J
J
A
A
K
K
R
R
O
O
Z
Z
M
M
A
A
W
W
I
I
A
A
Ć
Ć
Z
Z
O
O
F
F
I
I
A
A
R
R
Ą
Ą
T
T
R
R
A
A
U
U
M
M
Y
Y
mgr Anna Hebenstreit – Maruszewska
Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej
W jakich
sytuacjach
kontakt z osobą
przesłuchiwaną
bywa
utrudniony?
Depresja
Stres
pourazowy
(traumatyczny
)
Objawy
dysocjacyjne
Syndrom
sztokholmski
M
M
o
o
ż
ż
l
l
i
i
w
w
e
e
p
p
r
r
z
z
y
y
c
c
z
z
y
y
n
n
y
y
w
w
y
y
s
s
t
t
ą
ą
p
p
i
i
e
e
n
n
i
i
a
a
s
s
y
y
n
n
d
d
r
r
o
o
m
m
u
u
s
s
t
t
r
r
e
e
s
s
u
u
p
p
o
o
u
u
r
r
a
a
z
z
o
o
w
w
e
e
g
g
o
o
Bycie ofiarą gwałtu bądź wykorzystania seksualnego
Przemoc ze strony członka rodziny
Bycie ofiarą brutalnego przestępstwa
Uczestniczenie w wypadku (np. samochodowym lub samolotowym)
Ocalenie z huraganu, powodzi, pożaru i innych klęsk żywiołowych
Służenie na wojnie lub bycie ofiarą działań wojennych
Znalezienie się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia
Bycie świadkiem którejś z wymienionych sytuacji
Czynniki sprzyjające pojawieniu
Czynniki sprzyjające pojawieniu się PTSD
się PTSD z intruzjami i depresji z dysocjacją i syndromu sztokholmskiego
Pojedyncze zdarzenie traumatyczne Powtarzające się zdarzenie traumatyczne
(napad, pobicie, gwałt) (przemoc w rodzinie, kazirodztwo, trauma
wojenna)
Przyczyna naturalna lub losowa Intencjonalne działanie człowieka
(trzęsienie ziemi, powódź, (molestowanie, znęcanie się)
katastrofa komunikacyjna)
Ofiara dorosła
Ofiara dziecko
Poszukiwanie oparcia w innych Zaprzeczanie traumie, utrzymywanie jej
ludzi oraz opowiadanie o traumie w tajemnicy, wstyd i poczucie winy
D
D
e
e
p
p
r
r
e
e
s
s
j
j
a
a
(
(
w
w
g
g
D
D
S
S
M
M
I
I
V
V
)
)
Przynajmniej pięć z poniższych symptomów utrzymujących się bez przerwy
przynajmniej przez dwa tygodnie i odróżniających się od wcześniejszej aktywności
człowieka, przy czym jednym z symptomów musi być obniżenie nastroju:
1. Obniżony nastrój występujący przez większą część dnia, niemal codziennie (wrażenie
pustki i częsty płacz)
2. Utrata zainteresowania czymkolwiek i utrata możliwości przeżywania przyjemności
3. Znaczna utrata wagi bez związku ze stosowaną dietą lub przybranie na wadze
(zmiana o ponad 5%), utrata apetytu
4. Bezsenność lub wzmożona senność występujące niemal codziennie
5. Przyspieszenie lub spowolnienie psychomotoryczne, występujące codziennie i dające
się zaobserwować
6. Zmęczenie, brak energii, apatia występujące dzień po dniu
7. Poczucie braku własnej wartości , beznadziei i/lub bezpodstawne poczucie winy
występujące niemal codziennie
8. Trudności z koncentracją, niezdecydowanie występujące niemal codziennie
9. Częste myśli o śmierci (nie tylko lęk przed śmiercią), częste myśli samobójcze bez
konkretyzacji lub rzeczywista próba samobójcza
Symptomy te pogarszają funkcjonowanie społeczne i zawodowe chorego, nie są
spowodowane bezpośrednimi efektami fizjologicznymi zażycia jakiejś substancji
psychoaktywnej, nie wiążą się z przeżywaniem żałoby i trwają przynajmniej dwa
miesiące.
Z
Z
ł
ł
o
o
ż
ż
o
o
n
n
y
y
p
p
o
o
u
u
r
r
a
a
z
z
o
o
w
w
y
y
z
z
e
e
s
s
p
p
ó
ó
ł
ł
s
s
t
t
r
r
e
e
s
s
u
u
Zmiany w sferze emocjonalnej
Nadmierne pobudzenie (ciągły lęk, niekontrolowane wybuchy gniewu lub ataki paniki)
– zakłócenie normalnego poziomu czujnej, ale rozluźnionej uwagi
Zmiany w świadomości i pamięci
Amnezja (dysocjacja) lub hipermnezja (intruzje) w związku z traumatycznymi
wspomnieniami
Zawężenie i odrętwienie, oddzielenie wspomnień od emocji
Zmiany w postrzeganiu siebie
Poczucie bezradności lub paraliżu inicjatywy
Wstyd, poczucie winy i samoobwinianie
Poczucie skalania lub stygmatyzacji
Zmiany w postrzeganiu prześladowcy
Obsesyjna koncentracja na związku z prześladowcą
Nierealistyczne przypisywanie prześladowcy absolutnej władzy
Idealizacja prześladowcy albo paradoksalna wdzięczność
Racjonalizacja zachowań i systemu przekonań prześladowcy
Zmiany w relacjach z innymi
Izolacja, wycofanie
Zerwanie bliskich związków
Trwały brak zaufania
Nieskuteczne próby samoobrony
Zmiany w obrębie systemu wartości
Utrata wiary, poczucie beznadziejności i rozpacz
S
S
y
y
n
n
d
d
r
r
o
o
m
m
s
s
z
z
t
t
o
o
k
k
h
h
o
o
l
l
m
m
s
s
k
k
i
i
-
-
o
o
s
s
o
o
b
b
y
y
p
p
o
o
d
d
a
a
t
t
n
n
e
e
U jakich osób najczęściej pojawia się zjawisko
wykształcenia silnej więzi emocjonalnej ze
sprawcą?
Porwani zakładnicy
Więźniowie obozów koncentracyjnych
Członkowie sekt
Jeńcy wojenni
Więźniowie w komunistycznych Chinach poddani technice prania mózgu
Krzywdzone kobiety
Maltretowane dzieci
Dzieci- ofiary nadużyć seksualnych
Prostytutki wobec swoich sutenerów
T
T
e
e
c
c
h
h
n
n
i
i
k
k
a
a
p
p
r
r
a
a
n
n
i
i
a
a
m
m
ó
ó
z
z
g
g
u
u
Twórcy – chińscy komuniści (Mao Dze Dong) – nazywali ją pierwotnie techniką kontroli
myśli.
Pierwsze zastosowanie na skalę masową: jeńcy amerykańscy w czasie wojny koreańskiej
na początku lat 50-tych XX wieku. Technika ta była bardzo skuteczna, ponieważ jeńcy po
powrocie starali się zakładać komórki partii komunistycznej po powrocie do Stanów
Zjednoczonych.
Technika ta w wersji „intuicyjnej” stosowana jest w związkach przemocowych
Izolacja – stopniowe pozbawianie ofiary wsparcia z zewnątrz; zniechęcanie jej do
kontaktów towarzyskich i nagradzanie za izolowanie się; nasilanie zachowań
kontrolujących; stosowanie tortur psychicznych celem zdyscyplinowania i upokorzenia
ofiary.
W
W
y
y
u
u
c
c
z
z
o
o
n
n
a
a
b
b
e
e
z
z
r
r
a
a
d
d
n
n
o
o
ś
ś
ć
ć
U ofiary następuje całkowite poddanie się i zaprzestanie działania, które wynika z
przekonania, że jakiekolwiek działanie nie zmieni sytuacji i nie będzie miało żadnego
znaczenia
Wyuczona bezradność narasta stopniowo; z czasem ofiary dostrzegają i używają coraz
mniejszej liczby rozwiązań sytuacji, ponieważ większość sposobów zawiodła
Deficyty poznawcze: posiadanie dysfunkcyjnych przekonań dotyczących niemożności
zmiany sytuacji i brak osób, które mogłyby udzielić pomocy
Deficyty motywacyjne: bierność, rezygnacja, zaprzestanie działania
Deficyty emocjonalne: apatia, lęk, depresja, uczucie zmęczenia, niekompetencji i
wrogości
Czynniki wysokiego ryzyka: doświadczenie wyniesione z dzieciństwa (przemoc,
molestowanie, alkoholizm rodzica, śmierć lub rozwód rodziców, własne problemy
zdrowotne) lub z dorosłego życia (wieloletni dysfunkcyjny związek, gwałt i przymuszanie
do nieakceptowanych form współżycia, groźby pozbawienia życia)
W
W
a
a
r
r
u
u
n
n
k
k
i
i
w
w
y
y
s
s
t
t
ą
ą
p
p
i
i
e
e
n
n
i
i
a
a
s
s
y
y
n
n
d
d
r
r
o
o
m
m
u
u
s
s
z
z
t
t
o
o
k
k
h
h
o
o
l
l
m
m
s
s
k
k
i
i
e
e
g
g
o
o
Ofiara wierzy, że jej życie jest zagrożone
Sprawca czasem zachowuje się przyjaźnie i okazuje „ludzką twarz”
Ofiara jest odizolowana (psychicznie i fizycznie) od innych osób
Ofiara nie może uciec lub ma przekonanie, że nie może tego zrobić
Więc…
J
J
a
a
k
k
a
a
r
r
e
e
a
a
k
k
c
c
j
j
a
a
z
z
a
a
p
p
e
e
w
w
n
n
i
i
a
a
p
p
r
r
z
z
e
e
ż
ż
y
y
c
c
i
i
e
e
?
?
…Rezultaty to:
Wspieranie porywacza/ sprawcy – zachęcanie go do zachowania spokoju i chwalenie za
podjęte kroki
Utrata własnej tożsamości
Wyprzedzanie zachowań sprawcy, nie doprowadzanie do gwałtownej zmiany jego
nastroju
Łagodzenie gniewu sprawcy
S
S
y
y
n
n
d
d
r
r
o
o
m
m
s
s
z
z
t
t
o
o
k
k
h
h
o
o
l
l
m
m
s
s
k
k
i
i
-
-
z
z
n
n
i
i
e
e
k
k
s
s
z
z
t
t
a
a
ł
ł
c
c
e
e
n
n
i
i
a
a
e
e
m
m
o
o
c
c
j
j
o
o
n
n
a
a
l
l
n
n
e
e
Przecenianie pozytywnych uczuć sprawcy, koncentracja na jego przyjaznych
zachowaniach i chwilach pozbawionych krytycyzmu wobec jej osoby, co faktycznie
często skutkuje u sprawcy łagodniejszym traktowaniem
Zaprzeczanie własnym negatywnym emocjom, ucieczka od uświadamiania sobie
własnej paniki czy wściekłości- początek objawów dysocjacyjnych (swoiste
zniekształcenie/zamrożenie uczuć), spostrzeganie sprawcy jako wcielenia dobra, a siebie
jako wcielenia zła
S
S
y
y
n
n
d
d
r
r
o
o
m
m
s
s
z
z
t
t
o
o
k
k
h
h
o
o
l
l
m
m
s
s
k
k
i
i
-
-
z
z
n
n
i
i
e
e
k
k
s
s
z
z
t
t
a
a
ł
ł
c
c
e
e
n
n
i
i
a
a
p
p
o
o
z
z
n
n
a
a
w
w
c
c
z
z
e
e
Podzielanie poglądów sprawcy na świat (zgadzanie się np. z poglądami politycznymi,
społecznymi lub na temat płci), krytykowanie własnej płci – „Lepiej dogaduję się z
mężczyznami, niż z kobietami”
Podzielanie poglądów sprawcy na samą siebie (branie na siebie winy za zachowanie
sprawcy- iluzja kontroli pozwalającej łatwiej zaadaptować się do stresu)
Usprawiedliwianie zachowań sprawcy
Ukrywanie maltretowania (tuszowanie śladów przemocy fizycznej, obracanie w żart lub
minimalizowanie przemocy psychicznej)
Mała wiedza na własny temat, dysocjowanie od własnego ciała, zgłaszanie się do
lekarzy po pomoc związaną z licznymi somatyzacjami
Czujna uwaga dotycząca zachowań sprawcy, koncentracja na nim
Wiara w namiętną miłość do partnera (eksperyment Walster, Berscheid, 1971 nad błędną
interpretacją źródła pobudzenia)
S
S
y
y
n
n
d
d
r
r
o
o
m
m
s
s
z
z
t
t
o
o
k
k
h
h
o
o
l
l
m
m
s
s
k
k
i
i
-
-
z
z
n
n
i
i
e
e
k
k
s
s
z
z
t
t
a
a
ł
ł
c
c
e
e
n
n
i
i
a
a
z
z
a
a
c
c
h
h
o
o
w
w
a
a
n
n
i
i
a
a
Symulacje: podniecenia seksualnego, podziwu, szacunku wobec sprawcy, tak aby
zaspokoić jego potrzeby i uniknąć gniewu
Wzbudzanie współczucia: somatyzacje, omdlenia, załamania nerwowe, które mają
powstrzymać sprawcę przed przemocą
Próba uspokojenia sprawcy dziecinnymi zachowaniami- udawanie osoby bezbronnej i
głupiej, przekonanie że sprawca jest silną postacią ojcowską, a ofiara małą bezradną
dziewczynką
Przeciwstawianie się sprawiedliwości – obawa bardziej przed tymi, którzy przychodzą
ją wyzwolić, niż przed sprawcą
Wyzwolenie powoduje paradoksalną reakcję wdzięczności i strachu zarazem –
paradoksalna trudność w oddzieleniu się od kata (np. odwiedzanie porywaczy w
więzieniach, opłacanie im adwokatów albo wycofywanie pozwów sądowych)
Wiara we wszechmoc sprawcy
D
D
w
w
i
i
e
e
f
f
o
o
r
r
m
m
y
y
p
p
r
r
z
z
e
e
m
m
o
o
c
c
y
y
Przemoc o charakterze incydentalnym, pojedyncze akty przemocy mogą mieć
gwałtowny charakter, ale nie tworzą cyklu.
Przemoc działająca w sposób korozyjny: ma charakter długotrwały, przebiega w sposób
cykliczny (o czym później).
Prowadzi do zdecydowanie większych szkód psychicznych i somatycznych.
Szkody te niekiedy mają charakter nieodwracalny.
C
C
y
y
k
k
l
l
p
p
r
r
z
z
e
e
m
m
o
o
c
c
y
y
w
w
r
r
o
o
d
d
z
z
i
i
n
n
i
i
e
e
Faza narastania napięcia
Napięcie i poirytowanie sprawcy
Nadużywanie przez niego środków uzależniających
Słowne poniżanie ofiary, poprawiające samopoczucie sprawcy
Prowokowanie kłótni i eskalacja złości
Łagodzące zachowania ze strony ofiary, częste przeprosiny i koncentracja na działaniach,
które mogą powstrzymać sprawcę przed wyrządzeniem jej krzywdy
U ofiary narastają dolegliwości fizyczne: bóle żołądka, głowy, bezsenność, utrata apetytu
(objawy przewlekłego stresu)
Narastające napięcie staje się nie do zniesienia – często ofiara sama prowokuje awanturę,
aby w końcu „mieć to za sobą”
Faza gwałtownej przemocy
Sprawca wpada w szał i rozładowuje się
Eksplozja wywołana jest zazwyczaj drobiazgiem, który staje się pretekstem do
wyładowania
Ofiara koncentruje wszystkie swoje działania na uspokojeniu sprawcy i ochronie siebie –
jej działania przynoszą jednak skutek odwrotny
Po zakończeniu wybuchu przemocy ofiara jest w stanie szoku, zaprzeczając temu, co się
stało, odczuwając wstyd i przerażenie
Oszołomienie przeradza się w apatię, bezradność i złość, której obawia się wyrazić
Faza miodowego miesiąca
Sprawca odzyskuje panowanie nad sobą i świadomość, że posunął się za daleko
Zaczyna szczerze żałować swojego postępku
Okazuje skruchę, znajduje wiarygodne wytłumaczenie dla swojego czynu i obiecuje
poprawę – podkreśla, że był to wyjątkowy i jedyny incydent, który nie wydarzy się
ponownie
Okazuje ciepło i miłość, dba o więź, zwierza się ofierze ze swoich uczuć i myśli, przynosi
prezenty – przypomina to iddyliczne początki znajomości
Ofiara wierzy w jego słowa, czuje się atrakcyjna seksualnie i kochana
Sprawca i ofiara zachowują się jak zakochana para aż do następnej fazy narastania
napięcia
Przemoc w następnym cyklu zazwyczaj eskaluje
D
D
l
l
a
a
c
c
z
z
e
e
g
g
o
o
o
o
f
f
i
i
a
a
r
r
y
y
n
n
i
i
e
e
o
o
d
d
c
c
h
h
o
o
d
d
z
z
ą
ą
o
o
d
d
s
s
p
p
r
r
a
a
w
w
c
c
ó
ó
w
w
?
?
Cykl przemocy eskaluje- utrwala się wyuczona bezradność (przykład z żabami i gorącą
wodą)
Obawa przed zrealizowaniem przez sprawcę konkretnych gróźb- często ta obawa jest
całkiem realna i wynika z doświadczenia
Groźba utraty dzieci, zwłaszcza jeśli sprawca cieszy się dobrą opinią społeczną
Izolacja od społeczeństwa oraz towarzyszące jej zaburzenia psychiczne- depresja,
zaburzenia lękowe, brak zaplecza materialnego
D
D
l
l
a
a
c
c
z
z
e
e
g
g
o
o
k
k
o
o
b
b
i
i
e
e
t
t
a
a
n
n
i
i
e
e
p
p
o
o
d
d
t
t
r
r
z
z
y
y
m
m
u
u
j
j
e
e
o
o
s
s
k
k
a
a
r
r
ż
ż
e
e
n
n
i
i
a
a
w
w
o
o
b
b
e
e
c
c
s
s
p
p
r
r
a
a
w
w
c
c
y
y
p
p
r
r
z
z
e
e
m
m
o
o
c
c
y
y
l
l
u
u
b
b
j
j
e
e
w
w
y
y
c
c
o
o
f
f
u
u
j
j
e
e
?
?
Strach przed odwetem
Oskarżenie ofiary przez sprawcę przemocy (np. o zaburzenia psychiczne, zniesławienie,
uzależnienie, zdradę itp.)
Częsty brak materiału dowodowego w sprawach o znęcanie się (np. grożenie śmiercią,
poniżające traktowanie, brak świadków)
Nieznajomość własnych praw i strach przed organami sprawiedliwości
Syndrom sztokholmski
Wpływ społecznych przekonań dotyczących wartości, obawa przed ostracyzmem
społecznym lub religijnym (wartość rodziny i wartość cierpienia dla małżeństwa)
Próba ugody (pozew rozwodowy ale bez orzekania o winie i doniesienia o znęcaniu się
– ponieważ najczęściej wpływa to na lepszą sytuację rodzinną i materialną po
rozwodzie)
Stereotypizacja w organach ścigania (np. postawa policji)
R
R
e
e
a
a
k
k
c
c
j
j
e
e
s
s
p
p
o
o
ł
ł
e
e
c
c
z
z
n
n
e
e
n
n
a
a
p
p
r
r
z
z
e
e
m
m
o
o
c
c
d
d
o
o
m
m
o
o
w
w
ą
ą
Bagatelizowanie „Czy jesteś pewna ?... Uspokój się, chyba jednak dałaś za bardzo
ponieść się emocjom”
Idealizowanie „Trudno sobie wyobrazić, by on taki był, trudno przecież znaleźć
człowieka bardziej oddanego swojej żonie i dzieciom”
Doradzanie, moralizowanie „Chyba przydałaby się wam terapia małżeńska, abyś
patrzyła na niego bardziej obiektywnie. Jesteś to winna swoim dzieciom”
Zastraszanie „Każdy może się rozgniewać, ale oskarżenie o maltretowanie to poważna
sprawa. Lepiej dobrze się zastanów, zanim ściągniesz na kogoś tak okropne
podejrzenia”
P
P
r
r
z
z
e
e
k
k
a
a
z
z
y
y
d
d
o
o
t
t
y
y
c
c
z
z
ą
ą
c
c
e
e
w
w
a
a
r
r
t
t
o
o
ś
ś
c
c
i
i
i
i
t
t
r
r
a
a
d
d
y
y
c
c
j
j
e
e
r
r
e
e
l
l
i
i
g
g
i
i
j
j
n
n
e
e
„Kobieta powinna podążać za mężczyzną i być mu posłuszna”
„Rozwód to krzywda dla dzieci”
„Przemoc w rodzinie to prywatna sprawa i nie powinna być wydobywana na światło
dzienne”
„Kobieta powinna myśleć najpierw o rodzinie, a dopiero później o sobie”
„Miłość wybacza wszystko”
„Swoją miłością sprawisz, że mężczyzna się zmieni”
B
B
a
a
d
d
a
a
n
n
i
i
e
e
Ś
Ś
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
i
i
s
s
k
k
o
o
w
w
e
e
:
:
a
a
n
n
a
a
l
l
i
i
z
z
a
a
p
p
r
r
o
o
c
c
e
e
s
s
ó
ó
w
w
s
s
ą
ą
d
d
o
o
w
w
y
y
c
c
h
h
d
d
o
o
t
t
y
y
c
c
z
z
ą
ą
c
c
y
y
c
c
h
h
p
p
r
r
z
z
e
e
m
m
o
o
c
c
y
y
Analiza archiwalna następujących materiałów:
2670 postępowań przygotowawczych prowadzonych przez policję i prokuratorów
Pogłębione wywiady i ankiety przeprowadzone z 14 sędziami, 18 prokuratorami i 31
adwokatami z urzędu
127 protokołów z procesów sądowych
Pogłębione wywiady i ankiety ze 100 poszkodowanymi kobietami
W 90% przypadków prokurator nigdy nie rozmawiał z ofiarą, a w 52% przypadków
nigdy nie spotkał się z nią osobiście – jeśli zaś dochodziło do spotkania, to z reguły na
parę minut przed rozprawą
Im częściej prokurator spotykał się z ofiarą, tym częściej dochodziło do uznania
oskarżonego za winnego
Przedstawienie ewidentnych dowodów takich jak obdukcje czy nagrania nie miały
istotnego wpływu na wyrok
Wpływ taki miało natomiast stawiennictwo kobiety na przesłuchanie bądź jego brak, a
gdy kobieta się nie stawiała, nie brano pod uwagę dodatkowych zeznań policji, które
stawiałyby oskarżonego w niekorzystnym świetle
44% oskarżonych zostało uznanych winnym zarzucanego im czynu (najczęstszy wyrok:
mandaty lub/i zalecenie odbycia terapii dla sprawców przemocy)
W 51% przypadków sprawy zostały umorzone
W 5% zapadł wyrok uniewinniający
Oskarżeni pozostający z ofiarami w związku małżeńskim istotnie częściej byli uznani
winnymi zarzucanych im czynów