Nauki Pomocnicze Historii Sztuki 

2.  Nowożytna hierarchia gatunków obrazowych – przypisane im style i funkcje. 

Ut pictura poesis

, prawda? ( Horacjańskie porównanie odsyła do wypowiedzi Simonidesa z Kos, poety z V w. p. n. e., 

przekazanej przez Plutarcha w De gloria Athenensium: „Simonides nazywa malarstwo milczącą poezją, a poezję mówiącym malar-
stwem.”)  Chcąc  pisać  o  sztukach  plastycznych,  nowożytni  sięgali  po  pojęcia  wypracowane  przez starożytną  teorię  literatury. 
(Poetyka  Arystotelesa,  O  mówcy  Cycerona,  List  do  Pizonów  Horacego,  O kształceniu  mówcy  Kwintyliana  i  inne  takie)  Pamiętano 
o potrójnym efekcie (trzech obowiązkach Cycerońskiego oratora = officia), jaki mowa ma mieć na odbiorcy: ma go pouczyć 
(docere), zabawić (delectare) i poruszyć (permovere). Rzecz wyłożyć trzeba. Zachwyci, kto opanował sztukę pięknego wysławia się. 
Poruszenie będzie jego zwycięstwem. Po co przemowa, jeśli nie po to, by słuchaczy przekonać? Rozum i rozsądek podpowie-
dzą, co wypada. Zgodnie z zasadą odpowiedniości (

decorum

) przedmiot wypowiedzi (res) musi się zgadzać z użytym stylem 

(słowami =  verba).  Każdemu  z  trzech  celów  porządkowano  właściwy  mu  styl.  W  ten  sposób  tworzy  się  plastyczno-literacki 
porządek  gatunków,  całkiem  nieobojętny  artyście  –  od  miejsca w  hierarchii  zależy  jego  prestiż  i zarobek.  Podział  na  sztukę 
wysoką (megalografia; malarstwo historyczne, biblijne, mitologiczne = 

storia

; z wyobraźni = nÿt den geest) i całą resztę (

parerga

; 

zgodnie z życiem = naer’ het leven) dotrwa do połowy XVIII w.  

 

wysoki prestiż 

i 

wysoka płaca 

sztuki słowa: opisy bohaterów i pamiętnych zdarzeń; styl podniosły; 
tragedie;  zwycięstwo  emocjonalnie  nad  odbiorcą,  wpływ  na  jego 
zachowane; sztuki  plastyczne:  storia,  alegorie,  personifikacje,  ideali-

zacja ( kanon piękna) 

permovere

 

poruszenie  odbiorcy  nie  wyklu-
cza jego pouczenia i zabawienia

  

 

sztuki słowa: odbiorca zostaje „wbity w ziemię”; sztuki plastyczne: 
twórczość Michała Anioła 

odmiana: 

terribilità

 

 

Pejzaż wywodzi się ze storii, z przedstawień Ogrodu Rajskiego, Potopu, Chrztu w Jordanie, Kuszenia św. Antoniego… Bo-

haterowie zostają zdegradowani do roli sztafażu. Pierwszy czysty pejzaż: szkoła naddunajska, lata 20-te XVI w. Z czasem gatu-
nek się różnicuje. Ogólna zasada utrzymana: idealizowany pejzaż heroiczny stoi wyżej od „wulgarnie” dosłownego przeniesienia 
na deskę/płótno konkretnego widoku. Pejzaż morski (marina) dotyczy z początku realnych bitew, jak np. tryumfu nad flotą 
turecką pod Lepanto z 1571 r. (Malował Paolo Veronese, Tomasz Dolabella…)  

średni prestiż 

i 

średnia płaca 

sztuki  słowa:  prezentacja  charakterów  i  obyczajów;  komedia;  za-
chwycenie, przykucie uwagi odbiorcy; sztuki plastyczne: brak ideali-
zacji; ilustracje przysłów; malarstwo rodzajowe:  

1) dobre towarzystwo,  

2) sceny chłopskie  ( komizm);  

martwa  natura  wzbogacona  o  element  znaczący,  jak  krucyfiks  czy 
hostia  

delectare

 

zabawienie  odbiorcy  nie  wyklu-
cza jego pouczenia 

niski prestiż 

i 

niska płaca 

sztuki słowa: wywód dotyczy przedmiotu bądź zjawiska; styl równie 
prosty,  co  tematyka;  sztuki  plastyczne:  martwa  natura,  niżej  niż 
iluzjonistyczne trompe l’oeil zejść się nie da 

docere 

 

Izabela Błądzińska, ODK III 2009-2010 
(głównie) na podstawie notatek z zajęć