MARKSITOWSKA KONCEPCJA CZŁOWIEKA

Filozofia człowieka to 
         I  -  zagadnienie istoty człowieka, jego cech i właściwości, jego natura,         

     jego byt, jego ciało i dusza

                   II -  zagadnienie pozycji (miejsca) i roli człowieka w świecie
                  III -  zagadnienie intelektu jako władzy poznawczej, specyfiki ludzkiego    
                         poznania 

       IV -  zagadnienie stosunku człowieka do wytworów własnych działań
        V -  zagadnienie pozycji samoświadomości w ludzkim bycie 

oraz wiele innych zagadnień związanych z problemem sensu życia, istnienia, szczęścia, 
wolności człowieka jak i jego śmierci.

Filozofowanie istniało od początku myśli człowieka, a wizerunek i kierunek 

filozofowania uwarunkowany był zawsze czasem i miejscem w historii istnienia. 
W zależności od kultury społecznej, bytu, świadomości filozofowanie zmierzało w różnych 
kierunkach np. religijnym, kulturowym, politycznym, ekonomicznym itp.
Ciągłe filozoficzne dociekania nad człowiekiem były rozmaicie rozwiązywane, co jednak 
nigdy nie doprowadziło do ostatecznej odpowiedzi na pytanie kim jest człowiek. Stąd też na 
przestrzeni historii świata powstało wiele koncepcji człowieka uzależnionych od sposobu 
samego rozumowania pojęcia filozofii. 

Wracając do tematu marksistowskiej koncepcji człowieka należy przypomnieć czas i 

miejsce powstania filozoficznego poglądu marksizmu.
Lata 1818 – 1883 Europa, Niemcy to czas i miejsce życia i twórczości filozofa, ekonomisty, 
przywódcy, teoretyka rewolucyjnych ruchów robotniczych Karola Marksa.

Po wieloletniej obserwacji i badaniu zjawisk gospodarczych w Europie Marks podjął 

ostrą krytykę kapitalistycznego systemu gospodarki rynkowej, dążąc do stworzenia podstaw 
nowej teorii ekonomicznej. 
-  Co spowodowało tak silne dążenie do zmian ? Chęć zerwania z filozofią i utworzenie 
nowej nauki opartej na dotychczasowych dokonaniach filozofii. 
-  Co kierowało Marksem ku zmianie ? Przede wszystkim względy propagandowe, a tym 
samym odrzucenie wiary, ucieczka w ateizm.
 

Cytat :” Chcę się zemścić na tym, który panuje tam w górze” „ Z wyzwaniem 

rzucam światu w twarz rękawicę i obserwuję jak opada ten karłowaty olbrzym. Jednak jego 
upadek nie uciszy mojej nienawiści. Podobny Bogu będę błąkał się wśród obłoków świata i 
dając moim słowom siłę działania, czuję się równy Stwórcy” „Komunizm zaczyna się od 
ateizmu” „Naszym wrogiem jest Bóg. Nienawiść do Boga jest początkiem wszelkiej 
mądrości”
Służąca o Marksie po jego śmierci: „On był człowiekiem bogobojnym. Kiedy był bardzo 
chory modlił się sam jeden w swoim pokoju, przed zapalonymi świecami i czoło 
przewiązywał opaską”

Karol Marks wraz z Fryderykiem Engelsem chcieli przedstawić swoją koncepcję 

jako coś zupełnie nowego i szczerze sądzili, że zrywają ze spekulacjami dawnej filozofii 
tworząc autentyczną wiedzę o rzeczywistości.
Wspominam ten fakt, gdyż jak wielu z nas, i ja sama wielokrotnie zastanawiałam się nad 
sensem tej filozofii. Teraz postaram się podsumować zebrane zagadnienia na temat 
poszczególnych koncepcji marksizmu.

I   KONCEPCJA  MATERIALISTYCZA – teoria alienacji i istoty człowieka.

Świat jest materialny – istnieje tylko materia rządząca się prawami dialektycznymi.

Istota człowieka to twórcza i uspołeczniona praca, ludzka działalność przedmiotowa 

będąca powołaniem i spełnieniem człowieka, a wraz z powstaniem innych form kultury 
ludzkość staje się bytem samym w sobie i dla siebie ( powszechna wspólnota). 
Jak to rozumieć:

•

Działalność ludzka w ramach całego gatunku przekształcająca materialnie świat.

•

Praca, produkcja jest najważniejszą formą urzeczywistnienia ludzkiej działalności.

•

Postulat uspołecznienia pracy wynikający z dyrektyw społecznych (czyli 
demokracji, równości, sprawiedliwości, wolności) odnoszących się do jednostki 
(uznanie wartości człowieka). -  brak uczuć 

Alienacja – wyobcowanie, uczuciowa separacja jednostki w teorii Marksa to twórcza i 
uspołeczniona praca będąca fundamentem stosunków międzyludzkich, odejście od 
przyrody, natury i samego siebie.
Marks twierdzi: praca w kapitalistycznym porządku społeczno ekonomicznym jest 
zaprzeczeniem prawdziwego ludzkiego powołania, brak uspołecznienia.
Wg Karola Marksa Alienacja to: 

•

Samorealizacja przez pracę ( jedyny cel )

•

Praca nie dla zysku lecz dla określonych wartości użytkowych – w przeciwnym 
razie praca jest wypaczeniem pracy prawdziwie ludzkiej

•

Uzewnętrznienie sił i zdolności tkwiących w człowieku (wykazane w człowieku a 
nie w przedmiocie do sprzedania)

•

Stosunki międzyludzkie winny polegać na harmonijnej i braterskiej współpracy a 
nie na konkurencji

Produkcja towarowa jest bowiem wyalienowaną formą ludzkiej pracy, gdzie człowiek nie 
znajduje zaspokojenia w szerszym kontekście.
Wyalienowane społeczeństwo : Państwo - nie jest wspólnotą

        Rodzina – jest tylko spółką

 Stosunki międzyludzkie – to transakcje lub zwierzęce reakcje.

Dlaczego akurat tak ? (1845-1846r) Marks zakłada, że przejście przez alienację jest 
nieuchronnym ludzkim losem.
Zasada uspołecznienia produkcji, jest siłą napędową historii. Ludzkość musi przejść przez 
wszystkie etapy rozwoju (chociaż niektóre oddalają się od celu) bowiem przygotowuje 
warunki do przyszłego zwycięstwa ( Najpierw proponował alienację, po czym jak prorok 
ogłasza konieczność przeistoczenia).
Całkowity zanik alienacji możliwy jest tylko gdy, osiągnięty zostanie odpowiedni poziom 
sił wytwórczych i odpowiedni poziom rozwoju świadomości, a na stąpi to dopiero wtedy, 
gdy w ramach komunistycznej współpracy człowiek będzie mógł działać w sposób twórczy, 
uspołeczniony. Może to nastąpić tylko poprzez czyn rewolucyjny dokonany przez 
proletariat, uzyskując prawidłowy byt człowieczeństwa – występuje tu zjawisko 
filozoficznej spekulacji, bowiem sama teoria alienacji jest forma fałszywej świadomości 
czyli ucieczka od realnego świata w sferę spekulowanej fantazji.  
Marks dokonuje autokrytyki proponowanej przez siebie alienacji, lecz nie wycofuje się z 
niej, jedynie przekształca ją w inaczej pojmowane zapatrywania na problemy społeczno 
ekonomiczne – powstaje nowa teoria.

II  KONCEPCJA  EKONOMICZNA - teoria rynku

Jest to teoria tworzona przez dojrzałego Karola Marksa. Teoria ta odrzuca alienację, 

przedstawia natomiast rozwój form produkcji społecznej jako bazę a stosunki społeczne, 
poglądy i idee jako nadbudowę, która jest rezultatem warunków materialnych bowiem byt 
określa człowieka. 
Ludzie realizując swe zamiary doprowadzili do powstania stosunków produkcji 
odpowiadającym określonemu rozwojowi materialnych sił wytwórczych.
Marks wyjaśnia, społeczeństwo musi się przekształcić w formę komunistyczną przy 
pomocy sił wytwórczych i praw rozwoju czyli:

•

Siły wytwórcze będące wynikiem ludzkiej działalności przybrały kształt rzeczowy – 
istnieją i rozwijają się własnym rytmem.

•

Ze względu na konieczność historyczną nieuchronne są przemiany bazy 
ekonomicznej i społecznej oraz nadbudowy, która jest rezultatem warunków 
materialnych. (dopuszcza odmienność w związku z przemijaniem)

Marks przedstawia: 

1. realizację projektu filozoficznego, w którym dąży do wyjaśnienia

•

całokształtu ludzkiego życia

•

form ludzkiej aktywności, rozpatruje

•

ekonomię, gospodarkę, stosunki prawne i polityczne a nawet 

•

sposób myślenia i odczuwania  (coś całkowicie odmiennego)

2. dąży do uzyskania efektu propagandowego przedstawiając formę kapitalizmu jako 

nienaturalną i odwieczną natomiast komunizm jako nieuchronność historyczną. 
(kapitalizm zły, komunizm idealny).

Teoria rynku to wizja człowieka poddanego sile stosunków produkcji to – ludzie nie panują 
nad tym co sami stworzyli, system produkcji rządzi się swoimi prawami. Rozpatrywanie 
nadprodukcji jako granic świadczących o ograniczoności charakteru kapitalistycznego 
sposobu produkcji – kapitalista ma władzę nad ludźmi ale nad nim władzę ma sam kapitał i 
prawa które nim rządzą. 
Przykłady tez:

۰ formacja społeczna – zmiany całokształtu egzystencji
۰ produkcja duchowa – wyobrażenia, myślenie
۰ depersonalizacja – człowiek jako towar
۰ eksploratorski stosunek do przyrody i człowieka.

III TEZA – teoria walk klasowych

Karol Marks wdraża radykalnie nową propozycję uprawiania filozofii. Nowa teoria 

pozbawiona jest wizji rzeczywistości społeczno-gospodarczej jako bytu przedmiotowego. 
Teraz teoria walk klasowych głosi, że owa rzeczywistość ma przedmiotowy charakter i jest 
wynikiem czyichś działań.
Główne twierdzenia teorii walk klasowych:

1. Rzeczywistość społeczno-ekonomiczna jako twór przedmiotowy:

•

Odrzucenie poprzednich teorii alienacji i rynku (czyli prawa 
niezamierzonych skutków ludzkich działań) w zamian za tę tezę o 
przedmiotowym charakterze rzeczywistości społeczno-ekonomicznej, gdzie 
rynek jest pojęciem ideologicznym.

2. Walka klas jako motor i treść dziejów.

•

Strukturę społeczeństwa tworzą klasy społeczne, stany i grupy społeczne, 
uciekając od przemocy między sobą wchodzą w określone, konieczne, 
niezależne od ich woli stosunki produkcji, które odpowiadają określonemu 
rozwojowi materialnych sił wytwórczych.

3. Teza partykularyzmu

•

Kształt budowli społecznej jest w całości określany przez walkę interesów 
klasowych. Produkcja jest formą zamaskowanego panowania klasowego – 
sposób realizacji partykularnych interesów. Raz rozpoczęty proces produkcji 
staje się rzeczywistą potrzebą wszystkich (znika odczucie przymusu jest 
narzucona potrzeba)

4. Interes jako podstawowa kategoria badawcza teorii walk klasowych

•

Interesy pojęte jako faktycznie respektowane wartości, których odniesieniem 
przedmiotowym jest odpowiednie ukształtowanie całej struktury 
ekonomiczno-społecznej (jeżeli grupa lub jednostka działa zgodnie z tak 
rozumianymi wartościami, działa w swoim interesie).

Jak można zauważyć w przedstawionym powyżej referacie opinie i sądy o

marksistowskich koncepcjach człowieka są różne w zależności od czasu w którym są 
rozpatrywane, od punktu widzenia zgodnego ze światopoglądem i intelektem 
poszczególnych osób. Ile osób zainteresowanych tą filozofią, tyle różnych opinii. Jeśli 
jednak przez filozofię Rozumie się wiedzę o człowieku w świecie, jeśli uzna się, że filozofia 
zmierza do objaśnienia całokształtu ludzkiego życia, to marksizm okazuje się w pełnym 
tego słowa znaczeniu teorią filozoficzną i w żadnym, wypadku nie wolno nam ujmować 
dorobku Karola Marksa.

Bibliografia:

o Filozofia współczesna – Andrzej Miś
o Słownik socjologiczny – Krzysztof Olechnicki, Paweł Załęcki
o Encyklopedia popularna PWN
o Filozoficzne koncepcje człowieka – Ewa Starzyńska-Kościuszko
o Encyklopedia Multimedialna PWN
o Wielka Internetowa strona komunistyczna
o Wiele różnych prac publikowanych w internecie