Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
1
BADANIE UKŁADÓW ZE WZMACNIACZEM
OPERACYJNYM SCALONYM
1.Podstawy teoretyczne
Wzmacniacz operacyjny ( WO )
W obecnym znaczeniu przez wzmacniacz operacyjny rozumie się wzmacniacz prądu
stałego
( najczęściej scalony ze sprzężeniem zwrotnym ) o dużym wzmocnieniu i innych
własnościach umożliwiających pełnienie funkcji podstawowej uniwersalnej cegiełki
układowej stosowanej do budowy różnych złożonych układów analogowych .
Weźmy pod uwagę wzmacniacz , którego schemat zastępczy przedstawiono na
rysunku 1.
Wzmacniacz ten posiada :
WE- - wejście odwracające fazę napięcia wejściowego ,
WE+ - wejście nieodwracające fazę napięcia wejściowego ,
WY - wyjście , na którym napięcie U
wy
w zakresie liniowej pracy wzmacniacza jest
równe :
U
wy
= k
u
( V
p
- V
M
) = k
u
.
U
we
gdzie : k
u
- wzmocnienie napięciowe wzmacniacza z otwartą pętlą sprzężenia
zwrotnego .
+U
zas
i - U
zas -
wyjścia dla napięć zasilających
Zwykle wzmacniacz zasilany jest napięciem ( 12 - 18 V ) , przy czym :
U
U
zas
zas
Wzmacniacz taki można wyobrazić sobie , jako źródło napięciowe sterowane ( V,V ) różnicą
potencjałów na oporniku R
we
.
Rezystancja R
we
- reprezentuje zastępczą rezystancję wejściową wzmacniacza .
Rezystancja R
wy
- jest równa wypadkowej rezystancji wejściowej wzmacniacza .
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
2
Aby wzmacniacz z rys.1 spełniał rolę idealnego wzmacniacza operacyjnego muszą być
spełnione następujące warunki :
1) Wzmocnienie napięciowe dąży do nieskończoności ( k
u
)
2) Rezystancja wejściowa R
we
dąży do nieskończoności (R
we
)
3) Rezystancja wyjściowa R
wy
dąży do zera (R
wy
0 )
4) Częstotliwościowe pasmo przenoszenia jest w zakresie od 0 do
B
f
= ( 0 -
).
5) Pływanie ( dryft ) zera w funkcji temperatury nie występuje .
6) Dwupolarna charakterystyka statyczna ( rys.2)
Charakterystyki wzmacniaczy operacyjnych ( WO) .
Podstawowymi charakterystykami wzmacniacza operacyjnego są :
charakterystyka statyczna ,
charakterystyka częstotliwościowa.
Charakterystyka statyczna - ( rys.2 ) nazywamy zależność napicia wyjściowego U
wy
do
napięcia wejściowego U
we
, przy stałych wartościach temperatury , napięcia zasilania ,
obciążenia i innych parametrów .
W charakterystyce statycznej WO wyróżnia się trzy zakresy pracy :
zakres liniowej (aktywnej ) pracy wzmacniacza ( strefa I ) , charakteryzuje się tym , że
sygnał wyjściowy wiernie odtwarza sygnał wejściowy , który zostanie wzmocniony k
u
razy . Np.: jeśli na wejściu podany zostanie sygnał sinusoidalny , odpowiedz na wyjściu
też będzie miała kształt sinusoidalny o amplitudzie większej k
u
razy niż amplituda sygnału
wejściowego
zakres nasycenia wzmacniacza ( strefa II’ i II’’ ). Po przekroczeniu granicznej wartości
modułu napięcia wejściowego U
we
= U
we os
, następuje tzw. nasycenie wzmacniacza . Stan
ten charakteryzuje się tym , że napięcie wyjściowe ma stałą wartość , niezależną od
napięcia wejściowego .
Maksymalna wartość modułu napięcia nasycenia wzmacniacza nie może przekroczyć wartości
modułu napięć zasilających .
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
3
Unasycenia
Uzasilania
aktycznieUnasycenia
Uzasilania
Pr
,
0 9
Charakterystyka częstotliwościowa jest zależnością wzmocnienia napięciowego k
u
wzmacniacza w funkcji częstotliwości sygnału wejściowego , wykreśloną w skali
logarytmicznej ( Rys.3) .
Z charakterystyką częstotliwościową związany jest parametr wzmacniacza - pasmo
przenoszenia Bf. Jest to zakres częstotliwości , dla których wzmocnienie napięciowe k
u
wzmacniacza nie zmaleje poniżej
k
u max
2
( -3dB w skali logarytmicznej ) . Częstotliwość , dla
której spadek wzmocnienia wynosi -3dB nazywa się częstotliwością graniczną wzmacniacza .
Własności typowych wzmacniaczy operacyjnych .
Poniższa tabela przedstawia zestawienie najczęściej spotykanych wzmacniaczy
operacyjnych ( czołowych firm ) .
ZESTAWIENIE PARAMETRÓW WZMACNIACZY OPERACYJNYCH
FIRMY FAIRCHILD
Typ wzmacniacza
Parametry ( t
o
= 25
0
C )
A709
A715C
szybki
A741
A740 FET ULY7741
CEMI
Wzmocnienie z otwartą
pętlą [ V/V ]
15000
10000
20000
50000
150000
Rezystancja wejściowa
[k
]
250
1000
2000
10
9
1000
Wejściowe napięcie
niezrównoważenia [mV]
7,5
7,5
6
30
15
Częstotliwość graniczna
dla k
u
= 1 [MHz]
5
65
1
1
1
Zasilanie typowe [V]
15
15
15
15
15
Pobór mocy [mW]
80
165
50
126
80
Maksymalny zakres zmian
napięcia wyjściowego [V]
14
13
14
14
13,5
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
4
Zakres temperatur [
0
C]
0 - 70
0 - 70
0 - 70
0 - 70
0 - 70
Wejściowy prąd
polaryzacji [nA]
1500
10000
500
2
750
PODSTAWOWE UKŁADY ZE WZMACNIACZEM OPERACYJNYM
Układy realizujące liniowe operacje analogowe.
Cechą charakterystyczną tych układów jest praca wzmacniacza operacyjnego w jego
liniowym zakresie charakterystyki statycznej ( zakres I , rys.2) .
Wzmacniacz odwracający fazę napięcia wejściowego.
Wzmacniacz operacyjny w układzie odwracającym pracuje z ujemnym sprzężeniem
zwrotnym . Część sygnału wyjścia przez rezystancję R
f
jest doprowadzona na wejście , co
działa stabilizująco na pracę wzmacniacza .
Określimy współczynnik wzmocnienia napięciowego k
us
=
U
U
wy
1
dla układu z rys .5 ,
przy założeniu , że wzmacniacz jest idealny .
Z własności 1) dla idealnego WO ( k
u
) wynika , że E = 0
Z własności 2) dla idealnego WO (R
we
) wynika , że I
we
= 0
Równania Kirchhoffa :
Oczko A :
U
1
- I
1
R
1
+ E = 0
(5.1)
Oczko B :
U
wy
- I
f
R
f
+ E = 0 (5.2)
(5)
Węzeł 1 : -I
we
+ I
f
+ I
1
= 0
(5.3)
Podstawiając E = 0 ; I
we
= 0 otrzymujemy :
U
1
- I
1
R = 0 (6.1)
U
wy
- I
f
R
f
= 0 (6.2)
(6)
I
1
+ I
f
= 0 (6.3)
Po przekształceniach powyższych wzorów wyprowadzamy zależność określającą
wzmocnienie napięciowe układu :
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
5
k
U
U
R
R
us
wy
f
1
1
(7)
Wzmocnienie napięciowe k
us
ma wartość ujemną . Wynika stąd , że napięcie wyjściowe jest
odwrócone ( o 180
0
) względem napięcia wejściowego .
Ze wzoru (7) wynika , że wzmocnienie K
us
zależy tylko od parametrów zewnętrznych R
1
i R
f
,
natomiast jakość samego wzmacniacza nie ma wpływu na pracę układu odwracającego fazę .
Wartość ta pokazuje działanie stabilizacyjne układów z ujemnym sprzężeniem zwrotnym .
Jest ona szczególnie cenna dla wykorzystania wzmacniacza operacyjnego w układach
automatyki przemysłowej , w maszynach analogowych .
Wzmacniacz nieodwracający .
Postępując analogicznie jak w przypadku analizy wzmacniacza odwracającego, można
wykazać , że wzmocnienie napięciowe k
u
określa się wzorem :
k
U
U
R
R
us
wy
1
2
1
1
(8)
Wzmacniacz sumujący .
Do operacji sumowania sygnałów stosuje się wzmacniacz odwracający , w którym wejście
odwracające wzmacniacza stanowi doskonały punkt sumujący. ( węzeł W- )
Napięcie wyjściowe U
wy
określone jest wzorem :
U
R
R
U
R
R
U
R
R
U
wy
f
f
f
n
n
1
1
2
2
....
(9)
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
6
Wzmacniacz różnicowy .
Wzmacniacz różnicowy jest to wzmacniacz 2 wejściowy i 1 wyjściowy , którego napięcie
wyjściowe proporcjonalne jest do różnicy napięć wejściowych U
wy
= a
1
U
1
- a
2
U
2
.
U
R
R
R
R
U
R
R
U
wy
1
1
2
1
3
4
1
2
1
2
(10)
Przy założeniu : R
1
= R
3
; R
2
= R
4
, otrzymujemy :
U
R
R
U
U
wy
2
1
1
2
(
) (11)
Przetworniki napięcie - prąd
W wielu urządzeniach istnieje konieczność zamiany napięcia sterującego na
proporcjonalny do niego prąd sterujący . Używa się do tego konwentory napięcie - prąd .
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
7
Przy założeniu:
R
R
R
R
R
1
2
3
4
5
I
L
wyraża się wzorem :
I
U
R
R
R
L
1
2
1
5
(12)
Ze wzoru 12 wynika , że prąd I
L
nie zależy od rezystancji obciążenia .
Niekiedy buduje się uproszczone konwentory napięcie - prąd realizowane wg poniższego
schematu .
Prąd I
L
określa wzór ( 13 )
I
U
R
L
we
1
(13)
Przetwornik prąd - napięcie
W wielu dekoderach i czujnikach pomiarowych ( np. fotodiody , fotopowielacze )
uzyskuje się sygnał wyjściowy , który następnie należy wzmocnić , przetwarzając na
prostoliniowy doń sygnał napięciowy .Podstawowy układ konwentora prąd - napięcie,
spełniającego powyższą funkcję , przedstawia rysunek 13 .
Napięcie wyjściowe U
wy
oblicza się ze wzoru :
U
R
I
wy
f
we
(14)
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
8
Wykonanie ćwiczenia
Badanie liniowych układów analogowych .
Wyznaczanie charakterystyki statycznej wzmacniacza odwracającego .
Zasilić wzmacniacz operacyjny ( z zasilacza komplementarnego ) napiciem U
z+
= 15V i U
z-
=
-15V .
Na wejście badanego układu podać napięcie stałe regulowane Ereg w zakresie -10V do 10V
ze skokiem podanym w poniższych tabelach:
a) R
1
= 1k
Tabela 1
U
we
[V]
-10 -5
-2,5 -2
-1,5 -1
-0,5 0
0,5
1
1,5
2
2,5
5
10
U
wy
[V]
b) R
1
= 2k
Tabela 2
U
we
[V]
-10 -5
-3
-2,5 -2
-1,5 -1
-0,5 0
0,5 1
2
3
5
10
U
wy
[V]
c) R
1
= 5k
Tabela 3
U
we
[V]
-10 -8
-7,5 -6
-4
-2
-1
0
1
2
4
6
7,5 8
10
U
wy
[V]
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
9
Ustawić napięcie zasilania .
U
z+
= 10kV i U
z-
= -10kV i zbadać charakterystykę statyczną dla R
1
= 2k
Tabela 4
U
we
[V]
-10 -5
-2,5 -2
-1,5 -1
-0,5 0
0,5
1
1,5
2
2,5 5
10
U
wy
[V]
Opracowanie wyników pomiarów .
narysować na jednym wykresie charakterystyki z tabel 1,2,3 oraz 2 i 4 ( WE = 1V/cm ;
WY = 1V/cm ) ,
Na podstawie otrzymanych wykresów określić następujące parametry wzmacniacza.
współczynnik wzmocnienia napięciowego ,
zakres napięć wejściowych dla liniowej pracy wzmacniacza,
napięcie nasycenia wzmacniacza ,
iloraz napięcia nasycenia do napięcia zasilania k
U
U
r
nasycenia
z
WNIOSKI
Narysować wykresy teoretyczne na podstawie wartości elementów układu napięć
zasilania .
Przyjąć , że napięcie nasycenia równe jest napięciu zasilania .
Badanie wzmacniacza nieodwracającego .
Wyznaczenie charakterystyki statycznej układu . Pomiary należy wykonać dla dwóch
napięć zasilających .
U
z+
= +15V i U
z_
= -15V
U
z+
= +10V i U
z_
= -10V
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
10
Napięcie wejściowe Ereg należy zmienić jak w poniższych tabelach :
U
V
z
15
Tabela 5
U
we
[V]
-15 -10 -5
-2
-1,5 -1
-0,5 0
0,5
1
1,5
2
5
10
15
U
wy
[V]
U
V
z
10
Tabela 6
U
we
[V]
-15 -10 -5
-2 -1 -0,75 -0,5 -0,25 0 0,25
0,5
0,75 1
2 5 10 15
U
w
y
[V]
Opracowanie wyników pomiarów :
narysować na jednym wykresie charakterystyki z tabel 5 i 6 .skala: WE=1V/cm ;
WY=1V/cm.
określić współczynnik wzmocnienia napięciowego , maksymalny zakres napięć
wejściowych dla liniowej pracy wzmacniacza .
iloraz napięcia nasycenia i napięcia zasilania
k
U
U
r
nasycenia
z
wnioski
Badanie wzmacniacza różnicowego
Wyznaczenie współczynników wzmocnienia dla poszczególnych napięć wejściowych .
U
k
U
k
U
wy
u
we
u
we
1
1
2
2
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
11
Połączyć układy wg rys.11 , a potem wg rys.12 . Ustawić napięcie wejściowe takie aby na
wejściu woltomierza wskazywał około połowy napięcia zasilania ( 7,5V) .
określić szukane współczynniki wzmocnienia k
V
V
k
V
V
1
0
1
2
0
2
;
wnioski .
Badanie przetworników napięcie - prąd
a) Wyznaczyć charakterystyki statyczne przetwornika , napięcie zasilania ustawić U
z
=
15
V napięcie wejściowe zmieniamy ze zmiennym krokiem podanym w poniższej tabeli ( 7 )
.
Tabela 7
U
we
[V]
0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 4,0 5,0
I
wy
[mA
]
b) Określenie wpływu obciążenia R
L
na wielkość prądu wyjściowego , ustawić napięcie
zasilania U
z
=
15 V , napięcie wejściowe Ereg = 1V , rezystancję zmienić w
zakresie R
L
= ( 0,1 - 10) jak poniżej w tabeli ( 8 ) .
Politechnika Warszawska - Instytut IMUR w Płocku, Laboratorium Elektrotechniki
12
Tabela 8
R
L
[k ]
0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,7 1
1,5 2,0 3,0 4,0 5,0 6,0 8,0 10
I
wy
[mA]
Opracowanie wyników pomiarów .
Narysować charakterystyki statyczne,
Określić współczynniki konwersji badanych przetworników dla liniowej części pracy
charakterystyki ,
G
I
U
wy
we
2
dla przetwornika napiecie - prad
Wykreślić charakterystykę I
wy
= f ( R
L
) z tabeli 8,
Wnioski .