. 

FTC   nie   może   stosować   środków   o   charakterze   karnym   ani   występować   z   roszczeniami 
odszkodowawczymi.  Ma   ona   natomiast   kompetencję   do   występowania   do   sądów   o  wydanie 
injunction relief.  Przyznano jej także prawo wydawania nakazów wydawania zwrotu korzyści 
uzyskanych w wyniku stosowania nieuczciwych metod konkurencji. 

2.

PODMIOTY PRYWATNE:

Oprócz   roszczeń   o   naprawienie   szkody   podmioty   indywidualne   uprawnione   są   także   do 
występowania o wydanie injunctive relief. W takim przypadku podmiot powinien wykazać:
•

naruszenie prawa antymonopolowego

•

fakt wyrządzenia szkody interesowi publicznemu

•

okoliczność, że doszło lub może dojść do wyrządzenia mu szczególnej szkody

Podmiot zainteresowany uzyskaniem takiego orzeczenia nie musi udowadniać, że poniósł szkodę. 
Wystarczy, że uprawdopodobni, że może dojść do uszczerbku majątkowego w przyszłości. 

3.

STANY:

Na   większości terytorium Stanów Zjednoczonych, obok federalnego prawa antymonopolowego. 
obowiązują   też   analogiczne   unormowania   stanowe.   W   większości   stanów,   istnieje   możliwość 
uzyskania odszkodowania również przez  podmioty pośrednio poszkodowane.    (SN zaś uznaje 
tylko   podmioty   bezpośrednio   poszkodowane,   a  więc   prawo  stanowe   zapewnia   szerszą   ochronę 
poszkodowanym)   SN   USA   przesądził,   że  stany   zostały   zakwalifikowane   do   podmiotów 
uprawnionych   do   dochodzenia   odszkodowania  za   szkody   wyrządzone   naruszeniem   prawa 
antymonopolowego na podstawie art. 4 Ustawy Claytona. Władze stanowe współpracują z WADOJ 
w egzekwowaniu federalnego prawa antymonopolowego w indywidualnych sprawach. Pozwala on 
stanowym prokuratorom generalnym m.in. na wszczynanie postępowań antymonopolowych na 
podstawie   prawa   federalnego,   w   przypadkach   gdy   przemawia   za   tym   wzgląd   na  ochronę 
gospodarki danego stanu lub interesów jego obywateli.  

PROGRAM LENIENCY W STANACH ZJEDNOCZONYCH

W   październiku   1978   r.   Wydział  Antymonopolowy   DOJ   przyjął  Corporate   Leniency   Policy.  
Zgodnie z nim przedsiębiorstwa, które dopuściły się naruszenia prawa antymonopolowego mogły 
uzyskać zwolnienie z grzywien, jeżeli podjęły współpracę z organami antymonopolowymi. 
W 1993 r. zreformowano program  leniency.  Przedsiębiorstwa, które same zainicjowały działania 

42

administracji antymonopolowej uzyskiwały automatyczne zwolnienie z grzywien (ich pracownicy 
również byli zwolnieni)
W 2004 r.  złagodzono odpowiedzialność cywilną przedsiębiorców,  którzy po złamaniu prawa 
antymonopolowego   nawiązali   współpracę   z   administracją   antymonopolową.   Wysokość 
odszkodowania, do zapłaty którego mogą zostać one zobowiązane zmniejszono z trzykrotności do 
jej rzeczywistych rozmiarów. 

ROZSTRZYGNIĘCIA SĄDÓW STANÓW ZJEDNOCZONYCH

W   razie   ustalenia,   że   doszło   do   naruszenia   prawa   antymonopolowego,   sądy   amerykańskie   na 
wniosek   Federalnej   Komisji   Handlu,   WADOJ   lub   poszkodowanych   wydają   orzeczenia   o 
zastosowaniu   środków   zaradczych   –  injunction   relief,  które   wykraczać   mogą   poza   samo 
stwierdzenie naruszenia. W uzasadnieniu jednego z wyroków czytamy, że obowiązkiem sądu jest 
zastosowanie środków, które zapewnią zakończenie funkcjonowania nielegalnego monopolu, 
pozbawią   przedsiębiorcę   owoców   naruszenia   prawa   i   zapewnią,   że   nie   pozostaną   żadne 
praktyki mogące doprowadzić do monopolizacji w przyszłości. 

Sądom przyznano szeroki zakres swobody, co do wyboru rozstrzygnięć, np.: obowiązek zbycia 
części   majątku   przez   przedsiębiorstwo,   podział   na   mniejsze   podmioty,   zawarcie   jakiś   umów, 
rozwiązanie   kontraktów   lub   modyfikacja   ich   treści,   zapewnienie   konkurentom   korzystania   z 
pewnych   dóbr,   udzielenie   licencji   na   korzystanie   z   własności   intelektualnej.   Przy   wyborze 
konkretnego   instrumentu   antymonopolowego   sądy   powinny   brać   pod   uwagę  zasadę 
proporcjonalności. 
W prawie amerykańskim znacznie dłużej niż w systemie europejskim wykorzystywane są  środki 
strukturalne. 
Sądom   przyznano   także   kompetencję   do   zmiany   orzeczeń   jeżeli   uznają,   że   uzasadnia   to 
rozwój   sytuacji   na   rynku.  Orzeczenia   takie   mogą   być   wydane   nawet   wiele   lat   po   wydaniu 
wyroku, nawet wówczas, gdy taka możliwość nie była dopuszczalna. 

ODPOWIEDZIALNOŚĆ ODSZKODOWAWCZA ZA NARUSZENIE PRAWA 
ANTYMONOPOLOWEGO W PRAWIE STANÓW ZJEDNOCZONYCH

Centralne miejsce  w systemie egzekwowania prawa antymonopolowego Stanów Zjednoczonych 
zajmują  instrumenty prywatnoprawne!  Poszkodowani  naruszeniem  prawa  antymonopolowego 
mogą   uzyskać  potrójne   odszkodowanie.  Bardzo   duże   znaczenie   ma   też   to,   że  żądanie 
naprawienia uszczerbku uznaje się za uzasadnione nawet w przypadku, gdy poszkodowany 
przeniósł   szkodę   na   swoich   klientów   (czyli   na   poziomie   federalnym   podmioty   pośrednio 
poszkodowane nie mogą dochodzić rekompensaty od sprawcy naruszenia)

Na płaszczyźnie dowodowej    to strony mają obowiązek ujawnienia przeciwnikom procesowym 
informacji, które rozsądnie oceniając mogą być uznane za dowody. Poszkodowany może także 
żądać od pozwanego zwrotu kosztów pomocy prawnej „w rozsądnych granicach”

IV. KONTROLA KONCENTRACJI PZEDSIĘBIORSTW

1.

KONCENTRACJA KAPITAŁU:

Koncentracja kapitału jest jednym z charakterystycznych elementów globalizacji. Jej plusem jest to, 
że ogromne korporacje, przynajmniej w niektórych sferach gospodarki, są wysoko efektywne i 

43

prowadzą   pożyteczne   prace   badawczo-rozwojowe.   Działalność   wielkich   przedsiębiorstw 
przyczynić się może do podniesienia konkurencyjności unijnej gospodarki. 
Koncentracja kapitału niesie za sobą także duże zagrożenia: ograniczenie ilości przedsiębiorstw 
prowadzących działalność na danym rynku może prowadzić do zmniejszenia presji konkurencyjnej 
i szkodliwej monopolizacji. 
Zgodnie   z   wnioskami   analizy   ekonomicznej,  unijne   prawo   antymonopolowe   nie   zabrania 
koncentracji   przedsiębiorstw,   lecz   jedynie   stwarza   mechanizmy,   których   zadaniem   jest 
zapewnienie, by procesy te nie godziły w interes publiczny.

RODZAJE KONCENTRACJI PRZEDSIĘBIORSTW:

Koncentrację przedsiębiorstw możemy podzielić na: 

➢

horyzontalne   (poziome)  –   między   przedsiębiorstwami   konkurencyjnymi,   czyli   takimi, 

które   działają   na   tym   samym   rynku   właściwym,   np.   połączenie   dwóch   przedsiębiorstw 
produkujących auta. Za koncentracje horyzontalne uznaje się nie tylko koncentracje między 
faktycznymi, ale także między potencjalnymi konkurentami.

➢

niehoryzontalne – wśród nich wyróżniamy:

-  wertykalne (pionowe)  – między przedsiębiorstwami działającymi na różnych poziomach 
łańcucha produkcji lub dystrybucji, np. przejęcie przez producenta materiałów budowlanych 
sieci hurtowni takich artykułów;

-   konglomeratywne  –   są   to   koncentracje   nie   mające   ani   horyzontalnego   ani   wertykalnego 
charakteru, np. połączenie przedsiębiorstwa zajmującego się produkcją sprzętu fotograficznego i 
wytwórni muzycznej. 

KONTROLA KONCENTRACJI PRZEDSIĘBIORSTW W PRAWIE STANÓW 

ZJEDNOCZONYCH

USTAWODAWSTWO:

Pierwszym aktem normatywnym tego dotyczącym była Ustawa Shermana (US).  W wyroku w 

sprawie  Northern Securities    SN stwierdził, że  wszelkie koncentracje między bezpośrednimi 
konkurentami stanowią „kombinacje” ograniczające handel i są sprzeczne z art. 1 US.

Następnym aktem była  Ustawa Claytona (UC), która w art. 7 zabrania nabywania akcji i 

udziałów   innych   korporacji,   jeżeli   może   to   prowadzić   do   zasadniczego   ograniczenia 
konkurencji   między   przedsiębiorstwami   biorącymi   udział   w   koncentracji.  Intencją 
prawodawcy   było   daleko   idące   ograniczenie   dopuszczalności   koncentracji.  Art,   7   UC   zawierał 
jednak poważne luki, gdyż unormowanie to nie ograniczało swobody przeprowadzania koncentracji 
wertykalnych i konglomeratywnych oraz nie znajdowało zastosowania do nabywania składników 
majątku   przedsiębiorstw.   Na   te   zabiegi   zezwoliła   kolejna   ustawa   z   1950   r.  Ustawa   Celler   – 
Kefauver (UCK) – rozszerzała ona zakres stosowania UC na koncentracje horyzontalne oraz 
na nabycie składników majątkowych  przedsiębiorstw. 

W 1976 r. wprowadzono także obowiązek uprzedniej notyfikacji. 

EWOLUCJA LINII ORZECZNICZEJ SĄDÓW STANÓW ZJEDNOCZONYCH

44

W latach 60-tych amerykańska judykatura podchodziła do koncentracji  przedsiębiorstw w sposób 

skrajnie restrykcyjny. W jednej ze spraw SN stwierdziła nawet, że koncentracje na rynkach o mało 
pluralistycznej strukturze są nielegalne. 

W   połowie   lat  70-tych,   nastąpiła   zdecydowana   zmiana   linii   orzeczniczej   sądów 

amerykańskich.  Odstąpiono od założenia, że jedynymi przesłankami legalności koncentracji są 
wielkość udziałów łączących się podmiotów w rynku oraz jego struktura.  Zaczęto też zwracać 
uwagę na możliwość zwiększenia efektywności w wyniku połączenia   przedsiębiorców. (tezy 
Szkoły Chicagowskiej)

Pod koniec lat 80-tych nastąpiło pewne odejście od najbardziej radykalnych koncepcji Szkoły 

Chicagowskiej.  Efektywność   alokacyjna   nadal   odgrywała   bardzo   ważną   rolę   w   koncentracji 
przedsiębiorstw, ale nie jest jej jedynym celem. Odrzucono także założenie, iż wszelka interwencja 
antymonopolowa w sferze kontroli koncentracji jest z istoty swej nieskuteczna. 

POSTĘPOWANIE W SPRAWACH KONCENTRACJI:

W 1976 r. wszedł w życie  Hart-Scott-Rodino Antitrust Improvement Act  (Ustawa   Hart-Scott-

Rodino -UHSR),  który wprowadził system obowiązkowej uprzedniej notyfikacji. Z wyjątkiem 
operacji o mniejszym znaczeniu gospodarczym, uczestnicy koncentracji zobowiązani są przed ich 
przeprowadzeniem   zgłosić   właściwej   agencji   swoje   zamierzenia.   (rozpatruje   je   albo   Federalna 
Komisja Handlu albo Wydział Antymonopolowy Departamentu Sprawiedliwości, w zależności w 
jakim sektorze działają dane podmioty)

Jeżeli   w   ciągu   30   dni   od   notyfikacji,   właściwy   organ   nie   zażąda   udzielenia   dodatkowych 

informacji,   koncentracja   może   zostać   zrealizowana.   W   toku   postępowania   swoje   uwagi   mogą 
zgłaszać   wszyscy   zainteresowani,   w   tym   konkurenci   i   kontrahenci   przedsiębiorców   biorących 
udział w koncentracji. 

Jeżeli   nie   uda   się   znaleźć   ugodowego   rozwiązania     Federalna   Komisja   Handlu   albo   Wydział 

Antymonopolowy   Departamentu   Sprawiedliwości  muszą   wystąpić   do   sądu,   by   uzyskać 
orzeczenie   zakazujące   przeprowadzenia   koncentracji.  Z   wnioskiem   takim   mogą   również 
wystąpić  podmioty   trzecie.  Zgłoszenie   przez   federalne   organy   antymonopolowe   zastrzeżeń   do 
określonej   koncentracji   nie   przesądza   jeszcze   o   jej   legalności,   bowiem   może   być   ona 
zakwestionowana przez podmioty trzecie i stany, a nawet przez  FKH albo WADOJ. Do rzadkości 
należy także wystąpienie na drogę sądową osób trzecich przeciwko łączącym się podmiotom. 

KONTROLA KONCENTRACJI PRZEDSIĘBIORSTW W PRAWIE UE

EWOLUCJA   ZASAD   KONTROLI   KONCENTRACJI   PRZEDSIĘBIORSTW   W   PRAWIE 

UNIJNYM (WSPÓLNOTOWYM)

Unormowania dotyczące kontroli koncentracji przedsiębiorstw  znajdowały się już w Traktacie 

ustanawiającym EWWiS.  Analogiczne przepisy  nie zostały  jednak umieszczone w  Traktacie 
Ustanawiającym Europejską Wspólnotę Gospodarczą. 

W jednym z wyroków ETS stwierdził, że koncentracja, która prowadzi do umocnienia pozycji 

dominującej może nadużywać zakaz nadużywania pozycji dominującej. W kolejnych wyrokach 
zaakceptowano zapatrywanie, że Komisja w sprawach związanych z koncentracją może stosować 
środki tymczasowe, oraz że transakcje prowadzące do koncentracji podlegają ograniczeniom 

45

wynikającym z zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję. 

Akty normatywne: 
–

Rozporządzenie z 2004 r. nr 139/2004 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw. oraz 
wytyczne do niego:

–

wytyczne w sprawie oceny horyzontalnego połączenia przedsiębiorstw

–

wytyczne w sprawie oceny niehoryzontalnych połączeń przedsiębiorstw

NORMATYWNA DEFINICJA KONCENTRACJI:

Zgodnie z art. 3 Rozporządzenia 139/2004 z  koncentracją mamy do czynienia wówczas, gdy 
nastąpiła trwała zmiana kontroli, która wyniknęła z:

a)  łączenia   się  dwóch   lub   więcej   wcześniej   samodzielnych   przedsiębiorstw   lub   części 
przedsiębiorstw, lub 

b)   przejęcia, przez jedną lub więcej osób już kontrolujących co najmniej jedno przedsiębiorstwo 
albo przez jedno lub więcej przedsiębiorstw, bezpośredniej lub pośredniej kontroli nad całym lub 
częścią jednego lub więcej innych przedsiębiorstw czy to wartościowych drodze zakupu papierów 
wartościowych   lub   aktywów,   czy   to  w   drodze   umowy  lub   w  jakikolwiek   inny   sposób.   Formą 
koncentracji tego typu jest utworzenie wspólnego przedsiębiorstwa pełniącego w sposób trwały 
wszystkie funkcje samodzielnego podmiotu gospodarczego. 

Podstawą  kontroli mogą być wszelkie środki, które dają możliwość wywierania  decydującego 
wpływu na przedsiębiorstwo. Można wskazać przykładowo na:
➔

własność lub prawo użytkowania całego lub części aktywów przedsiębiorstwa; 

➔

prawa lub umowy przyznające decydujący wpływ na skład, głosowanie lub 

decyzje organów przedsiębiorstwa. 

Kontrolę przejmują osoby lub przedsiębiorstwa, które:
•

są posiadaczami praw lub uprawnionymi do nich na mocy odpowiednich 

umów, lub 

•

nie będąc ani posiadaczami takich praw, ani uprawnionymi do nich na mocy 

odpowiednich umów, mają uprawnienia wykonywania wypływających z nich praw. 

ZAKRES ZASTOSOWANIA UNIJNEGO PRAWA ANTYMONOPOLOWEGO DO  

KONCENTRACJI PRZEDSIĘBIORSTW

ZASADY OGÓLNE:

Prawo   unijne   stosuje   się   do   koncentracji   o  wymiarze   unijnym.  Za   takie   uznaje   się   zaś 
koncentracje, jeżeli:
➢

łączny światowy obrót wszystkich zainteresowanych przedsiębiorstw wynosi więcej niż  5 
miliardów euro oraz 

➢

łączny   obrót   przypadający   na   Unię,   każdego   z   co   najmniej   dwóch   zainteresowanych  
przedsiębiorstw, wynosi więcej niż 250 mln euro, chyba, że każde z zainteresowanych  
przedsiębiorstw uzyskuje więcej niż 2/3 swoich łącznych obrotów przypadających na Unię 
w jednym i tym samym Państwie Członkowskim. 

Koncentracja, która nie osiąga tych progów posiada wymiar unijny, w przypadku, gdy: 

46

a) 

łączny   światowy   obrót   wszystkich   zainteresowanych   przedsiębiorstw   wynosi   więcej   ni  
2,5miliarda euro

b) 

w   każdym   z   co   najmniej   trzech   Państw   Członkowskich,   łączny   obrót   wszystkich  
zainteresowanych przedsiębiorstw wynosi więcej niż 100 mln euro; 

c) 

w każdym z co najmniej trzech Państw Członkowskich ujętych dla celów lit. b), łączny 

obrót  każdego z co najmniej dwóch zainteresowanych przedsiębiorstw wynosi więcej niż 25 mln 

euro; oraz 

d)

łączny obrót przypadający na Unię, każdego z co najmniej dwóch zainteresowanych 
przedsiębiorstw   wynosi   więcej   ni   100   mln   euro,   chyba,   że   każde   z   zainteresowanych  
przedsiębiorstw uzyskuje więcej niż 2/3 swoich łącznych obrotów przypadających na Unię 
w jednym i tym samym Państwie Członkowskim. 

Z   tych   regulacji   wynika,   że  unijne   zasady  antymonopolowe  znaleźć   mogą  zastosowanie   do 
przedsiębiorstw nie mających siedziby w jej państwach członkowskich.  Prowadzą także do 
tego, że koncentracje z udziałem wielkich ponadnarodowych korporacji muszą niekiedy zostać 
zaakceptowane przez Komisję i organy antymonopolowe państw nie należących do UE. 

ODESŁANIA: 

1.

Odesłanie do Komisji na wniosek podmiotów biorących udział w koncentracji

Koncentracja  nie mająca wymiaru unijnego  może zostać odesłana do Komisji, jeżeli podlega 
kontroli przez pryzmat zgodności z trzema krajowymi systemami prawa konkurencji. W takim 
przypadku Koncentracja polegająca na łączeniu   lub przejęciu wspólnej kontroli zgłaszana jest 
wspólnie przez strony uczestniczące w połączeniu lub przez przejmujących wspólną kontrolę, w 
zależności od przypadku. We wszystkich innych przypadkach, zgłoszenie jest dokonywane przez 
osobę   lub   przedsiębiorstwo   przejmujące   kontrolę   nad   całością   lub   częścią   jednego   lub   więcej 
przedsiębiorstw.   Należy  poinformować   komisję   w   uzasadnionym   wniosku,   że   koncentracja 
powinna być przez nią zbadana. 

Komisja niezwłocznie przesyła taki wniosek do wszystkich państw członkowskich. Każde państwo 
członkowskie uprawnione do badania koncentracji zgodnie z przepisami jego krajowego prawa 
dotyczącego   konkurencji,   może   w   terminie   15   dni   roboczych   od   otrzymania   uzasadnionego 
wniosku, wyrazić swój sprzeciw wobec wniosku o odesłanie sprawy., co uniemożliwia przejęcie 
sprawy przez Komisję. Jeżeli żaden kraj się nie sprzeciwi odesłaniu, uznaje się, że koncentracja ma 
charakter unijny i podlega notyfikacji Komisji. 

2.

Odesłanie do Komisji na wniosek państwa członkowskiego

Jedno lub więcej Państw Członkowskich może złożyć do Komisji wniosek o zbadanie koncentracji, 
która nie ma wymiaru unijnego ale ma wpływ na handel pomiędzy Państwami Członkowskimi i 
zagraża   w   sposób   znaczący   konkurencji   na   terytorium   Państwa   Członkowskiego   lub   państw 
składających wniosek. 

3.

Odesłanie do władz krajowych przed notyfikacją

W art. 4 ust. 4 rozporządzenia 139/2004 przewidziano możliwość odesłania sprawy przez Komisję 

47

do władz krajowych jeszcze przed dokonaniem notyfikacji, czyli przed zgłoszeniem koncentracji 
Komisji. I tak, strony uczestniczące w połączeniu, przejmujący wspólną kontrolę lub osoby bądź 
przedsiębiorstwa przejmujące kontrolę są uprawnione do powiadomienia Komisji, iż koncentracja 
może   znacząco   wpłynąć   na   konkurencję   na   rynku   Państwa   Członkowskiego,   który 
reprezentuje wszystkie cechy odrębnego rynku  i z tego względu powinny zostać zbadane, w 
całości   lub   w   części,   przez   to   Państwo   Członkowskie.   Kraj   wskazany   we   wniosku   składa 
oświadczenie  dotyczące  zgody  na  odesłanie  wniosku. O  ile  Państwo Członkowskie  nie  wyrazi 
sprzeciwu,   Komisja,   jeśli   uzna,   i   istnieje   taki   odrębny   rynek,   oraz   i   koncentracja   może   mieć 
znaczący wpływ na konkurencję na tym rynku, może zdecydować o odesłaniu sprawy, w całości lub 
w części, do właściwych władz tego Państwa Członkowskiego  mając na względzie stosowanie 
przepisów krajowego prawa tego Państwa dotyczącego konkurencji . 

4.

Odesłanie do władz krajowych po notyfikacji

W   pewnych   sytuacjach   Komisja   jest   uprawniona   do  odesłania   zgłoszonej   koncentracji   do 
organów krajowych również po dokonaniu notyfikacji. Państwo członkowskie może powiadomić 
Komisję, iż koncentracja  grozi znaczącym zakłóceniem konkurencji  na jego rynku, który  ma 
wszelkie   cechy   rynku   odrębnego.  W   przypadku   gdy   Komisja   zaaprobuje   stanowisko   władz 
krajowych, może:
➢

zająć się sprawą samodzielnie albo

➢

przekazać   sprawę   w   całości   lub   w   części   organom   państwa   członkowskiego   w   celu

 

  

zastosowania krajowego prawa konkurencji.

Zakres   swobodnego   uznania   Komisji   jest   mniejszy,   jeżeli   zostanie   ona   powiadomiona   przez 
państwo   członkowskie,   że   koncentracja  zakłóciłaby   konkurencję  na   jego   rynku,   który  ma 
wszelkie cechy rynku odrębnego i nie stanowi znacznej części rynku wewnętrznego. Wtedy, 
Komisja   odsyła  całość   lub   część   sprawy   dotyczącej   odrębnego   rynku,   którego   koncentracja 
dotyczy. 

DOPUSZCZALNOŚĆ STOSOWANIA PRAWA KRAJOWEGO

Zasadą jest, że w stosunku do koncentracji o wymiarze unijnym, nie jest dopuszczalne stosowanie 
prawa państw członkowskich.  Państwa członkowskie mogą jednak podjąć  właściwe środki w 
celu ochrony uzasadnionych interesów, innych niż te, które są brane pod uwagę w rozporządzeniu 
139/2004 oraz są zgodne z prawem unijnym, w szczególności z jego zasadami, np. bezpieczeństwo 
publiczne, pluralizm środków masowego przekazu czy zasady ostrożności. 

KRYTERIA ZGODNOŚCI KONCENTRACJI Z PRAWEM UNIJNYM

Za   zgodne   z   prawem   unijnym   uznaje   się   koncentracje,  które   nie   przeszkadzają   znacząco 
skutecznej konkurencji  na rynku wewnętrznym lub znacznej jego części. Szczególnie ważnym 
elementem  legalności  koncentracji  jest  ocena  tego,  czy  doprowadziłaby  ona do  stworzenia  lub 
umocnienia pozycji dominującej. 

Badając zgodność koncentracji z prawem unijnym Komisja bierze pod uwagę:
•

potrzebę   zachowania   i   rozwoju   skutecznej   konkurencji   na   wspólnym   rynku,   z  punktu 

widzenia, między innymi, struktury wszystkich danych rynków oraz rzeczywistej lub potencjalnej 
konkurencji ze strony przedsiębiorstw zlokalizowanych we Wspólnocie lub poza nią; 

•

pozycję rynkową zainteresowanych przedsiębiorstw oraz ich siłę ekonomiczną i finansową, 

48

możliwości   dostępne   dla   dostawców   i   użytkowników,   ich   dostęp   do   zaopatrzenia   lub   rynków, 
wszelkie   prawne   lub   inne   bariery   wejścia   na   rynek,   trendy   podaży   i   popytu   w   stosunku   do 
właściwych   dóbr  i  usług,  interesy  konsumentów  pośrednich   i  końcowych  oraz   rozwój  postępu 
technicznego i gospodarczego, pod warunkiem, że dokonuje się on z korzyścią dla konsumentów i 
nie stanowi przeszkody dla konkurencji. 

WYTYCZNE W SPRAWIE OCENY HORYZONTALNEGO POŁĄCZENIA  

PRZEDSIEBIORSTW

Przydatnymi   wskazówkami   przy   ocenie   horyzontalnego   połączenia   przedsiębiorstw   są:   analiza 
udziałów w rynku oraz badanie poziomu koncentracji. 
W myśl pkt. 15 Wytycznych, udziały w rynku po połączeniu oblicza się zgodnie z założeniem, że 
udział w rynku po połączeniu stron biorących w nim udział jest sumą ich udziałów w rynku sprzed 
połączenia. 

Ogólny poziom koncentracji na rynku  mierzony jest przez Komisję zazwyczaj przy pomocy 
wskaźnika  HHI   –   Herfindahl-Hirschman   Index.  Stanowi   on   sumę   kwadratów   udziałów 
poszczególnych przedsiębiorstw w rynku. 

Zmiana  wskaźnika   HHI  określana  jest  jako  delta.  Sygnalizuje  ona   zmianę   koncentracji,   do 
której doprowadzić może połączenie. 

1.

Poziomy udziałów w rynku

W Wytycznych wskazuje się, że w orzecznictwie ustalone jest, iż duży – przekraczający 50% - 
udział w rynku może wskazywać na posiadanie pozycji dominującej.  W kilku przypadkach 
Komisja analizowała zgodność z unijnym prawem konkurencji koncentracji, które prowadziły do 
powstania przedsiębiorstw kontrolujących pomiędzy 40-50% rynku, a niekiedy nawet poniżej 
40%. 
Zasadą jest, że jeżeli badany udział nie przekracza 25%, koncentrację uznaje się za zgodną z 
rynkiem wewnętrznym. 

2. Poziomy wskaźnika koncentracji HHI
Nie jest możliwe, aby Komisja zidentyfikowała problemy związane z konkurencją horyzontalną po 
połączeniu na rynku, kiedy wskaźnik koncentracji HHI wynosi poniżej 1000. Rynki takie zwykle 
nie wymagają obszernej analizy.
Nie wydaje się także możliwe, aby Komisja zidentyfikowała problemy związane z konkurencją 
horyzontalną w przypadku połączenia, kiedy wskaźnik koncentracji HHI wskaźnik koncentracji 
HHI wynosi po połączeniu od 1000 do 2000, zaś delta wynosi mniej niż 250, czy też w 
przypadku połączenia, kiedy wskaźnik koncentracji HHI po połączeniu wynosi powyżej 2000 
zaś deltą poniżej 150, z wyjątkiem szczególnych okoliczności, np. wystąpienie jednego lub więcej 
z następujących czynników:
a) połączenie obejmuje przedsiębiorstwo mogące wejść na rynek lub takie, które niedawno weszło 
na rynek z niewielkim udziałem w rynku;
b) jedna lub więcej stron biorących udział w połączeniu jest ważnym innowatorem posługującym 
się metodami, które nie odbiły się jeszcze na udziałach w rynku;
c) wśród uczestników rynku istnieją znaczące wzajemne udziały ;
d) jedna z łączących się przedsiębiorstw jest niezależna i istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że 

49

zakłóci ona skoordynowane działanie;
e) istnieją oznaki dawnej lub trwającej koordynacji lub praktyk ułatwiających działanie;
f) jedna z łączących się przedsiębiorstw ma udział w rynku przed połączeniem w wysokości 50 % 
lub więcej

3. Antykonkurencyjne skutki połączeń horyzontalnych

Antykonkurencyjne skutki połączeń horyzontalnych można zasadniczo podzielić na:

➢

efekty   nieskoordynowane   –  wyeliminowanie   istotnych   ograniczeń   wynikających   z 

konkurencji w jednym lub więcej przedsiębiorstwach, co prowadzi do wzrostu siły rynkowej, bez 
odwoływania się do skoordynowanego działania.

➢

efekty   skoordynowane   -   zmiana   charakteru   konkurencji   w   taki   sposób,   że 

przedsiębiorstwa,   które   poprzednio   nie   koordynowały   swoich   działań   stają   się   obecnie 
zdecydowanie bardziej skłonne je koordynować i podnosić ceny lub też w inny sposób utrudniać 
skuteczną konkurencję. Połączenie może również ułatwić koordynację, uczynić ją bardziej stabilną 
lub   bardziej   skuteczną   w   przypadku   przedsiębiorstw,   które   dokonywały   koordynacji   przed 
połączeniem

WYTYCZNE W SPRAWIE OCENY NIEHORYZONTALNEGO POŁĄCZENIA  

PRZEDSIEBIORSTW

Połączenia niehoryzontalne dzielimy na wertykalne/pionowe i konglomeratywne. Pierwsze z nich 
zostały   zdefiniowane   jako   te,   które  dotyczą   przedsiębiorstw   prowadzących   działalność   na 
różnych   ogniwach   łańcucha   dostaw.  Na   przykład,   jeżeli   wytwórca   danego   produktu 
(„przedsiębiorstwo   działające   na   rynku   wyższego   szczebla”)   łączy   się   z   jednym   ze   swoich 
dystrybutorów („przedsiębiorstwo działające na rynku niższego szczebla”), mamy do czynienia z 
połączeniem wertykalnym .  Połączenia konglomeratywne to te które nie są ani wertykalne ani 
horyzontalne. W kontekście połączeń niehoryzontalnych zastosowanie mają także ogólne wytyczne 
przedstawione  w sprawie połączeń horyzontalnych. 
W   wytycznych   stwierdza   się,   że   prawdopodobieństwo   znaczącego   zakłócenia   skutecznej 
konkurencji   jest  zasadniczo   mniejsze   w   przypadku   połączeń   niehoryzontalnych  niż   w 
przypadku   połączeń   horyzontalnych.   Po   pierwsze,   inaczej   niż   w   przypadku   połączeń 
horyzontalnych,   połączenia   wertykalne   lub   konglomeracyjne   nie   pociągają   za   sobą   eliminacji 
bezpośredniej konkurencji między łączącymi się przedsiębiorstwami na tym samym właściwym 
rynku.   W   rezultacie   główne   źródło   efektów   antykonkurencyjnych   przy   połączeniach 
horyzontalnych jest nieobecne przy połączeniach wertykalnych i konglomeracyjnych. Po drugie 
połączenia wertykalne i konglomeracyjne niosą ze sobą duże możliwości zwiększenia wydajności. 

Podobnie   jak   połączenia   horyzontalne,   połączenia   niehoryzontalne   mogą   znacząco   zakłócać 
skuteczną konkurencję na  dwa  podstawowe sposoby:  poprzez efekty  nieskoordynowane  oraz 
efekty skoordynowane. Zasadniczo efekty nieskoordynowane odnotowuje się, kiedy połączenia 
powodują wykluczenie. Termin „wykluczenie” używany jest do opisu wszelkich sytuacji, w których 
dostęp   faktycznych   lub   potencjalnych   konkurentów   do   materiałów   lub   rynków   jest   wskutek 
połączenia   utrudniony   lub   uniemożliwiony,   co   ogranicza   zdolność   i/lub   motywację   takich 
przedsiębiorstw do konkurowania. W wyniku takiego wykluczenia łączące się przedsiębiorstwa 
oraz być może niektórzy z ich konkurentów mogą w sposób opłacalny podnieść ceny naliczane 

50

konsumentom. Sytuacje takie powodują znaczące zakłócenia skutecznej konkurencji i dlatego dalej 
określa się je mianem „wykluczenia antykonkurencyjnego”. 

Udział w rynku i poziom koncentracji

W punkcie 23 wytycznych, stwierdza się, że połączenia niehoryzontalne nie stanowią zagrożenia 
dla skutecznej konkurencji,  o ile podmiot powstały z połączenia  nie dysponuje znaczącą siłą 
rynkową  (która niekoniecznie oznacza dominację) na co najmniej jednym z odnośnych rynków. 
Komisja zbada tę kwestię przed przystąpieniem do oceny skutków połączenia dla konkurencji. 
Komisja   najprawdopodobniej   nie   znajdzie   powodów   do   obaw   w   związku   z   połączeniami 
niehoryzontalnymi,   czy   to   o   charakterze   skoordynowanym,   czy   nieskoordynowanym,   jeżeli   po 
połączeniu udział nowego podmiotu w rynku jest mniejszy niż 30 %, a wartość wskaźnika HHI 
po koncentracji wynosi poniżej 2000. 

W praktyce Komisja nie będzie prowadzić szczegółowych dochodzeń w sprawie takich połączeń, o 
ile  nie występują szczególne okoliczności, jak np. przynajmniej jeden z poniższych czynników: 

a) 

połączenie   obejmuje   przedsiębiorstwo,  które   prawdopodobnie   w  najbliższej   przyszłości  
będzie się szybko rozwijać, np. ze względu na niedawną innowację; 

b) 

między uczestnikami rynku istnieją znaczące wzajemne powiązania co do udziałów lub  
kierownictwa; 

c) 

w przypadku jednego z łączących się przedsiębiorstw istnieje duże prawdopodobieństwo, że 
zakłóci ono skoordynowane działanie; 

d)

istnieją oznaki dawnej lub trwającej koordynacji lub praktyk ułatwiających działanie. 

POŁĄCZENIA WERTYKALNE:
1.

Efekty nieskoordynowane – wykluczenie

W   pkt   29   wytycznych   znajduje   się   stwierdzenie,   iż   połączenie   skutkuje   wykluczeniem,   jeżeli 
wskutek połączenia dostęp faktycznych lub potencjalnych konkurentów do materiałów lub rynków 
jest utrudniony lub uniemożliwiony, co ogranicza zdolność i/lub motywację takich przedsiębiorstw 
do konkurowania. 
Zasadniczo można wyróżnić dwie formy wykluczenia:

➔

Utrudnienie dostępu do czynników produkcji -  zachodzi, kiedy powstały z połączenia 

podmiot   prawdopodobnie   ograniczy   dostęp   do   produktów   lub   usług,   które   by   dostarczał   i 
świadczył,   gdyby   nie   doszło   do   połączenia,   zwiększając   w   ten   sposób   koszty   konkurentów 
działających   na   rynku   niższego   szczebla   poprzez   utrudnienie   im   pozyskiwania   materiałów 
wyjściowych po podobnych cenach i na podobnych warunkach, jak wtedy, gdyby nie doszło do 
połączenia. 
➔

Utrudnienie dostępu do rynków zbytu  - może mieć miejsce, kiedy dostawca konsoliduje 

się z ważnym klientem działającym na rynku niższego szczebla 

2.

Efekty skoordynowane

Komisja stwierdza, że Koordynacja rynkowa może wystąpić, jeżeli konkurenci, bez zawierania 
porozumień lub uciekania się do praktyk uzgodnionych w rozumieniu art. 101 TFUE, są w 
stanie   określić   i   realizować   wspólne   cele,   unikając   zwykłych   wzajemnych   nacisków 
konkurencyjnych wynikających ze spójnego systemu domniemanych zagrożeń. Aby wystąpiły 
efekty skoordynowane, zyski odnoszone przez przedsiębiorstwa dzięki agresywnej konkurencji w 

51

krótkiej perspektywie („odstępstwo”) muszą być mniejsze niż oczekiwana redukcja dochodu, którą 
takie zachowanie pociągałoby za sobą w dłuższej perspektywie, gdyż oczekiwano by, że spowoduje 
agresywną reakcję konkurentów („kara”). 

3.

Połączenia konglomeratywne

Połączenia konglomeratywne zazwyczaj nie zagrażają konkurencji. Zagrożeń dla konkurencji w 
przypadku koncentracji konglomeratywnych upatrywać można przede wszystkim w:

➢

efektach nieskoordynowanych (wykluczeniu) – przejawiających się głównie w uzyskaniu 
przez podmiot powstały w  wyniku połączenia motywacji i zdolności do stosowania tzw. 
dźwigni, czyli zdolności do zwiększenia sprzedaży produktu na jednym rynku (rynek 
powiązany lub połączony) dzięki silnej pozycji rynkowej produktu, z którym jest on  
powiązany lub połączony (rynek wiążący lub wykorzystujący)

➢

efektach skoordynowanych – zdaniem Komisji połączenia konglomeracyjne mogą 
niekiedy   ułatwiać   antykonkurencyjną   koordynację   na   rynkach,   nawet   przy   braku  
porozumienia lub praktyk uzgodnionych w rozumieniu art. 101 TFUE. 

Postępowanie w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw w prawie UE

NOTYFIKACJA:

Koncentracje   o   wymiarze   unijnym  podlegają   uprzedniemu   zgłoszeniu/notyfikacji   Komisji. 
Zgłoszenie takie powinno być dokonane przed jej przeprowadzeniem, ale po zawarciu umowy, 
ogłoszeniu   publicznej   oferty   przyjęcia   lub   nabyciu   kontrolnego   pakietu   akcji.  Zgłoszenia 
można   również   dokonać,   gdy   zainteresowane   przedsiębiorstwa   przedstawiają   Komisji  szczerą 
intencję zawarcia umowy lub, w przypadku publicznej oferty przejęcia, gdy podały do publicznej 
wiadomości zamiar wprowadzenia takiej oferty, pod warunkiem, że zamierzona umowa lub oferta 
doprowadziłaby do koncentracji o wymiarze unijnym.

Do   dokonania   notyfikacji   zobowiązane   są  wspólnie   strony   uczestniczące   w   połączeniu   lub 
przejmujące wspólną kontrolę. We wszystkich innych przypadkach, zgłoszenie jest dokonywane 
przez osobę lub przedsiębiorstwo przejmujące kontrolę nad całością lub częścią jednego lub więcej 
przedsiębiorstw. Komisja publikuje informację o fakcie dokonania notyfikacji. 

BADANIE ZGŁOSZENIA I WSZCZĘCIE POSTĘPOWANIA:

Jeżeli zgłoszona koncentracja ma wymiar unijny, ale nie wzbudza poważnych wątpliwości co do 
jej zgodności z rynkiem wewnętrznym, Komisja podejmuje decyzję o niezgłoszeniu sprzeciwu 
i stwierdza, że jest ona zgodna z rynkiem wewnętrznym. 
Koncentrację uznaje się za zgodną z rynkiem wewnętrznym, gdy zainteresowane przedsiębiorstwa 
dokonają   zmian   umożliwiających   stwierdzenie,   że   nie   budzi   ona   więcej   poważnych 
wątpliwości dotyczących jej zgodności z rynkiem wewnętrznym. 

W przypadku, gdy Komisja stwierdza, że zgłaszana koncentracja nie wchodzi w zakres niniejszego 
rozporządzenia, fakt ten odnotowywany jest w formie decyzji. Gdy koncentracja wzbudza poważne 
wątpliwości co do zgodności z rynkiem wewnętrznym, Komisja podejmuje decyzję o wszczęciu 
postępowania. 

52

Komisja   może   odwołać   decyzję   uznającą   koncentrację   za   zgodną   z   rynkiem   wewnętrznym   w 
przypadku, gdy: 
a) decyzję podjęto w oparciu o nieprawidłowe informacje, za które odpowiedzialne jest jedno z 
przedsiębiorstw lub które zostały uzyskane w wyniku oszustwa, lub 
b) zainteresowane przedsiębiorstwa naruszyły zobowiązanie załączone do decyzji.

ZAWIESZENIE KONCENTRACJI:

Zasadą   jest,   że   koncentracja   podlegająca   ograniczeniom   wynikającym   z   unijnego  prawa 
antymonopolowego  nie   może   zostać   wprowadzona  w  życie   aż   do   czasu  uznania   jej  przez 
Komisję za zgodną z rynkiem wewnętrznym.  Dopuszczalne jednak jest zgłoszenie publicznej 
oferty   przejęcia   lub   serii   transakcji   w   obrocie   papierami   wartościowymi,   łącznie   z   tymi 
wymienialnymi na inne papiery wartościowe dopuszczonymi do obrotu na rynku, takim jak giełda 
papierów wartościowych, dzięki czemu kontrola jest przejmowana przez różnych sprzedających, 
pod warunkiem, że: 

a) koncentracja została niezwłocznie zgłoszona Komisji, oraz 

b) nabywca nie wykonuje prawa głosu związanego z papierami wartościowymi, o których mowa, 
lub   robi   to   tylko   dla   utrzymania   pełnej   wartości   swych   inwestycji   na   podstawie   odstępstwa 
udzielonego przez Komisję

KOMPETENCJE DECYZYJNE KOMISJI:

Jeżeli   koncentracja   jest   zgodna   z   prawem   unijnym,  komisja   stwierdza   to   w   swojej   decyzji. 
Obejmuje ona m.in.:
–

ograniczenia bezpośrednio związane z koncentracją, niezbędne do jej przeprowadzenia

–

warunki   i   obowiązki  zmierzające   do   zapewnienia,   że   zainteresowane   przedsiębiorstwa 

spełnią zobowiązania nałożone przez Komisję

Jeżeli koncentracja przeszkadzałaby znacząco skutecznej konkurencji na rynku unijnym, Komisja w 
decyzji stwierdza jej niezgodność z prawem unijnym, co prowadzi do jej zablokowania. 

W przypadku gdy koncentracja, która została już dokonana narusza prawo unijne, a także, gdy 
została przeprowadzona z naruszeniem warunku nałożonego na zainteresowane przedsiębiorstwa 
Komisja może:
•

wymagać   od   zainteresowanych   przedsiębiorstw   rozwiązania   koncentracji,   szczególnie 

poprzez rozwiązanie łączenia lub zbycie wszystkich udziałów lub zgromadzonych aktywów, w celu 
przywrócenia stanu sprzed dokonania koncentracji; 
•

nakazać podjęcie wszelkich innych stosownych środków mających na celu zapewnienie, i 

zainteresowane   przedsiębiorstwa   rozwiążą   ją   lub   podejmą   inne   środki   dla   przywrócenia 
wcześniejszego zgodnie z jej decyzją. 

Komisja   może   w  formie   decyzji   nałożyć   na   osoby   przejmujące   kontrolę,   przedsiębiorstwa   lub 
związki   przedsiębiorstw,  grzywny  w   wysokości  nieprzekraczającej   1%   łącznego   dziennego 
obrotu danego przedsiębiorstwa lub związku przedsiębiorstw, m.in. w przypadku, gdy umyślnie lub 
nieumyślnie: 
➢

udzielają   one   informacji   nieprawidłowych,   niekompletnych,   nieprawdziwych   lub  
wprowadzających w błąd 

➢

nie sprostowują w terminie określonym przez Komisję nieprawidłowych, niekompletnych 

53

lub wprowadzających w błąd odpowiedzi udzielonych przez członka personelu, 

➢

złamane zostały plomby nałożone z upoważnienia Komisji

Grzywny    i to w wysokości do 10% łącznego rocznego obrotu danego przedsiębiorstwa mogą 
zostać   nałożone   przez   Komisję   na   osoby   przejmujące   kontrolę   lub   na   zainteresowane 
przedsiębiorstwa, jeżeli:
–

wbrew swoim obowiązkom nie zgłaszają koncentracji

–

dokonują koncentracji z naruszeniem decyzji o jej zatwierdzeniu

–

przeprowadzają  koncentrację   uznaną   przez   Komisję  za   niezgodną  z   rynkiem  
wewnętrznym lub nie stosują się do innych środków nakazanych przez Komisję

–

nie wywiązują się z warunków lub obowiązków nałożonych decyzją Komisji.

Grzywny nakładane przez Komisję nie mają charakteru karno-prawnego, a ustalając ich wysokość 
bierze się pod uwagę rodzaj, ciężar i czas trwania naruszenia. 

ODPOWIEDZIALNOŚĆ UE ZA SZKODY WYRZĄDZONE PRZY KONTROLI 
KONCENTRACJI: 

Zgodnie z art. 340 TFUE: W dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej Unia powinna naprawić,  
zgodnie z zasadami ogólnymi, wspólnymi dla praw Państw Członkowskich, szkody wyrządzone  
przez jej instytucje lub jej pracowników przy wykonywaniu ich funkcji. 

W jednym z wyroków Sąd Pierwszej Instancji uznał, że:

1.

stwierdzenie   pozaumownej   odpowiedzialności   Wspólnoty   (Unii)   w   rozumieniu   art.   340 

TFUE za bezprawne postępowanie jej organów uzależnione jest od spełnienia łącznie wszystkich 
przesłanek, a mianowicie:
–

bezprawności postępowania

–

rzeczywistego charakteru szkody oraz

–

istnienia   związku   przyczynowego   między   zarzucanym   postępowaniem   a   powołaną 

szkodą
Kryterium decydującym w tym względzie jest  oczywiste i poważne naruszenie  przez instytucję 
wspólnotową granic przysługującego jej SWOBODNEGO UZNANIA

2.

odpowiedzialność   Wspólnoty   (Unii)   powstaje,   jeżeli   szkoda   wynikła   z  „zachowania 

instytucji w przypadku, gdy wyraża się ono w akcie oczywiście sprzecznym z przepisami 
prawa i znacząco szkodliwym dla interesów stron trzecich wobec instytucji i nie może być ani 
uzasadnione ani wytłumaczone szczególnymi ograniczeniami, jakie nałożone są w obiektywny 
sposób na służbę w ramach jej normalnego funkcjonowania”

Kontrola koncentracji przedsiębiorców w prawie polskim 

Problematyka ta została unormowana w dziale II uokik, a polskie rozwiązania wzorowane są na 
prawie unijnym.

ZAKRES OBOWIĄZKU ZGŁASZANIA ZAMIARU KONCENTRACJI:

Zgodnie  z  art.  13  ust.  1  uokik,  zamiar koncentracji   podlega   zgłoszeniu  Prezesowi  UOKiK, 
jeżeli:

54

1) łączny światowy obrót przedsiębiorców uczestniczących w koncentracji w roku obrotowym 
poprzedzającym rok zgłoszenia przekracza równowartość 1 000 000 000 euro lub
2) łączny obrót na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przedsiębiorców uczestniczących w 
koncentracji w roku obrotowym poprzedzającym rok zgłoszenia przekracza równowartość 50 000 
000 euro.

Obowiązek zgłoszenia dotyczy zamiaru:
1) połączenia dwóch lub więcej samodzielnych przedsiębiorców;
2) przejęcia — przez nabycie lub objęcie akcji, innych papierów wartościowych, udziałów lub w 
jakikolwiek inny sposób — bezpośredniej lub pośredniej kontroli nad jednym lub więcej 
przedsiębiorcami przez jednego lub więcej przedsiębiorców;
3) utworzenia przez przedsiębiorców wspólnego przedsiębiorcy;
4) nabycia przez przedsiębiorcę części mienia innego przedsiębiorcy (całości lub części 
przedsiębiorstwa), jeżeli obrót realizowany przez to mienie w którymkolwiek z dwóch lat 
obrotowych poprzedzających zgłoszenie przekroczył na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 
równowartość 10 000 000 euro.
W art. 4 pkt 4 pojęcie  przejęcia kontroli  zdefiniowano jako  wszelkie formy bezpośredniego lub 
pośredniego   uzyskania   przez   przedsiębiorcę   uprawnień,   które   osobno   albo   łącznie,   przy 
uwzględnieniu   wszystkich   okoliczności   prawnych   lub   faktycznych,   umożliwiają   wywieranie 
decydującego wpływu na innego przedsiębiorcę lub przedsiębiorców; uprawnienia takie tworzą w 
szczególności:
a) dysponowanie bezpośrednio lub pośrednio większością głosów na zgromadzeniu wspólników 
albo na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik albo użytkownik, bądź w zarządzie innego 
przedsiębiorcy (przedsiębiorcy zależnego), także na podstawie porozumień z innymi osobami,
b) uprawnienie do powoływania lub odwoływania większości członków zarządu lub rady 
nadzorczej innego przedsiębiorcy (przedsiębiorcy zależnego), także na podstawie porozumień z 
innymi osobami,
c) członkowie jego zarządu lub rady nadzorczej stanowią więcej niż połowę członków zarządu 
innego przedsiębiorcy (przedsiębiorcy zależnego),
d) dysponowanie bezpośrednio lub pośrednio większością głosów w spółce osobowej zależnej albo 
na walnym zgromadzeniu spółdzielni zależnej, także na podstawie porozumień z innymi osobami,
e) prawo do całego albo do części mienia innego przedsiębiorcy (przedsiębiorcy zależnego),
f) umowa przewidująca zarządzanie innym przedsiębiorcą (przedsiębiorcą zależnym) lub 
przekazywanie zysku przez takiego przedsiębiorcę;

Przedsiębiorcę, który posiada kontrolę nad innym przedsiębiorcą określa się jako  przedsiębiorcę 
dominującego. 

Nie podlega zgłoszeniu zamiar koncentracji:
1) jeżeli obrót przedsiębiorcy, nad którym ma nastąpić przejęcie kontroli, zgodnie z art. 13 ust. 2 pkt 
2, nie przekroczył na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w żadnym z dwóch lat obrotowych 
poprzedzających zgłoszenie równowartości 10 000 000 euro;
2) polegającej na czasowym nabyciu lub objęciu przez instytucję finansową akcji albo udziałów 

55

w celu ich odsprzedaży, jeżeli przedmiotem działalności gospodarczej tej instytucji jest prowadzone 
na własny lub cudzy rachunek inwestowanie w akcje albo udziały innych przedsiębiorców, pod 
warunkiem, że odsprzedaż ta nastąpi przed upływem roku od dnia nabycia lub objęcia, oraz że:
a) instytucja ta nie wykonuje praw z tych akcji albo udziałów, z wyjątkiem prawa do dywidendy, 
lub
b) wykonuje   te   prawa  wyłącznie   w   celu   przygotowania   odsprzedaży  całości   lub   części 
przedsiębiorstwa, jego majątku lub tych akcji albo udziałów;
3) polegającej na czasowym nabyciu lub objęciu przez przedsiębiorcę akcji lub udziałów w celu 
zabezpieczenia wierzytelności, pod warunkiem że nie będzie on wykonywał praw z tych akcji lub 
udziałów, z wyłączeniem prawa do ich sprzedaży;
4) następującej   w   toku   postępowania  upadłościowego,  z   wyłączeniem   przypadków,   gdy 
zamierzający przejąć kontrolę jest konkurentem albo należy do grupy kapitałowej, do której należą 
konkurenci przedsiębiorcy przejmowanego;
5) przedsiębiorców należących do tej samej grupy kapitałowej.

DECYZJE PREZESA UOKiK W SPRAWACH KONCENTRACJI:

Prezes Urzędu, w drodze decyzji, wydaje  zgodę na dokonanie koncentracji, w wyniku której 
konkurencja na rynku nie zostanie istotnie ograniczona, w szczególności przez powstanie lub 
umocnienie pozycji dominującej na rynku. 

Prezes Urzędu zakazuje, w drodze decyzji, dokonania koncentracji, w wyniku której konkurencja 
na rynku zostanie istotnie ograniczona, w szczególności przez powstanie lub umocnienie pozycji 
dominującej na rynku.

Prezes   Urzędu   wydaje,   w   drodze   decyzji,   zgodę   na   dokonanie   koncentracji,   w   wyniku   której 
konkurencja   na   rynku   zostanie  istotnie   ograniczona,   w   szczególności   przez   powstanie   lub 
umocnienie pozycji dominującej na rynku, w przypadku gdy odstąpienie od zakazu koncentracji 
jest uzasadnione, a w szczególności:
1) przyczyni się ona do rozwoju ekonomicznego lub postępu technicznego;
2) może ona wywrzeć pozytywny wpływ na gospodarkę narodową.

Prezes Urzędu może na przedsiębiorcę lub przedsiębiorców zamierzających dokonać koncentracji 
nałożyć obowiązek lub przyjąć ich zobowiązanie, w szczególności do:
1) zbycia całości lub części majątku jednego lub kilku przedsiębiorców,
2) wyzbycia  się  kontroli  nad   określonym  przedsiębiorcą   lub  przedsiębiorcami,  w  szczególności 
przez   zbycie   określonego   pakietu   akcji   lub   udziałów,   lub   odwołania   z   funkcji   członka   organu 
zarządzającego lub nadzorczego jednego lub kilku przedsiębiorców,
3) udzielenia licencji praw wyłącznych konkurentowi
— określając w decyzji zawierającej zgodę na dokonanie koncentracji termin spełnienia warunków.

Prezes Urzędu może uchylić decyzję wyrażającą zgodę na dokonanie koncentracji, jeżeli została 
ona oparta na nierzetelnych informacjach, za które są odpowiedzialni przedsiębiorcy uczestniczący 
w koncentracji, lub jeżeli przedsiębiorcy nie spełniają warunków, od których uzależniono zgodę na 

56

dokonanie koncentracji. W przypadku uchylenia decyzji Prezes Urzędu orzeka co do istoty sprawy.

Jeżeli koncentracja została już dokonana, a przywrócenie konkurencji na rynku nie jest możliwe w 
inny sposób, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, określając termin jej wykonania na warunkach 
określonych w decyzji, nakazać w szczególności:
1) podział połączonego przedsiębiorcy na warunkach określonych w decyzji;
2) zbycie całości lub części majątku przedsiębiorcy;
3) zbycie udziałów lub akcji zapewniających kontrolę nad przedsiębiorcą lub przedsiębiorcami lub 
rozwiązanie spółki, nad którą przedsiębiorcy sprawują wspólną kontrolę.
Analogiczne   kompetencje   przysługują   Prezesowi   UOKiK  w   przypadku   sprzecznego   z   uokik 
niezgłoszenia   zamiaru   koncentracji   oraz   w   przypadku  niewykonania   decyzji   o   zakazie 
koncentracji.

POSTĘPOWANIE ANTYMONOPOLOWE W SPRAWACH KONCENTRACJI:

Zgodnie z art. 94 ust. 1 uokik, Stroną postępowania jest każdy, kto zgłasza zamiar koncentracji. 
Zgłoszenia zamiaru koncentracji dokonują:
1) wspólnie łączący się przedsiębiorcy
2) przedsiębiorca przejmujący kontrolę 
3) wspólnie wszyscy przedsiębiorcy biorący udział w utworzeniu wspólnego przedsiębiorcy 
4) przedsiębiorca nabywający część mienia innego przedsiębiorcy

Prezes UOKiK:
1) zwraca zgłoszenie zamiaru koncentracji przedsiębiorców, jeżeli zamiar koncentracji nie podlega 
zgłoszeniu 
2) może zwrócić, w terminie 14 dni, zgłoszenie zamiaru koncentracji przedsiębiorców, jeżeli nie 
spełnia ono warunków, jakim powinno odpowiadać;
3) może wezwać zgłaszającego zamiar koncentracji do usunięcia wskazanych braków w zgłoszeniu 
lub uzupełnienia w nim niezbędnych informacji w wyznaczonym terminie;
4) może zwrócić zgłoszenie zamiaru koncentracji przedsiębiorców, jeżeli pomimo wezwania na 
podstawie pkt 3 zgłaszający zamiar koncentracji nie usuwa wskazanych braków lub nie uzupełnia 
informacji w wyznaczonym terminie.
Prezes   Urzędu   może   przedstawić   przedsiębiorcy   lub   przedsiębiorcom   uczestniczącym   w 
koncentracji warunki, od których uzależniona jest zgoda na dokonanie koncentracji. 

Postępowanie antymonopolowe w sprawach koncentracji powinno być zakończone nie później niż 
w terminie 2 miesięcy od dnia jego wszczęcia. 

Kontrola koncentracji przedsiębiorców w prawie polskim ma charakter uprzedni. W myśl art. 97 
ust.   1  Przedsiębiorcy,   których   zamiar   koncentracji   podlega   zgłoszeniu,   są   obowiązani   do 
wstrzymania się od dokonania koncentracji do czasu wydania przez Prezesa Urzędu decyzji lub 
upływu terminu, w jakim decyzja powinna zostać wydana.
Czynność prawna, na podstawie której ma nastąpić koncentracja, może być dokonana pod 

57

warunkiem wydania przez Prezesa Urzędu, w drodze decyzji, zgody na dokonanie koncentracji lub 
upływu terminów na ich wydanie. 
Wyjątek   od   zasady   uprzedniego   charakteru   kontroli   koncentracji   przewidziany   został   art.   98. 
Zgodnie   z   nim  dopuszczalna   jest   realizacja   publicznej   oferty   kupna   lub   zamiany   akcji, 
zgłoszonej   Prezesowi   Urzędu,   jeżeli   nabywca   nie   korzysta   z   prawa   głosu  wynikającego   z 
nabytych   akcji   lub   czyni   to   wyłącznie   w   celu   utrzymania   pełnej   wartości   swej   inwestycji 
kapitałowej   lub   dla   zapobieżenia   poważnej   szkodzie,   jaka   może   powstać   u   przedsiębiorców 
uczestniczących w koncentracji.

W przypadku:
1.

niewykonania decyzji zakazującej koncentracji lub

2.

niewykonania decyzji uchylającej decyzję o zgodzie na dokonanie koncentracji, a także 

3.

w razie niezgodnego z uokik niezgłoszenia koncentracji, 

Prezes UOKiK może, w drodze decyzji, dokonać podziału przedsiębiorcy. 
Prezes Urzędu może ponadto wystąpić do sądu o stwierdzenie nieważności umowy lub podjęcie 
innych środków prawnych zmierzających do przywrócenia stanu poprzedniego.

UF!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!             :))))))))))))))))))           KONIEC!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! 

58