Badania satysfakcji pracowników

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

1. Wprowadzenie

Jednym z najważniejszych zasobów, jakie posiadają współczesne organizacje

gospodarcze są ludzie. Wysoko wykwalifikowani specjaliści, sprawni handlowcy i

menedżerowie są dziś dobrem najwyższym. Wydaje się, że do przeszłości należy już

okres, gdy o efektywności przedsiębiorstwa decydowała głównie technologia, jaką ono

wykorzystywało. Nie znaczy to oczywiście, że dzisiaj tej technologii już nie ma, a

raczej, że jest ona na tyle powszechna, że nie stanowi wyróżnika. Dziś o sukcesie

decydują głównie ludzie, którzy efektywnie i innowacyjnie potrafią tę technologie

wykorzystać i udoskonalić. Sprawia to głównie otoczenie, w którym współczesne

organizacje działają. Jest ono na tyle zmienne i burzliwe, że przeżyć i osiągnąć sukces

mają szansę tylko te organizacje, które niejako w swojej kulturze zapisane mają ciągłe

podążanie za zmianami, posiłkują się wręcz nimi. Aby taka kultura powstała, wymaga

to wielkiego zaangażowania ludzi tworzących organizację, utożsamienia się z jej

celami. Stąd bardzo ważne jest, aby stale wiedzieć, co ludzie myślą o działaniach

swojej firmy, o atmosferze pracy w niej, o jej sukcesach i porażkach, aby znać ich

nastawienie emocjonalne, ich potrzeby i odczucia. Właśnie w tym celu niezbędne

wydaje się zainteresowanie się poziomem satysfakcji pracowników, a więc

przeprowadzenie badań satysfakcji pracowników.

2. Definicja pojęcia satysfakcji

Aby należycie jednak rozumieć satysfakcję, niezbędne wydaje się zdefiniowanie tego

pojęcia. Definicja ta, a raczej jej brak sprawił w przeszłości wiele problemów

teoretykom nauki o organizacji i zarządzaniu. W związku z tym, że przez różnych

badaczy problem ten rozumiany był odmiennie, prowadziło to do chaosu przy próbach

porównywania wyników różnorodnych badań prowadzonych na ten temat już od

kilkudziesięciu lat.

Najprostsza definicja satysfakcji z pracy stwierdza, że jest to pozytywny stosunek

zatrudnionych do powierzonych im obowiązków, otoczenia pracy i

współpracowników

. Towarzyszy temu uczucie zadowolenia. W dalszej części

[5]

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

niniejszej pracy zastanawiać się będę między innymi właśnie nad tym, czy tak

rozumiana satysfakcja jest niezbędna do efektywnego działania organizacji, czy też nie

ma ona większego wpływu na jej efektywność.

Satysfakcja jest odczuciem niewątpliwie pozytywnym, ale także subiektywnym. Ta

sama sytuacja może sprawić, że satysfakcja pojawi się u jednej osoby, natomiast nie

wystąpi u innej. Składa się ona bowiem z wielu elementów, ma na nią wpływ wiele

czynników różnie wartościowanych w przypadku różnych osób. Satysfakcja może

pojawić się lub też nie wystąpić na skutek porównania oczekiwań opartych o

poprzednie doświadczenia, indywidualne wymagania, wymarzony obraz,

przekazywaną informację oraz obietnice z rzeczywistą sytuacją poznaną w trakcie

rozwiązywania jakiegoś problemu, dzięki konkretnemu doświadczeniu. To właśnie ta

wielość bardzo indywidualnych i różnie wartościowanych czynników sprawia, że tak

trudno jest przewidzieć, które działania okażą się satysfakcjonujące dla konkretnych

pracowników.

Wynika stąd prosty wniosek, że satysfakcja jest powiązana z różnicą między

oczekiwaniami, a percepcją sytuacji. Brak różnicy oznacza satysfakcję, lepsza ocena

sytuacji w stosunku do oczekiwań to entuzjazm i lojalność, natomiast oczekiwania

przewyższające ocenę sytuacji oznaczają niezadowolenie

Ważnym wnioskiem płynącym z tych rozważań jest fakt, że satysfakcja nie ma

bezpośredniego związku z rzeczywistą sytuacją, a raczej z percepcją, postrzeganiem

tej sytuacji. Pojawia się więc tutaj także problem efektywnej komunikacji i zakłóceń,

jakie mogą pojawić się przy odbiorze i interpretacji informacji z otoczenia. Czasami

brak satysfakcji może być wynikiem nieumiejętnego docierania do odbiorcy, a nie

samego zdarzenia mającego miejsce w rzeczywistości.

3. Satysfakcja a wykonywanie zadań – ewolucja rozumienia

zależności

3.1. Podejście human relations

Problem satysfakcji pracowników jest obecny w nauce o organizacji i zarządzaniu już

od kilkudziesięciu lat. Od tego też mniej więcej czasu próbowano satysfakcję łączyć z

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

efektywnością wykonywania zadań przez pracowników. Pierwsza zajmowała się tym

szkoła human relations, która twierdziła, że związek między produktywnością i morale

pracowników jest całkiem prosty: wyższe morale doprowadzi do polepszenia

produktywności. Vroom, na przykład, dowodził, że „podejście human relations można

opisać jako próbę zwiększenia produktywności poprzez zaspokojenie potrzeb

pracowników”

. Pogląd taki wydawał się dość oczywisty, rozpowszechniony był

powszechnie w organizacjach gospodarczych. Obecny był on praktycznie już od

słynnego eksperymentu w zakładach Western Electric w Hawthorne

przeprowadzonego przez Eltona Mayo w latach 1927-1932, który wykazał, że

robotnicy reagują przede wszystkim na społeczny kontekst pracy, włączając w to

przygotowanie społeczne, normy grupowe oraz dynamikę kontaktów międzyludzkich

Wyciągnięto stąd także wniosek, że troska menedżera o robotników doprowadzi do

wzrostu zadowolenia, które z kolei zaowocuje poprawą wyników.

Potem problem satysfakcji pojawiał się wielokrotnie przy problemach motywowania

pracowników do pracy. Początkowo były to modele związane z zaspokajaniem

potrzeb. Ogólny schemat motywacji zakładał, że potrzeba, a raczej brak jej

zaspokojenia, generuje działanie, które pozwoli na zaspokojenie tej potrzeby. Potem

ten stopień zaspokojenia jest oceniany i jeżeli osiągnięta jest satysfakcja, określane są

kolejne potrzeby do zaspokojenia

. W przypadku, gdy środkiem do zaspokojenia

kolejnych potrzeb jest efektywna praca, wykonywanie zadań, wynika stąd prosty

wniosek, że satysfakcja prowadzi do zaspokojenia potrzeb.

Szczegółowo problem motywacji analizował Maslow, który zastanawiał się, jakie

czynniki motywują ludzi. Według niego dążą oni do zaspokojenia pięciu poziomów

potrzeb według określonej hierarchii – od potrzeb fizjologicznych, bezpieczeństwa,

przynależności, szacunku, po potrzebę samorealizacji. Wynika stąd, że pewne

potrzeby są ważniejsze niż inne. Ludzie natomiast mogą zmieniać swoje zachowania

po zaspokojeniu pewnej grupy potrzeb. Przejdą oni jednak do realizacji kolejnych

potrzeb, wymagających więcej zaangażowania, a co za tym idzie często

[8]

za [11], str. 186

za [6], str. 79-80

[6], str. 457-482

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

zwiększających produktywność, dopiero po zaspokojeniu potrzeb bardziej

podstawowych, czyli osiągnięciu satysfakcji z ich zaspokojenia.

Teoria Maslowa została poddana gruntownej krytyce, gdyż twierdzono, że potrzeby

występować mogą równolegle, a poza tym zakładana hierarchia nie jest stała dla

wszystkich organizacji na świecie, że zależy od kraju, jego kultury. Twierdzono także,

że brak zaspokojenia kolejnej potrzeby, pojawienie się niezadowolenia, może

doprowadzić do braku poczucia zadowolenia z zaspokojenia potrzeb niższych, że

układ ten nie jest statyczny.

Krytyka, o której mowa, nie dotyczyła jednak problemów związanych z satysfakcją i

jej związków z efektywnością wykonywanej pracy. Dziwił jednak fakt, że próby

wykonywania badań potwierdzających hipotezę o istnieniu takiego związku

zakończyły się fiaskiem. Nie udało się wychwycić większych korelacji między tymi

dwoma zjawiskami. Ta sytuacja nie budziła jednak zaniepokojenia wśród teoretyków

szkoły human relations. Niemożność wykazania związku tłumaczono raczej brakami

metodologicznymi badań, trudnością w badaniu zjawiska, subiektywnością pojęcia

satysfakcji.

Sprawą zainteresował się między innymi Herzberg i stworzył jedną z

najpopularniejszych do dziś teorii związanych z satysfakcją pracowników. On także

był zdania, że związek między satysfakcją i wykonywaniem zadań jest prosty,

przyczynowo-skutkowy. Ze wzrostem satysfakcji produktywność musi rosnąć.

Dotychczasowe niepowodzenia przy udowadnianiu tej tezy tłumaczył tym, że pomiary

morale nie są czyste. Herzberg wyróżnił bowiem dwie grupy czynników. Według jego

teorii dwuczynnikowej zadowolenie i niezadowolenie nie znajdują się na skraju

jednego kontinuum, a raczej są zupełnie niezależne. Jeden zestaw cech wpływa na

zadowolenie lub jego brak (są to czynniki motywacji, czyli osiągnięcia, uznanie, sama

praca, odpowiedzialność, awanse i rozwój), drugi niezależny zestaw wpływa natomiast

na brak niezadowolenia lub jego występowanie (czynniki higieny – przełożeni,

warunki pracy, stosunki interpersonalne, płaca i bezpieczeństwo, polityka i

administracja firmy). Pierwsza grupa czynników związana jest z samą treścią pracy,

druga natomiast ze środowiskiem pracy. Proces motywowania składa się z dwóch

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

etapów. W pierwszym trzeba dopilnować czynników higienicznych, aby pracownicy

nie czuli się niezadowoleni, w drugim motywacji, aby pracownicy poczuli

zadowolenie. Ograniczenie się do czynników higienicznych powoduje, że pracownicy

ograniczają swój wysiłek jedynie do niezbędnego minimum. Natomiast, aby

zwiększyć produktywność, potrzebna jest satysfakcja, na którą wpływają czynniki

motywujące.

Badań Herzberga krytykowanych pod względem metodologicznym (mała i

niereprezentatywna próba) nie udało się jednak praktycznie potwierdzić

. Nie stworzył

on też teoretycznego wyjaśnienia związku przyczynowo-skutkowego między

satysfakcją i wykonywaniem zadań, którego istnienie zakładał.

Teoria ta bywa interpretowana później w różny sposób. Sam Herzberg zostawił tu

zresztą wiele furtek przyszłym naśladowcom, gdyż wielu szczegółów nie określił.

Część badaczy uważało, że wszystkie motywatory łącznie przyczyniają się bardziej do

satysfakcji z pracy niż do niezadowolenia, inni uważali, że dotyczy to każdego

motywatora z osobna. Pojawiały się także teorie, że tylko motywatory determinują

satysfakcje, a tylko czynniki higieniczne niezadowolenie. Inna koncepcja traktowała

niezadowolenie z pracy i satysfakcję jako dwa krańce pewnego kontinuum. Wariancję

danych znajdujących się na tym kontinuum w części reprezentującej satysfakcję

wyjaśniają przede wszystkim motywatory, podczas gdy wariancję danych

znajdujących się na tym końcu kontinuum, który oznacza niezadowolenie, objaśniają

przede wszystkim czynniki higieny.

Żadna z tych koncepcji nie potwierdziła jednak związku między satysfakcją i

wykonywaniem, co stało się podstawą do kolejnych teorii, które zakładały, że związek

ten jest niebezpośredni i bardziej skomplikowany, niż początkowo sądzono.

3.2. Poszukiwanie zmiennych pośredniczących

Poprzednie niepowodzenia skłoniły kolejnych badaczy do postawienia zupełnie

nowych pytań dotyczących związku satysfakcji z produktywnością. Czy związek ten

jest bezpośredni, czy jest odwracalny, czy jest wzajemny i czy w końcu istnieje

[7], str. 198-213

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

jakikolwiek związek? Być może, jak twierdzili Brayfield i Crockett

, wysoki poziom

satysfakcji będzie występował razem z wysoką produktywnością tylko wtedy, gdy

owa produktywność będzie spostrzegana jako droga do jakichś ważnych celów i kiedy

te cele są osiągane. W innych warunkach satysfakcja i produktywność mogą nie być ze

sobą związane lub nawet bywać związane negatywnie. Rozważania te posłużyły

potem Vroomowi jako podstawa do rozpoczęcia rozważań nad jego teorią oczekiwań.

Inną teorię sformułował Davis

. Zakłada ona, że przystosowanie do pracy jest funkcją

satysfakcji pracownika oraz tego, czy jego zachowanie (poziom wykonania) jest

zadowalające dla organizacji. Satysfakcja wypływa z wzajemnego dopasowania

indywidualnych potrzeb jednostki i systemu wzmocnień w organizacji. Istnieje być

może związek między satysfakcją jednostki a satysfakcjonującym dla organizacji

charakterem jej członka, ale nie wiadomo jak silny jest to związek. Model ten

natomiast pozwala objaśnić zmiany satysfakcji z pracy bez odwołania się do poziomu

wykonania.

Powstała także teoria, której udało się połączyć poglądy zwolenników human

relations, zgodnie z którymi satysfakcja prowadzi do wykonania zadań z nowszym

poglądem, że wykonanie zadań prowadzi do satysfakcji. W modelu Marcha i Simona

inaczej niż w modelu Herzberga niezadowolenie prowadzi do wykonania zadania, a

nie satysfakcja, natomiast osiągnięcie satysfakcji staje się celem pracownika.

Niezadowolenie jest koniecznym, aczkolwiek niewystarczającym warunkiem

wykonania zadania. Jest konieczne, gdyż przyjmuje się, że jakiś rodzaj

niezadowolenia jest potrzebny, aby pobudzić organizm do przejawiania zachowań

poszukujących. Nie jest wystarczający, gdyż niezadowolony pracownik niekoniecznie

musi postrzegać wykonanie zadań jako sposób osiągnięcia satysfakcji.

Motywacyjnymi determinantami poziomu wykonania są więc oczekiwane wartości

nagród i poziom aspiracji.

Model ten stoi już tak naprawdę tylko o krok od sformułowania poglądu, że

satysfakcja jest wynikiem pewnego poziomu wykonania, a nie środkiem do niego.

za [11], str. 187-188

[11], str. 189

[11], str. 189-190

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

3.3. Zmiana koncepcji – satysfakcja jako funkcja wykonania

Za ojca tej koncepcji uznać można Vrooma. Zauważył on, że im wyższa wartość

nagrody, tym większa jest atrakcyjność działania i tym większa jest motywacja do

podjęcia działania. Także im większe jest prawdopodobieństwo, oczekiwanie, że

podjęte działanie przyniesie wartościowy wynik, tym większa jest motywacja do jego

podjęcia. Takie działanie przynosi satysfakcję, stąd jest chętnie podejmowane.

Porter i Lawler

rozszerzyli teorię Vrooma. Według nich wyższe osiągnięcia

prowadzą do większego zadowolenia, a nie odwrotnie. Osiągnięcia w pracy dają

rezultat w postaci nagród, zarówno zewnętrznych (płaca i awanse) jak i wewnętrznych

(szacunek do samego siebie i świadomość dokonań). Pracownik ocenia

sprawiedliwość lub słuszność nagród związanych z wydatkowanym wysiłkiem i

uzyskanym poziomem osiągnięć. Jeżeli nagrody postrzegane są jako sprawiedliwe,

dana osoba jest zadowolona, osiąga satysfakcję. Jeżeli wartość tych nagród jest po ich

osiągnięciu postrzegana jako wysoka, pracownik znowu wkłada wysiłek, zgodnie ze

zrozumieniem swojej roli i posiadanymi umiejętnościami w wykonanie kolejnych

zadań, które przynoszą kolejne nagrody i znowu satysfakcję. Ważne jest także, aby

spostrzegane było wystarczające prawdopodobieństwo związku między wysiłkiem i

nagrodą.

Według tej teorii satysfakcja jest czynnikiem regulującym wysiłek (motywacyjną siłą)

do podjęcia jakiegoś działania. Stąd satysfakcja z pracy jest motywatorem. Efektywne

użycie motywatorów jako instrumentów zarządzania daje menedżerom i ich

organizacjom przewagę konkurencyjną. Budowanie wysokiej motywacji jest najlepszą

drogą do ciągłego doskonalenia organizacji. Duma i satysfakcja z jakości pracy i jej

wydajności zastępują tutaj dawną strategię kija i marchewki. Spełnianie oczekiwań

wzmacnia motywację, czyni ją silniejszą.

Stosowanie tej teorii w praktyce jest stosunkowo skomplikowane. Pierwszym etapem

powinno być poznanie pragnień pracowników, aby można zgromadzić odpowiednie

zasoby do ich zaspokojenia. Trzeba także określić, jaki poziom osiągnięć pracownika

przyczynia się do realizacji celów organizacji. Ten pożądany poziom powinien być

[11], str. 191-198

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

oczywiście możliwy do uzyskania i trzeba upewnić się, że tak rzeczywiście jest,

podjąć stosowne ku temu kroki. Istnienie związku między wynikiem i osiągnięciami

musi być oczywiście widoczne i jasne. Błędy w komunikacji na tym etapie mogą

zniweczyć cały proces poprawiania produktywności. Ważne jest także wychwycenie

wszelkich sprzeczności w oczekiwaniach różnych pracowników i wyeliminowanie ich.

Następnie trzeba określić wysokość nagród i zapewnić, aby cały system działał

sprawiedliwie

Wynika stąd, że sprawiedliwość systemu jest warunkiem niezbędnym do stabilnego

działania takiego systemu. Osiągnięcie satysfakcji bez zapewnienia sprawiedliwości

staje się niemożliwe. Według kolejnej teorii, teorii sprawiedliwości

motywacja danej

jednostki jest skutkiem odczuwania przez nią zadowolenia, satysfakcji z tego, co

otrzymuje w zamian za wniesiony wysiłek, proporcjonalnie do wysiłku. Istnieje

pewien stopień tolerancji na niesprawiedliwość, jednak w pewnym momencie nawet

błaha okoliczność może przepełnić puchar goryczy i doprowadzić do wybuchu.

Pojawienie się natomiast niezadowolenia w tej sytuacji, może mieć charakter

destrukcyjny i pogorszyć zdecydowanie efektywność działań.

Powyższe modele udało się bez większych problemów potwierdzić za pomocą badań

empirycznych. W świetle powyższych rozważań widać więc wyraźnie, że pogląd o

tym, że satysfakcja zwiększa produktywność powinien być raczej zastąpiony

poglądem, że satysfakcja powstaje w wyniku efektywnego wykonywania zadań.

Pojawia się w takim razie pytanie, czy rzeczywiście poprawienie satysfakcji

pracowników powinno być celem organizacji, a co za tym idzie, czy rzeczywiście

powinno prowadzić się badania satysfakcji pracowników.

4. Cele badań satysfakcji i korzyści z nich wypływające

Aby ludzie realizowali postawione przed nimi zadania wykorzystując swoją wiedzę,

kwalifikacje i intuicję, trzeba rozumieć, przewidywać oraz sprawować kontrolę nad

ich zachowaniami. Natomiast, aby rozumieć zachowania niezbędne są badania postaw

pracowników wobec konkretnych sytuacji. Temu właśnie służą między innymi

[12], str. 441-443

[6], str. 473-475

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

badania satysfakcji. Dzięki nim można poznać motywacje pracowników, określić,

które działania podejmowane przez kierownictwo organizacji mają wpływ na

postępowanie pracowników. Jak wcześniej udowodniono, idealna satysfakcja nie musi

być źródłem nadzwyczajnej wydajności. Nie zmienia to jednak faktu, że stale

występujące niezadowolenie może mieć znaczenie destrukcyjne dla stosunków

międzyludzkich w organizacji i na całą organizację. Dzieje się tak wtedy, gdy

pracownicy nie dostrzegają dróg poprawy niekorzystnie odbieranej sytuacji lub gdy

droga prowadząca do polepszenia satysfakcji nie jest zbieżna z celami organizacji.

Wiele wysiłku poświęcane jest wtedy na walki wewnątrz organizacji (o wpływy,

ograniczone zasoby) lub na działania nie przynoszące organizacji żadnych korzyści,

neutralne z jej punktu widzenia. Celem przywódców powinno być takie

ukształtowanie celów organizacji, aby jednocześnie stanowiły one drogę do

zaspokojenia potrzeb pracowników. W tym celu niezbędna wydaje się znajomość

czynników istotnych dla pracowników, ich marzeń, pragnień. Badania satysfakcji

mogą więc posłużyć jako sposób stworzenia założeń do szerszej polityki firmy, od

tworzenia systemów zarządzania zasobami ludzkimi poczynając, aż na określaniu

celów strategicznych i tworzeniu kultury organizacyjnej kończąc. Badania takie

dostarczają unikalnych informacji na temat odbioru działań organizacji, spójności i

realności jej planów. Często spojrzenie szeregowych pracowników może pełnić rolę

zimnego prysznica dla zarządu, który pochłonięty realizacją planów strategicznych,

dalekosiężnym działaniem, może całkowicie stracić z oczu szczegóły widoczne

wyłącznie na poziomie operacyjnym, które jednak mają wpływ na realność działań.

Z drugiej także strony, badania satysfakcji mogą wskazać atuty organizacji, które są

przez jej decydentów niezauważane lub niedoceniane. Badania ułatwiają więc

przeprowadzenie diagnozy silnych i słabych stron organizacji, co jest nieocenione przy

układaniu planów strategicznych. Informacje o poziomie satysfakcji, postawach i

opiniach załogi są niezbędnym źródłem decyzji zarządczych.

Satysfakcja pracowników może okazać się także skutecznym wskaźnikiem

efektywności zarządzania organizacją. Jak wykazano wcześniej, satysfakcja pojawia

się wraz z wykonaniem pewnych zadań, zrealizowaniem celów firmy i pracowników.

Permanentny stan braku satysfakcji, czy też wręcz niezadowolenia oznaczać może, że

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

w mniemaniu pracowników organizacja nie notuje żadnych sukcesów. Wynikać to

może oczywiście z rzeczywistej sytuacji, niekorzystnych warunków w otoczeniu

organizacji. Często jest jednak tak, że oficjalne wyniki firmy są zadowalające, wręcz

dobre. Jej zarząd przejawia zadowolenie, natomiast nie towarzyszy temu satysfakcja

pracowników niższego szczebla. Świadczyć to może o nieefektywnym zarządzaniu,

złym lub niesprawiedliwym systemie motywacyjnym. Sprawiedliwość systemu, a

raczej odbiór systemu jako sprawiedliwego przez pracowników jest kluczowym

elementem, bez którego satysfakcja pojawić się nie może (wynika to m.in. z teorii

Portera i Lawlera, z motywacyjnej teorii sprawiedliwości). Utrzymujące się przez

dłuższy okres poczucie niesprawiedliwości może natomiast doprowadzić do

rewolucyjnego, nieprzewidywalnego wybuchu w organizacji. Jak opisano wcześniej,

w przypadku utrzymywania się takiego stanu przez dłuższy czas, nawet błahe pozornie

wydarzenie może okazać się iskrą zapalną, gdyż poziom tolerancji pracowników

zostanie przekroczony. Badania satysfakcji są więc znakomitym miernikiem

ostrzegawczym pozwalającym zapobiec takiemu niekontrolowanemu wybuchowi.

Dzięki nim można w odpowiednim czasie wprowadzić działania korygujące i

opracować plany ratunkowe.

Przyczyny braku satysfakcji mogą być jednak i są często bardziej banalne. Jest to

nieefektywna komunikacja wewnątrz organizacji. Wynika to wprost z przytoczonej

wcześniej definicji satysfakcji i wniosków z niej płynących, mianowicie z faktu, że na

satysfakcję wpływ ma nie rzeczywista sytuacja, a raczej percepcja tej sytuacji. Na

problemy komunikacyjne cierpi większość organizacji, szczególnie tych, które

przechodzą drastyczny rozwój. W pewnym momencie okazuje się, że systemy

informacyjne, komunikacyjne, które działały jeszcze kilka miesięcy wcześniej, przy

mniejszej liczbie pracowników, zaczynają zawodzić. Często przejście do nowej

sytuacji jest tak płynne, że istnienie problemów jest niezauważalne dla kadry

zarządzającej lub przypisywane jest innym czynnikom, których w zmieniającym się

otoczeniu zresztą nie brakuje. Przeprowadzenie badań satysfakcji w takiej sytuacji

pozwala na rozpoznanie i wyodrębnienie prawdziwych przyczyn rodzących się

problemów. Kiedy okazuje się, że pracownicy są niezadowoleni mimo właśnie

podjętego przez zarząd programu naprawczego, gdyż nic o tym programie nie wiedzą,

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

jasnym wnioskiem jest, że komunikacja w organizacji pozostawia wiele do życzenia.

Często jednak dopiero potwierdzenie tej sytuacji wynikami badań, których nie można

podważyć jest wystarczającym argumentem dla przywódców.

Istnieje jeszcze jeden ważny aspekt związany z badaniami satysfakcji. Już sam fakt

przeprowadzania badań, pytania pracowników o opinię może sprawić, że poczują się

oni docenieni, bardziej związani z organizacją, ważni. Może to sprawić, że zaczną

myśleć o problemach organizacji, jak o własnych, starać się generować pomysły

usprawnień. Przykłady organizacji, które rozpoczęły podobne programy są wymowne.

Usprawnienia proponowane przez pracowników często podnoszą wydajność produkcji

o kilka lub kilkadziesiąt procent. Ważniejsze jest jednak, że pracownicy angażują się

w proces zmian, budują organizację. To sprawia, że organizacja staje już tylko o krok

od zbudowania silnej kultury organizacyjnej będącej później motorem jej działań.

Pojawia się w takim razie pytanie komu i kiedy potrzebne są badania satysfakcji.

Wydaje się oczywiste, że badanie takie powinno zostać przeprowadzone przez każdą

firmę, która przeżywa kryzys z bliżej niewyjaśnionych przyczyn. Właśnie wtedy

możliwe jest dzięki badaniu motywacji i postaw pracowników rozpoznanie przyczyn

kryzysu. Oczywiście nie zawsze przyczyny kryzysu muszą tkwić wewnątrz

organizacji, jednak perspektywa pracowników pozwala często na znalezienie także

przyczyn zewnętrznych.

Oczywiście nie zawsze zła sytuacja firmy musi przejawiać się aż tak drastycznie, że aż

dochodzi do kryzysu. Wystarczającym pretekstem przeprowadzenia badania może być

spadek efektywności pracy. Rozwiązania odkryte dzięki badaniom często mogą być

banalne i nie wymagające wielu nakładów finansowych. Jedynym wydatkiem staje się

wtedy przeprowadzenie badania.

Badanie satysfakcji powinno dotyczyć nie tylko stabilnie działających organizacji, ale

jest szczególnie ważnym krokiem w czasie trwania zmian, a więc przy wprowadzaniu

w życie takich projektów jak łączenie firm, prywatyzacja przedsiębiorstw, zmiana w

strukturze organizacyjnej i innych. Pracownicy narażeni są wtedy na dodatkowy stres,

często brakuje im informacji, obawiają się zwolnień. Rozpoznanie ich lęków, a

następnie wyjaśnienie zapalnych spraw może zapobiec wielu problemom

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

organizacyjnym, nadmiernej fluktuacji kadr, walki wewnątrz organizacji. Przywódcy

dzięki rozpoznaniu postaw otrzymują bezcenne informacje w sytuacji, gdy działanie

organizacji jest szczególnie utrudnione.

Wymienione sytuacje kojarzą badania satysfakcji pracowników z sytuacjami

negatywnymi lub wręcz ekstremalnymi. Badania te jednak mogą być ważnym

elementem usprawniającym zarządzanie w całkowicie poprawnie działających

organizacjach. Poruszone to zostanie w następnym rozdziale.

Czy jednak z analizy tej wynika, że badania satysfakcji są antidotum na wszelkie

bolączki organizacji? Oczywiście tak nie jest. Badania te są tylko narzędziem, jednym

z wielu i trzeba traktować je wyłącznie jako pomoc w zarządzaniu, w rozpoznaniu

sytuacji, sposób na zdobycie dodatkowych informacji, natomiast nie jako cel sam w

sobie. Hipotezy stawiane na podstawie badań nie zawsze muszą oczywiście znajdować

potwierdzenie, wnioski nie zawsze muszą być trafne. Wiele z opinii pracowników

może być jednostronnych lub wręcz błędnych, stąd trzeba je weryfikować przy

pomocy innych środków. Niewątpliwie jednak badania te stanowią pomoc i umiejętnie

stosowane mogą przynieść wiele korzyści współczesnym organizacjom. Są one też

ważnym elementem wielu systemów zarządzania spopularyzowanych w ostatnich

latach.

5. Badania satysfakcji a współczesne koncepcje zarządzania

5.1. Budowanie silnej kultury organizacyjnej

Posiadanie silnej kultury organizacyjnej może być wielkim atutem organizacji.

Odpowiednia silna kultura może łatwo adaptować organizację do zmieniającego się

środowiska. W dzisiejszych warunkach trudno jest przecenić taką sytuację.

Silna kultura może być jednak również słabością. Dzieje się tak wtedy, gdy kultura

poprzez istniejące w organizacji założenia, wyznawane i deklarowane wartości, czy

nawet proste artefakty prowadzi organizację w kierunku sprzecznym z rozwojem

rynku, stoi na przeszkodzie jej dostosowania się do zmieniających się warunków. W

takiej sytuacji, im kultura jest silniejsza, tym szybciej ma szansę doprowadzić

organizację na skraj przepaści.

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

Stąd bardzo ważne jest, aby kultura organizacyjna przygotowywała organizację do

dalszego funkcjonowania w otoczeniu. Trzeba ją umiejętnie budować. Na

powstawanie kultury oczywiście największy wpływ ma przywódca organizacji

jednak nie powstaje ona w oderwaniu od zachowań i postaw innych pracowników.

Przywódca chcąc stworzyć silną kulturę, która będzie siłą organizacji musi więc

nauczyć się rozumieć i kształtować postawy pracowników. Jak pokazano wcześniej

natomiast, do zrozumienia tych postaw niezwykle pomocne są badania satysfakcji

pracowników. Przy ich pomocy także powinno się tak kształtować cele organizacji i

pracowników, aby były spójne. Dzięki temu pracownicy dążąc do spełnienia własnych

aspiracji, marzeń, budują jednocześnie organizację. Zarazem kształtując pewne formy

postępowania, czyniąc zachowania powszechnymi, przyczyniają się do tworzenia

nowych artefaktów, które znowuż wypływają z głębszych wartości, które stają się w

organizacji powszechne.

Badania satysfakcji analizując postawy, przyczyniają się także do lepszego

zrozumienia kształtującej się, zmieniającej lub też istniejącej kultury organizacyjnej.

Dzięki natomiast zrozumieniu kultury przywódca ma większe możliwości

kształtowania jej, świadomego budowania, zmieniania.

Badania satysfakcji, o czym już zresztą wspomniano, same mogą przyczyniać się do

budowania kultury opartej o zaangażowanie pracowników. Stają się one często

motorem zwiększenia zaangażowania pracowników, którzy czując się docenieni

pytaniem o opinie, włączają się czynnie w budowanie wizerunku firmy, usprawnianie

jej działania.

Wynika więc stąd, że firmy, które pragną zbudować silną kulturę organizacyjną i

uczynić ją elementem przewagi konkurencyjnej, ze szczególnym naciskiem powinny

rozpocząć program regularnego diagnozowania satysfakcji pracowników. Bez

podobnych narzędzi próby budowania kultury przypominać mogą poruszanie się

ślepca w nieznanym środowisku. Badania takie w tej sytuacji powinny być traktowane

jego źródło informacji zwrotnej płynącej od jednego z najważniejszych elementów

kultury organizacji, to znaczy od pracowników firmy, ludzi ją tworzących.

[10], str. 209-243

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

5.2. Zarządzanie przez cele

Proces zarządzania przez cele zakłada czynny udział pracowników w ustalaniu planów

i celów organizacji i konkretnych osób. Pracownik i kierownik razem określają, co

powinno zostać zrobione. Dzięki temu pracownik czuje się współodpowiedzialny za

wyznaczone plany, traktuje ich realizację ambicjonalnie, jest silnie zmotywowany.

W procesie tym istotną rolę mogą też spełniać badania satysfakcji pracowników.

Dzięki nim menedżerowie uzyskują informację zwrotną od pracowników na temat

samego procesu wyznaczania celów, jak również ocenę realizacji celów przez samego

ich wykonawcę. W związku z tym, że ocena ta jest anonimowa, jest ona bardziej

obiektywna, lepiej oddająca rzeczywistość. Pojawiające się ewentualnie różnice

między ocenami jawnymi, formułowanymi podczas spotkań z menedżerem, a

wynikami badań satysfakcji są dodatkowo cennym sygnałem ostrzegawczym o

potencjalnych problemach w komunikacji w organizacji lub jej części, o efektywności

zarządzania kierowników.

Dużą bolączką wielu systemów zarządzania przez cele jest rozrost biurokracji.

Formułowanie ilościowych celów i częste oceny procesów zachęcają do formalizacji,

która szybko może okazać się nadmierna i prowadzić do biurokratyzmu. Prowadzenie

systematycznych badań satysfakcji może ułatwić identyfikacje podobnych zjawisk

jeszcze w momencie ich rodzenia się, a co za tym idzie szybkie ich wyeliminowanie.

Wynika stąd, że zarządzanie przez cele i badania satysfakcji powinny być silnie

związane. Pozwoli to przede wszystkim na uzyskiwanie wiarygodnych informacji

zwrotnych i efektywnie pozwala na eliminację zakłóceń procesu.

5.3. Kompleksowe Zarządzanie Jakością (TQM)

Kompleksowe zarządzanie jakością (TQM) stało się w ostatnich latach jedną z

najpopularniejszych japońskich metod zarządzania. Zaczęła ona zdobywać sobie

szybko zwolenników także poza Japonią. Różnica pomiędzy zarządzaniem jakością w

Europie i USA i zarządzaniem jakością w Japonii polega na tym, że podejście

europejsko-amerykańskie skupia się przede wszystkim na „kontroli” jakości, podczas

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

gdy japońskie ogniskuje się na jej „doskonaleniu”

. Japoński styl zarządzania jakością

nie polega na stworzeniu czy zaprojektowaniu systemu jakości, lecz skupia się przede

wszystkim na doskonaleniu tych aspektów istniejącego systemu, których

funkcjonowanie uznano za niezadowalające. Doskonaleniu podlegają zresztą nie tylko

procesy bezpośrednio związane z produkcją, ale każdy aspekt działalności organizacji

zgodnie z celem TQM, którym jest osiągnięcie jakości, której żąda klient. Aby jednak

wiedzieć, co należy doskonalić, które procesy nie są wystarczająco efektywne,

potrzebna jest diagnoza organizacji. Jednym z elementów diagnozy jest właśnie

badanie satysfakcji pracowników. Pozwala ono na wyodrębnienie elementów, które

wpływają na niższą jakość finalnego produktu, usługi.

W modelu Europejskiej Fundacji Zarządzania Jakością, która popularyzuje działania

dążące do doskonałości w biznesie, zadowolenie pracowników stanowi jeden z

dziewięciu wyróżnionych istotnych elementów świadczący właśnie o doskonałości

organizacji, jest wskaźnikiem dostosowania do wymagań klientów. Zgodnie z filozofią

tego modelu, tylko usatysfakcjonowani pracownicy świadczyć mogą bowiem usługi

wysokiej jakości. Stąd, aby poznać sytuację obecną i dążyć do jej poprawy, do

doskonałości, niezbędne są regularne, przeprowadzane przynajmniej raz w roku

badania satysfakcji pracowników. Wyniki tych badań analizowane są na przestrzeni

czasu, porównywane z benchmarkami z podobnych tego typu organizacji na rynku

oraz z celami postawionymi sobie przez samą organizację w pogoni za doskonałością.

Działanie to wynika z założenie, że organizacja może osiągnąć sukces tylko i

wyłącznie pod warunkiem, że potrafi utrzymywać wysoki poziom motywacji i

zaangażowania wśród personelu.

Kompleksowe zarządzanie jakością oznacza, że kultura danej organizacji wyznacza i

wspiera stałe dążenie do zadowolenia klientów za pomocą zintegrowanego systemu

narzędzi, metod i szkolenia. Aby jednak ocenić stopień wdrożenia tych narzędzi, aby

określić dodatkowe potrzeby pracowników, pomocne jest także badanie satysfakcji

pracowników.

[2]

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

Badania satysfakcji pracowników w kompleksowym zarządzaniu jakością odgrywają

rolę obiektywnego wskaźnika. Jest to szczególnie istotne, gdyż jedną z zasad TQM

jest właśnie opieranie sądów wyłącznie na faktach. Takim faktem właśnie stają się

wynika badań satysfakcji, które obrazują odczucia pracowników na temat sposobów

działania organizacji. Stąd badania te są tak istotnym elementem kompleksowego

zarządzania jakością i w firmach wdrażających ten system, których przybywa, stają się

koniecznością.

5.4. Przeciwdziałanie mobbingowi

Mobbing to działanie polegające na stwarzaniu wrogiej atmosfery w pracy,

terroryzowaniu i dyskredytowaniu działań osoby, która w jakiś sposób nie pasuje do

zespołu

. Wiąże się on brakiem elastyczności, irracjonalnością, uogólnianiem i

niesprawiedliwością. Jest to działanie niezwykle negatywne, jednak obecne nawet w

wielu wydawałoby się dobrze zarządzanych organizacjach. Przyczyną mobbingu jest

budowanie obrazu danej osoby na podstawie pojedynczego negatywnego wydarzenia,

tworzenie się uprzedzeń, osobiste antypatie. Wpływ takiej sytuacji na atmosferę pracy,

na zespół, w którym dane jednostki działają, może być ogromny. Pojedyncza antypatia

może doprowadzić do konfliktu nawet na skalę całej organizacji. Mobbing objawia się

budowaniem relacji w grupie opartych na strachu, generalizowaniem, podważaniem

kompetencji, wysyłaniem niejednoznacznych sygnałów odnośnie pracy pracownika.

W krótkim czasie doprowadzić to może do obniżenia wydajności pracy, spadku

zaangażowania, braku poczucia bezpieczeństwa, czy wręcz niszczenia mozolnie

budowanej kultury organizacyjnej poprzez dewaluację norm i wartości. Ma to już

oczywiście wpływ nie tylko na jednostki, ale także na całą organizację.

Wypływa stąd wniosek, że organizacja powinna dołożyć wszelkich starań, aby

mobbing odpowiednio wcześnie rozpoznać i wyeliminować. Demotywujące działania

w jednym dziale bowiem mogą zarazić całą organizację. Badania satysfakcji

pracowników mogą pomóc w identyfikacji tego zjawiska w dwóch aspektach.

Po pierwsze, poprzez wykrycie dyskomfortu, jaki odczuwa osoba podlegająca

mobbingowi. Często nie jest ona sama w stanie przeciwstawić się sile oddziaływania

[1]

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

swojego przeciwnika. W przypadku, gdy jest osobą wartościową, jej utrata dla

organizacji może być dużą stratą. Rozpoznanie zjawiska może natomiast zaowocować

podjęciem kroków zaradczych, jakimi może być przeniesienie pracownika lub jego

przełożonego do innych obowiązków.

Po drugie, sytuację mobbingu wykryć można dzięki badaniom także poprzez analizę

ocen osoby mobbingującej. Często nawet nie stara się ona ukryć swojego

negatywnego nastawienia do części pracowników lub też przejawia się ono w jej

poglądach. W tej sytuacji także można podjąć stosowne kroki.

Zbliżonym problemem może być także nieumiejętne motywowanie przez menedżera

swoich pracowników. Od mobbingu odróżnia takie działanie jego nieświadomość.

Mobbing prowadzony jest bardzo świadomie, nieumiejętne motywowanie nie wiąże

się natomiast ze złą wolą menedżera. Efekty jednak mogą być bardzo podobne: rozpad

zespołu, konflikty, spadek efektywności. Badania satysfakcji pracowników w tym

przypadku prowadzą do określenia przyczyn frustracji pracowników i ich potrzeb.

Menedżer na tej podstawie jest w stanie zmienić swój styl pracy, zmienić system

motywowania.

Powyższe rozważania jeszcze raz skłaniają do podjęcia badań satysfakcji zawsze

wtedy, gdy w organizacji pojawiają się konflikty, spadek efektywności. Może tym być

wynikiem złej motywacji, świadomej lub nie.

6. Ogólny schemat przebiegu badań satysfakcji pracowników

Z powyższych rozważań wynika, że badania satysfakcji są cennym narzędziem

diagnostycznym w bardzo wielu sytuacjach występujących we współczesnych

organizacjach gospodarczych. Ważna wydaje się więc kwestia, jak takie badanie

powinno przebiegać.

Badanie, aby zapewnić obiektywność, a jednocześnie walor porównawczy, powinno

dotyczyć całej organizacji, wszystkich jej pracowników. Czasami w wielkich firm jest

to istotny problem z uwagi na zakres takich badań. Tylko wtedy zapewniona jest

jednak wystarczająca szczegółowość i obiektywność. Wyłanianie próby wiąże się

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

niestety z dodatkowymi błędami, a poza tym nie pozwala na analizę satysfakcji w

poszczególne, często małych działach firmy

Badanie takie powinno cechować się także pewną standaryzacją. Pozwala to na łatwe

wykorzystywanie benchmarków przy porównywaniu zachowań, poglądów. Wadą

standaryzacji jest natomiast fakt, że trudniej dostosować wtedy badania do specyfiki

konkretnej organizacji. Specyfika ta przejawia się zazwyczaj w doborze kryteriów

składających się na całościową satysfakcję pracowników. Badanie musi więc być

skonstruowane w ten sposób, aby było maksymalnie dostosowane do specyfiki firmy,

a jednocześnie, aby wyniki nie utraciły całkowicie waloru porównywalności z

dostępnymi benchmarkami.

Wszystkie aspekty związane z satysfakcją powinny być badane na trzech różnych

poziomach ogólności: dotyczyć konkretnych osób, grup funkcjonalnych oraz całej

organizacji

. Dzięki temu można analizować satysfakcję na różnym poziomie

szczegółowości, wykrywać punkty zapalne, znajdować nieefektywnie działające

oddziały w sprawnie zarządzanej organizacji.

Elementem wstępnym badania powinno być określenie kryteriów, które wpływają na

satysfakcję pracowników konkretnej organizacji. Pomocne w tym celu są rozmowy z

pracownikami organizacji, zogniskowane badania grupowe. Dzięki nim można

skonstruować kwestionariusze, dostosowując je do specyfiki organizacji, a

jednocześnie odnosząc do istniejących wyników.

Przy konstruowaniu kwestionariusza pamiętać trzeba o tym, że satysfakcja odnosi się

do postrzegania rzeczywistości, a nie do niej samej i wynika z porównania tych

spostrzeżeń z oczekiwaniami, stąd celowe jest raczej zadawanie pytań o ocenę

postrzeganej sytuacji z oczekiwaniami, a nie o satysfakcję. Pojęcie satysfakcji jest na

tyle niejasne i wieloznaczne, że pytanie wprost może przynieść wyniki mało

wiarygodne.

Samo badanie i analiza wyników podporządkowane powinny być natomiast trzem

głównym kwestiom. Pierwsza sprawa to zrozumienie zachowań członków organizacji.

To jest głównym celem badania. Następnie na podstawie zrozumienia tych zachowań

Badania satysfakcji pracowników w organizacji gospodarczej
Rafał Mrówka

powinno się określić ich przyczyny i przewidzieć skutki, jakie mogą z tych zachowań

wynikać. Ostatnią fazą badania powinno być określenie możliwości sprawowania

kontroli nad zachowaniami, możliwości zmiany tych zachowań lub też ich eliminacji.

Tak sformułowana diagnoza może stać się znakomitym narzędziem zarządczym.

7. Literatura

1. Aniszewska G., Gielnicka I., Mobbing – rzecz o czarnej owcy w stadzie, Personel,

nr 2/2000, Warszawa

2. Asaka E., Wdrażanie TQM w polskich przedsiębiorstwach przy współudziale

ekspertów japońskich, w materiałach konferencyjnych, Międzynarodowa szkoła

jakości. Techniki zarządzania XXI wieku, Umbrella, Mrągowo, 1999

3. Badanie satysfakcji pracowników jako efektywne narzędzie zarządcze, WGK

Audyt Personalny, Warszawa, 1999

4. Cartwright J., Cultural Transformation. Nine Factors for Continuous Business

Improvement., Financial Times & Prentice Hall, Great Britain, 1999

5. Diagnoza organizacji poprzez badanie satysfakcji pracowników, Oferta WGK

Audyt Personalny, Warszawa, 1999

6. Griffin R. W., Podstawy zarządzania organizacjami, Wydawnictwa Naukowe

PWN, Warszawa, 1998

7. King N., Wyjaśnienie i ocena dwuczynnikowej teorii satysfakcji z pracy, w

Zachowanie człowieka w organizacji, PWN, Warszawa, 1983

8. Measuring and improving customer satisfaction, Sysman, 1999

9. Sashkin. M., Kiser K. J., Putting Total Quality Management to Work, Berrett-

Koehler Publishers, San Francisco, 1993

10. E. H. Schein, Organizational Culture and Leadership, Jossey-Bass Publishers, San

Francisco, Washington, London, 1985

[3]