„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
MINISTERSTWO EDUKACJI
NARODOWEJ
Renata Wilczyńska-Fabiszewska
Organizowanie wychowu matek pszczelich
321[04].Z3.03
Poradnik dla ucznia
Wydawca
Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
1
Recenzenci:
prof. dr hab. Jerzy Demetraki – Paleolog
dr inŜ. Krzysztof Olszewski
Opracowanie redakcyjne:
mgr Edyta Kozieł
Konsultacja:
dr inŜ. Jacek Przepiórka
Poradnik stanowi obudowę dydaktyczn
ą
programu jednostki modułowej 321[04].Z3.03,
„Organizowanie wychowu matek pszczelich”, zawartego w modułowym programie nauczania
dla zawodu technik pszczelarz.
Wydawca
Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
2
SPIS TREŚCI
1. Wprowadzenie
3
2. Wymagania wstępne
5
3. Cele kształcenia
6
4. Materiał nauczania
7
4.1. Wychów matek pszczelich
7
4.1.1. Materiał nauczania
7
4.1.2. Pytania sprawdzające
25
4.1.3. Ćwiczenia
25
4.1.4. Sprawdzian postępów
26
4.2. Postępowanie z młodymi matkami po wygryzieniu
27
4.2.1. Materiał nauczania
27
4.2.2. Pytania sprawdzające
35
4.2.3. Ćwiczenia
35
4.2.4. Sprawdzian postępów
36
4.3. Poddawanie matek pszczelich
37
4.3.1. Materiał nauczania
37
4.3.2. Pytania sprawdzające
38
4.3.3. Ćwiczenia
39
4.3.4. Sprawdzian postępów
40
5. Sprawdzian osiągnięć
41
6. Literatura
45
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
3
1. WPROWADZENIE
Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o planowaniu i organizowaniu
wychowu matek pszczelich.
W poradniku znajdziesz:
−
wymagania wstępne, czyli wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,
−
cele kształcenia, czyli wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy
z poradnikiem,
−
materiał nauczania, czyli wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia załoŜonych
celów kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,
−
zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,
−
ć
wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,
−
sprawdzian postępów, odpowiadając na postawione pytania w sprawdzianie będziesz
mógł ocenić czy opanowałeś materiał,
−
sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,
−
literaturę uzupełniającą.
JeŜeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, poproś nauczyciela
o wyjaśnienie i ewentualnie sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
4
Schemat układu jednostek modułowych
321[04].Z3.02
Rozpoznawanie stanów
biologicznych rodziny pszczelej
321[04].Z3.03
Organizowanie wychowu matek
pszczelich
321[04].Z3.04
Prowadzenie prac związanych
z hodowlą pszczół
321[04].Z3.05
Identyfikowanie i zwalczanie
chorób pszczół
321[04].Z3
Chów i hodowla pszczół
321[04].Z3.01
Prowadzenie chowu pszczół
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
5
2. WYMAGANIA WSTĘPNE
Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:
−
korzystać z róŜnych źródeł informacji na temat pszczelarstwa, a w szczególności
wychowu matek pszczelich,
−
posługiwać się podstawowym sprzętem pasiecznym,
−
przestrzegać zasad BHP obsługi pszczół,
−
opisywać biologię rodziny pszczelej,
−
określać znaczenie poszczególnych postaci pszczół w rodzinie pszczelej
−
objaśniać rolę matki i substancji matecznej w rodzinie pszczelej,
−
charakteryzować etapy rozwoju osobniczego poszczególnych postaci pszczół,
−
rozpoznawać róŜne stany w rodzinie pszczelej,
−
określać warunki powstawania nastroju rojowego,
−
kierować rozwojem wiosennym rodziny pszczelej
−
rozpoznawać nastrój rojowy w rodzinie pszczelej,
−
interpretować czynniki wpływające na rozwój rodziny pszczelej,
−
określać dojrzałość i znaczenie trutni.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
6
3. CELE KSZTAŁCENIA
W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:
−
określić cele i znaczenie wychowu matek pszczelich,
−
określić warunki i metody wychowu matek pszczelich i trutni,
−
określić sposoby pozyskiwania matek pszczelich metodami uproszczonymi,
−
ocenić efektywność róŜnych metod wychowu matek pszczelich,
−
określić etapy wychowu matek pszczelich w rodzinie bezmatecznej,
−
określić wymagania stawiane rodzinom wychowującym matki pszczele i trutnie,
−
scharakteryzować wychów matek z przekładaniem larw pszczelich,
−
określić czynniki wpływające na przyjęcie larw przez rodzinę wychowującą,
−
dokonać izolowania i brakowania mateczników,
−
scharakteryzować sposoby znakowania matek pszczelich,
−
scharakteryzować zasady konstrukcyjne ulików weselnych,
−
utworzyć i kontrolować rodzinki weselne,
−
zastosować sposoby pielęgnowania rodzinek weselnych na trutowisku,
−
określić cel inseminacji matek pszczelich,
−
zorganizować i przeprowadzić unasiennianie matek pszczelich,
−
zorganizować przesyłanie matek pszczelich,
−
scharakteryzować czynniki wpływające na przyjęcie matek przez pszczoły,
−
określić metody poddawania matek pszczelich.
−
wyjaśnić zasady łączenia rodzinek pszczelich,
−
zaplanować wielkotowarowy wychów matek pszczelich,
−
sporządzić dokumentację związaną z wychowem matek pszczelich,
−
dokonać analizy kosztów wychowu matek pszczelich,
−
scharakteryzować organizację hodowli pszczół w Polsce.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
7
4. MATERIAŁ NAUCZANIA
4.1. Wychów matek pszczelich
4.1.1. Materiał nauczania
Znaczenie wychowu matek pszczelich
Planowana i systematyczna wymiany matek pszczelich jest jednym z podstawowych
czynników decydujących o wysokim poziomie produkcji pszczelarskiej. Ilość zgromadzonego
miodu przez rodziny pszczele zaleŜy od ich siły czyli zastępów zarówno zbieraczek jak
i odpowiedniej liczby pszczół ulowych przetwarzających przyniesiony surowiec miodowy,
np.: nektar i spadź. Ilość pszczół w rodzinach jest zaleŜna od intensywności czerwienia
matki. JuŜ od trzeciego roku Ŝycia wyraźnie spada ilość jajeczek składanych przez matkę.
Posiadanie starszych matek w pasiekach produkcyjnych, naraŜa pszczelarza na większe ich
straty w trakcie zimowania. Obserwowano nawet ponad 50% ubytku matek w wieku powyŜej
2,5 lat, które ginęły w okresie zimowym. Dlatego w dobrze prowadzonej pasiece produkcyjnej
matki powinno się wymieniać co 2 lata, w kaŜdym sezonie wymieniając 50%. W pasiekach
z bardzo intensywną gospodarką pasieczną np. w pasiekach wędrownych wykorzystujących
kilka kolejnych poŜytków, wysoki wysiłek matek związany z ich czerwieniem powoduje, Ŝe
matki bardzo szybko tracą na jakości. Powoduje to konieczność wymiany większości matek
co roku. Coraz większa świadomość pszczelarzy o roli i znaczeniu matek pszczelich oraz
skomercjalizowanie produkcji pszczelarskiej powoduje, Ŝe z kaŜdym rokiem jest większe
zainteresowanie i zapotrzebowanie na matki pszczele bardzo dobrej jakości i o poŜądanych
cechach.
Pszczelarz prowadząc kontrolowany wychów matek pszczelich ma moŜliwość
dostosowania terminu wychowu do swoich potrzeb i nadzorowania przebiegu wychowu.
NajwaŜniejszym czynnikiem jest moŜliwość odchowywania matek z materiału o duŜej
wartości uŜytkowej i hodowlanej, dających materiał wyrównany oraz o poŜądanych przez
pszczelarza cechach uŜytkowych.
Warunki wychowu matek pszczelich
Decydujące znaczenie na jakość matek pszczelich oprócz pochodzenia czyli załoŜeń
dziedzicznych, mają warunki w jakich przebiegał rozwój osobniczy matki pszczelej.
O wartości matek pszczelich decydują takie cechy jak:
−
liczba rurek jajnikowych,
−
objętość zbiorniczka nasiennego,
−
masa ciała matki,
Czynnikami wpływającymi na warunki wychowu są: pora wychowu siła i stan
fizjologiczny rodziny wychowującej, oraz zasobność w pokarm, zwłaszcza białkowy.
Pora wychowu: Najbardziej odpowiednią porą wychowu matek jest okres w którym
rodziny pszczele osiągają biologiczną dojrzałość. W naszych warunkach klimatyczno-
poŜytkowych okres ten przypada między czerwcem a połową lipca. Jest to okres rójek.
Wychów matek moŜna juŜ rozpocząć w połowie maja i prowadzić do połowy sierpnia. DuŜe
i silne rodziny o zróŜnicowany skład wiekowym robotnic, ze znaczną przewagą młodych
pszczół wraz ze zgromadzonymi zapasami pierzgi i miodu, zapewnią Ŝerującym larwom
matecznym dostarczanie przez karmicielki duŜych ilości pełnowartościowego mleczka.
Wcześniejszy jak i późniejszy wychów, jest utrudniony, oraz uzyskuje się matki gorszej
jakości.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
8
Temperatura. Optymalna temperatura otoczenia do wychowu matek pszczelich jest
w zakresie od 15°C do 25°C. Ochłodzenia oraz nadmierne upały powodują zmniejszenie
liczby odciąganych mateczników. MoŜe to powodować pogorszenie jakości matek. Zdarzają
się sytuacje kiedy podczas chłodów dochodzi do ścinania mateczników. Liczebne rodziny,
będące w szczytowym okresie biologicznego rozwoju zapewniają wszystkim matecznikom,
optymalną temperaturę 33–35°C – średnio 34,5°C, która jest wymagana dla prawidłowego
rozwoju larw i poczwarek matecznych. Matki wychowywane w niŜszej lub wyŜszej
temperaturze wygryzają się z morfologicznymi wadami oraz mniejszą liczbą rurek
jajnikowych. Składały mniej jaj, co w rezultacie wpływało na siłę rodzin niŜ matki
wychowane w optymalnych warunkach. Obserwowano teŜ, Ŝe matki te były wymieniane
przez pszczoły w trakcie sezonu.
PoŜytek. Obfitość poŜytku w okresie wychowu matek pszczelich ma równieŜ duŜe
znaczenie. Jakościowo dobre matki, rodziny wychowują przy umiarkowanym wziątku
od 0,3–0,5 kg przybytków na wadze ula kontrolnego. Intensywne poŜytki takie w których
dobowe przybytki na wadze wynoszą powyŜej 1 kg, powodują zaangaŜowanie robotnic
w pracę poza ulem, a młodych pszczół w gnieździe do przerobu nektaru na miód. Odbywa się
to kosztem wychowywanych matek, gdyŜ nie są one dostatecznie pielęgnowane. Pszczoły
niechętnie odciągają mateczniki. Poza tym w okresie poŜytkowym zabudowują mateczniki
plastrami i mogą nawet gromadzić w nich miód. Zbyt mały poŜytek moŜna poznać po tym, Ŝe
pszczoły pobierają wodę z poidła. WaŜne jest równieŜ zaopatrzenie rodzin wychowujących
w pyłek albo w wystarczającą ilość pierzgi. W okresie głodu białkowego pszczoły nie chcą
odciągać mateczników, równieŜ moŜna zaobserwować kanibalizm czyli zjadanie larw przez
pszczoły.
Opady. W okresie deszczów w rodzinach obserwuje się niedobór wody. Pszczoły wodę
przynoszą z zewnątrz. W takich okresach wygryzające się matki są gorszej jakości, a nawet
juŜ zasklepione mateczniki mogą być ścinane. Rozwiązaniem tego problemu moŜe być
podkarmianie rodzin wychowujących. Porcje syropu dostarczają zarówno wody jak
i
pokarmu.
Siła rodziny. Rodzina wychowująca powinna obsiadać plastry „na czarno”. Takim
miernikiem siły rodziny moŜe być obsiadanie przez pszczoły 2 m
2
co w przeliczeniu na ul
Dadanowski daje całkowicie wypełniony ula 15 plastrów lub 2 korpusom ula
wielkopolskiego. W przeliczeniu na pszczoły jest to ok. 5kg pszczół czyli 50 tys. robotnic.
Rodzina wychowująca musi posiadać przynajmniej 4–5 kg miodu i 2 plastry z pierzgą.
W słabszych rodzinach pszczoły nie chcą odbudowywać mateczników.
Stan biologiczny. Odpowiednimi rodzinami do wychowu są te które przejawiają nastrój
rojowy. Pierwsze symptomy nastroju rojowego moŜna rozpoznać po tym jak pszczoły budują
miseczki matecznikowe na skraju gniazda. MoŜna teŜ zauwaŜyć pobielanie plastrów.
W gnieździe pojawia się czerw trutowy. Prowadząc wychów matek w obecności matki naleŜy
zadbać, aby rodzina wychowująca posiadała duŜo czerwiu odkrytego. Sygnałem do
rozpoczęcia wychowu matek moŜe być pobielanie plastrów. Sygnałem do zakończenia
wychowu jest czas kiedy pszczoły wyganiają trutnie z rodziny.
Zdrowotność rodziny wychowującej. Rodziny wybierane do wychowu matek powinny
być wolne od chorób. Powszechnie występująca nosemoza moŜe powodować duŜe
spustoszenie w rodzinach wychowujących. Niekorzystny wpływ tej choroby, powoduje
uszkodzenie gruczołów gardzielowych u pszczół karmicielek, co ogranicza ilość
produkowanego mleczka pszczelego dla larw matek. Na nosemozę chorują robotnice, ale
w sytuacji nasilenia choroby matki mogą ulec infekcji. Nosemoza u matek powoduje
zwyrodnienie jajników, a nawet ich rozpad.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
9
Przyczyną uszkodzeń matek podczas wychowu jest równieŜ Varroa destruktor, pasoŜyt
ten osłabia rodziny pszczele, jest przenosicielem powszechnych chorób wirusowych, oraz
bezpośrednio zagraŜa matkom Ŝerując na nich.
Pozyskiwanie matek pszczelich metodami uproszczonymi
Wykorzystanie mateczników rojowych
Rojenie się pszczół jest jedynym naturalnym sposobem rozmnaŜania się pszczół. Rodziny
pszczele będące w nastroju rojowym podejmują wychów matek w sposób naturalny. Nastrój
rojowy jest określonym stanem biologicznym rodziny uwarunkowanym kilkoma czynnikami:
niedobór substancji matecznej, nadprodukcja mleczka pszczelego, niesprzyjający układ
poŜytków i przegrzanie gniazda.
Od momentu złoŜenia jaj w miseczkach matecznikowych, do wyjścia roju-pierwaka
upływa 9 dni. Rój ten wychodzi po zasklepieniu najstarszego matecznik. Ogólna liczba
mateczników rojowych w rodzinie nie przekracza 20. Mateczniki rojowe mogą być
wykorzystane przez pszczelarza. W 5 dni po wyjściu roju z rodziny pszczelarz moŜe wyciąć
mateczniki łącznie z kawałkiem plastra. Uzyskane mateczniki moŜna poddać do rodzin lub
odkładów albo rodzince weselnej. Z kaŜdej rodziny pszczelarz moŜe mieć kilkanaście matek
rojowych. Wadą matek uzyskiwanych w ten sposób jest przekazywanie cechy rojliwości.
Pozyskiwanie matek z cichej wymiany
Cicha wymiana matek spowodowana bywa starością matki, jej wadami i ułomnościami,
bądź odmiennością rasową. W takiej sytuacji rodziny pszczele zakładają kilka mateczników,
opiekują się nimi starannie. Matki z cichej wymiany są bardzo dobrej jakości.
Mateczniki z cichej wymiany są rzadko wykorzystywane do pozyskiwania matek. Jest to
sytuacja wyjątkowa. Pozostawiając jeden matecznik pozostałe moŜna wyciąć i poddać do
innych rodzin. Wiek matecznika i termin wygryzienia matki jest trudny do ustalenia.
Pozyskiwanie matek ratunkowych
Po stracie matki pszczoły w rodzinie zakładają mateczniki odbudowywane na larwach
pszczelich. Pszczoły przebudowują komórkę i zaczynają opiekować się larwą która będzie
matką. Pszczoły nie odbudowują mateczników na jajach, lecz zawsze na larwach.
W początkowym okresie osierocenia, mateczniki są zakładane na najmłodszym czerwiu. Ilość
mateczników ratunkowych jest róŜna i wynosi od kilku do kilkudziesięciu. Matki ratunkowe
mogą być gorszej jakości, ze względu ja ryzyko odchowania ich z larw starszych niŜ
jednodniowe. RównieŜ kryzysowa sytuacja w rodzinie spowodowana bezmatecznością
powoduje, Ŝe matki są mniej dorodne w porównaniu z matkami otrzymywanymi innymi
metodami.
Uproszczone sposoby poddawania larw rodzinie wychowującej
Metoda łukowatego podcinania plastra
Kilka godzin po zabraniu matki rodzinie poddaje się łukowato podciętym noŜem jasny
plaster, w komórkach którego znajdują się jaja lub jednodniowe larwy. Larwy na plastrze
przerzedza się, usuwając zbędne, zalepiając je woskiem lub niszcząc. Pozostawia się co
trzecią larwę. Zapobiega to łączeniu się ze sobą mateczników.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
10
Rys. 1. Łukowato podcięty plaster z czerwiem [wg M. Gromisza]
Metoda Alleya
Innym sposobem jest pocięcie plastra na paski, a następnie, przyklejenie ich woskiem do
listewek ramki hodowlanej lub łukowato podciętego plastra. Komórki plastra na tym pasku
powinny być do połowy wysokości ścięte gorącym noŜem. Następnie pozostawiając co trzecią
larwę, pozostałe usuwając. Komórki z pozostałymi larwami rozszerza się i wstawia w środek
rodziny wychowującej. Izolowanie mateczników jest utrudnione, naleŜy wycinać je ogrzanym
noŜem i umieścić w klateczce ze specjalnym uchwytem.
Rys. 2.. Mateczniki odciągnięte na pasku plastra przyklejonego do beleczki oraz klateczka typu Meiera
z zaizolowanym matecznikiem [wg M. Gromisza]
Metoda Zandera
Pasek plastra z larwami naleŜy pociąć na kwadraciki, które przykleja się do koreczków,
przy pomocy wosku. Zbędne larwy, znajdujące się w paru komórkach plastra przyklejonych
do koreczka, moŜna usunąć. Pozostawia się jedną larwę znajdującą się w połoŜeniu
centralnym. Komórki plastra ścina się do połowy wysokości noŜem i rozszerza się. MoŜna teŜ
pojedyncze komórki z larwami wycinać przy pomocy sztancy, a następnie przyklejać do
koreczków.
Rys. 3. Wycięta z plastra komórka z larwą i naklejona na koreczek oraz koreczki naklejone na listewkę w ramce
koreczkowej [1]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
11
Metoda Taranowa
W plastrze z jednodniowymi larwami wycina się tylko jedno okienko i wstawia do
rodziny bezmatecznej. Pszczoły w okienku wybudują matecznik.
Rys. 4. Plaster z wyciętymi okienkami na mateczniki [1]
Czynności związane z przygotowaniem wychowu matek pszczelich
Przygotowanie rodziny wychowującej
Stan biologiczny. Chcąc uzyskać rodzinę wychowującą w nastroju rojowym co wpływa
korzystnie na akceptację larw naleŜy zadbać o to wcześniej:
−
poszerzać gniazdo tylko odbudowanymi plastrami,
−
usunąć plastry z zabudową trutową,
−
zapewnić odpowiednie wyloty (trochę za ciasne),
−
zapewnić przez miesiąc poprzedzający wychów poŜytek.
W razie braku odpowiedniego poŜytku w okresie miesiąca poprzedzającego wychów,
rodzinę pszczelą naleŜy podkarmić dawkami rzadkiego syropu cukrowego, sporządzonego
z 1 części cukru i 1 części wody. Dziennie pszczoły powinny pobierać około 400 ml 50%
syropu. MoŜna teŜ podkarmić rodziny ciastem miodowo-cukrowym, sytą lub wstawiać do
gniazda odsklepione plastry z miodem.
Dla rodzin wychowujących bardzo waŜny jest poŜytek pyłkowy. W razie jego braku oraz
niewystarczającej ilości pierzgi w rodzinie, pszczoły naleŜy podkarmić ciastem miodowo-
pyłkowym. Sporządza się je podobnie do ciasta miodowo-cukrowego, przy czym cukier
zastępuje się pyłkiem co najmniej w 30%. Ciasta zagniata się starannie wyrabiając. Porcje
ciasta podaje się w specjalnych podkarmiaczkach lub zwinięte w podziurkowanej folii.
Układa się je na ramkach w gnieździe prostopadle do nich wyjmując część beleczek.
Układ gniazda. Na 2–6 godzin przed poddaniem serii larw z rodziny wychowującej
naleŜy zabrać matkę i odpowiednio ułoŜyć gniazdo.
Przed przystąpieniem do układania gniazda z rodziny wychowującej zabiera się 1/3
plastrów. W ten sposób na kaŜdym pozostałym w tej rodzinie plastrze znajduje się o 1/3
więcej pszczół. W środku gniazda pozostawia się wolne miejsce na wstawienie ramki
hodowlanej z larwami.
Właściwie ułoŜone gniazdo rodziny wychowującej: z obu stron wstawia się plastry
z czerwiem otwartym, w dalszej kolejności będą znajdowały się plastry z czerwiem krytym,
pierzgą i miodem. Po kilku godzinach od ułoŜenia gniazda, w wolnej przestrzeni zgromadzą
się pszczoły karmicielki, opiekujące się czerwiem otwartym. Karmicielki te będą gotowe do
karmienia larw matecznych.
Przygotowanie ramek hodowlanych
Ramka hodowlana posiada kilka równoległych listewek odległych od siebie o 5 cm.
Pierwsza listewka od góry moŜe być w mniejszej odległości. Do listewek przymocowuje się
koreczki z przyklejonymi do nich przy pomocy roztopionego wosku miseczkami. Do
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
12
roztapiania wosku moŜna uŜywać kolby lutowniczej. Odległość między koreczkami na
listewce powinna wynosić 2 cm, aby umoŜliwić łatwy dostęp pszczół karmicielek do larw
i ułatwić odrywanie mateczników. Na jednej ramce powinno mieścić się od 20 do 30
koreczków z miseczkami. Zamiast koreczków moŜna uŜywać pociętych na kwadraciki
kawałków listewek.
Przygotowanie miseczek
Do wychowu mogą być stosowane miseczki wykonane z wosku, tworzyw sztucznych, czy
nawet ze szkła. Wyrób miseczek woskowych. Optymalną średnicę miseczek matecznikowych
jest od 8,5 do 9 mm. Wymiar 9mm jest obecnie najczęściej stosowany. W mniejszych
miseczkach powstają matki o mniejszej masie ciała.
Wosk uŜyty do wyrobu miseczek powinien być niezbyt ciemny, pochodzącego z plastrów
zdrowych rodzin. Podczas wyrobu miseczek wosk powinien być rozgrzany do temperatury
65–90°C. Im niŜsza będzie temperatura roztopionego wosku, tym grubsze będą ścianki
wyrabianych miseczek. Do wyrobu miseczek uŜywa się specjalnego szablonu w postaci
pałeczki. Pałeczka ma średnicę 9 mm i jest na końcu zaokrąglona, wykonana z suchego
drzewa o drobnych słojach. Zamiast drewna moŜna uŜyć np. mosiądzu lub silikonu.
W czasie wyrobu miseczek pałeczkę zanurza się najpierw w zimnej wodzie, a następnie
w roztopionym wosku na głębokość 8–10 mm. Następnie jeszcze dwukrotnie powtarza się tę
czynność, za kaŜdym razem zanurzając o 2 mm płycej. W ten sposób za trzecim razem
zanurza się go juŜ do połowy, czyli na głębokość 4–5 mm. W wyniku tego powstaje miseczka,
którą naleŜy zdjąć. W celu wypolerowania przez pszczoły miseczek wstawia się
przygotowaną ramkę koreczkową do rodziny pszczelej. Pszczoły wygładzą powierzchnię
miseczek, a takŜe nadadzą im zapach rodziny wychowującej.
Przygotowanie jaj i larw do wychowu
Pozyskiwanie jaj lub larw w określonym wieku. W celu pozyskania jaj lub larw
w określonym wieku naleŜy matkę przetrzymać przez dobę na plastrze pod izolatorem
wykonanym z kraty odgrodowej. JeŜeli matka odizolowana po pierwszej dobie nie rozpocznie
czerwienia, to naleŜy matkę przetrzymać dłuŜej. Plaster do zaczerwienia powinien być lekko
brązowy. Ułatwi to przekładanie larw. Po upływie 3 dni, z jaj złoŜone przez matkę wygryzają
się w larwy. W rodzinach silnych szybko zostają podlane mleczkiem i dopiero teraz nadają
się do przekładania.
Wiek larw uŜytych do wychowu matek pszczelich ma bardzo duŜe znaczenie. Larwy
pszczele i mateczne przez pierwsze trzy dni odŜywiają się mleczkiem pszczelim. Mleczko
którym są karmione larwy matek zawiera więcej cukrów i witamin jak równieŜ zawiera
większe ilości hormonu juwenilnego. Matka w okresie larwalnym zjada około 300 mg
mleczka. Larwy przeznaczone juŜ od początku swojego Ŝycia na matki pszczele są karmione
mleczkiem o innym składzie, powoduje to Ŝe juŜ w drugiej dobie w wieku 24-36 godz.
róŜnicowanie się Ŝeńskich narządów wewnętrznych matki.
Najlepsze jakościowo matki uzyskuje się wychowując je z jaj. Co obrazuje poniŜsza
tabela. Wraz z wiekiem larw, które zostały uŜyte do wychowu matek ich wskaźniki
ś
wiadczące o jakości spadają, mają coraz niŜszą masę ciała, liczbę rurek jajnikowych,
objętość zbiorniczka nasiennego, liczbę plemników w zbiorniczku. Jednak wychowu matek
z jaj na większą skalę nie przeprowadza się z powodu duŜej pracochłonności oraz powodem
są teŜ słabe przyjęcia jaj i mała liczba odchowanych matek.
W praktyce do wychowu matek uŜywa się larw w przybliŜeniu jednodniowych. WaŜna
jest więc umiejętne wybranie larw w takim wieku. Wyboru dokonuje się na podstawie
stopnia wygięcia i długości ciała larw. RóŜne tempo wzrostu larw spowodowane róŜnymi
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
13
czynnikami, utrudnia osobom początkującym prawidłową ocenę wieku larw. Dlatego najlepiej
jest pozyskiwać larwy z plastra, na którym przez jedną dobę zaizolowana była matka. NaleŜy
wybierać tylko larwy o błyszczącym oskórku, jego matowe zabarwienie świadczyć o procesie
linienia, w czasie którego są one szczególnie wraŜliwe na uszkodzenia mechaniczne, co moŜe
skończyć się niepowodzeniem.
Tabela 1. Charakterystyka matek wychowywanych z czerwiu w róŜnym wieku [wg J. Woyke]
Matki wychowane z
Cecha
jaj
larw
1-dniowych
larw
2-dniowych
larw
3-dniowych
larw
4-dniowych
Masa ciała [mg]
209
189
172
147
119
Liczba rurek jajnikowych
317
308
292
272
224
Objętość zbiorniczka nasiennego [µl]
1,182
1,093
0,936
0,821
0,586
naturalnie
unasienionych
6,133
5,737
5,026
3,942
1,520
inseminowanych
2 x 4 µl
6,146
5,820
5,269
4,630
–
Liczba plemników
w zbiorniczku
nasiennym (mln)
inseminowanych
8 µl
3791
3,511
3,234
2,631
0,140
Tabela 2. Charakterystyka larw w wieku 12–48 godz [wg. A. Pidka]
Wiek larwy
[h]
Kształt
Długość ciała
[mm]
Średnia masa
ciała [mg]
Linienie
12
lekko wygięty
1,5
0,29
I
24
lekko wygięty
2,5
0,59
36
bardziej wygięty
3,0
1,29
II
48
bardziej wygięty
5,0
3,10
PodłoŜe dla przekładanych larw
PodłoŜami do przekładania larw mogą być:
−
mleczko pszczele spod larw dwunastogodzinnych,
−
rozrzedzone mleczko pszczele spod larw starszych,
−
nektar z plastra lub rozrzedzony miód,
−
woda,
−
przekładanie na sucho.
Najlepszym podłoŜem jest mleczko wzięte spod dwunastogodzinnych larw. Larwa
dwunastogodzinna przełoŜona na mleczko, pochodzące spod larwy w tym samym wieku, od
razu otrzymuje odpowiedni dla niej pokarm. Larwa przełoŜona na inne podłoŜe musi czekać
na wymianę pokarmu, nie jest w stanie Ŝywić się mleczkiem larw starszych czy teŜ miodem.
Przekładając larwy dwunastogodzinne na mleczko larw w tym samym wieku, otrzymuje się
najlepsze matki.
Gorszym podłoŜem jest mleczko spod larw starszych. Musi ono być rozrzedzone,
poniewaŜ młode larwy źle przylegają do mleczka o konsystencji galaretowatej. Larwy
przekładane na mleczko pszczele są zawsze chętniej przyjmowane niŜ larwy przekładane na
pozostałe podłoŜa.
Nektar lub rozrzedzony miód nie jest odpowiednim podłoŜem dla larw, dlatego
karmicielki bardzo szybko usuwają go. Zastępują go mleczkiem pszczelim odpowiednim do
wieku przełoŜonych larw. Zaletą nektaru lub miodu jest dobra lepkość i łatwość przekładania
larw. Mleczko pszczele, przeznaczone do wychowu matek, przechowuje się w szklanym
naczyniu w temperaturze 4°C, dzięki czemu nie traci ono swoich właściwości przez okres 1,
a nawet 2 tygodni
Larwy przekładane na wodę mają zagwarantowaną tylko wilgotność.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
14
Powszechne staje się przekładanie larw na suche dno miseczki. Sposób ten wymaga
większej wprawy, gdyŜ larwę naleŜy tak zebrać z dna komórki aby zabrać i mleczko.
Przekładanie larw łącznie z mleczkiem na suche dno daje dobre wyniki.
Technika przekładania larw
Przekładanie larw jest prostą czynnością. Pszczelarz o normalnym wzroku i przeciętnych
zdolnościach manualnych jest w stanie szybko opanować tę czynność.
Plaster z larwami do przełoŜenia i ramką hodowlaną umieszcza się na stole dobrze
oświetlonym słońcem lub specjalną lampką. Do przełoŜenia larw potrzebna jest łyŜeczka,
mająca na końcu szerokość 1 mm. ŁyŜeczkę podsuwa się pod larwę od strony grzbietowej tak,
aby jej nie dotknąć, lecz wziąć ją wraz z pewną ilością mleczka pszczelego. Larwę na
łyŜeczce przenosi się do miseczki matecznikowej i wkłada do znajdującej się tam kropelki
mleczka. Następnie przechyla się łyŜeczkę i wyjmuje spod larwy tak, aby larwa spłynęła do
miseczki. Larwy, które za pierwszym razem nie wpłyną na łyŜeczkę, a na przykład zostaną
potrącone, usuwa się z komórki, mogły zostać uszkodzone. Plaster z larwami zaleca się
okrywać wilgotnym ręcznikiem.
W celu ułatwienia przekładania larw, komórki plastra pszczelego, z którego pobierane są
larwy, moŜna ściąć do połowy wysokości. Dokonuje się tego przy pomocy ostrego ogrzanego
noŜa.
Pielęgnacja mateczników
Przygotowaną ramkę hodowlaną z przełoŜonymi larwami wstawia się do rodziny
wychowującej, miedzy plastry z czerwiem otwartym, tam zgromadziły się pszczoły
karmicielki. Rodzina ta była wcześniej osierocona co najmniej 2 godziny i nie dłuŜej niŜ
6 godzin. Pszczoły te przyjmują larwy i natychmiast rozpoczynają ich karmienie. JuŜ po kilku
minutach larwy te są podlewane mleczkiem. DłuŜszy okres bezmateczności rodzin
wychowujących sprawia, Ŝe pszczoły budują mateczniki ratunkowe na własnych larwach.
Przyjmowanie larw zaleŜy w pewnym stopniu od:
−
ilości karmicielek w proporcji do czerwiu otwartego,
−
rasy pszczół w rodzinie wychowującej, najlepiej larwy przyjmują pszczoły kraińskie.
−
najlepiej przyjmowane są larwy w rodzinach bez matki i czerwiu, odebranych
bezpośrednio przed poddaniem larw,
−
gorzej w rodzinach bez matki, ale z czerwiem, a najgorzej w rodzinach z matką
i czerwiem. Najgorsze jakościowo matki otrzymuje się w pierwszym wariancie,
a najlepsze w ostatnim,
−
przypuszcza się, Ŝe w rodzinach słabszych larwy chętniej są przyjmowane w górnej części
gniazda
Larwy są przyjmowanie 6 godzin po ich poddaniu. Wstawiając ramki do rodzin
z wcześniej przygotowanym miejscem, w którym zgromadzą się pszczoły karmicielki, juŜ po
2 godzinach moŜna się zorientować, które larwy zostały zaakceptowane. W tym czasie są one
juŜ podlane mleczkiem pszczelim. Larwy niezaakceptowane są wyrzucone z miseczek
matecznikowych, albo teŜ leŜą na suchych dnach miseczek. Po stwierdzeniu małego procentu
przejęcia na miejsce larw niezaakceptowanych juŜ po 6 godzinach moŜna przełoŜyć nowe.
Rodzinie bezmatecznej powinno się poddawać nie więcej niŜ 30 larw. Mimo Ŝe rodziny
akceptują więcej mateczników nie są w stanie wychować dobrych jakościowo matek. Zdarza
się to najczęściej przy powtarzających się seriach larw poddawanych tej samej rodzinie
wychowującej. Nie zdarza się to podczas wychowu w obecności matki. Pszczoły przyjmują
wówczas tyle larw, ile są w stanie pielęgnować. Najczęściej nie więcej niŜ 20.
Terminy izolacji mateczników.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
15
Mateczniki moŜna izolować w 2 terminach: bezpośrednio po ich zasklepieniu, a więc po
5 dniach od przełoŜenia, czyli w 9 dniu rozwoju larw, lub 2 dni przed wygryzieniem się matek
z mateczników, a więc po 10 dniach od przełoŜenia larw, czyli w 14 dniu ich rozwoju.
Izolowanie w pierwszym terminie przeprowadza się wówczas, gdy dalszy wychów
zasklepionych mateczników odbywa się w cieplarce. W drugim terminie izoluje się
mateczniki inkubowane w rodzinie pszczelej. Izolowanie i pozostawianie w rodzinie
mateczników bezpośrednio po zasklepieniu jest ryzykowne ze względu na gorsze warunki
inkubacji.
Sposób izolacji
Przymocowane przy pomocy wosku koreczki, na których umieszczone są mateczniki,
wyjmuje się z ramki hodowlanej. W tym celu naleŜy obrócić koreczek wokół osi. Nie wolno
odrywać go, bo matecznik moŜe ulec uszkodzeniu. Koreczek wkłada się do otworu klateczki
izolacyjnej, najczęściej typu Zandera. MoŜna teŜ wykorzystywać inne klateczki, a nawet
lokówki. Często zamiast koreczków izoluje się całe listewki z matecznikami.
Rys. 5. Zaizolowany matecznik w klateczce Zandera [1]
Rys. 6. Ramka klateczkowa na klateczki typu Zandera. i izolatorki lokówkowe [1]
Przygotowanie klateczek izolacyjnych, polega to na tym, Ŝe do klateczki wkleja się,
zrobioną z wosku, miseczkę matecznikową, którą wypełnia się płynnym miodem. Wygryzione
w cieplarce matki wyjmuje się w odstępach przynajmniej dwunastogodzinnych .Z braku
miodu matki wyjadają resztki mleczka pszczelego, jakie pozostaje w mateczniku i dobrze
znoszą okres nie dłuŜszy niŜ 12 godzin przetrzymywania w cieplarce.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
16
Klateczek z izolowanymi matecznikami nie napełnia się pszczołami. Normalnie
wykształcone matki wygryzają się bez pomocy pszczół. Przy izolowaniu w drugim terminie
mateczników, pozostawionych w rodzinie, obecność pszczół towarzyszących moŜe okazać się
korzystne, gdy przez parę dni po wygryzieniu pozostawi się młode matki bez opieki.
Inkubacja mateczników
MoŜliwa jest inkubacja mateczników w drugim czyli górnym korpusie silnej rodziny
pszczelej. Powinien on być oddzielony od pierwszego kratą odgrodową. Wstawienie
mateczników zasklepionych do rodziny z reguły nie wywołuje nastroju rojowego. Izolowanie
mateczników naleŜy przeprowadzić na 2 dni przed planowanym terminem wygryzienia matek.
Podobnie postępuje się podczas wstawiania zasklepionych mateczników do
bezmatecznych rodzin pszczelich. W tym przypadku nie ma jednak niebezpieczeństwa ścięcia
mateczników. W rodzinie takiej moŜna nawet gromadzić mateczniki pochodzące od 2–4
rodzin wychowujących.
Wykorzystanie cieplarki do inkubacji mateczników. Cieplarka jest urządzeniem, które ma
zapewnić odpowiednią temperaturę ok. 34,5°C, wraz z delikatną cyrkulacją powietrza,
wilgotność 60–80%. Po zasklepieniu mateczników opieka pszczół nad nimi sprowadza się do
zapewnienia właśnie takich warunków.
Cieplarka moŜe być zbudowana w róŜny sposób we własnym zakresie i z materiału
o dobrych właściwościach izolacyjnych. Musi być zaopatrzona w spiralę z termostatem,
dzięki czemu moŜna utrzymać optymalną temperaturę. W celu zapewnienia właściwej
wilgotności wstawia się naczynie z wodą o powierzchni równej około 1/10 powierzchni
podstawy cieplarki. W ten sposób uzyskuje się wilgotność powyŜej 50%.
Przy temperaturze wyŜszej od optymalnej obserwujemy:
−
zwiększoną śmiertelność poczwarek
,
−
skrócenie cyklu rozwojowego,
−
jaśniejszy kolor wygryzających się matek.
Temperatura niŜsza w porównaniu z normą powoduje:
−
niedorozwój skrzydeł,
−
skrócenie języczka,
Wygryzanie się matek pszczelich
Matka wygryza się w 16 dniu cyklu rozwojowego. Matka w naturalnych warunkach po
wygryzieniu się napełnia wole miodem. Następnie zaczyna biegać po plastrze, szukając
niejako innych matek lub mateczników. Po spotkaniu innej matki, zwłaszcza młodej, stacza
z nią walkę, w której jedna z nich ginie. Po spotkaniu zaś matecznika przegryza go, a niekiedy
Ŝą
dli z boku. Pszczoły do 3 dnia mało się nią interesują, bo do tego wieku praktycznie nie
wydziela substancji matecznej. Matka wygryzająca się z izolowanego matecznika nie ma
moŜliwości wyjścia na plastry rodziny. W tym czasie wydaje często dźwięki, które zwane są
ś
piewem matki.
Ocena jakości i znakowanie matek
Podczas znakowania wygryzionych matek przeprowadza się ich ocenę i brakowanie.
Wyznacznikiem wartości matki przy wygryzieniu jest jej masa. Do ich waŜenia moŜna
uŜywać specjalnej wagi. Matki o masie mniejszej niŜ przewiduje norma, powinno się
likwidować. W praktyce często ocenia się je na podstawie ich wyglądu zewnętrznego. Zwraca
się uwagę przede wszystkim na to, czy nie została uszkodzona. Najczęściej uszkodzeniu
ulegają nogi matek. W celu oceny matki pod tym względem wypuszcza się ją na stół
laboratoryjny lub biurko i obserwuje jej zachowanie. Uszkodzenia nóg, skrzydeł i inne są
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
17
wówczas dobrze widoczne. Między wielkością matecznika a masą wygryzionej z niego matki
nie ma ścisłej zaleŜności.
Terminy znakowania matek. Matki pszczele znakuje się w jednym z dwóch terminów:
bezpośrednio po wygryzieniu lub po rozpoczęciu przez nie czerwienia. Matki oznakowane po
wygryzieniu, a następnie poddane do ulików weselnych częściej giną w czasie lotów
godowych niŜ matki nieznakowane, poniewaŜ są łatwiej dostrzegane przez ptaki Ŝywiące się
owadami. Z drugiej jednak strony matki nieznakowane trudniej jest odszukać w uliku
weselnym. W praktyce więc matki znakuje się bezpośrednio po wygryzieniu z mateczników.
Technika znakowania matek pszczelich
Do znakowania matek uŜywa się szybko schnących farb lub znaczków opalitowych.
Znaczki te mogą mieć róŜne kształty. Podczas znakowania matkę naleŜy uchwycić między
palce za tułów, który jest dość twardy i najmniej wraŜliwy na uszkodzenia. Nie naleŜy
chwytać za odwłok. W prawej zaś ręce trzyma się przyrząd do znakowania. MoŜe to być
flamaster lub nawet zapała z oszlifowanym końcem. Zapałkę moczy się w szybko schnącej
farbie konsystencji śmietany, a następnie maluje się kropkę na płytce grzbietowej tułowia
matki.
Mniej wprawni hodowcy nie chwytają matki pszczelej, lecz unieruchamiają ją
w specjalnej tulejce z tłoczkiem. Do tego celu stosuje się równieŜ
róŜnego rodzaju kołpaczki
unieruchamiające matki na plastrze lub stole.
Rys. 7. Tulejka do znakowania matek [1]
Przytwierdzanie znaczków opalitowych wykonuje się podobnie jak znakowanie farbą. Na
tułów matki nanosi się szpilką kroplę szybko schnącego bezbarwnego lakieru acetonowego
albo kleju szelak o konsystencji podobnej do farby. Drugim końcem trzoneczka, uprzednio
zwilŜonym, dotyka się zewnętrznej powierzchni znaczka tak, aby przyczepił się do niego na
chwilę. Znaczek ten przenosi się na kroplę kleju znajdującego się na tułowiu matki i lekko
dociska.
Rys. 8. Opalitki do znakowania matek w fiolkach szkalnych [opracowanie własne]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
18
Farba lub klej na oznakowanych matkach musi wyschnąć. Matkę wpuszcza się do spe-
cjalnych klateczek.
We wszystkich krajach stosuje się jednakowy system znakowania matek. Do tego celu
uŜywa się 5 kolorów zmienianych w kaŜdym roku. Liczba uŜytych kolorów uwarunkowana
jest długością Ŝycia matki, która nie przekracza 5 lat. W zaleŜności od końcowej cyfry roku,
w którym urodziła się matka, stosuje się następujące kolory:
−
0 i 5 – niebieski,
−
1 i 6 – biały,
−
2 i 7 – Ŝółty,
−
3 i 8 – czerwony,
−
4 i 9 – zielony.
Matki oznakowane dają moŜliwość identyfikowania jej co do roku pochodzenia, a więc
i wieku. ToŜsamość matki jest szczególnie waŜna w pracy hodowlanej.
Kalendarz wychowu matek pszczelich
Prowadzenie wychowu matek pszczelich wymaga terminowego wykonywania czynności
w powiązaniu z cyklem rozwoju osobniczego matek. Niedotrzymanie tych warunków lub inne
zaniedbania kończą się niepowodzeniem.
W celu uzyskania larw jednodniowych, na cztery dni przed planowanym terminem
przekładania larw, izoluje się matkę pnia matecznego na jedną dobę. Po trzech dobach ze
złoŜonych jaj wykluwają się larwy. W dniu przekładania larw, na 2 do 6 godzin przed ich
poddaniem, układa się gniazdo w rodzinie wychowującej, pozostawiając przerwę na ramkę
hodowlaną. Bezpośrednio po wstawieniu ramki hodowlanej rodzinę starannie ociepla się.
W okresie bezpoŜytkowym, dobowe przybytki na wadze ula poniŜej 0,3–0,5 kg podaje się
rodzinie około 0,5 1 syty lub syropu. Na drugi, lub trzeci dzień po poddaniu larw, starannie
przegląda się gniazdo, niszcząc odciągnięte mateczniki na plastrach z czerwiem oraz
sprawdza się liczbę przyjętych larw matecznych. Izolację zasklepionych mateczników
wykonuje się przed, lub po histolizie. Izolując mateczniki w pierwszym terminie ramkę
hodowlaną, przenosi się do górnego korpusu silnej rodziny, który odizolowujemy od rodni
kratą odgrodową. Dysponując cieplarką, wyjęte z ramki hodowlanej listewki wraz
z matecznikami umieszcza się w specjalnych izolatorkach i wstawia do inkubatora.
Wykonując izolację w drugim terminie, wyjęte z ramki hodowlanej koreczki z matecznikami,
przenosi się do klateczek Zanedra. Klateczki wstawia się do cieplarki lub po umieszczeniu
w ramce klateczkowej do osieroconej rodziny.
Rys. 9. Ramka klateczkowa z zaizolowanymi matecznikami [4]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
19
Tabela 3. Stadia rozwojowe matki pszczelej oraz kolejne czynności przy wychowie matek [3]
Kolejny dzień
rozwoju
Stadium
rozwojowe matki
Kolejne
linienia
Stan matecznika
Wykonywane czynności
Zamknięcie matki pod
izolatorem
1
2
3
jajo
4
5
6
7
8
larwa zwinięta
I
II
III
IV
niezasklepiony
Przekładanie larw
9
10
11
12
13
14
15
16
larwa przędząca
przedpoczwarka
poczwarka
V
Histoliza
VI
zasklepiony
Izolacja mateczników I termin
Izolacja mateczników II termin
Zmodyfikowane metody wychowu matek pszczelich
Metoda Dolittla i Pratta
Jest powszechnie stosowana metodą wychowu matek pszczelich w sztucznie wykonanych
miseczkach woskowych. Obecnie coraz częściej zastępuje się je miseczkami z tworzywa
sztucznego.
Prawidłowo uformowane miseczki woskowe, lub plastykowe przykleja się do koreczków
za pomocą roztopionego wosku, po czym umieszcza je w listewkach ramki hodowlanej,
wprowadzając w wywiercone otwory, albo przymocowując bezpośrednio do listewek
Skompletowaną ramkę hodowlaną moŜna wstawić na kilka godzin, lub na noc do rodziny
wychowującej, pszczoły oszlifują miseczki – wygładzą ich wewnętrzne ścianki i przesycą
zapachem właściwym dla rodziny
Przekładanie larw naleŜy wykonywać w ciepłym pomieszczeniu o duŜej wilgotności
powietrza (temp. 25–27°C i wilg. wzgl. około 70%). Na dna miseczek za pomocą zapałki lub
zakraplacza umieszcza się po kropelce mleczka pszczelego
Larwy do wychowu matek bierze się z jasnobrązowego plastra, na którym trzy dni
wcześniej izoluje się matkę na jedną dobę. Przenoszony do pracowni plaster okrywa się
wilgotną ściereczką aby ochronić larwy przed wyschnięciem. W pracowni kładzie się na
dobrze oświetlonym stole i ogrzanym noŜem ścina komórki do połowy wysokości.
Rys. 10. Przekładanie larw do sztucznych miseczek matecznikowych [opracowanie własne]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
20
Do przekładania larw uŜywa się specjalnej metalowej łyŜeczki. Koniec jej podkłada się
pod larwę od strony grzbietowej, tak aby nie dotykała bezpośrednio łyŜeczki, lecz spoczywała
na mleczku a końce jej ciała wystawały poza łyŜeczkę. Unosi się następnie łyŜeczkę i ruchem
odwrotnym układa larwę w miseczce na środku mleczka. ŁyŜeczkę wycofuje się
przemieszczając ją po dnie komórki. Przygotowaną ramkę hodowlaną z przełoŜonymi
larwami, okrywa wilgotną ściereczką i przenosi do wcześniej przygotowanej rodziny
wychowującej, wstawiając między plastry z otwartym czerwiem.
Metoda İrosi Pala
Rodzinie wychowującej poddaje się ramkę hodowlaną z przełoŜonymi larwami
z dowolnej rodziny. Następnego dnia, gdy pszczoły złoŜą do miseczek mleczko, usuwa się
larwy, a na ich miejsce przenosi 2-3-dniowe jaja wraz z wyciętymi denkami komórek
z dziewiczego plastra pnia matecznego. Dna komórek z jajami o średnicy 3 mm wycina się za
pomocą specjalnej sztancy, po uprzednim ścięciu ścianek komórek aŜ do ich podstawy.
Metoda Jentera
Jest to bardzo prosta metoda umoŜliwiająca wychów matek zarówno z 3 dniowych jaj, jak
i 12-godzinnych larw Wyeliminowano w niej czynność przekładania larw łyŜeczką. Wymaga
jednak dysponowania specjalna ramką skonstruowaną przez jej autora. Ramka wraz ze
wszystkimi elementami wykonana jest z tworzywa sztucznego. Wewnątrz niej znajduje się
imitacja węzy o powierzchni 1,2 dm
2
, z „odciągniętymi” do 1/3 wysokości ścianami komórek
po jednej stronie. Co druga komórka ma odejmowane dno od strony przeciwnej. Powierzchnię
z zaczątkami komórek izoluje odejmowana nakrywka z kraty odgrodowej z otworem do
wpuszczania matki.
Rys. 11. Ramka Jentera widziana od frontu i od strony spodniej [opracowanie własne]
Rys. 12. Sposób umieszczenia ramki Jentera w plastrze do zaczerwienia [4]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
21
Prowadząc wychów tą metodą przymocowuje się ramkę do górnej beleczki plastra
w uprzednio wyciętym otworze. W rodzinie matecznej wieczorem odszukuje się matkę
i wpuszcza na ramkę Jentera, zamykając otwór plastykowym krąŜkiem. Następnego dnia rano
uwalnia się matkę. Czwartego dnia (wieczorem) wychowując matki z jaj, zaś przy wychowie
z larw – piątego (w południe), wyjmuje się z rodziny plaster z ramką Jentera, omiata z pszczół
i przenosi do pracowni. Wyjmuje się następnie dna komórek i wybiera z największymi jajami
(przy wychowie z jaj) lub błyszczącymi larwami obficie podlanymi mleczkiem (przy
wychowie z larw). Na wybrane denka nakłada się tulejki imitujące ściany komórek
i umieszcza na korkach Skompletowane miseczki na korkach wprowadza się do otworów
listewek ramki hodowlanej, którą poddaje się rodzinie wychowującej.
Metody wychowu w rodzinie bez matki
Wychów ciągły. Pozwala w duŜym stopniu zintensyfikować wychów matek. Mateczniki
przetrzymuje się w rodzinie wychowującej do momentu zasklepienia, czyli przez 5–6 dni
Potem mateczniki izoluje się i przenosi do cieplarki. Po zabraniu mateczników rodzinie
pszczelej poddaje się następną serię larw. W ten sposób moŜna poddać 3 kolejne serie bez
obawy o jakość matek. Postępując w ten sposób moŜna otrzymać do 90 zasklepionych
mateczników, poddając w kaŜdej serii po 30 larw. Liczba odciąganych mateczników
w rodzinie bezmatecznej nie zmniejsza się w kolejnych seriach. Po 3 seriach obniŜa się jednak
sukcesywnie jakość matek i wydłuŜa cykl rozwojowy.
Metoda Zandera
Poddawanie larw do rodziny bez czerwiu otwartego. Polega ona na poddawaniu serii larw
do rodziny bez czerwiu otwartego. W tym celu matkę pszczelą na 9 dni wcześniej zamyka się
w klateczce z kraty odgrodowej. Klateczka taka umoŜliwia kontakt matki z pszczołami
znajdującymi się w rodzinie. Po 9 dniach, kiedy nie ma czerwiu niezasklepionego, matkę
usuwa się, a do rodziny poddaje się serię larw. W takiej rodzinie jest duŜo pszczół
karmicielek, a nie ma larw. Stwierdzono jednak, Ŝe brak czerwiu otwartego wpływa na
ograniczenie ilości mleczka pszczelego, wydzielanego przez gruczoły gardzielowe pszczół.
Najczęściej jednak przyjmuje się, Ŝe sposób wychowu bez czerwiu nie jest odpowiedni.
Modyfikacja tej metody polega na dziewięciodniowym ograniczeniu matki w czerwieniu
na 3 plastrach. Następnie zabiera się matkę z plastrami, ale bez pszczół i tworzy odkład. Do
odkładu wykorzystuje się pszczoły z innej rodziny. Przygotowana rodzina wychowująca
pozostaje bez matki i czerwiu otwartego, ale z duŜą ilością pszczół karmicielek. Rodzina taka
bardzo dobrze przyjmuje larwy.
Wychów w rodzinach zasilanych czerwiem
MoŜna wydłuŜyć okres zdolności rodziny pszczelej do wychowu matek zasilając ją
plastrami z czerwiem lub z pszczołami. Zasilanie czerwiem jest bardziej odpowiednie. Po
pewnym czasie, mimo duŜej ilości pszczół w rodzinie wychowującej, mateczniki nie są
odbudowywane. Do takiej rodziny moŜna jedynie juŜ poddać matkę.
Wychów metodą Sklenara w ulu leŜaku
Jest to metoda dwurodzinna. Jedna rodzina posiada matkę , druga jest bezmateczna. Po
6–24 godzinach od zabrania matki, poddaje się im serię larw. Po 10 dniach zabiera się
mateczniki i poddaje się im matkę wziętą z rodziny z drugiej rodziny. Do rodziny
pozbawionej matki, poddaje się serię larw. Po 10 dniach i z tej rodziny zabiera się serię
mateczników, matkę zaś przenosi się z drugiej rodziny i powtarza cykl.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
22
Wychów w obecności matki
Wychowując matki tym sposobem uzyskujemy matki pszczele najlepszej jakości.
Budowa mateczników spowodowana jest przez takie same bodźce, jakie występują podczas
cichej zmiany matek lub rójki. PoŜądane jest, aby pszczoły z rodziny wychowującej były
w nastroju rojowym lub do cichej wymiany.
Wychów w obecności matki moŜna prowadzić w ulach leŜakach lub stojakach. Do
rodziny wychowującej poddaje się nie więcej niŜ 20 larw.
Układ gniazda. Rodzinę pszczelą dzieli się w ulu na 2 części. W pierwszej z nich, mającej
dostęp do wylotu, pozostaje czerwiąca matka, a układ gniazda zbliŜony jest do układu
w normalnej rodzinie. Drugą część, w której prowadzony będzie wychów, oddziela się kratą
odgrodową lub przegrodą z okienkiem z kraty odgrodowej. W tej części gniazda, w środku,
obok ramki hodowlanej, układa się plastry z duŜą ilością czerwiu otwartego, a po bokach
plastry z pyłkiem, czerwiem krytym oraz pokarmem węglowodanowym.
W ulach o korpusowym układzie gniazda część rodziny, w której prowadzony jest
wychów, znajduje się w górnym korpusie.
Rys. 13. Układ gniazda przy wychowie w obecności matki: 1 – plaster okrywowy 2 – syrop, 3 – czerw kryty,
4 – czerw otwarty, 5 – pierzga, 6 – miód, 7 – miseczki z młodymi larwami [4]
Rys. 14. Układ gniazda w ulu wielokorpusowym przy wychowie w obecności matki: 1 – plaster do zaczerwienia,
2 – miód, 3 – czerw kryty, 4 – czerw otwarty 5 – pierzga, 6 – miseczki z młodymi larwami [4]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
23
Kratą odgrodową przesłania się dolny korpus częściowo lub całkowicie „na głucho”.
W ciągu pierwszej doby po poddaniu larw rodzina jest podzielona na 2 części oddzielone
od sobie. Potem umoŜliwia się pszczołom kontaktowanie się przez odsłonięcie kraty
odgrodowej.
Wykorzystanie startboksów
Larwy są lepiej przyjmowane przez rodzinę, jeŜeli w początkowym okresie po poddaniu
stosuje się odkłady przyjmujące, zwane teŜ startboksami lub starterami. Startboks moŜe być
skrzynką róŜnej konstrukcji, lub całkiem prosty jako transportówka. Zostaje zaopatrzony
w plaster z zapasem miodu i pierzgi. Do środka strząsa się robotnice z mniej więcej
7 plastrów z czerwiem, co stanowi około 2 kg pszczół. Startboks zamyka się i do chłodnego
ciemnego pomieszczenia. Pszczoły karmi się syropem cukrowym. Następnego dnia, a więc po
upływie niecałej doby, do transportówki poddaje się od 60 do 90 larw, czyli 2–3 razy więcej
niŜ rodzinie wychowującej. Bezpieczną zasadą jest na kaŜde 1kg pszczół (10 tys.) poddawać
30 larw. Są one akceptowane prawie w 100%. Larwy są obficie podlane mleczkiem. W tym
samym dniu lub w następnym przyjęte larwy poddaje się rodzinie wychowującej.
Startboks moŜna wykorzystać do poddania 2–3 serii. Potem rodzinom pszczelim naleŜy
umoŜliwić oblot i ewentualnie wykorzystać ponownie. Praktycznie jednak poddaje się 3 serie
co 4–5 godzin. Czwartą serię pozostawia się aŜ do zasklepienia mateczników.
Ewidencja wychowu matek pszczelich
W pasiekach prowadzących wychów matek pszczelich prowadzona jest ewidencję
wychowu matek pszczelich w formie tabeli. Rzetelne notatki mogą być równieŜ prowadzone
w innej postaci tabel czy notatek.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
24
Ewidencja wychowu matek pszczelich
W okresie od roku ............... do ...............................
Nr pasieki...........................
Właściciel pasieki................
................................................................
Adres pasieki..........................................................................
Str..............................
Poddawanie larw
Izolowanie
mateczników
Wygryzanie
matek
Zagospodarowanie matek w sztukach
nieunasienionych
unasienionych
Lp.
Numer pnia
wychowującego
Nr i znak
tułowiowy
matki
hodowlanej
data
liczba
Liczba
odciągniętych
mateczników
data
liczba
data
Liczba
prawidłowo
rozwiniętych
pasieka
własna
sprzedano trutowisko inseminacja
pasieka
własna
sprzedano
straty
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
25
4.1.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.
1. Jakie są optymalne warunki wychowu matek pszczelich?
2. Jakie czynniki wpływają na wartość matek pszczelich?
3. Jak w naturalny sposób moŜna pozyskiwać matki pszczele ?
4. Opisz uproszczone sposoby wychowu matek pszczelich?
5. Jak powinien przebiegać wychowów matek pszczelich?
6. Jak znakujemy matki pszczele?
7. Wymiń i opisz współczesne metody wychowu matek pszczelich?
8. Jak naleŜy układać terminarz wychowu matek pszczelich?
4.1.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Przygotuj rodzinę pszczelą do wychowu matek w obecności matki w ulu leŜaku.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenia, powinieneś:
1) wybrać odpowiednią rodzinę w ulu leŜaku,
2) odszukać matkę w rodzinie zasiedlającej leŜak,
3) podzielić ul na dwie nierówne części, wstawiając szczelny zawór przy dodatkowym
wylocie,
4) umieścić matkę oraz plastry z czerwiem krytym i zapasami w części ula z dodatkowym
otworem wylotowym,
5) pozostawić w drugiej części ula wolną przestrzeń przeznaczonej do wychowu matek, na
ramkę hodowlaną, układając 4 beleczki międzyramkowe,
6) wstawić bliŜej ścian kolejno najpierw plastry z czerwiem otwartym, a następnie
z zapasami pierzgi oraz miodu,
7) przypiąć pasek kraty odgrodowej na wylot.
WyposaŜenie stanowiska pracy:
−
podstawowy sprzęt pasieczny podkurzacz, dłuto, transportówka,
−
ubranie ochronne pszczelarza,
−
beleczki odstępnikowe do wybranego typu ula,
−
rodzina pszczela przygotowana do wychowu matek pszczelich w ulu leŜaku,
−
pasek kraty odgrodowej.
Ćwiczenie 2
Izolacja mateczników.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenia, powinieneś:
1) wyjąć ramkę hodowlaną z zasklepionymi matecznikami z rodziny wychowującej,
2) omieść z pszczół ramkę z matecznikami, okryć ściereczką, jeŜeli jest chłodno i przenieść
do pracowni,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
26
3) odrywać z listewki mateczniki i umieścić je w klateczkach Zandera a następnie w ramce
klateczkowej zachowując pionową
pozycję ramki delikatnie,
4) ściąć ostrym skalpelem mateczniki obudowane dziką zabudową,
5) wstawić do cieplarki ramki klateczkowe z matecznikami,
6) uzyskać właściwą wilgotność w inkubatorze poprzez umieszczenie w nim płaskiego
naczynia wypełnionego wodą, jeŜeli jest taka potrzeba.
WyposaŜenie stanowiska pracy:
–
podstawowy sprzęt pasieczny podkurzacz, dłuto, transportówka,
–
ubranie ochronne pszczelarza,
–
klateczki do izolacji mateczników Zandera,
–
rodzina pszczela wychowującą z zasklepionymi matecznikami.
4.1.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak
Nie
1) opisać czynniki wpływające na jakość matek pszczelich?
2) pozyskiwać matki pszczele naturalnymi sposobami?
3) opisać uproszczone metody wychowu matek pszczelich?
4) opisać czynności związane z przygotowaniem wychowu matek
pszczelich?
5) znakować matki pszczele?
6) ułoŜyć kalendarz wychowu matek pszczelich?
7) opisać współczesne metody wychowu matek pszczelich?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
27
4.2. Postępowanie z młodymi matkami po wygryzieniu
4.2.1. Materiał nauczania
Unasienianie matek pszczelich
Młoda matka staje się pełnowartościowa jeŜeli zostanie unasieniona. Dojrzałość płciową
osiąga w wieku ok. 7 dniu, chociaŜ zdarza się, Ŝe na loty godowe wylatują matki juŜ 5-cio
dniowe. Po trzech dniach od unasienienia się matki zaczynają czerwienie. Są róŜne
okoliczności np. opady deszczu uniemoŜliwiające matce naturalne unasienionie się
w odpowiednim terminie. Nawet matki 20 dniowe unasienione mogą być wartościowe.
Jednak jeŜeli unasienienie nie nastąpi do ok. 25 dnia Ŝycia matka zaczyna ona czerwić
trutowo. Naturalne unasienianie matek pszczelich moŜna przeprowadzać na róŜne sposoby.
W normalnej rodzinie pszczelej. Młode matki w wieku nawet do 3 dni są chętnie
przyjmowane przez robotnice gdyŜ pszczoły często nie odróŜniają ich od robotnic. Matki
nieunasienione, poddaje się do normalnych rodzin na miejsce uprzednio zabranych starych
matek. Przyjęta przez pszczoły matka wylatuje na lot godowy, odbywa kopulację, a następnie
rozpoczyna czerwienie. Problemy sprawia zaakceptowaniem nieunasienionych matek w tych
rodzinach, z których wcześniej zabrano matki unasienione. Poddawanie takich matek moŜe
być skuteczne tylko wtedy, gdy ,rodzina jest bezmateczna przez kilka dni i gdy zlikwidowano
w niej mateczniki ratunkowe.
W odkładzie. W celu unasienienia matki moŜna utworzyć odkład składający się
najczęściej z trzech plastrów. W dwu skrajnych plastrach jest zapas pokarmu
węglowodanowego i pierzgi. Matkę poddaje się w klateczce Zandera na środkowym plastrze
z czerwiem. Odkłady z młodymi pszczołami chętnie przyjmują matki do unasienienia,
poddane nawet od razu po osieroceniu.
W górnym korpusie. Korpusy oddziela się przy pomocy przegrody. W górnym korpusie
otwiera się wylot ze strony najczęściej przeciwnej. Do oddzielonej części korpusa górnego
poddaje się matkę pszczelą. Po oddzieleniu górnego korpusu i otworzeniu odrębnego wylotu,
pszczoły lotne powrócą do głównej, dolnej części rodziny pszczelej. W ten sposób w górnej
części utworzy się odkład, składający się z pszczół nielotnych. Oddzielona górna część
gniazda będzie więc wymagała ścieśnienia. Matki poddaje się najczęściej w tym samym lub
następnym dniu po utworzeniu odkładu i zlikwidowaniu mateczników ratunkowych.
W nadstawce. Tak samo jak w korpusie moŜna unasieniać matki w nadstawce, przy czym
całą nadstawkę naleŜy traktować jako odrębny ulik weselny. Po unasienieniu i zabraniu matek
nadstawkę ustawia się na rodzinie pszczelej w celu wygryzienia się pszczół z plastrów.
Unasienianie matek w ulikach weselnych
Ulik weselny słuŜy do przetrzymywania matek pszczelich wraz z towarzyszącymi jest
pszczołami do momentu podjęcia czerwienia. Uliki mogą mieć róŜne rozwiązania
konstrukcyjne i będzie spełniał swoje przeznaczenie jeśli będzie prosty w obsłudze, tani
i będzie zapewniał rodzinkom weselnym odpowiednie warunki biologiczne.
Ogólne zasady konstrukcji ulików weselnych.
Ulik weselny zasadniczo zbudowany jest z 3 komór: gniazdowej, pokarmowej
i klateczkowej. Matkę poddaje się do komory klateczkowej lub wpuszcza się ją przez wylot
bezpośrednio do tworzonej rodzinki weselnej. Komora pokarmowa moŜe być przystosowana
do pokarmu płynnego, a więc syropu cukrowego lub do pokarmu stałego, którym najczęściej
jest ciasto miodowo-cukrowe. W części gniazdowej osadzona jest rodzinka weselna – inaczej
nukleus.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
28
Pszczoły wraz z matką osadza się na plastrach oraz częściowo na węzie. Pszczoły
przystępują do odbudowywania węzy. Po pewnym czasie w plastrach pojawia się zapas
pokarmu. Nieunasieniona matka pszczela wylatuje z ulika weselnego w celu odbycia lotów
godowych. Po unasienieniu wraca i rozpoczyna czerwienie.
Uliki weselne mogą być róŜnych rozmiarów. Najmniejszy, tzw. mini ulik, powinien być
zasiedlony przynajmniej przez 60 g pszczół. Jednak takie bardzo małe sprawdzają się
w dobrych warunkach klimatycznych. Ulik weselny duŜy ma wymiary ramki gniazdowej ula.
W jednym futerale moŜe znajdować się róŜna liczba ulików weselnych. Najlepsze wyniki
uzyskuje się w ulikach weselnych znajdujących się w odrębnych futerałach. Gorsze efekty
unasieniania w ulikach z większą liczbą nukleusów są spowodowane częstym błądzeniem
matek i zlotami pszczół z innych rodzinek weselnych. Matki lepiej unasieniają się w ulikach
wieloramkowych niŜ jednoramkowych o tych samych wymiarach plastrów.
Uliki weselne powinny mieć kształt prostopadłościanu, co umoŜliwia ich transport na
trutowisko. Materiał do budowy ulików powinien być lekki, wytrzymały i mieć dobre
właściwości izolacyjne. Coraz powszechniej do budowy ulików stosowany jest odpowiednio
spieniony styropian. Zamiast ramek wykorzystywane są niekiedy snozy.
Przykłady ulików weselnych
Ulik Zandera. Ramka w tym uliku ma wymiary 200 x 200 mm. W futerale znajdują się
2 uliki, mające wyloty z dwóch przeciwnych stron. Ulik Zandera składa się z trzech części:
gniazdowej, pokarmowej i klateczkowej. Komora’ gniazdowa jest z dwóch stron oszklona, co
ułatwia zasiedlanie pszczół i wyszukiwanie matki. MoŜe zmieścić się w niej od 75 do 250 g
pszczół. W komorze pokarmowej mieści się około 0,5 kg ciasta miodowo-cukrowego. Jes1i
unasienianie przeciąga się, ciasta nie wystarcza i trzeba je uzupełnić. W trakcie zasiedlania do
komory klateczkowej poddaje się matkę w klateczce Zandera, której otwór zatyka się ciastem.
Wentylacja ulika znajduje się na dnie. Ulik Zandera, mimo Ŝe jest najbardziej
rozpowszechnionym typem ulika w Polsce
,
nie zawsze gwarantuje, odpowiednie warunki
bytowania rodzinkom weselnym. Podczas zbyt zimnych dni pszczoły przechodzą do komory
pokarmowej, a podczas zbyt gorących wylegają przez wylotek na zewnątrz.
Rys. 15. Ulik weselny typu Zandera: a) futerał na dwa uliki, b) przekrój pionowy futerału z ulikami
umieszczonymi wewnątrz, c) ulik weselny, d) przekrój podłuŜny ulika weselnego; 1 – siatka
wentylacyjna, 2 – wylot, 3 – rameczka, 4 – szybka przykrywająca, 5 – komora pokarmowa, 6 – komora
na klateczkę z matką [1]
Ulik konstrukcji B. Macewicza. Obecnie zyskują duŜe uznanie uliki trapezoidalne
(rys. 16) 5. Są one budowane ze styropianu lub drewna i płyty pilśniowej, z pomieszczeniem
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
29
na 2–3 lub 5 snozowych
plasterków i podkarmiaczkę. W eksploatacji są tanie, łatwe
w obsłudze i nie potrzeba duŜo pszczół do ich nasiedlenia. Zapewniają dobre warunki
matkom.
Ryc. 16. Trapezoidalny ulik weselny Macerewicza: a) daszek obity blachą aluminiową, b) powałka z folii,
c) snozy, d) snoza z wprawioną węzą, e) snoza z przytwierdzoną klateczką do przetrzymywania matki;,
f) komora pokarmowa, g) zatworek, h) komora gniazdowa, i) dennica, j) otwór wentylacyjny, k) otwór
wylotkowy, l) podstawa ulika, ł) pręt metalowy podstawki [1]
Zasiedlanie ulików weselnych
Przygotowanie pszczół do zasiedlania. Pszczoły z rodziny strząsa się do transportówki,
naleŜy tak pobierać pszczoły aby nie dostała się matka. MoŜna uŜyć metalowego leja.
Strząsane do leja pszczoły spryskuje się wodą, zapobiega to rozlatywaniu się pszczół i lepiej
się zsuwały. MoŜe ona być wypełniona pszczołami do połowy objętości. Potem transportówkę
wnosi się do pomieszczenia o temperaturze mniejszej niŜ 10°C na okres od 6 godzin do
1 doby. Pszczoły karmi się rzadkim syropem cukrowym. Następnego dnia, najlepiej
wieczorem, nasiedla się pszczołami uliki weselne.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
30
Rodzinki weselne wywoŜone na trutowisko powinny być bez trutni. Trutnie naleŜy odsiać
uŜywając kraty odgrodowej. Do transportówki z pszczołami wkłada się odpowiednio
dopasowaną kratę odgrodową. Pszczoły, dąŜąc do światła, przechodzą przez nią same do góry
i gromadzą się nad kratą, trutnie zaś pozostają na dnie.
Tworzenie rodzinki weselnej polega na wsypaniu pszczół do ulików weselnych. Nabiera
się je kubkiem lub łyŜką wazową. Do ulika Zandera najlepiej stosować łyŜkę o pojemności
20 cm
2
. Przed nasiedleniem naleŜy uliki wyposaŜyć w pokarm. Do przygotowanych rodzinek
poddaje się nieunasienione matki pszczele. Matka moŜe być w uliku weselnym juŜ w czasie
nasypywania pszczół. Znajduje się ona wówczas w klateczce, której otwór wyjściowy
zalepiono ciastem miodowo-cukrowym. Matkę moŜna równieŜ wpuszczać do rodzinek
weselnych przez wylot, po uprzednim zanurzeniu jej w wodzie lub w płynnym miodzie. Tak
poddana matka zachowuje się spokojnie i jest akceptowana przez pszczoły.
Przygotowane uliki przenosi się na jeden lub kilka dni do ciemnego i chłodnego
pomieszczenia. Następnie przewozi się je na trutowisko. Rodzinki weselne moŜna
przetrzymywać w piwnicy do 4 dnia Ŝycia matki. W tym czasie matka jeszcze nie wylatuje na
lot godowy, a pszczoły rozpoczynają odbudowę plastrów.
W kaŜdej rodzince weselnej powinna znajdować się węza lub wolna przestrzeń do
budowy plastrów. Niespełnienie tego warunku, a więc wstawienie do ulika weselnego tylko
odbudowanych plastrów, jest przyczyną opuszczania ulików przez rodzinki.
Do nasiedlania ulików moŜna uŜyć pszczół z rodziny wychowującej. Pszczoły te bardzo
chętnie akceptują matkę i troskliwie się nią zajmują. Uliki wstawiane są na jeden lub kilka dni
do piwnicy, a następnie wystawiane najlepiej o zachodzie słońca. JeŜeli uliki wystawiamy na
pasieczysku moŜe dochodzić do ucieczki pszczół. Przetrzymywanie nasiedlonych ulików
w chłodnym pomieszczeniu powoduj, Ŝe pszczoły zapominają o swojej dawnej rodzinie
i zaczynają tworzyć nową społeczność. W innym przypadku rodzinki weselne wystawiane na
pasieczysku lub w jego pobliŜu często uciekają z ulików i tworzą małe roje. Zdarza się to
najczęściej wtedy, gdy stosowane są uliki o słabszej izolacji.
Inna metoda tworzenia rodzinek polega na tym, Ŝe silną rodzinę odstawia się na bok, na
odległość co najmniej 10 m. Na jej miejsce stawia się pusty ul. Z rodziny odstawionej
przenosi się do niego ramkę wraz z matką. Na dawne miejsce zlatują się równieŜ pszczoły
lotne. Po 4 godzinach pszczoły pozostałe w rodzinie odstawionej moŜna podzielić na rodzinki
weselne. Ramki z czerwiem z rodziny odstawionej, przenosi się do utworzonego odkładu lub
sąsiednich rodzin.
Pszczoły nielotne moŜna łatwo oddzielić od trutni. W tym celu na płycie pilśniowej
ustawia się korpus z 3 plastrami niedojrzałego miodu. Na nim kładzie się kratę odgrodową,
a na wierzchu stawia się jeszcze jeden korpus. Do górnego korpusu strząsa się pszczoły
i odymia je. Pszczoły lotne powracają do swoich rodzin, a pszczoły nielotne przechodzą do
dolnego korpusu. Przed strząśnięciem pszczół do górnego korpusu nie trzeba wyszukiwać
matki, poniewaŜ po odymieniu pszczół pozostanie ona na kracie odgrodowej. Do tego samego
korpusu moŜna pobierać i strząsać pszczoły z kilku rodzin.
Pokarm dla rodzinek weselnych
Ciasto miodowo-cukrowe jest pokarmem do karmienia pszczół w ulikach weselnych.
Wyrabia się je z miodu i cukru pudru w proporcji 1:4. Prawidłowo wyrobione ciasto po
uformowaniu kuli nie rozpływa się, ale jest elastyczne.
Syrop cukrowy i syta moŜe być teŜ uŜywana do podkarmiania rodzinek weselnych, po
wystawieniu na trutowisko. Syrop cukrowy dla rodzinek weselnych powinien być gęsty.
Sporządza się go w proporcji 2 kg cukru i 1 litr wody. Stosowanie nawet tak gęstego syropu
moŜe spowodować rabunki, szczególnie w okresach słabszych poŜytków. Syropu nie moŜna
dawać rodzinom pszczelim bezpośrednio po przewiezieniu na trutowisko, a dopiero po
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
31
odbyciu przez pszczoły pierwszych lotów przeciwnym razie topiłyby się one
w podkarmiaczce.
Unasienianie matek pszczelich
Matki Po osiągnięciu dojrzałości płciowej wylatują kilkakrotnie z ulika, aby odbyć
kopulację z trutniami. Po kilku dniach od ostatniej kopulacji rozpoczyna składanie jaj, czyli
czerwienie.
Wyniki unasieniania zaleŜą od kondycji matki, jakości opieki pszczół towarzyszących jej
i warunków atmosferycznych w okresie wykonywania przez nią lotów godowych. Warunki
atmosferyczne mają największy wpływ na unasienianie się matek. PrzedłuŜające się deszcze
mogą opóźnić unasienienie się matki o kilka tygodni. Matki, starsze jak 3 tygodniowe, nie
mogą się juŜ efektywnie unasienić. Są mniej wartościowe nawet wówczas, gdy rozpoczną
składanie jaj zapłodnionych. Po krótkim okresie bowiem zapas plemników w ich zbiorniczku
nasiennym wyczerpuje się i matki takie trutowieją lub pszczoły same likwidują taką matkę juŜ
po poddawaniu.
Pierwszy loty matek są lotem orientacyjnymi. Matka zdolna jest do niego juŜ w wieku
około 5 dni. Pierwszy lot orientacyjny trwa od 5 do 15 minut. W parę dni potem dochodzi do
właściwych lotów weselnych, których moŜe być aŜ 3. W czasie kaŜdego lotu matka kopuluje
z jednym lub kilkoma trutniami. Średnio przyjmuje się Ŝe matki unasieniają się 8 trutniami.
Loty odbywają się najczęściej w godzinach popołudniowych między 12.00 a 16.00,
w temperaturze 20°C. Szczególnie intensywne loty następują po długim okresie niepogody.
Do kopulacji z trutniem tylko w ściśle określonych warunkach: w locie, na wysokości
przynajmniej 10 m i w miejscach gromadzenia się trutni. Po ostatniej kopulacji w danym dniu
matka przynosi ze sobą znamię weselne, które jest częścią aparatu kopulacyjnego trutnia.
Znamię to usuwają z niej później pszczoły robotnice.
Tylko około 1/8 plemników, które znajdują się w narządach płciowych matki po
kopulacji, trafia do jej zbiorniczka nasiennego. Reszta jest wydalana wraz z znamieniem
weselnym. Zbiorniczek nasienny matki ma pojemność 1,2 mm
3
i moŜe zawierać od 5 do 7
milionów plemników. Plemniki zachowują swoją aktywność dzięki temu, Ŝe przez ścianki
zbiorniczka dostarczane są im odpowiednie substancje odŜywcze oraz tlen.
Unasienianie matek w ulikach weselnych na trutowisku
Trutowisko jest to miejsce, gdzie ustawia się rodzinki weselne z młodymi matkami do
unasienienia. UŜywa się do tego trutni z określonej grupy rodzin ojcowskich.
Trutowisko powinno być zabezpieczone przed nalotem obcych trutni około
pięciokilometrowym pasem izolacyjnym. Obecnie zaleca się pas izolacji nawet 9–10 km.
Matki latają na odległość 3 km, a trutnie nawet 6 km. Na przestrzeni tego pasa nie moŜe być
Ŝ
adnych rodzin pszczelich i których mogłyby zalatywać trutnie o nieznanym pochodzeniu.
W celu zapewnienia poŜądanych kojarzeń, na jedną matkę powinno przypadać co najmniej
30 trutni, chociaŜ do dobrego unasienienia potrzebuje ona 8 trutni. Trutnie z jednej rodziny
ojcowskiej mogą unasienić 50 matek. Minimalna liczba rodzin ojcowskich na trutowisku
nigdy nie powinna być mniejsza niŜ 5, niezaleŜnie od liczby matek wystawionych do
unasienienia.
Rodziny ojcowskie powinny jak najwcześniej rozpocząć wychów trutni. Okres rozwoju
osobniczego trutni jest znacznie dłuŜszy niŜ okres rozwoju matek i wynosi 24 dni.
W przeciągu kolejnych 14 dni uzyskuje on dojrzałość płciową. Pojawianie się trutni
w rodzinach oraz ich usuwanie z rodzin, ogranicza okres wychowu matek pszczelich.
Problemem jest zarówno bardzo wczesny, jak i bardzo późny wychów trutni w rodzinach. Na
3 tygodnie przed rozpoczęciem wychowu matek pszczelich w rodzinach ojcowskich powinien
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
32
znajdować się czerw trutowy. Od momentu złoŜenia jaj, do wykształcenia się dojrzałego
trutnia, upływa prawie 6 tygodni. Matka moŜe być unasieniona po upływie ponad 3 tygodni od
złoŜenia jaja (16 + 7 dni).
Pełnowartościowe trutnie moŜna otrzymać równieŜ od pszczół trutówek. W tym celu
pszczoły karmicielki strzepuje się do startboksu, podkarmia syropem, ciastem pyłkowym
i osadza na plastrach trutowych. Po 10 dniach trutówki przystępują do czerwienia.
Początkowo jaja ich są zjadane, lecz później przy dobrym dopływie poŜytku pyłkowego
pszczoły zaczynają je normalnie pielęgnować. Zaczerwione plastry przenosi się do rodzin,
które będą kontynuowały opiekę nad czerwiem trutowym.
Uliki weselne na trutowisko moŜna przetransportować w dzień. Po przewiezieniu
wszystkie uliki weselne naleŜy rozstawić na trutowisku. Otwiera się je wieczorem, kiedy
pszczoły się uspokoją. Pszczoły z tych rodzinek dokonują oblotu dopiero następnego dnia.
rano. Otwieranie ulików w ciągu dnia moŜe być przyczyną ucieczki rodzinek.
Uliki mogą być ustawione na palikach, rampach, podstawkach lub na ziemi. ZagroŜeniem
są mrówki. W celu zabezpieczenia rodzinek weselnych przed mrówkami paliki, na których
stoją rodzinki, naleŜy posmarować dookoła rzadkim towotem, gęsty szybko wysycha. Pod
uliki ustawione na ziemi naleŜy podłoŜyć arkusz papieru namoczoną w zuŜytym oleju
silnikowym. Zapach oleju nie odstrasza pszczół i matek, ale odstrasza mrówki.
Odbiór matek z rodzinek weselnych
Dobra kondycyjnie matka, w sprzyjających warunkach, unasienia się w 7 dniu Ŝycia,
a w 2–3 dni później rozpoczyna czerwienie. Matki, które zaczynają czerwi przed upływem 14
dnia Ŝycia, moŜna odbierać z ulików weselnych bezpośredni po rozpoczęciu składania przez
nie jaj. NaleŜy przy tym pamiętać, Ŝe jaja od dobrej matki powinny być przyklejone do dna,
a nie do boku komórki pszczelej.
Matki pszczele, które rozpoczynają czerwienie w późniejszym terminie, odbiera się
dopiero po zasklepieniu czerwiu i ustaleniu, Ŝe ze złoŜonych jaj rozwija się czerw pszczeli.
Matki czerwiące trutowo likwiduje się. W sytuacji moŜe równieŜ budzić fakt składania kilku
jaj do jednej komórki. Najczęściej nie jest to spowodowane wadą matki, lecz zbyt małą
powierzchnią plastra do czerwienia. W takim przypadku naleŜy poczekać, aŜ czerw
znajdujący się w plastrze zostanie zasklepiony.
W wielu pasiekach hodowlanych likwiduje się matki, które nie rozpoczynają, czerwienia
dostatecznie wcześnie, np. do 16 dnia Ŝycia. Późniejsze rozpoczęcie przez matkę czerwienia
wskazuje na jej niŜszą wartość uŜytkową.
W przypadku zaginięcia matki w rodzince weselnej po upływie paru tygodni równieŜ
pojawiają się jaja. Są to jaja składane przez pszczoły trutówki fizjologiczne. Nie są one
przyklejone do dna komórki, poniewaŜ trutówki nie mogą dosięgnąć tam odwłokiem.
Umieszczane są nawet w komórkach z pierzgą. W komórce takiej zazwyczaj znajduje się
kilka jaj.
Przesyłanie matek pszczelich do odbiorców
Obrót natkami pszczelimi jest obecnie powszechny .Matki pszczele przesyłane są do
odbiorców na bardzo róŜne odległości.
Podczas przesyłania matek pocztą, wymagane jest właściwe ich zapakowanie. Aby
zapobiec stratom matek podczas przesyłki naleŜy zapewnić im odpowiednie warunki. Nie
doprowadzić do przegrzania, wystawienia na słońce oraz nie uszkodzić mechanicznie. Matki
wytrzymują nawet temperaturę od 18°C do 41°C. NaleŜy je koniecznie umieszczać
w odpowiednich klateczkach wysyłkowych, połączonych ze sobą na stałe.
W Polsce rozpowszechnione jest przesyłanie klateczek wysyłkowych w grubych
kopertach. Aby zapewnić dopływ powietrza, w kaŜdej z nich trzeba zrobić dziurkaczem 1 lub
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
33
2 otwory. Klateczki z matkami powinny być nadawane jako przesyłki priorytetowe. Na paczce
powinien znajdować się napis „Ŝywe pszczoły”.
Przygotowanie klateczek z matka mi do wysyłki
Przygotowanie klateczek polega na napełnieniu komory pokarmowej ciastem miodowo-
cukrowym, w przypadku klateczek nieplastykowych i odpowiednim zatkaniu otworu
wyjściowego. Jednorazowo napełnia się ciastem miodowo-cukrowym tyle klateczek, ile
potrzeba na najbliŜszy okres. Następnie do klateczek tych wpuszcza się pszczoły.
Budowa klateczek wysyłkowych. Klateczka wysyłkowa powinna mieć co najmniej
2 komory. Niektóre typy klateczek posiadają równieŜ komorę na wodę. Trzeba w niej
umieścić przynajmniej 25 g ciasta miodowo-cukrowego i 8–10 pszczół towarzyszących
matce. Matki w takiej klateczce wytrzymują transport przez okres 2 tygodni. Optymalna
temperatura do przetrzymania w klateczkach matek wraz z pszczołami wynosi 20°C.
Rodzaje
klateczek
wysyłkowych.
W
Polsce
łatwo
dostępne
i
najbardziej
rozpowszechnione są plastykowe klateczki o róŜnych wymiarach. Jest nią na przykład
klateczka o wymiarach 70 x 40 mm. Składa się ona z 2 komór. W jednej komorze umieszcza
się pokarm, a w drugiej pszczoły towarzyszące. Klateczki te łatwo jest nakładać jedna na
drugą.
Klateczka Babika jest większa. Ma wymiary 90 x 37 x 14 mm i znajdują się w niej
4 komory: jedna dla pszczół, dwie z ciastem miodowo-cukrowym. Mniejsza komora dla
pszczół, wchodzących z rodziny do klateczki i większa z ciastem miodowo-cukrowym dla
pszczół wypuszczających matkę, a takŜe komorę z gąbką nasączoną wodą.
Napełnianie klateczek pszczołami. Przygotowane klateczki wysyłkowe napełnia się
młodymi pszczołami chwytanymi za skrzydełka na plastrze z czerwiem. Otwór klateczki po
napełnieniu pszczołami okresowo zamyka się. Po wpuszczeniu do niej na trutowisku matki
zamyka się na stałe .Do napełnienia klateczek uŜywa się tylko pszczół młodych.
Do napełniania klateczek moŜna równieŜ posługiwać się transportówką. Strząsa się do
niej pszczoły, obsiadające plastry z czerwiem, a następnie odymia. Na skutek tego pszczoły
lotne powracają do ula, a młode pozostają w transportówce. Następnie do klateczek nagarnia
się pszczoły. Stosuje się teŜ usypianie pszczół do klateczek CO
2
. NaleŜy się liczyć z tym, Ŝe
takie pszczoły będą krócej Ŝyły, jednak budzące się pszczoły nie wykazują agresji wobec
matki.
Sztuczna inseminacja matek pszczelich
Unasienianie matek pszczelich trutniami z konkretnej rodziny, gwarantuje tylko
inseminacja. Do unasienienia jednej matki naleŜy pobrać do strzykawki spermę od średnio 8
trutni w ilości około 8 mm
3
. Czynność tę wykonuje się pod mikroskopem stereoskopowym.
U dojrzałych trutni aparat moŜna wynicować nawet po lekkim uciskaniu odwłoka albo tylko
po dotknięciu. Wytrysk nasienia następuje w wyniku skurczu mięśni odwłoka. Jest on
wyraźnie wyczuwalny jako stwardnienie odwłoka trutnia. Najpierw wydziela się sperma
w ilości około 1,7 mm
3
, a potem śluz. Sperma jest koloru kremowego i tym róŜni się od
białego śluzu. W 1 mm
3
znajduje się od 7,5 do 9,4 miliona plemników.
Sperma bez śluzu moŜe być w normalnych warunkach przechowywana przez 6 tygodni
w sterylnych kapilarach, przepłukanych wcześniej antybiotykami. Końce kapilar moŜna
zatapiać nad palnikiem lub zatapiać woskiem. W spermie przechowywanej w miejscach
zacienionych w temperaturze 14°C, plemniki zachowują Ŝywotność nawet przez kilka
miesięcy. Nasienie przechowywane w kapilarach przez 48 godzin w temperaturze 12°C nie
róŜni.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
34
Rys. 16. Wynicowany aparat kopulacyjny trutnia podczas pobierania nasienia [opracowanie własne]
Aparaty do unasieniania matek pszczelich. Istnieje wiele modyfikacji aparatów do
sztucznego unasieniania matek pszczelich, przy czym najbardziej rozpowszechniony jest
aparat Mackensena i jego nieznacznie zmodyfikowany typ – aparat Veselego. Do unasieniania
stosowane są igły z pleksiglasu, a ostatnio szklane. Wykonuje się je z odpowiednio
profilowanych nad ogniem kapilar. Wykonane w ten sposób igły szklane mogą mieć znacznie
mniejszą średnicę, niŜ igły z tworzyw sztucznych. Mają one gładszą powierzchnię, dzięki
czemu rzadziej uszkadza się nimi matek.
Rys. 17. Matka podczas zabiegu sztucznej inseminacji [opracowanie własne]
Podczas inseminacji matkę wkłada się do rurki plastykowej o zwęŜonym końcu tak, aby
wystawał z niej tylko koniec odwłoka. Rurkę tę mocuje się, a matkę poddaje narkozie
dwutlenkiem węgla. Następnie komorę Ŝądłową matki rozchyla się przy pomocy haczyków,
a igłę znajdującą się na końcu strzykawki, wprowadza się przez pochwę do jajowodu
ś
rodkowego. Przesuwając tłoczek strzykawki, wstrzykuje się do niego nasienie. Matkom
pszczelim moŜna jednorazowo wstrzykiwać 8 mm3 lub dwukrotnie po 4 mm
3
nasienia.
Matki unasienione powinny być wysłane do odbiorców po sprawdzeniu jakości ich
czerwienia. Jakość matek inseminowanych zaleŜy od umiejętności osoby przeprowadzającej
unasienianie, kondycji matek i warunków w jakich są przetrzymywane. Nawet ponad 90%
unasienianych matek rozpoczyna czerwienie. Niekiedy jednak nawet właściwie czerwiące
matki wymieniane są lub giną zimą. Przyczyną tego moŜe być niedostateczna ich
atrakcyjność, zbyt mała ilość plemników w zbiorniczku nasiennym lub rozpoczęcie składania
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
35
jaj pochodzących tylko z jednego jajnika; podczas gdy drugi jajnik jest zainfekowany. Tak
matka ginie.
Sztuczne unasienianie matek jedynie zapewnia kontrolowany dobór co bywa niezbędne
w pracy hodowlanej. W pasiekach produkcyjnych inseminowane matki znajdują zastosowanie
w coraz większym zakresie.
Przygotowywane matki do sztucznej inseminacji naleŜy przetrzymać np. w odkładzie lub
w rodzince weselnej. W piątym dniu naleŜy ją umieścić w klateczce z kilkoma pszczołami
towarzyszącymi. Pozostawia się ją tam aŜ do unasienienia. Gorsze wyniki daje
przetrzymywanie matek w klateczkach w rodzinie wychowującej. Matkę unasienia się
w wieku około 7 dni. Po unasienieniu poddaje się ją do tego samego odkładu. Mimo
sztucznego unasieniania, matki zachowują instynkt lotów godowych, dlatego powinny być
przetrzymywane w ulach lub w ulikach z wylotami zamkniętymi kratą odgrodową.
Matki moŜna teŜ przetrzymywać w cieplarkach w towarzystwie około 100 pszczół.
Liczba pszczół towarzyszących ma wpływ na ilość plemników, które dostaną się do
zbiorniczka nasiennego.
4.2.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.
1. W jaki sposób przeprowadzić unasienianie matek pszczelich?
2. Jakie powinien być zbudowany ulik weselny ?
3. Jak naleŜy przygotować i nasiedlić ulik weselny?
4. Kiedy naleŜy odbierać matki pszczele z ulików weselnych?
5. W jaki sposób moŜna przesyłać matki pszczele?
6. W jaki sposób inseminuje się matki pszczele?
4.2.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Przygotowanie i nasiedlanie ulików weselnych.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenia, powinieneś:
1) oczyścić i skompletować uliki weselne,
2) zagnieść odpowiednią ilość ciasta miodowo-cukrowego,
3) napełnić komory pokarmowe ulików porcją ok. 0,5 kg ciasta miodowo- cukrowego,
4) wprawić paski węzy w snozy ulika weselnego,
5) przymocować za pomocą pinezki odpowiedni kawałek folii, która będzie na powałce
ulika,
6) ustawić uliki weselne w zacienionym miejscu na zewnątrz pomieszczenia, naleŜy
odsłonić wnętrze ulika zdejmując daszek,
7) przynieść na miejsce transportówkę z przygotowanymi wcześniej do nasiedlenia
pszczołami, które były przetrzymane w ciemnym i chłodnym miejscu co najmniej jedną
dobę,
8) spryskać wodą pszczoły w trasportówce,
9) nasypywać naczyniem o pojemności 200 ml do kaŜdego ulika pszczoły, do których
natychmiast wrzucamy zamoczoną matkę pszczelą,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
36
10) zamoczyć krótko w ciepłej wodzie matki z klateczek przed wrzuceniem do ulika,
11)
zamykać od razu daszki ulików weselnych po nasiedleniu,
12)
przenieść nasiedlone uliki weselne na ok. jedną dobę do ciemnego i chłodnego pomieszczenia.
WyposaŜenie stanowiska pracy:
–
podstawowy sprzęt pasieczny podkurzacz, dłuto, transportówka,
–
ubranie ochronne pszczelarza,
–
styropianowe snozowe uliki weselne,
–
matki pszczele w klateczkach,
–
gotowe do nasiedlenia pszczoły w transpotrówce,
–
cukier puder i miód lub gotowe ciasto miodowo cukrowe,
–
łyŜka wazowa o pojemności 200 ml,
–
odpowiednie pomieszczenie chłodne i ciemne,
–
prostokąty grubej folii wielkością odpowiadające powierzchni powałki ulika,
–
węza pszczela.
Ćwiczenie 2
Znakowanie matek pszczelich.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenia, powinieneś:
1) wyjąc matkę z klateczki i unieruchomić ją, trzymając miedzy palcem a kciukiem,
2) zanurzyć końcówkę zapałki lub główkę od szpilki w farbie nitro na głębokość 1–2 mm,
3) nanieść kropelkę na środek części tułowia matki pszczelej, tak by powstała kropelka
ś
rednicy 2–3 mm,
4) umieścić matkę, do czasu wyschnięcia farby, pod odwróconą do góry dnem szalką.
WyposaŜenie stanowiska pracy:
–
matki pszczele w klateczkach lub trutnie w zastępstwie,
–
farba szybkoschnąca,
–
osadzona w rękojmi szpilka główką na zewnątrz,
4.2.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak
Nie
1) przeprowadzić unasienienie matek pszczelich?
2) przygotować i nasiedlić ulik weselny?
3) przygotować pokarm do ulików weselnych?
4) opiekować się rodzinkami weselnymi?
5) przesyłać matki pszczele?
6) przygotować stanowisko do sztucznej inseminacji matek pszczelich?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
37
4.3. Poddawanie matek pszczelich
4.3.1. Materiał nauczania
Poddawania matek pszczelich
Wiele trudności pszczelarzom nastręcza poddawanie matek pszczelich. Nie ma metody,
która dawałaby całkowitą pewność przyjęcia matki. Zawsze istnieje ryzyko, Ŝe matka zostanie
zaŜądlona przez pszczoły lub w niedługim czasie po przyjęciu zostanie wymieniona.
Skuteczność poddania matki zaleŜy od wielu czynników:
−
termin poddawania, wiosną nie ma większych problemów z przyjęciem matek.
W rodzinach dominują głównie młode pszczoły,
−
okres ciągłego wziątku, podczas którego pszczoły zbieraczki mają stałe zajęcie i podczas
dnia są poza ulem,
−
jakość matek pszczelich związana głównie z masą matek. Matki cięŜsze przyjmowane są
chętniej,
−
okres w jakim od osierocenia poddajemy matkę. Najlepiej jest poddawać matki w okresie
do 6 godzin po osieroceniu rodziny. Pszczoły nie zdąŜą zakończyć mateczników i nie
zaczną rozwijać się jeszcze trutówki,
−
matki unasiennione są przyjmowane chętniej niŜ nieunasiennione,
−
zgodność rasowa – często trudno jest poddać matkę innej rasy do rodziny osieroconej,
np.: nie powinno poddawać się matki kaukaskiej do rodziny po matce kraińskiej,
−
łagodność pszczół – pszczoły z rodzin łagodnych przyjmują matki bez większych
trudności, natomiast rodziny złośliwe (rozdraŜnione) naleŜy sterroryzować, odymić
i wprowadzić obcy zapach, np.: alkohol, krople miętowe, itp.,
−
ilość czerwiu obecnego w rodzinie, rodziny z duŜą ilością czerwiu krytego nie mają
moŜliwości odciągania mateczników. W przypadku matek unasiennionych sztucznie nie
czerwiących naleŜy jednak po ich przyjęciu poddać do rodziny jeden plaster z czerwiem
otwartym, celem sprowokowania do wydzielania przez robotnice mleczka pszczelego
potrzebnego do karmienia larw, a w następstwie równieŜ matki.
Metody poddawania matek:
Poddawanie matek w klateczkach. Metoda ta, chyba najczęściej stosowana jest w naszych
pasiekach. W rodzinie osieroconej wieszamy w środku gniazda klateczkę z matką. Klateczki
transportowe zaopatrzone są w zastawkę od strony komory z ciastem. Istnieją dwa sposoby:
jeden nakazuje usunięcie zastawki w momencie zawieszenia klateczki, inny mówi, Ŝe moŜe to
nastąpić w 2–3 dni od poddania matki, gdyŜ podczas drugiego przeglądu moŜemy przekonać
się, jaki jest stosunek pszczół do matki i asysty w klateczce. Po usunięciu zastawki, pszczoły
ulowe zjadając ciasta – tworzą korytarz do uwolnienia matki. Pszczelarz nie powinien
ingerować do takiej rodziny przez co najmniej 4–5 dni. Po zawieszeniu klateczki z matką
niektórzy praktycy radzą wprowadzenie środka wyrównującego zapach – mogą to być juŜ
wcześniej wymienione: alkohol lub krople miętowe, melisa itp. Istnieje wiele modyfikacji tej
metody, jedną z nich jest poddawanie matki w klateczce Zandera tej w której izolowano
matkę, zastawką jest korek, natomiast po dokonaniu przeglądu po upływie 1–2 dni korek
zastępuje się ciastem, którego staramy się włoŜyć jak najwięcej. Oczywiście moŜna od razu
poddawać matkę „na ciasto”, w tym wypadku zaoszczędzamy pracy, ale ponosimy większe
ryzyko. W obydwu tych metodach moŜna na ciasto przykleić podziurkowany kawałek węzy,
co przedłuŜy czas uwalniania matki. Obydwie metody moŜna polecić do poddawania zarówno
unasiennionych jak i nieunasienionych matek
.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
38
Poddawanie matki w izolatorze z siatki. Metoda ta bardzo skuteczna, godna do polecenia
w przypadku poddawania matek unasiennionych i szczególnie cennych. Do izolatora
jednoramkowego obitego siatką o oczkach 2 x 2 cm lub 3 x 3 mm wkładamy wyszukany
w rodzinie plaster z wygryzającym się czerwiem i zapasami miodu oraz wpuszczamy matkę.
Wygryzające się robotnice zaopiekują się matką i po kilkunastu godzinach przystąpią do
pielęgnowania jej i karmienia. Plaster wraz a matką moŜna usunąć z izolatora dopiero wtedy,
gdy matka go zaczerwi.
Poddawanie matki z zastosowaniem sztucznego matecznika. Metoda takŜe bardzo
skuteczna. Aby poddać matkę wykonujemy matecznik, moŜna zrobić go z dłuŜszej miseczki
matecznikowej lub zwinąć z papieru i nasączyć woskiem. W tak przygotowany matecznik
wpuszczamy matkę, koniecznie oznakowaną i wklejamy go w plaster najlepiej w miejsce,
w którym znajdował się matecznik ratunkowy, oczywiście pozostałe mateczniki naleŜy
zlikwidować. Metoda ta jest godna polecenia zarówno do poddawania matek unasiennionych
i nieunasiennionych.
Poddawanie matki do okładów. Metoda jest niezwykle skuteczna i efektowna. Im
wcześniej będziemy dysponować matkami, tym uzyskamy silniejsze rodziny. Najlepiej
tworzyć odkłady do końca czerwca. Z rodzin produkcyjnych odbieramy plastry z czerwiem
i obsiadającymi pszczołami i przenosimy je do pustego ula, względnie do transportówki.
Oczywiście na plastrach nie moŜemy przenieść matki z rodziny, z których tworzymy odkład.
Do odkładu wstawiamy trzy plastry: jeden z zapasem miodu i pierzgi, a co najmniej dwa
z czerwiem i od razu poddajemy matkę. Jeśli jest to matka unasienniona to bardzo szybko
zaczerwi wszystkie plastry. W obu przypadkach, zarówno podczas tworzenia odkładów, jak
sztucznych rojów osiągniemy wysoką skuteczność nawet powyŜej 90%.
Poddawanie matki na plaster. Po zabraniu starej matki, kładziemy na plaster młodą matkę
i obserwujemy przez kilka minut zachowanie pszczół, jeśli pszczoły będą podchodziły
i pielęgnowały matkę wyciągając w jej kierunku języczki, jest to dobra oznaka jej akceptacji.
MoŜe teŜ nastąpić tzw. okłębienie matki w przeciągu kilku sekund matka zostaje zaatakowana
przez pszczoły, jedne z nich Ŝądlą ją inne dotkliwie szarpią Ŝuwaczkami; zdarzają się
przypadki, Ŝe juŜ po kilku minutach martwa i poćwiartowana matka jest wyrzucona przed ul.
Metoda jest metodą bardzo szybką, ale i ryzykowną. Polecana raczej dla bardzo
doświadczonych pszczelarzy.
Poddawanie matki przez wylot. Metoda ta moŜe być stosowana wyłącznie w okresie
trwającego poŜytku i raczej wczesnym latem. Polega ona na wpuszczeniu matki przez wylot
przeprowadza się to w godzinach wieczornych osieroconej 2–3 godziny wcześniej matki.
Matka przed wpuszczeniem do ula powinna być głodzona przez około godzinę. Zaraz po
wejściu matki wpuszczamy kilka kłębów dymu przez wylot. Jest to metoda ryzykowna
i moŜna się spodziewać wielu przypadków nieprzyjęcia matki.
4.3.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.
1. Jakie znasz czynniki utrudniające przyjęcie matek przez pszczoły z rodzin pszczelich?
2. Jakie czynniki sprzyjają przyjęciu matek pszczelich?
3. Wymień metody poddawania matek pszczelich?
4. Opisz metody poddawania matek pszczelich?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
39
4.3.3. Ćwiczenia
Ćwiczenie 1
Poddawanie matki pszczelej do rodziny pszczelej pod izolator.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenia, powinieneś:
1) wyjąć plaster z nieduŜą ilością czerwiu na wyjściu (1 do 3 dm
2
na ramce wielkopolskiej)
oraz zapasami nieposzytego miodu z osieroconej rodziny,
2) przenieść do pracowni plaster po omieceniu z pszczół,
3) umieścić plaster w izolatorze zamkowym z siatki,
4) wpuścić unasienioną matkę pod izolator i zamknąć go,
5) wstawić do rodziny, między plastry z niezasklepionym czerwiem,
6) sprawdzić po dwóch trzech dniach czy pszczoły pod izolatorem opiekują się matką i czy
matka zaczęła czerwić,
7) usunąć ewentualnie izolator.
WyposaŜenie stanowiska pracy:
–
podstawowy sprzęt pasieczny podkurzacz, dłuto, transportówka,
–
ubranie ochronne pszczelarza,
–
izolator zamkowy do określonego typu ula,
–
rodzinę pszczelą przygotowaną do wymiany matki.
Ćwiczenie 2
Poddawanie matki pszczelej do osieroconej rodziny na ciasto i węzę.
Sposób wykonania ćwiczenia
Aby wykonać ćwiczenia, powinieneś:
1) umieść matkę w klateczce Zandera,
2) zaślepić otwór ciastem midowo-cukrowym,
3) okleić kawałkiem węzy, w której dłutem wykonać kilka nacięć,
4) wyjąć plaster z niezasklepionym czerwiem z osieroconej rodziny,
5) wyciąć w nim okienko i wstawić w nie klateczkę z matką,
6) pozostawić wolną przestrzeń pomiędzy powierzchnią klatki oklejoną węzą, a plastrem, by
pszczoły mogły uwolnić matkę.
WyposaŜenie stanowiska pracy:
–
podstawowy sprzęt pasieczny podkurzacz, dłuto, transportówka,
–
ubranie ochronne pszczelarza,
–
klateczka do Zandera,
–
kawałek węzy,
–
rodzinę pszczelą osierocona na 2–6 godzin przed zabiegiem.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
40
4.3.4. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz:
Tak
Nie
1) wymienić i opisać czynniki sprzyjające i utrudniające przyjęcie matki
pszczelej?
2) wymienić metody poddawania matek pszczelich?
3) charakteryzować poszczególne metody poddawania matek pszczelich?
4) wykonać poddawanie matek pszczelich róŜnymi metodami?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
41
5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ
INSTRUKCJA DLA UCZNIA
1. Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3. Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4. Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.
5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.
6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.
8. Na rozwiązanie testu masz 45 min.
Powodzenia!
ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH
1. Jakość matki pszczelej po wygryzieniu ocenia się na podstawie
a) masy ciała.
b) barwy pancerza.
c) ilości rurek jajnikowych.
d) indeksu kubitalnego.
2. Optymalną temperaturą wychowu matek pszczelich jest
a) 31–32°C.
b) 33–35°C.
c) 36–37°C.
d) 38–39°C.
3. Najlepsze jakościowo matki uzyskuje się z
a) larw trzydniowych
b) larw dwudniowych.
c) larw jednodniowych.
d) jaj.
4. Jakość młodych matek pszczelich najbardziej zaleŜy od
a) odpowiednio przygotowanej i stanu rodziny wychowującej.
b) ilości larw w rodzinie wychowującej.
c) trutni unasieniających matkę.
d) odpowiednich warunków klimatycznych.
5. W 2007 roku matki są znakowane znaczkiem o barwie
a) białej.
b) Ŝółtej.
c) czerwonej.
d) zielonej.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
42
6. Startboksy słuŜą do
a) przyjmowania larw matecznych.
b) wychowu matek pszczelich.
c) zapewnia młodym matkom odpowiednich warunków wychowu.
d) odizolowania pszczół z rodzin pszczelich.
7. Najbardziej odpowiednią porą wychowu matek pszczelich jest
a) wczesna wiosna.
b) wczesne lato.
c) wczesna jesień.
d) późna jesień.
8. Przyczyną zmniejszonej ilości odciągniętych mateczników moŜe być
a) zbyt duŜa ilość karmicielek w rodzinie wychowującej,
b) załamanie się pogody i ochłodzenie.
c) umiarkowany poŜytek.
d) nadmiar wilgotności.
9. Najwcześniejszym terminem izolacji matecznków jest
a) 9 dzień rozwoju matki.
b) 11 dzień rozwoju matki.
c) 14 dzień rozwoju matki.
d) 16 dzień rozwoju matki
10. Na rysunku przedstawiono
a) urządzenie do nakładania ciasta miodowo-cukrowego.
b) chwytak do matek.
c) klateczkę do izolacji mateczników.
d) tulejkę do znakowania matek.
11. W naturalny sposób moŜna pozyskiwać matki pszczele
a) z mateczników rojowych.
b) poddając łukowato podcięty plaster.
c) izolując mateczniki.
d) z odkładów.
12. Ulik weselny słuŜy do
a) przetrzymywania matek z trutniami.
b) przetrzymywania matek do momentu rozpoczęcia czerwienia.
c) odchowywania czerwiu.
d) przyjęcia młodych matek przez pszczoły.
13. Podczas histolizy larw matecznych naleŜy
a) zaizolować mateczniki.
b) nie wykonywać Ŝadnych czynności.
c) skontrować rodzinę wychowującą.
d) ocieplić rodzinę wychowującą.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
43
14. Osierocenie rodziny wychowującej to
a) zabranie trutni.
b) zabranie mateczników.
c) zabranie czerwiu otwartego.
d) zabranie matki.
15. Miejscem unsieniania się matek pszczelich jest:
a) pasieczysko.
b) trutowisko.
c) gniazdo rodziny pszczelej.
d) miejsce gromadzenia się trutni.
16. Widocznym objawem linienia u larwy jest
a) zwinięte ciało.
b) barwa Ŝółta oskórka.
c) wyprostowane ciało.
d) matowy naskórek
17. Podczas znakowania matki pszczelej moŜna ją przytrzymać za
a) odwłok,
b) tułów,
c) skrzydełka,
d) odnóŜa.
18. Sztucznie inseminowane matki są w wieku
a) 3 dni,
b) 4 dni,
c) 5 dni,
d) 7 dni.
19. Matki po zabiegu sztucznej inseminacji powinny
a) pozostawione same w spokoju.
b) od razu poddane do rodziny pszczelej.
c) przechowywane w klateczce towarzystwie trutni.
d) przechowywane w klateczce w towarzystwie młodych robotnic.
20. Najmniej ryzykowną metodą poddawania matek pszczelich jest
a) przez wylotek.
b) bezpośrednio na plaster.
c) pod izolator.
d) sterroryzowanym pszczołom.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
44
KARTA ODPOWIEDZI
Imię i nazwisko..........................................................................................
Organizowanie wychowu matek pszczelich
Zakreśl poprawną odpowiedź.
Nr
zadania
Odpowiedź
Punkty
1
a
b
c
d
2
a
b
c
d
3
a
b
c
d
4
a
b
c
d
5
a
b
c
d
6
a
b
c
d
7
a
b
c
d
8
a
b
c
d
9
a
b
c
d
10
a
b
c
d
11
a
b
c
d
12
a
b
c
d
13
a
b
c
d
14
a
b
c
d
15
a
b
c
d
16
a
b
c
d
17
a
b
c
d
18
a
b
c
d
19
a
b
c
d
20
a
b
c
d
Razem:
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”
45
7. LITERATURA
1. Gromisz M.: Wychów matek pszczelich na własne potrzeby. Sądecki Bartnik, Nowy Sącz
1999
2. Ostrowska W.: Gospodarka pasieczna, Wyd. V. Sądecki Bartnik, Nowy Sącz 1998
3. Pidek A.: Metody wychowu matek pszczelich. Sądecki Bartnik, Nowy Sącz 1999
4. Prabucki J. (red.): Pszczelnictwo. Albatros, Szczecin 1998
5. Praca zbiorowa: Hodowla pszczół. PWRiL, Warszawa 1996