Akademia Górniczo-Hutnicza
Wydział In
ż
ynierii Mechanicznej i Robotyki
Katedra Maszyn i Urz
ą
dze
ń
Energetycznych
MASZYNY PRZEPŁYWOWE
Temat
ć
wiczenia:
Badanie spr
ęż
arki tłokowej
Pomocnicze materiały dydaktyczne
Instrukcja do
ć
wiczenia laboratoryjnego
Opracował:
Dr in
ż
. Tadeusz Paj
ą
k
Katedra Maszyn i Urz
ą
dze
ń
Przepływowych
Wydział In
ż
ynierii Mechanicznej i Robotyki
Kraków, 2011
2
1. Wprowadzenie teoretyczne
Spr
ęż
arka –
maszyna przepływowa słu
żą
ca do spr
ęż
ania gazów (podwy
ż
szania
ci
ś
nienia).
Podział spr
ęż
arek według zasady działania:
a). Wyporowe - spr
ęż
anie przebiega skutkiem zmiany obj
ę
to
ś
ci gazu wywołanej
ruchomym organem roboczym (tłokiem, krzywk
ą
, itp.).
Dziel
ą
si
ę
na:
- tłokowe – o ruchu posuwisto-zwrotnym organu roboczego;
- rotacyjne – o ruchu obrotowym organu roboczego.
b). Wirowe (rotodynamiczne, pr
ę
dko
ś
ciowe) – wykorzystuj
ą
zasad
ę
zmiany kr
ę
tu
czynnika przepływaj
ą
cego przez kanały obracaj
ą
cego si
ę
wirnika.
c). Hydrauliczne – wykorzystuje zmienno
ść
rozpuszczalno
ś
ci gazu w cieczy w
zale
ż
no
ś
ci od ci
ś
nienia.
d). Strumieniowe (e
ż
ektory, in
ż
ektory, smoczki, strumienice) wykorzystuj
ą
zjawisko
ss
ą
cego działania strugi czynnika.
2. Zasada działania spr
ęż
arek tłokowych
Spr
ęż
arka idealna – jednostopniowa bez przestrzeni szkodliwej.
W czasie pracy nie wyst
ę
puj
ą
ż
adne straty.
1 – zamkni
ę
cie zaworu ssawnego
(pocz
ą
tek spr
ęż
ania)
2 – otwarcie zaworu tłocznego
3 – zamkni
ę
cie zaworu tłocznego
4 – otwarcie zaworu ssawnego
4-1 – ssanie
1-2 – spr
ęż
anie
2-3-4 – wytłaczanie
- praca techniczna =
Σ
prac bezwzgl
ę
dnych = pracy
napełniania+pracy spr
ęż
ania+pracy wytłaczania
3
Vdp
L
L
L
L
t
∫
=
+
+
=
−
−
−
2
1
3
2
2
1
1
4
Dla pracy doprowadzonej do układu przyj
ę
to znak ”+” (odwrotnie ni
ż
w
termodynamice).
Przebieg zmian ci
ś
nienia w cylindrze w funkcji zmiany obj
ę
to
ś
ci (skoku tłoka)
nazywamy wykresem indykatorowym.
Spr
ęż
arka idealna z przestrzeni
ą
szkodliw
ą
Ze wzgl
ę
dów konstrukcyjnych po zamkni
ę
ciu zaworu tłocznego (punkt 3) w cylindrze
pozostaje pewna ilo
ść
gazu – obj
ę
to
ść
zajmowana przez ten gaz – obj
ę
to
ść
szkodliwa V
3
.
4-1 – ssanie (otwarcie – zamkni
ę
cie
zaworu ssawnego)
1-2 – spr
ęż
anie
2-3 – wytłaczanie
3-4 – rozpr
ęż
anie (gazu zawartego w
przestrzeni szkodliwej V
3
)
V
s
– obj
ę
to
ść
skokowa (V
s
= F · S)
4
Ze wzgl
ę
du na to,
ż
e zawory działaj
ą
samoczynnie (pod wpływem ró
ż
nicy ci
ś
nie
ń
)
zasysanie czynnika rozpocznie si
ę
dopiero w punkcie 4 i spr
ęż
arka zassie czynnik o
obj
ę
to
ś
ci V' zamiast o obj
ę
to
ś
ci skokowej V
s
.
Im
p
p
2
wi
ę
ksze, tym wi
ę
ksze V
4
i mniejsze V'.
Im bardziej stroma krzywa 3-4, tym mniejsze V
4
i wi
ę
ksze V'.
Spr
ęż
arka jednostopniowa rzeczywista
Ci
ś
nienie w cylindrze w czasie ssania p
1
zale
ż
y od ci
ś
nienia czynnika zasysanego p
s
,
od oporów filtra przewodu ssawnego i zaworów spr
ęż
arki (
∆
p
s
).
s
s
p
p
p
∆
−
=
1
s
s
p
p
)%
10
5
(
÷
=
∆
Ci
ś
nienie w cylindrze w czasie wytłaczania p
t
zale
ż
y od ci
ś
nienia w przewodzie
tłocznym p
t
i oporów w przewodzie tłocznym.
t
t
p
p
p
∆
+
=
2
t
t
p
p
)%
5
3
(
÷
=
∆
Linie faluj
ą
ce koło punktów otwarcia zaworów ilustruj
ą
efekt bezwładno
ś
ci zaworów.
W czasie zasysania gazu w spr
ęż
arce rzeczywistej wyst
ę
puje nagrzewanie si
ę
zassanego gazu w cylindrze od
ś
cianek cylindra. Powoduje to wzrost obj
ę
to
ś
ci gazu i
w wyniku do cylindra zostanie zassane mniej gazu. Zjawisko to nosi nazw
ę
cieplnego
oddziaływania
ś
cianek cylindra i powoduje zmniejszenie wydajno
ś
ci spr
ęż
arki.
Ogrzewanie gazu w cylindrze wyst
ę
puje te
ż
w pocz
ą
tkowej fazie spr
ęż
ania a
ż
temperatura gazu wskutek spr
ęż
ania, nie wzro
ś
nie do temperatury wy
ż
szej od
temperatury
ś
cianek cylindra, kiedy to kolei nast
ę
puje chłodzenie gazu przez
ś
cianki.
5
W czasie rozpr
ęż
ania kolejno
ść
jest odwrotna – najpierw gaz jest chłodzony, a potem
ogrzewany
ś
ciankami cylindra. Wynikiem tego ogrzewania jest wi
ę
ksze V
4
i
pó
ź
niejsze otwarcie zaworu ssawnego (zmniejszenie obj
ę
to
ś
ci gazu zassanego).
Cieplne oddziaływanie zale
ż
y w du
ż
ej mierze od pr
ę
dko
ś
ci tłoka (obrotów wału),
stosunku spr
ęż
ania p
2
/p
1
i od chłodzenia cylindra.
Rzeczywisty współczynnik obj
ę
to
ś
ciowy (współczynnik napełnienia spr
ęż
arki)
Uwzgl
ę
dnia on zmniejszenie wydajno
ś
ci spr
ęż
arki spowodowane:
a). oddziaływaniem przestrzeni szkodliwej,
b). oporami na ssaniu,
c). cieplnym oddziaływaniem
ś
cianek,
d). nieszczelno
ś
ciami w cylindrze.
Wy
ż
ej wymienione straty wydajno
ś
ci spr
ęż
arki charakteryzuj
ą
poszczególne
współczynniki:
ad 1. – obj
ę
to
ś
ciowy współczynnik przestrzeni szkodliwej:
s
s
s
s
V
V
V
V
V
V
4
3
−
+
=
′
=
λ
S
V
V
3
=
ε
ε
– wzgl
ę
dna obj
ę
to
ść
szkodliwa
ε
= 0,03÷0.08 - małe ci
ś
nienia i du
ż
e spr
ęż
arki
ε
= 0,05÷0.15 - du
ż
e ci
ś
nienia i małe spr
ęż
arki
λ
s
– wyznacza si
ę
z wykresu indykatorowego
ad 2. współczynnik dławienia
λ
d
:
V
V
p
p
p
p
p
s
s
d
′
′′
=
∆
+
=
=
1
1
1
λ
6
ad 3. współczynnik grzania
ś
cian cylindra
λ
g
:
ssawnego
zaworu
zamkniecia
chwili
w
cylindrze
w
gazu
temp
zasysanego
gazu
a
temperatur
T
T
g
s
g
.
=
=
λ
ad 4. współczynnik nieszczelno
ś
ci
λ
n
:
Uwzgl
ę
dnia szczelno
ść
tłoka (pier
ś
cieni tłokowych), zaworów:
Ts
Ps
I
V
I
Ts
Ps
I
Vt
I
n
*
*
..
..
*
*
..
..
=
λ
s
s
s
s
n
T
P
parametrów
do
zreduk
żarki
sprę
do
zassanego
gazu
strumień
T
P
parametrów
do
a
zredukowan
żarki
sprę
ć
wydajno ś
a
rzeczywist
.
=
λ
Indykowany współczynnik obj
ę
to
ś
ciowy
λ
i
– wyznaczany zwykle z wykresu
indykatorowego
d
s
sk
sk
i
V
V
V
V
V
V
λ
λ
λ
*
*
=
′
′
′′
=
′′
=
λ
i
- tym wi
ę
kszy im mniejsza przestrze
ń
szkodliwa , ci
ś
nienie tłoczenia , opory na
ssaniu oraz im wi
ę
ksza intensywno
ść
chłodzenia cylindra
Rzeczywisty współczynnik obj
ę
to
ś
ciowy
λ
gn
i
n
g
d
s
λ
λ
λ
λ
λ
λ
λ
*
*
*
*
=
=
n
g
gn
λ
λ
λ
*
=
92
.
0
65
.
0
÷
=
λ
małe spr
ęż
arki
du
ż
e spr
ęż
arki
wysokie ci
ś
nienie
niskie ci
ś
nienie
Rzeczywista wydajno
ść
spr
ęż
arki
V&
rz
- (wydajno
ść
mierzona w przewodzie
tłocznym):
7
t
V
V
&
&
*
λ
=
[ ]
s
m
3
V &
- strumie
ń
obj
ę
to
ś
ci odniesiony do parametrów ssania (ps, Ts)
V &
t - teoretyczna wydajno
ść
spr
ęż
arki odniesiona do parametrów ssania (p
s
, T
s
)
60
*
*
n
sk
t
i
V
V
=
&
60
*
*
*
n
sk
i
V
V
λ
=
&
V
sk
- obj
ę
to
ść
skokowa
[ ]
3
m
i - liczba cylindrów
n - liczba obrotów
[
]
min
/
obroty
Moc i sprawno
ść
spr
ęż
arki tłokowej:
Moc u
ż
yteczna spr
ęż
arki ( teoretyczna ) N
t
– jest to strumie
ń
energii jaki zostałby
przekazany czynnikowi roboczemu w spr
ęż
arce idealnej (pracuj
ą
cej bez
ż
adnych
strat i bez przestrzeni szkodliwej) aby osi
ą
gn
ąć
przyrost ci
ś
nienia równy przyrostowi
ci
ś
nienia w spr
ęż
arce rzeczywistej.
W zale
ż
no
ś
ci od konstrukcji spr
ęż
arki rzeczywistej i od warunków w jakich przebiega
spr
ęż
anie (czy czynnik w czasie spr
ęż
enia jest chłodzony czy nie) wyidealizowany
proces spr
ęż
enia w spr
ęż
arce idealnej traktujemy jako izotermiczny lub adiabatyczny
(odpowiednio z chłodzeniem i bez chłodzenia).
Moc u
ż
yteczna spr
ęż
arki z chłodzeniem - N
tT
(moc izotermiczna)
Porównawcza przemiana spr
ęż
ania – izoterma (T = idem)
Dla gazu doskonałego i pół doskonałego:
idem
pV
=
V
p
V
p
V
p
=
=
2
2
1
1
lub gdy
idem
m
=
8
idem
pV
=
V
p
V
p
V
p
=
=
2
2
1
1
1
2
1
1
2
1
1
1
2
1
1
ln
ln
2
1
p
p
RT
m
p
p
V
p
p
dp
V
p
dp
V
N
p
p
tT
&
&
&
&
=
=
=
=
∫
∫
Moc u
ż
yteczna spr
ęż
arki bez chłodzenia - N
ts
(moc adiabatyczna):
Porównawcza przemiana spr
ęż
ania – adiabata odwracalna – izentropa (s = idem)
Dla gazu doskonałego
idem
pV
=
χ
:
χ
χ
χ
V
p
V
p
V
p
=
=
2
2
1
1
( )
( )
( )
( )
−
=
=
−
=
=
=
−
−
−
−
∫
∫
1
1
1
1
2
1
1
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
2
1
1
1
χ
χ
χ
χ
χ
χ
χ
χ
χ
χ
p
p
p
p
p
p
ts
RT
m
V
p
p
dp
p
V
dp
V
N
&
&
&
&
Dla obliczenia mocy u
ż
ytecznej jako parametry w punkcie 1 i 2 wstawia si
ę
parametry jakie wyst
ą
piłyby przy spr
ęż
aniu w spr
ęż
arce idealnej tj. ci
ś
nieniu w
przewodzie ssawnym (p
s
) i tłocznym (p
t
) oraz wydajno
ść
obj
ę
to
ś
ciow
ą
rzeczywist
ą
,
odniesion
ą
do parametrów ssania (p
s ,
p
t
).
Moc wewn
ę
trzna (indykowana) spr
ęż
arki – N
i
:
– strumie
ń
energii rzeczywi
ś
cie przekazywany czynnikowi roboczemu wewn
ą
trz
cylindra. Od mocy u
ż
ytecznej moc wewn
ę
trzna ró
ż
ni si
ę
stratami wyst
ę
puj
ą
cymi w
procesie spr
ęż
ania i przy przepływie do i z cylindra (straty w zaworach, przewodach i
inne).
Moc wewn
ę
trzn
ą
oblicza si
ę
na podstawie wykresu indykatorowego wykonanego dla
rzeczywistej spr
ęż
arki.
N
i
= V p
i
= i V
s
n/60 p
i
gdzie:
9
V – wydajno
ść
rzeczywista spr
ęż
arki
Współczynniki obejmuj
ą
, straty wyst
ę
puj
ą
ce w cylindrze w czasie procesu spr
ęż
ania
oraz straty wyst
ę
puj
ą
ce przy przepływie gazu z i do cylindra
Współczynnik sprawno
ś
ci mechanicznej
m
η
wale
na
moc
trzna
wewnę
moc
N
N
w
i
m
=
=
η
Sprawno
ść
ogólna spr
ęż
arki
m
i
η
η
η
*
=
II. BADANIE SPR
ĘŻ
ARKI TŁOKOWEJ
Badanie i okre
ś
lenie wielko
ś
ci charakterystycznych spr
ęż
arki tłokowej zakresem
swoim obejmuje pomiary nast
ę
puj
ą
cych wielko
ś
ci :
-
pomiary wydajno
ś
ci oraz okre
ś
lenie rzeczywistego współczynnika
obj
ę
to
ś
ciowego
-
pomiar parametrów stanu na ssaniu i tłoczeniu dla poszczególnych stopni
spr
ęż
arki
-
pomiar mocy indykowanej, mocy na wale, ilo
ś
ci obrotów,
-
okre
ś
lenie sprawno
ś
ci mechanicznej spr
ęż
arki,
-
pomiar ciepła pobranego przez czynnik chłodz
ą
cy
-
analiz
ę
wykresów indykatorowych
Pomiar wydajno
ś
ci rzeczywistej spr
ęż
arki tłokowej
Wydajno
ść
masowa spr
ęż
arki tłokowej –
m
&
jest to masa czynnika, która została
przetłoczona przez spr
ęż
arki w jednostce czasu. Odpowiada to
ś
redniemu
masowemu nat
ęż
eniu przepływu.
Obj
ę
to
ś
ciowa wydajno
ść
spr
ęż
arki
V &
odpowiada
ś
redniemu obj
ę
to
ś
ciowemu
nat
ęż
eniu przepływu równowa
ż
nemu pod wzgl
ę
dem masowym nat
ęż
eniu przepływu
m przy czym parametry czynnika ( p
s
, T
s
,
ς
s
) odnosi si
ę
do warunków jakie panuj
ą
na ssaniu.
10
=
s
m
m
V
3
ς
&
&
Metody pomiaru rzeczywistej wydajno
ś
ci spr
ęż
arki
(te metody s
ą
bardzo wa
ż
ne, trzeba je absolutnie zna
ć
)
a) na podstawie wykresu indykatorowego
b) metod
ą
napełniania zbiornika
c) za pom
ą
c
ą
zw
ęż
ek pomiarowych
d) na podstawie bilansu wymiennika ciepła
Wydajno
ść
spr
ęż
arki idealnej i rzeczywistej
Wydajno
ść
spr
ęż
arki idealnej / wydajno
ść
teoretyczna V
t
/
Wynika z pr
ę
dko
ś
ci obrotowej wału , obj
ę
to
ś
ci skokowej oraz liczby cylindrów :
=
=
s
m
i
n
s
D
i
n
V
V
sk
t
3
2
*
60
*
*
4
*
60
*
π
&
s
t
t
V
m
ς
*
&
&
=
Wydajno
ść
spr
ęż
arki rzeczywistej V jest mniejsza od wydajno
ś
ci teoretycznej .
Wynika to ze zmniejszenia ze wzgl
ę
dów konstrukcyjnych obj
ę
to
ś
ci przestrzeni
roboczych spr
ęż
arki .
Stosunek wydajno
ś
ci rzeczywistej do teoretycznej okre
ś
la si
ę
jako rzeczywisty
współczynnik obj
ę
to
ś
ciowy
t
V
V
&
&
=
λ
1. Pomiar wydajno
ś
ci spr
ęż
arki na podstawie wykresu indykatorowego
11
Metoda ta sprawdza si
ę
do okre
ś
lenia indykowanego współczynnika obj
ę
to
ś
ciowego
λ
i
na podstawie wykresu indykatorowego spr
ęż
arki , zdj
ę
tego podczas pomiarów
przy ustalonych warunkach pracy
[ ]
s
m
n
sk
gn
i
i
V
V
3
60
*
*
*
*
λ
λ
=
&
sk
V
V
i
′′′
=
λ
λ
gn
–
mo
ż
na ustali
ć
na podstawie tablic
gn
i
λ
λ
λ
*
=
2. Pomiar metod
ą
napełniania zbiornika
Metoda ta polega na okre
ś
leniu masy czynnika wtłoczonego do zbiornika w
okre
ś
lonym czasie. Znaj
ą
c obj
ę
to
ść
zbiornika V
z
i stał
ą
gazow
ą
czynnika oraz
mierz
ą
c ci
ś
nienie i temperatur
ę
przed i po napełnieniu zbiornika, na podstawie
równania stanu okre
ś
la si
ę
wydajno
ść
rzeczywist
ą
spr
ęż
arki.
M
MR
R
p
RT
V
zwykle
p
RT
v
s
m
m
v
m
V
s
kg
T
p
T
p
R
V
m
m
m
m
RT
m
V
p
RT
m
V
p
ot
ot
S
S
S
S
s
s
z
z
z
=
=
=
⋅
=
=
−
=
−
=
=
=
:
,
1
3
1
1
2
2
1
2
2
2
2
1
1
1
ρ
τ
τ
&
&
&
&
&
12
dla powietrza M = 28,96
kmol
kg
,
⋅
=
K
kmol
J
MR
8314
3. Pomiar wydajno
ś
ci spr
ęż
arki za pomoc
ą
zw
ęż
ek pomiarowych
Posiada ograniczone zastosowanie dla pomiarów dokładnych ze wzgl
ę
du na
pulsacyjny charakter przepływu gazu. Daje dobre wyniki pomiaru jedynie dla
pomiarów czynnika o niskich pulsacjach przepływu. Istnieje w zale
ż
no
ś
ci od
rozmieszczenia zw
ęż
ki kilka sposobów pomiarów wydajno
ś
ci przy pomocy tej
metody. Omawia je szerzej Norma (str. 61 zał
ą
cznik do normy).
4. Okre
ś
lenie wydajno
ś
ci spr
ęż
arki na podstawie bilansu chłodnicy
Realizuje si
ę
poprzez umieszczenie na przewodzie tłocznym wymiennika ciepła
chłodzonego wod
ą
.
Okre
ś
la si
ę
mas
ę
wody przepływaj
ą
cej przez wymiennik w czasie
τ
i przyrost jej
temperatury
∆
t
W
oraz spadek entalpii na wej
ś
ciu i wyj
ś
ciu z wymiennika. Pozwala to
na uło
ż
enie bilansu energetycznego.
W
p
W
t
c
m
i
i
m
∆
∗
∗
=
−
∗
2
1
&
sk
ą
d oblicza si
ę
ilo
ść
czynnika przepływaj
ą
cego w czasie
τ
i
t
c
m
m
W
p
W
∆
∆
∗
∗
=
&
13
Metoda ta ma zastosowanie przy okre
ś
leniu wydajno
ś
ci spr
ęż
arek chłodniczych.
III. OPRACOWANIE WYNIKÓW POMIARÓW BADANIA SPR
ĘŻ
ARKI
Wg oddzielnej instrukcji