EKONOMIA calosc

1. Czym zajmuje się ekonomia? Prawa ekonomiczne. Ekonomia a inne nauki.

Narodziny ekonomii jako nauki.

Termin ekonomia pojawił się w staroŜytnej Grecji na przełomie V i IV w.p.n.e Jako

pierwszy uŜył go wielki historyk, myśliciel i strateg Ksenofont. W jego interpretacji oikonomia jest
nauką o gospodarstwie, o zarządzaniu majątkiem, domem. Interpretuje ekonomię zarówno jako
dyscyplinę naukową jak i wiedzę praktyczną.

Dopiero Arystoteles przewyŜszył Ksenofonta stopniem uogólnienia zjawisk

ekonomicznych. Z jego teŜ nazwiskiem łączy się najczęściej powstanie nazwy „ekonomia”. U
Arystotelesa oznacza ona naukę o prawach gospodarstwa domowego. Oikos po grecku znaczy dom,
nomos – prawo.

W XVIIw. Antoine Montchretin uŜywa terminu ekonomia polityczna. Przymiotnik

polityczny miał oznaczać w tym przypadku, Ŝe chodzi o prawa gospodarstwa państwowego,
problematyka finansów publicznych

Ukształtowanie się ekonomi w pełny sposób wiąŜe się historycznie z narodzinami

nowoczesnego liberalizmu systemu gospodarczego tzw. kapitalizmu wolnokonkurencyjnego. WiąŜą
się z tym dwa nazwiska A. Smitha oraz D. Ricardo. Oni to są uznawani za twórców nowoczesnej
szkoły myślenia ekonomicznego zwanego ekonomią klasyczną.

Ekonomia jest dyscypliną zajmującą się opisem kategorii i zjawisk gospodarczych oraz ich

analizą teoretyczną, słuŜącą wykryciu prawidłowości procesu gospodarowania. E. jest nauka o
metodach oszczędnego gospodarowania ograniczonymi zasobami, o alokacji tych zasobów w celu
zaspokojenia konkurujących ze sobą potrzeb w sposób moŜliwie najpełniejszy.

Prawidłowości ekonomiczne są obiektywną cechą procesów gospodarczych we wszystkich

społecznościach o rozwiniętym społecznym podziale pracy, są to związki i relacje istniejące w
realnej rzeczywistości gospodarczej lub między poziomem organizacji pracy a jej wydajnością.
Prawa ekonomiczne to więc słowne sformułowania określające związki między poszczególnymi
składnikami procesu gospodarczego. Trzy rodzaje praw ekonomicznych:

prawa przyczynowe związki między elementami procesu gospodarczego polegające na tym
iŜ po pewnym określonym zdarzeniu następuje inne określone wydarzenie, przy czym
następstwo to odbywa się w czasie. Przyczyna – skutek

prawa współistnienia. związki polegające na łącznym występowaniu 2 lub więcej zdarzeń,
które tworzą pewną strukturę zdarzeń, występują stale razem

prawa funkcyjne. Istnieje związek, relacja między ilościowo wymiernymi zdarzeniami,
którą moŜna przedstawić za pomocą funkcji matematycznych.

Specyfika praw ekonomicznych:

−

Obiektywny charakter. Prawa ekonomiczne działają niezaleŜnie od tego czy człowiek zdaje
sobie sprawę z ich istnienia

−

Prawa ekonomiczne mają charakter praw stochastycznych czyli statystycznych.

−

Dyskusyjną cechą jest historyczny charakter praw ekonomicznych. Oznacza to, Ŝe prawa
ekonomiczne działają tak długo jak długo istnieją określone warunki historyczne

−

ywiołowość działania praw ekonomicznych. śywiołowość oznacza działanie niezgodne z

zamierzeniami poszczególnych podmiotów gospodarczych, ale zgodnie z logiką rozwoju
danego typu stosunków ekonomicznych.

Ekonomia korzysta z dorobku innych nauk społecznych (prawo, historia, psychologia,

socjologia) oraz stwarza im teoretyczne podstawy oceny Ŝycia społecznego.

2. Główne nurty współczesnej ekonomii.

a. Ekonomia klasyczna - szkoła myśli ekonomicznej, zapoczątkowana w drugiej połowie XVIII w.
przez Adama Smitha, uwaŜana za pierwszy współczesny, naukowy kierunek ekonomiczny. Do
najwaŜniejszych przedstawicieli kierunku poza Adamem Smithem zalicza się Williama Petty,
Davida Ricardo, Thomasa Malthusa oraz Johna Stuarta Milla.
- dominuje liberalizm ekonomiczny (leseferyzm), teoria głosząca, Ŝe wolnokonkurencyjna
gospodarka samoczynnie, bez zewnętrznej ingerencji, dąŜy do równowagi. Rząd nie powinien
ingerować w procesy gospodarcze, poniewaŜ „niewidzialna ręka rynku” dokonuje optymalnego
rozdziału zasobów do poszczególnych dziedzin wytwarzania, uruchamia samoregulujące
mechanizmy gospodarki. Liberalizm ekonomiczny postuluje prywatyzację, deregulację, obniŜenie
podatków i barier celnych.
- egoizm, moŜe być siłą napędową społeczeństwa komercyjnego, to właśnie według Smitha dbaniu
o własny interes zawdzięczamy rozwój gospodarczy. Interesy społeczne są bowiem wypadkową
interesów indywidualnych. Klasycy traktują społeczeństwo jako sumę jednostek. Wolna działalność
jednostek kierujących się zasadą korzyści materialnych przyczynia się do powiększenia korzyści
społecznych. Panuje harmonia interesu społecznego i osobistego, co zapewnia optymalny rozwój
ekonomiczny.
- bezrobocie występujące w gospodarce wolnokonkurencyjnej ma charakter wyłącznie przejściowy.
Pełne zatrudnienie jest normalnym stanem gospodarki. Przy płacy realnej w stanie równowagi
Ŝ

adna osoba, która chce pracować za tę płacę, nie pozostaje bez pracy.

- prawa rynków Saya - teza „produkcja stwarza moŜliwość zbytu produktów”, tzn. tworzy
efektywny popyt wystarczający na zakup całej podaŜy towarów. Prawo Saya mówi, Ŝe podaŜ
tworzy swój własny popyt. Prawo to nie zaprzecza moŜliwości pojawienia się niewłaściwej alokacji
zasobów i przesycenia rynku nadmiarem pewnych towarów, ale jest to stan przejściowy i nie
dotyczy ogółu dóbr. Pieniądz w procesie wymiany spełnia jedynie rolę technicznego pośrednika.
- zmiany zmiennych nominalnych tłumaczono na postawie ilościowej teorii pieniądza. Głosi ona, Ŝe
pieniądza powinno być tyle, ile wartościowo wyrobów jest na rynku. Większa ilość pieniądza jest
niedobra dla rynku. Nie ilość posiadanego pieniądza świadczy juŜ o zamoŜności, teraz o
zamoŜności świadczy ilość posiadanych dóbr. Teraz najwaŜniejsza staje się produkcja, a nie tak, jak
dotąd handel. U podstaw produkcji leŜy praca ludzka. Trzeba było rozwijać rynek wewnętrzny, a
nie tylko eksport. Skoro ludzie pracują, to dzięki ich pracy powstają nowe dobra, a więc i nowe
zarobki.
- Thomas Malthus stworzył teorię niedostatecznego popytu, w której kwestionuje tezy o
automatycznym dopasowywaniu się popytu do podaŜy i wskazuje moŜliwość występowania
powszechnej nadprodukcji. Proponuje pobudzanie popytu, np. przez zwiększenie konsumpcji klas
nieprodukcyjnych oraz zwiększenie konsumpcji dóbr luksusowych.

b. Ekonomia neoklasyczna – kierunek ekonomiczny zapoczątkowany w drugiej połowie XІX
wieku, trwający do 1936 roku. Przedstawicielami byli A. Marshall, W.S. Jevons, J.B. Clark oraz A.
Pigou.
Opowiadała się za wolnorynkowym systemem gospodarowania. Neoklasycy nawiązując do
klasycznej ekonomii, twierdzą, Ŝe między poszczególnymi czynnikami działalności gospodarczej
istnieje ścisła współzaleŜność. W procesie gospodarczym następuje harmonijne dopasowanie się
poszczególnych wielkości zapewniające równowagę. Wszelkie twierdzenia o zbiorowych
zjawiskach społecznych naleŜy redukować do twierdzeń o zachowaniu jednostek. ZaleŜności
sformułowane na szczeblu mikroekonomicznym przenosi się na szczebel makroekonomiczny.
Takie podejście badawcze nazywane jest indywidualizmem metodologicznym. Charakterystyczne
załoŜenia ekonomii neoklasycznej: o pełnym wykorzystaniu mocy twórczych, o przejściowym
charakterze bezrobocia, o sprawiedliwym podziale dochodu. Na podstawie tych załoŜeń
sformułowano wiele praw ekonomicznych:
- twierdzenie o współistnieniu wszystkich czynników produkcji (ziemi, pracy, kapitału);

- prawo korzyści skali;
- określenie poziomu ceny równowagi (cena równowagi to cena, przy której podaŜ towarów na
rynku równa się popytowi na nie i przy której wg neoklasyków utarg krańcowy ze sprzedaŜy jest
równy kosztowi krańcowemu);
- określenie i analiza kosztów i korzyści zewnętrznych – korzyści i koszty zewnętrzne to korzyści
osiągane przez tych, którzy nie uczestniczą w ponoszeniu kosztów danej inwestycji.

c. Keynesizm i jego rewolucja - opozycją w stosunku do kanonów neoklasycznych jest teoria J.M.
Keynesa. Keynes sprowadza neoklasyczny system teoretyczny do marginalnego przypadku
równowagi przy pełnym wykorzystaniu czynników produkcji. Negując ten system tworzy teorię
ogólną obejmującą stany równowagi makroekonomicznej róŜnym stopniu wykorzystania potencjału
produkcyjnego. O stopniu wykorzystania potencjału produkcyjnego decyduje popyt efektywny.
Jego wielkość, składniki oraz czynniki określające zachowanie tych komponentów czyni Keynes
centralnym problemem swoich rozwaŜań. Zrywa z prawem Saya. Zastępuje związek między
poszczególnymi zjawiskami gospodarczymi (charakterystyczny dla neoklasycznych koncepcji
równowagi) związkiem przyczynowym. Pewne elementy procesu gospodarowania traktuje jako
dane, inne jako zmienne niezaleŜne, określające zmienne zaleŜne. Te wielkości gospodarcze oraz
związek między nimi są rozwaŜane w skali makroekonomicznej. Zrywa, więc z indywidualizmem
metodologicznym. Obszarem badań stają się nie poszczególne podmioty gospodarcze, ale
makroekonomiczne warunki produkcji i realizacji. Keynes postuluje o konieczność włączenia
zjawisk pienięŜnych do analizy rzeczywistego przebiegu procesów gospodarczych. Podkreśla, Ŝe
sytuacja na rynku pienięŜnym ma wpływ na rozmiary działalności gospodarczej na wielkość
dochodu narodowego.
Keynes wykazuje, Ŝe siły tkwiące wewnątrz systemu nie mogą zapewnić stanu równowagi przy
pełnym wykorzystaniu siły roboczej i zasobów kapitałowych, stanu, w którym poziom dochodu
narodowego osiąga maksimum. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest niedostateczny popyt.
Potrzebny jest, więc czynnik zewnętrzny, który mógłby przeciwdziałać temu brakowi popytu
rodzącemu przewagę oszczędności nad inwestycjami. Tę funkcję stymulatora popytu moŜe i
powinno spełniać państwo. Instrumenty, jakie Keynes proponuje państwu w celu przeprowadzenia
tego przedsięwzięcia, są róŜnorodne: począwszy od działań na rzecz obniŜenia stopy procentowej,
przez zwiększenie opodatkowania wysokich dochodów przy jednoczesnym zwiększeniu świadczeń
społecznych na rzecz grup najniŜej uposaŜonych, a skończywszy na inwestycjach finansowych z
długu publicznego. Zawarte w pracach Keynesa tezy wywarły i nadal wywierają ogromny wpływ
na teorię ekonomii. Keynesizm nie jest jednak nurtem jednorodnym. MoŜemy w nim wyróŜnić
neokeynesizm i postkeynesizm. Neokeynesizm jest kontynuacja tzw. syntezy neoklasycznej.
Synteza neoklasyczna polegała na wmontowaniu makroekonomicznych tez Keynesa w system
równowagi ogólnej. Głównymi przedstawicielami tego nurtu są tacy wybitni twórcy, jak J.R. Hicks,
P.A. Samuelsin, F. Modigliani, J. Tobin.

d. Subiektywizm w ekonomii – kluczowymi przedstawicielami subiektywizmu w ekonomii byli
Alfred Marshall i Hermann Gossen. Subiektywistyczny kierunek poglądów ekonomicznych, w
przeciwieństwie do szkoły klasycznej, połoŜył nacisk na badania nad popytem, wykazując jego
zaleŜność od uŜyteczności krańcowej, i sformułował nową, subiektywistyczną (zdeterminowaną
przez warunki natury psychologicznej) teorię wartości. Dostarczył w ten sposób brakujące ogniwo
umoŜliwiające zbudowanie teorii mechanizmu rynkowego. Istotną zasługą tego kierunku było
wprowadzenie do ekonomii instrumentów analizy matematycznej, co pozwoliło sformułować istotę
i warunki równowagi gospodarczej. Marshall starał się nawiązać do poglądów Ricarda. Chciał je
połączyć z nowym, subiektywnym punktem widzenia. W teorii ceny rozwinął tradycyjną teorię gry
podaŜy i popytu (o poziomie cen decyduje gra podaŜy i popytu) uznawał jedynie istnienie powiązań
funkcjonalnych pomiędzy zjawiskami ekonomicznymi. Posługiwał się metodą równowag
cząstkowych. Tzn. badał kształtowanie się ceny na poszczególnych rynkach towarowych. Marshall
osobno analizował czynniki określające popyt i czynniki określające podaŜ. Posługiwał się

pojęciem ceny popytu, czyli ceny, którą konsument chce zapłacić za jednostkę dobra i pojęciem
krańcowej ceny popytu tj. ceny, którą chce zapłacić za ostatnią jednostkę (cząstkę) danego dobra i
uwaŜał, Ŝe ona (krańcowa) decyduje o cenie rynkowej. Przy tym traktował uŜyteczność jako pojęcie
mierzalne, co nie jest słuszne. Jako pierwszy wprowadził pojęcie cenowej elastyczności popytu jako
stopnia reakcji popytu na zmianę ceny.
Marshall wprowadził pojęcie ceny podaŜy tj. ceny, której towary zostały wytworzone i zaoferowane
na rynek w danym okresie czasu. O cenie decydują koszty produkcji. Marshall ujmuje koszty
produkcji jako sumę wynagrodzeń czynników produkcji po potrąceniu kosztów materiałowych i
wyróŜnia 4 czynniki produkcji – 3 tradycyjne:
- Praca,
- Kapitał,
- Ziemia,
I wprowadza nowy czynnik:
Organizacja, którego uosobieniem jest kapitalistyczny przedsiębiorca nie właściciel, ale kierownik
zakładu produkcyjnego bądź handlowego.
Od czasów Marshalla dzieli się zysk na 2 rodzaje dochodów: procent i dochód właściciela kapitału
oraz dochód przedsiębiorcy, wynagrodzenie kierownika przedsiębiorstwa.

e. Neoinstytucjonalizm J.K.Galbraitha - Instytucjonalizm jest propozycją nowego podejścia
metodologicznego w badaniach ekonomicznych. Według nich, ekonomia nie moŜe ograniczać
swojego pola badawczego do zjawisk rynkowych, nie powinna pomijać pozaekonomicznych ram,
w jakich podejmuje się decyzje gospodarcze. Powinna zintegrować się z innymi naukami
społecznymi, by odpowiedzieć nie tylko na pytanie, jak zachowują się ludzie, lecz takŜe na pytanie,
dlaczego tak się zachowują. Powinna, więc badać instytucje społeczne, które mają istotne znaczenie
dla zachowań ekonomicznych. Instytucjonalizm przyjmuje koncepcję ewolucyjnej drogi rozwoju
społecznego. Konflikty i sprzeczności, jakie się na tej drodze pojawiają, powinny być
rozwiązywane w drodze kompromisów między grupami społecznymi przy wykorzystaniu
interwencyjnej roli państwa(teoria sił równowaŜących J. K. Galbraitha). Drugi postulat
metodologiczny dotyczy ekonomii równowagi. Instytucjonaliści odrzucają neoklasyczną koncepcję,
zgodnie, z którą jakiekolwiek odchylenie od równowagi powoduje uruchomienie mechanizmu
autoregulacji przywracającego gospodarkę do stanu równowagi. W to miejsce wprowadzają
koncepcję kumulacyjnego procesu rozwoju(G. Myrdal 1898-1987). Wpływa ona na zwiększenie
nieefektywności rynku jako mechanizmu regulacyjnego i alokacyjnego. Państwo powinno, więc
pomóc rynkowi w spełnieniu tych funkcji i stać się trwałym elementem funkcjonowania
gospodarki. Następny postulat dotyczy wzbogacenia wnioskowania przez uwzględnienie nie tylko
wnioskowania dedukcyjnego, charakterystycznego dla twórców neoklasycznych, lecz równieŜ
indukcyjnego, opartego na badaniach empirycznych. Pozwoli to na głębsze osadzenie teorii i
wyprowadzonych z niej wniosków w rzeczywistym przebiegu Ŝycia społeczno- gospodarczego.
Zgodnie z proponowanymi postulatami metodologicznymi instytucjonaliści poświęcili duŜo uwagi
opisowi struktur ekonomicznych i społecznych oraz ich ewolucji od kapitalizmu
wolnokonkurencyjnego do społeczeństwa postindustrialnego. Nie dostarczyli jednak dobrej
alternatywy dla ekonomii neoklasycznej. Wniosek z tego taki, Ŝe aby obalić starą teorię nie
wystarczy krytyka jej załoŜeń i nagromadzenie nowych faktów, potrzeba nowej teorii.

f. Monetaryzm - jako współczesna szkoła ekonomiczna powstał około roku 1956. Za jego
narodziny uwaŜa się opublikowanie przez Miltona Friedmana tzw. ilościowej teorii pieniądza.
Friedman dowodził, Ŝe popyt na pieniądz jest ściśle zaleŜny od kilkunastu zmiennych
ekonomicznych i moŜe być na ich podstawie stosunkowo łatwo obliczony. Stąd, jeśli państwo
zwiększy emisję pieniądza ponad tę obliczoną wartość, spowoduje to szybki nadmiar pieniędzy w
bilansach poszczególnych ludzi, który spoŜytkują oni w większości na dodatkową konsumpcję.
Dodatkowa konsumpcja spowoduje tymczasowy wzrost standardu Ŝycia. Na dłuŜszą metę, ten
chwilowy wzrost standardu nie będzie miał jednak pokrycia w podaŜy dóbr, która jest zaleŜna tylko

od potencjału wytwórczego, który przez sam fakt emisji pieniądza się nie zmienia. Tymczasowy
wzrost spoŜycia powoduje jednak na dłuŜszą metę stały wzrost potrzeb, co pociąga za sobą stały
nacisk na wzmoŜoną podaŜ pieniądza. W tej sytuacji państwo albo nadal zwiększa podaŜ pieniądza
wywołując inflację, albo wywołuje niezadowolenie społeczeństwa obcinaniem jego dochodów.
Pogląd ten stał w ostrej sprzeczności z obowiązującym wtedy keynesizmem, który głosił, Ŝe „ilość
pieniądza w gospodarce jest sprawą drugorzędną” i Ŝe wzrost jego emisji nie powoduje
automatycznie wzrostu spoŜycia. Monetaryzm charakteryzuje się:

silną wiarą w samoregulujące się mechanizmy rynkowe

odrzucaniem tych form interwencjonizmu państwowego, które wiąŜą się z duŜym
wypływem pieniądza z kasy państwa

postulowaniem prowadzenia stałej i przewidywalnej polityki "mocnego" pieniądza i co za
tym idzie odrzucanie koncepcji "naprawiania" gospodarki przez zmiany podstawowych stóp
procentowych

3. Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, czynniki produkcji.

Potrzeby ludzkie. Wszystko co jest potrzebne, nieodzowne, konieczne, czyli to bez czego nie
moŜemy się obyć. MoŜemy je równieŜ określić jako okoliczności zmuszające to określonego
postępowania. Wymiar i strukturę potrzeb kształtuje poziom rozwoju gospodarczego. Właściwości
potrzeb:

nieograniczone co do ilości. Stale nowe potrzeby

ograniczone co do objętości np. do zaspokojenia głodu wystarczy określona ilość dóbr
spoŜywczych

komplementarne. Nawzajem się uzupełniają

odradzające się np. potrzebę głodu trzeba zaspokajać wtedy kiedy się pojawi

Czynniki produkcji - materialne lub niematerialne zasoby niezbędne do wytwarzania dóbr w postaci
towarów i usług.
W klasycznym ujęciu wyróŜnia się następujące czynniki produkcji:

•

ziemia oraz naturalne surowce posiadane przez ludzi. Ceną ziemi jest czynsz.

•

praca to wysiłek ludzki włoŜony w wytworzenie danego dobra, ceną pracy jest płaca,

•

kapitał to dobra wytworzone uprzednio przez ludzi uŜywane do produkcji innych dóbr. Są to
budynki, narzędzia i maszyny.

Pojęcie czynników produkcji wywodzi się od dzieła Bogactwo Narodów wydanego w roku 1776
przez Adama Smitha. Dalej było ono rozwijane przez Davida Ricardo oraz Johna Stuarta Milla i
stało się podstawą ekonomii politycznej.

W klasycznej ekonomii kapitałem były narzędzia i maszyny. Współcześnie określa się to jako
kapitał fizyczny. Nie mniej waŜny jest kapitał ludzki oznaczający zwykle wiedzę i umiejętności siły
roboczej.

Produkcja jest procesem, w którym poprzez kombinację pracy ludzkiej, środków i przedmiotów
pracy oraz przy uŜyciu właściwej technologii powstają nowe produkty i usługi. W procesie
produkcji zuŜywane są czynniki produkcji nabywane na rynku bądź zdobyte inną drogą,
pozarynkową.

Praca jest jednym z trzech czynników produkcji. W niektórych teoriach ekonomicznych praca
nazywana jest kapitałem ludzkim, co czasami oznacza równieŜ zdolności posiadane przez siłę
roboczą. JeŜeli ludzie wykonujący pracę są do niej dobrze przygotowani i posługują się

zaawansowaną technologią, wtedy uzyskują duŜą wydajność pracy. Mogą te same dobra wykonać
szybciej i lepiej.

4. Proces gospodarowania, podmioty i decyzje gospodarcze.

Gospodarowanie, czyli działalność ludzi nie jest czynnością jednorazową lecz ciągłą.

Dlatego mówimy o powtarzających się procesach gospodarczych. Procesy te (produkcja, podział,
wymiana i konsumpcja) to proces gospodarowania.

Między poszczególnymi sferami gospodarowania istnieją róŜne powiązania, np. sposób

uczestnictwa ludzi w procesie produkcji (czy właściciel zakładu czy zatrudniony pracownik).
Przedmiotem podziału, wymiany i konsumpcji moŜe być tylko to, co zostało wcześniej
wytworzone. Aby pewne dobra mogły stać się przedmiotem wymiany, musi powstać ich nadwyŜka
ponad własne potrzeby wytwórców.

Rozliczne są powiązania między produkcją i konsumpcją. Z jednej strony produkcja określa

konsumpcję, gdyŜ stwarza dla niej przedmiot konsumpcji oraz wyzwala impuls konsumpcji. Z
drugiej strony konsumpcja określa produkcję, gdyŜ uzasadnia celowość dotychczasowej produkcji i
stwarza potrzebę nowej produkcji..

W procesie gospodarowania podmiotem działalności są ludzie. Są oni zwykle odpowiednio

zorganizowani i tworzą podmioty gospodarcze – kaŜdy aktywny uczestnik procesu
gospodarowania. Podstawowy podmiot gospodarczy to przedsiębiorstwo, czyli ludzie dysponujący
określonymi środkami niezbędnymi do regularnego prowadzenia działalności gospodarczej w
sferze produkcji, obrotu czy usług. Podmioty gospodarcze to takŜe gospodarstwa domowe. Pełnią
funkcję zarówno konsumpcyjną jak i produkcyjną. WaŜny podmiot gospodarczy to takŜe państwo,
moŜe pełnić rolę dominującą bądź nieznaczną.

Proces gospodarowania polega na podejmowaniu decyzji gospodarczych. Mogą być róŜnie

klasyfikowane: mikroekonomiczne – odnoszą się do gospodarstw domowych przedsiębiorstw, a
makroekonomiczne dotyczą gospodarki jako całości. Są teŜ decyzje krótko- i długookresowe oraz
konsumpcyjne i produkcyjne.

5. Rola własności w procesach społeczno-gospodarczych. Własność w sensie

formalnoprawnym i w sensie ekonomicznym.

Istotną rolę w procesach społeczno – gospodarczych odgrywają stosunki własnościowe,

czyli stosunki powstając między ludźmi w związku z korzystaniem z dóbr oraz decydowaniem o
nich. Rzutują one na całokształt stosunków społecznych, w tym zwłaszcza na stosunki
ekonomiczne. Stosunki społeczne to zaleŜności między ludźmi w związku z róŜnego typu
działalnością. WaŜną ich część stanowią stosunki ekonomiczne – powstające między ludźmi w
procesie produkcji, podziału i konsumpcji dóbr.

Własność – zbiór efektywnie wykorzystywanych uprawnień (praw własności), jakimi dany

podmiot własności dysponuje w odniesieniu do określonego obiektu własności. Na ten zbiór
składają się dwa podzbiory uprawnień:
faktyczne korzystanie w róŜny sposób z obiektu własności, np. czerpane dochodów
bezpośredni lub pośredni udział w podejmowaniu istotnych decyzji dotyczących wykorzystania
danego obiektu.
Własność jest zjawiskiem stopniowanym – moŜna korzystać z obiektów własności i decydować o
nich w róŜnym stopniu.

Własność ma wiele aspektów. Ekonomia zajmuje się głownie ekonomicznym aspektem

własności (powyŜsza definicja własności). Ekonomiczny aspekt własności pokrywa się w
znacznym stopniu z jej socjologicznym aspektem, jako Ŝe stosunki ekonomiczne stanowią istotną
część stosunków społecznych.

Podmiot własności – właściciel

Przedmiot własności – obiekt własności.

Podmiotem mogą być ludzie i instytucje. W przypadku własności w sensie ekonomicznym
faktycznymi właścicielami obiektu są konkretni ludzie.
Pojęcie własności moŜna odnieść do dóbr materialnych i niematerialnych, np. prawo do informacji.
W rozwaŜaniach o własności najczęściej chodzi o dobra rzadkie – występujące w ograniczonej
ilości.

Własność moŜe być prywatna, publiczna, własność spółdzielcza.

6. Gospodarka i systemy gospodarcze.

Gospodarowanie zawsze odbywa się w określonych warunkach materialnych

instytucjonalnych, społecznych, politycznych – gospodarka i system gospodarczy.

Produkty przeznaczone na sprzedaŜ – towary, gospodarka tego typu towarowo – pienięŜna.

Gospodarka naturalna – bezpośrednie zaspokajanie potrzeb wytwórców. Z punktu widzenia skali
działalności gospodarczej – gospodarka światowa, narodowa, terenowa, przedsiębiorstw. Ze wzg na
sferę gospodarowania – gospodarka mieszkaniowa, finansowa, rolna. Kryterium własności
czynników produkcji - kapitalistyczna i socjalistyczna.

Gospodarka rynkowa – regulatorem procesów gospodarczych jest samoczynnie działający

rynek, gospodarka nakazowa – procesy gospodarcze regulowane przez nakazy, zakazy, biurokrację
państwową (gospodarka centralnie planowana)

Mechanizm regulacji gospodarki powiązany jest z własnością czynników produkcji.

Kryterium uprawnień do podejmowania decyzji: gospodarka całkowicie zdecentralizowana –
uprawnienie decyzyjne wyłącznie do poszczególnych konsumentów i producentów; całkowicie
scentralizowana – wyłącznie do centrali biurokratycznej.

7. Ograniczoność zasobów (krzywa moŜliwości produkcyjnych systemu

gospodarczego)m granice moŜliwości produkcyjnych. Racjonalność

gospodarowania i rachunek ekonomiczny.

Potrzeby ludzkie są nieograniczone. Głównym kreatorem potrzeb jest produkcja i związany z nią
postęp naukowo-techniczny. Dzięki niej potrzeby mogą być zaspokajane w coraz większym
stopniu. Jednak wraz z zaspokojeniem jednych potrzeb pojawiają się następne. Celem produkcji jest
zaspokajanie rosnących i zmieniających się potrzeb społeczeństwa. Zasoby czynników produkcji są
jednak ograniczone (np. czas, materiały, kapitał).

W związku z tym, Ŝe potrzeby są nieograniczone a z drugiej strony zasoby słuŜące do ich
zaspokojenia są ograniczone występuje zjawisko rzadkości. Rzadkość jest konsekwencją
ograniczoności zasobów.

Do zasobów czynników produkcji zaliczamy: praca, ziemia, kapitał.

Zasób czynnika produkcji to ilość tego czynnika jaką gospodarka dysponuje w danym momencie
(ujęcie statyczne).

Strumień czynnika produkcji oznacza wykorzystanie czynnika produkcji w określonym czasie
(ujęcie dynamiczne).

Zasobem pracy nazywamy liczbę ludzi w wieku produkcyjnym, która moŜe być zatrudniona w celu
wykorzystania ich umiejętności w procesie produkcji. Jest to liczba pracowników skłonnych
podjąć pracę w danym momencie.

Strumień pracy oznacza wykorzystanie zasobu pracy w określonym czasie
(strumień pracy = zasób pracy x czas pracy).

W ramach zasobu pracy moŜna wyodrębnić przedsiębiorczość. Jest to gotowość podejmowania
działalności gospodarczej i ponoszenia związanego z nią ryzyka.

Wynagrodzeniem za pracę jest płaca.

Zasobem kapitału są dobra inwestycyjne (maszyny, budynki) wytworzone przez człowieka i
przeznaczone do dalszego wykorzystania w procesie produkcji oraz środki finansowe przeznaczone
na prowadzenie działalności gospodarczej.

Dobra inwestycyjne to kapitał produkcyjny. Zgromadzone środki finansowe to kapitał pienięŜny.

Dochodem z kapitału jest procent.

Ziemia. Jest to wszystko to co znajduje się na, pod i nad ziemią (tereny pod uprawę, pod zabudowę
przemysłową, woda, powietrze itp.).

Dochodem z ziemi jest renta.

Krzywa moŜliwości produkcyjnych. Jest to maksymalna moŜliwa wielkość produkcji którą kraj
mógłby wyprodukować, gdyby w gospodarce zasoby ekonomiczne były najefektywniej
wykorzystane.

Zakładamy Ŝe gospodarka dysponująca określonymi zasobami i technologią, wykorzystując te
zasoby w pełni moŜe wytwarzać tylko 2 dobra np.: karabiny i masło.

MoŜliwości produkcyjne tych 2 dóbr nie są nieograniczone, dostępne są jednak róŜne kombinacje
ilościowe produkcji tych dóbr. W skrajnych sytuacjach gospodarka moŜe wytwarzać wyłącznie albo
karabiny albo tylko masło. Oznaczałoby to Ŝe wszystkie czynniki produkcji byłyby wykorzystane
wyłącznie do produkcji jednego dobra, czyli drugie nie byłoby wytwarzane.

W praktyce jednak przyjmuje się rozwiązania pośrednie, gdyŜ wynika to z tego Ŝe produkowane
dobra łączy stosunek komplementarności czyli wzajemnego uzupełniania. Oznacza to Ŝe część
czynników zostaje uŜyta do wytworzenia pewnej ilości karabinów, a pozostała do produkcji masła.

MoŜliwa jest zmiana ilościowej kombinacji produkowanych dóbr: przy czym zwiększenie produkcji
ilości jednego dobra powoduje zmniejszenie ilości produkcji drugiego dobra.

Jeśli wszystkie posiadane zasoby przeznaczymy na produkcję dóbr produkcyjnych, wówczas przy
danej technologii ich wytwarzania moŜemy wyprodukować pewną maksymalną ilość tych dóbr,

równą 6 (punkt G). Przeznaczając wszystkie zasoby na produkcję dóbr konsumpcyjnych moŜemy
wytworzyć, przy danej technologii ich produkcji, maksymalnie 80 (punkt A). MoŜliwe jest
oczywiście przeznaczenie części zasobów na wytwarzanie dóbr produkcyjnych, a pozostałej części
na produkowanie dóbr konsumpcyjnych, np. w punkcie C moŜliwe jest wyprodukowanie 2 dóbr
produkcyjnych i 65 dóbr konsumpcyjnych. Takich moŜliwości kombinacji przeznaczenia (alokacji)
zasobów na produkowanie dóbr produkcyjnych i konsumpcyjnych jest bardzo wiele (np.
kombinacja B,D,E,F,G). Przedstawia to krzywa moŜliwości produkcyjnych na wykresie.

Ograniczoność zasobów jest podstawową przyczyną konieczności racjonalnego gospodarowania.

Jego istotą jest dokonywaniem najbardziej korzystnych (optymalnych) wyborów przy
podejmowaniu decyzji w zakresie celów społeczno-gospodarczych oraz środków i metod
(sposobów) realizacji tych celów.

Zasada racjonalnego gospodarowania (zasada gospodarności) - moŜe być ujmowana dwojako:

1. jako zasada największego efektu przy danym nakładzie środków;

2. jako zasada najmniejszego nakładu środków na osiągnięcie danego efektu.

Odnosząc uzyskiwane z działalności gospodarczej efekty do ponoszonych w związku z tą
działalnością nakładów (nakłady do efektów) określamy ekonomiczną efektywność
gospodarowania.

Rachunek ekonomiczny - porównywanie uzyskanych z danej działalności gospodarczej efektów
(np. dochodów) z ponoszonymi w związku z tą działalnością nakładami (np. wydatkami) w celu
wyboru moŜliwie najlepszych, czyli najbardziej efektywnych ekonomicznie, wariantów
podejmowanych decyzji.

8. Mikroekonomia. Główne pojęcia i kategorie mikroekonomiczne.

Mikroekonomia i makroekonomia to dwa poziomy analizy, na których ekonomiści mogą
formułować swoje teorie.

Mikroekonomia zajmuje się opisem zachowania poszczególnych jednostek biorących udział w
Ŝ

yciu gospodarczym – konsumenta, producenta (firmy) – lub teŜ małej części gospodarki – dobrym

przykładem jest w tym przypadku pojedyncza gałąź przemysłu. Przedmiotem zainteresowania
mikroekonomii są takie wielkości jak: zysk przedsiębiorstwa, dochód rodziny, cena danego
produktu itp. Mikroekonomia to badanie wycinka gospodarki pod ekonomicznym mikroskopem.

Makroekonomia zajmuje się z kolei gospodarką jako całością i operuje agregatami ekonomicznymi:
sektor gospodarstw domowych, sektor publiczny itp. Agregat to zbiór poszczególnych jednostek
ekonomicznych, które w obrębie tego agregatu traktowane są jak jedność. Makroekonomiści
operują najczęściej pojęciami takimi jak całkowity produkt, całkowite zatrudnienie, zagregowane
wydatki, ogólny poziom cen itp.

Do podstawowych zagadnień mikroekonomii naleŜą:

* teoria wyboru konsumenta

* teoria postępowania producenta

* konkurencja doskonała

* konkurencja niedoskonała (patrz pytanie nr 17)

o konkurencja monopolistyczna

o monopol

o oligopol

* ryzyko i niepewność w działaniach gospodarczych

* rynki czynników produkcji

* równowaga ogólna i dobrobyt

* rola rządu

9. Charakterystyka gospodarki rynkowej. Rynkowa alokacja zasobów

gospodarczych. Ewolucja systemu rynkowego. Zalety i słabości.

Gospodarka rynkowa to taki układ stosunków ekonomiczno-społecznych w kraju, w którym
dominuje własność prywatna czynników produkcji i rynkowa alokacja zasobów. Regulatorem i
koordynatorem procesów gospodarczych jest rynek.

CECHY DOJRZAŁEJ GOSPODARKI RYNKOWEJ, warunki istnienia dojrzałego rynku

1. Dominacja własności prywatnej i swoboda transferu praw własności,

2. Swoboda prowadzenia działalności gospodarczej,

3. Istnienie sprawnie działających instytucji obsługujących rynek,

4. Integralność rynku, czyli wzajemne uzaleŜnianie się od siebie rynków,

5. Istnienie konkurencji między podmiotami.

ZALETY GOSPODARKI RYNKOWEJ

1. UmoŜliwia efektywną alokację zasobów,

2. Sprzyja lepszemu zaspokojeniu potrzeb nabywców,

3. Efektywny system motywacyjny,

4. DuŜa innowacyjność gospodarki,

WADY GOSPODARKI RYNKOWEJ

1. Sprzyja rozwarstwieniu społecznemu,

2. Występowanie tzw. efektów zewnętrznych,

3. Konkurencja między podmiotami moŜe sprzyjać rozwojowi społecznie niepoŜądanych dóbr,

4. Skłonność do proliferacji produkcji,

5. Społeczny koszt dochodzenia gospodarki do równowagi rynkowej.

Rynkowa alokacja zasobów. Gospodarkę rynkową nazywa się tak dlatego, Ŝe podstawowym
regulatorem jest tam rynek rozumiany jako samoczynnie działający mechanizm wpływający na
zachowanie podmiotów gospodarczych.

NajwaŜniejszymi funkcjami rynku są:

* wycena produktów, usług i czynników produkcji;

* rynek jest podstawowym źródłem informacji dla podmiotów gospodarczych;

* rynek jest niezbędnym warunkiem racjonalnego wykorzystania zasobów;

* umoŜliwia ustalanie równowagi w gospodarce.

Rynek jest weryfikatorem społecznej przydatności produkcji.

W większości wysoko rozwiniętych krajów o gospodarce rynkowej obserwuje się najwyŜszy
przeciętny poziom dobrobytu i najszerszy zakres swobód obywatelskich.

10. Towar i jego właściwości. Cena a wartość towaru

1. Towar- poprzez towar rozumiemy:

artykuły przeznaczone na sprzedaŜ

zapas artykułów w sklepie, czy teŜ w magazynie

jest wszystko co moŜe być przedmiotem obrotu na giełdach (wszelkiego rodzaju towary
masowe, obligacje, waluty, indeksy giełdowe)

substancja masowa, która znajduje się w obrocie na giełdzie towarowej. MoŜemy do nich
zaliczyć surowca (metale), dobra nieprzetworzone, pochodzenia np.: rolniczego (ziarno,
kawa). W tym przypadku jakość towaru giełdowego jest ściśle określona i standardowa, a
cena nie zaleŜy od miejsca jego pochodzenia, lecz wyłącznie od popytu i podaŜy.

2. Do właściwości towarów zaliczyć moŜemy:

właściwości fizyczne (decydują o uŜyteczności wyboru, są to np.: właściwości
technologiczne, mechaniczne, termiczne, optyczne, energetyczne, elektryczne i
magnetyczne)

właściwości mechaniczne (dotyczące wytrzymałości materiałów)

technologiczne (decydujące o przydatności artykułów do kolejnych procesów
przetwórczych w celu uzyskania nowych towarów)

właściwości chemiczne (skład chemiczny, palność, odporność na działanie czynników
chemicznych, moŜliwość wydzielania szkodliwych substancji chemicznych). Skład
chemiczny produktów wiąŜe się z ich uŜytecznością (ma to znaczenia zwłaszcza przy
produktach spoŜywczych)

Do cech decydujących o jakości wyrobu naleŜą: cechy techniczno-przyrodnicze (właściwości
fizyczne, chemiczne itp.), cechy estetyczne (wygląd zewnętrzny, proporcje, kształty), cechy
ekonomiczne (koszty związane z jakością wyraŜone w postaci ceny), cechy uŜytkowe
(funkcjonalność, trwałość, bezpieczeństwo)

3. Cena a wartość towaru: Wartość towaru wyraŜona jest za pomocą ceny. Przyczyny
zróŜnicowaniu cen i podstawy ustalenia relacji wymiennych poszczególnych towarów próbuje
wyjaśnić teoria wartości.

W myśli ekonomicznej istnieją róŜne teorie wartości:

obiektywna- oparta na wartościotwórczej roli pracy

subiektywna- (szkoła psychologiczna)- wychodzi z załoŜenia, ze celem gospodarowania jest
zaspokojenie potrzeb

teoria neoklasyczna- wychodzi z subiektywnej interpretacji zasad ustalania cen na rynku, to
jest określania ich przez krańcową uŜyteczność dóbr.

11. Rynek- pojęcie i jego elementy, mechanizm rynkowy, konkurencja.

1. Rynek- rynkiem nazywamy całokształt transakcji kupna sprzedaŜy, które dokonują się w
określonych warunkach, wynikających z relacji między popytem a podaŜą. W języku codziennym
rynkiem nazywamy miejsce, liczbę dóbr, którą zainteresowani są nabywcy. Cechą
charakterystyczną rynku jest to, Ŝe doprowadza on do kontaktu kupujących i sprzedających w
wyniku czego kształtują się ceny.

2. Transakcje zachodzące na rynku moŜemy rozpatrywać z róŜnych punktów widzenia:

według przedmiotu obrotu- rynek dóbr i usług konsumpcyjnych, inwestycyjnych, rynek
pracy, pienięŜno-kredytowy, rynek papierów wartościowych

ze względu na towary, które są przedmiotem obrotu- rynek pszenicy, maszyn, ropy naftowej
itp.

ze względu na zasięg geograficzny- rynek lokalny, krajowy, regionalny, światowy; (moŜna
połączyć kryterium miejsca i przedmiotu np.: polski rynek węgla, światowy rynek
kredytowy)

stopień swobody zawiązywania transakcji- rynek wolny (daje swobodę), rynek regulowany
(warunki wymiany określają władze gospodarcze)

w zaleŜności od długotrwałej relacji między popytem a podaŜą- rynek producenta i rynek
nabywcy.

3. Elementy rynku- do elementów rynku zaliczamy popyt (rynkowy, globalny, potencjalny,
efektywny), podaŜ i cenę. (patrz pytanie 12, 13, 14), a zachodzące między nimi zaleŜności
przyczynowo-skutkowe nazywamy mechanizmem rynkowym, lub podaŜowo-popytowo-cenowym.

4. Mechanizm rynkowy- mechanizmem rynkowym nazywamy zaleŜności zachodzące między
popytem, podaŜą, a ceną.

Mechanizm rynkowy rozwiązuje trzy podstawowe problemy:

co naleŜy produkować- jakie rodzaje dóbr naleŜy wytwarzać; decydują o tym konsumenci i
producenci

jak naleŜy wytwarzać dobra- decyduje o tym konkurencja między producentami

dla kogo mają być produkowane dobra i jak powinny być one rozdzielane- o tym decyduje
popyt i poda na rynkach czynników produkcji. Rynki te określają płacę, rentę gruntowną,
stopy procentowe, które łącznie stanowią dochody ludzkości.

5. Konkurencja- konkurencją nazywamy proces, w którym uczestnicy rynku dąŜąc co realizacji
swoich interesów chcą przedstawić oferty korzystniejsze od innych, ze względu na cenę, warunki
dostawy, jakość itp., które mogą wpłynąć na decyzję zawarcia transakcji. Konkurować mogą

kupujący z kupującymi, bądź producenci z producentami. Pierwsi rywalizują o ograniczoną ilość
dóbr i usług, drudzy o pozyskanie kupujących.

Znaczenie cenowych i pozacenowych (jakość typu, warunki sprzedaŜy, warunki promocji produktu)
narzędzi konkurencji zaleŜy od modelu rynku. WyróŜniamy cztery rodzaje konkurencji-
konkurencję doskonałą, monopolistyczną, oligopol, oraz monopol pełny (patrz pytanie 19)

12. Ceny i jej funkcje w gospodarce rynkowej.

−

Cena

obok popytu i podaŜy jest podstawowym elementem rynku

od poziomu cen i relacji między nimi zaleŜą wszelkie relacje na rynku

podstawą wyznaczania poziomu cen są koszty wytwarzania

pokrywa koszty wytwarzania i zapewnia zysk

cena nie jest wielkością stałą i zmienia się na skutek wzrostu lub obniŜenia kosztów
wytwarzania, zmiany w popycie i podaŜy,

podaŜ i popyt określają bieŜący poziom cen, ceny zaś wpływają na rozmiar wyŜej
wymienionych

−

funkcje ceny:

funkcja AGREGACYJNA ceny- umoŜliwia sprowadzanie róŜnych towarów do wspólnego
mianownika, a dzięki temu pozwala na ustalenie relacji wymiennych między nimi.
UmoŜliwia mierzenie nakładów i efektów, co pozwala tworzyć rachunek ekonomiczny.

- gdyby czynniki produkcji (ziemia, praca) nie miały ceny, nie moŜna by ustalić
kosztów wytworzenia towarów
- wyraŜenie wartości towarów w cenach umoŜliwia budowę wartościowych
wskaźników działalności gospodarczej np.: wskaźnika wydajności pracy

funkcja INFORMACYJNA ceny- w oparciu o tę funkcję podejmują decyzje konsumenci i
producenci.

- informuje konsumenta o ile zmniejszą się jego zasoby pienięŜne gdy dokona
zakupu
- informuje producenta o stopniu opłacalności danego zakupu (informując o
moŜliwościach wyboru struktury czynników produkcji wpływają na rodzaj
technologii i charakter technik wytwarzania)
- informuje sprzedawcę/producenta o ile zwiększy się jego dochód w wyniku
sprzedaŜy określonego towaru
- wynika stąd rola ceny jako narzędzia za pomocą którego przywraca się naruszoną
równowagę rynkowa między podaŜą konkretnych towarów, a ich popytem

funkcja REDYSTRYBUCYJNA ceny- moŜe powodować przesunięcia dochodów
przedsiębiorstw i gospodarstw domowych oraz róŜnych grup społecznych przez zmianę
poziomu ceny i relacji między nimi.

- przechwytując cześć zysków innych przedsiębiorstw
- państwo dokonuje redystrybucji dochodów za pomocą cen przez zróŜnicowanie
obniŜenia cen podatkami i cłami lub przez ich dotowanie
- w gospodarce rynkowej przedsiębiorstwa ustalają cenę na poziomie zapewniającym
osiągnięcie zysków
- przesunięcie dochodów od jednych do innych grup społecznych w zaleŜności od

struktury nabywania dóbr i usług oraz struktury i poziomu cen

funkcja SYTMULACYJNA (BODŹCOWA) ceny- na podstawie relacji popytu i podaŜy
skłania ona wytwórców do działań zgodnych z wymogami rynku. Dochody są głównym
motywem działania producentów i stanowią podstawę podejmowania decyzji
produkcyjnych

13. Popyt i czynniki wyznaczające jego rozmiary

Prawo popytu rynkowego brzmi następująco: wraz ze wzrostem ceny produktu zmniejsza

się popyt na produkt, natomiast wraz ze spadkiem ceny popyt wzrasta. Wraz ze wzrostem popytu
zmieniają się równieŜ inne czynniki wyznaczające jego rozmiary. NaleŜą do nich:

Dochody konsumentów: wzrost dochodów oznacza, Ŝe przy danej cenie popyt zgłaszany na
dane dobro jest większy. Spadek dochodów powodują natomiast sytuację, w której rozmiary
popytu na dane dobro są mniejsze.

Gust i preferencje: (przykładowo) moda na dany kolor powoduje popyt na ubrania w tym
właśnie kolorze. Jest to zjawisko przejściowe.

Substytuty  i dobra komplementarne: zmiany ceny jednego  dobra wywierają wpływ  na
popyt na inne dobro. Kierunek tego wpływu zaleŜy od tego, czy dobra są substytutami, czy
teŜ są dobrami komplementarnymi. Dwa dobra są substytutami jeŜeli zmiana ceny (wzrost,
spadek)   na   jeden   z   produktów,   przy   niezmienionej   cenie   drugiego,   przesuwa   popyt
konsumenta   w   kierunku   dobra   tańszego.     Dwa   dobra   są   komplementarne   jeŜeli   wzrost
(spadek) ceny na dane dobro wywołuje spadek (wzrost) popytu na drugie dobro.

Przewidywanie cen relatywnych

Liczba   ludności  :   zmiany   liczby   ludności   przesuwają   krzywą   popytu   wielu   produktów.
Wzrost tej liczby powoduje wzrost popytu na dane dobro, np. wzrost urodzeń spowoduje
zapotrzebowanie na odŜywki dla dzieci, zabawki itd. .   Spadek liczby urodzeń spowoduje,
ze za 6-7 lat  zapotrzebowanie wzrośnie na podręczniki szkolne, tornistry, zeszyty.

1. Efekty naśladownictwa i 2. demonstracji :

1. mamy z tym do czynienia wówczas, gdy popyt indywidualnego konsumenta na dane

dobro zmienia się w zaleŜności od popytu rynkowego, czyli popytu większości
konsumentów.

2. WyróŜniamy tu efekt snobizmu i efekt Veblena. W pierwszym przypadku

konsumenci „snobi” nie będą kupować produktów, które masowo kupują pozostali
konsumenci, poniewaŜ nie będą wówczas mogli odróŜniać się od reszty. Efekt Veblena – im
większa cena tym większy popyt. Innymi słowy kupno danego produktu nie jest
uzasadnione wartością uŜytkową tylko chęcią wywarcia wraŜenia na innych.

14. PodaŜ i czynniki determinujące podaŜ

Ilość dóbr oferowana na rynku przez producentów nazywamy podaŜą. Pomiędzy ilością

dostarczanych na rynek produktów i usług a ich cenami istnieje następująca zaleŜność, określana
jako prawo podaŜy :
- wzrost ceny rynkowej produktów prowadzi do wzrostu oferowanych ilości tego produktu. Przy
wyŜszej cenie produkcja staje się bardziej korzystna co skłania producentów do zwiększenia ilości
swoich produktów oferowanych na rynku;
- spadek ceny produktu wywołuje zmniejszenie oferowanych ilości produktu ( produkcja staje się
mniej opłacalna).

Do najwaŜniejszych czynników, poza ceną danego produktu mają wpływ na kształtowanie się

wielkości podaŜy naleŜą :
ceny czynników produkcji  : wzrost cen wykorzystywanych  do produkcji powoduje sytuację, w
której   ta   produkcja   staje   się   mniej   zyskowna   i   producenci   ograniczają   ilość   oferowanych
produktów.   Przy   spadku   cen   produkcja   staje   się   bardziej   zyskowna   co   skłania   producentów   do
zwiększania oferty swoich produktów na rynek.
technologia  : technologia produkcji jest bardziej efektywna wtedy, kiedy umoŜliwia wytwarzanie
produktu przy uŜyciu mniejszych nakładów czynników produkcji. Producent racjonalny, dąŜący do
osiągnięcia   maksymalnych   korzyści   z   prowadzonej   działalności,   będzie   wprowadzał   jedynie
technologie bardziej efektywne.  Nowa technologa obniŜa koszty wytwarzania jednostki produktu,
co   przy   danej   cenie   rynkowej   zwiększa   zyskowność   produkcji.   Oznacza   to   większe   ilości
oferowanych produktów przy jakiejkolwiek danej cenie rynkowej.
podatki i subsydia  : niektóre podatki jak np. podatek od wartości sprzedaŜy są traktowane przez
producenta   jako   dodatkowy   „koszt”   wytworzenia   produktu.   Tego   rodzaju   podatki   wpływają
niekorzystnie na krzywą podaŜy. W przeciwnych kierunku wpływają na podaŜ subsydia ( dopłaty),
traktowane jako element zmniejszający koszty.
przewidywania cen w przyszłości
ilość przedsiębiorstw w gałęzi : wzrost liczy przedsiębiorstw w gałęzi zwiększa ilość oferowanych
produktów

15. Równowaga i nierównowagi rynkowe

Równowaga rynkowa: sytuacja w której wszystkie siły rynkowe równowaŜą się, a wartości
ekonomiczne pozostają na stałym poziomie. Ogólnie mówiąc, popyt i podaŜ są sobie równe, ceny
utrzymują się na stałym poziomie(ceny równowagi rynkowej).
Nierównowaga rynkowa ma miejsce w przypadku, kiedy popyt i podaŜ są od siebie róŜne: popyt
przekracza podaŜ -> występuje niedobór dóbr na rynku; podaŜ przekracza popyt -> producenci
wytwarzają ilość towaru przekraczająca zapotrzebowanie i w efekcie występuje nadmiar towaru na
rynku.

16. Teoria zachowań konsumentów na rynku

KONSUMPCJA - jednorazowe(lub długotrwałe) zuŜycie określonych dóbr w celu
zaspokojenia potrzeb

1.Konsument:

● jest podmiotem racjonalnym

- dokonując wyborów dąŜy do max. korzyści jakie w danych warunkach moŜe uzyskać
konsumpcji dóbr
- wybiera w sposób świadomy
- wybiera zgodnie z własnym sumieniem

● ma swoje preferencje

- ekonomia przyjmuje je jako preferencje indywidualne
- ekonomia traktuje je tylko jako dane

● jest suwerennym podmiotem gospodarczym

- sam podejmuje decyzje o wyborze
- posiada ograniczenia: dochód i ceny rynkowe

● wybiera dobra i ocenia ich korzyści na podstawie dostępnych informacji

2.Elastyczność popytu

● niezbędny jest dokładny pomiar stopnia reakcji konsumenta. czyli:

wyznaczenie elastyczności popytu na podstawie zmian ceny towary (bo preferencje nie do
zmierzenia)

● reakcja popytu na dany towar na zmianę jego cenny:

ZWYKŁA ELASTYCZNOŚĆ POYTU (przewaŜnie ujemna)

−

jednostkowa elastyczność popytu

−

współmierna zmiana ceny i popytu

−

dt. niektórych usług

−

popyt nieelastyczny

−

określonej procentowo zmianie cen towarzyszy
niŜsza procentowo zmiana popytu

−

artykuły spoŜywcze

−

-wysoka elastyczność popytu

−

zmiana ceny, wyŜszy (procentowo) wzrost popytu

−

wycieczki zagraniczne, super auta

−

popyt sztywny

−

nie reaguje na zmiany

−

np. sól (nie ma substytutów)

●

poziom zwykłej cenowe elastyczności zaleŜny:
- znaczenia dla zaspokojenia potrzeb konsumentów
- dostępności substytutów
- natęŜenia zmian ceny
- długości okresu w jakim poziom jest rozpatrywany

●

MIESZANA CENOWA ELASTYCZNOŚĆ POPYTU – reakcja popytu na dany towar na
zmianę ceny towarów pokrewnych

●

DOCHODOWA ELASTYCZNOŚĆ POPYTU – reakcja popytu na dany towar, na zmianę
dochodów konsumenta

● MALEJĄCA UZYTECZNOŚĆ KRAŃCOWA – malejący przyrost satysfakcji, wynikający

z nabycia dodatkowej jednostki dobra lub usługi zaspokajającej potrzeby konsumenta

● RÓWNOWAGA KONSUMENTA – wskazuje na stan, w którym przy danych dochodach

maksymalizuje on uŜyteczność całkowitą dóbr (jest w stanie kupić to co potrzebuje)

17. Podstawy teorii przedsiębiorstwa. P

ojęcie i cele działalności w gosp. rynkowej.

ormy działalności gosp.

1. PRZEDSIEBIORSTWO - koło zamachowe gospodarki

- podmiot gosp. prowadzący na własny rachunek działalność
produkcyjną lub usługową w celu osiągnięcia określonych
korzyści
- zespół pracy i środków materialnych zorganizowanych w
przedsiębiorstwo dla zaspokojenia cudzych potrzeb z
uwzględnienieniem dowolnego ryzyka
- moŜe być jeno- lub wielozakładowe

Opiera się na zasadach:

−

gospodarności

−

przedsiębiorczości

−

rentowności

−

rachunku ekonomicznym

2. Cele działalności przedsiębiorstwa:

- maksymalizacja zysku w długim czasie
- jakość Ŝycia zawodowego

- wytwarzanie dóbr i usług i kierowanie ich na rynek
- unowocześnianie gospodarki (nowe tech. + nowe potrzeby)

3. Formy działalności gospodarstwa:

●

kryterium własności:
- prywatne
- spółdzielcze
- komunalne
- państwowe
- między- i multinarodowe
-spółki

SPÓŁKA - zrzeszenie osób lub kapitału w celu prowadzenia działalności gosp. decyzje są
podejmowane w zaleŜności od posiadanego pakietu kontrolnego akcji

Spółki:

−

skarbu państwa

−

aksjomat pracowniczy

−

aksjomat kapitalistyczny (pakiet kontrolny w rękach jednego przedsiębiorstwa)

−

aksjomat obywatelski (Ŝadna grupa nie ma pakietu kontrolnego)

●

kryterium pozycji rynkowej
KONKURENCJA DOSKONAŁA - duŜa liczba kupujących i sprzedających

- cena niezaleŜna od producenta
- doskonała mobilność czynników produkcji
- taka sama świadomość wszystkich konsumentów

MONOPOL – jeden producenta

−

wielu kupujących

−

zaprzeczenie gosp. wolnorynkowej

−

producent decyduje o wielkości produkcji

−

istnieje prawne zabezpieczenie przed monopolami

KONKURECJA MONOPOLISTYCZNA

−

duŜa liczba kupujących i sprzedających

−

cena niezaleŜna od producenta

−

nieograniczona swoboda wejścia na ryn3ek

−

towary nie są jednorodne

Monopol:
pełen: - państwowy (ze względów strategicznych)

−

naturalny – świadome ograniczony:

- sfera uŜyteczności publicznej
- energetyka
- rzadkie surowce naturalne

OLIGOPOL – forma odmiany modelu konkurencji monopolistycznej

−

cała branŜa opanowana przez niewielką liczbę przedsiębiorstw

−

mało producentów, duŜo kupujących

−

np. rynek samochodowy, sprzęt elektroniczny, produkcja stali, papierosów

LEASING – dzierŜawienie lub najem środków trwałych i dóbr konsumpcyjnych trwałego

uŜytku

−

przedsiębiorstwa nabywają je od producentów i wynajmują uŜytkownikom

−

np. maszyny, obiekty

18. Analiza finansowa przedsiębiorstwa.

Wybrane metody praktycznej oceny działalności przedsiębiorstwa

(bilans, rachunek wyników i analiza wskaźnikowa bilansu).

Analiza finansowa działalności przedsiębiorstwa pozwala na całościową ocenę wymiernych
korzyści i strat, jakie poniosło przedsiębiorstwo w toku swojej działalności. Najbardziej ogólnym
ź

ródłem oceny finansowej jest bilans przedsiębiorstwa, rachunek wyników oraz rachunek

przepływów pienięŜnych.

−

Ideowy schemat bilansu przedsiębiorstwa

AKTYWA                                                           PASYWA
- majątek trwały                                               - kapitał własny
- majątek obrotowy                                          - kapitał obcy

w tym:

- krótkoterminowy
- długoterminowy

Strata Zysk

3. BILANS PRZEDSIĘBIORSTWA

pokazuje statyczny (na dany moment) stan majątku przedsiębiorstwa i źródła finansowania z
reguły na koniec roku obrachunkowego

składa się z aktywów , wyraŜając sposób zaangaŜowania kapitałów, oraz pasywów,
informując o źródłach pochodzenia tych kapitałów

po stronie aktywów zawiera on: aktywa trwałe oraz aktywa bieŜące, po stronie pasywów:
zobowiązania bieŜące, zobowiązania długoterminowe oraz kapitał własny właściciela

aktywa to wszystkie zasoby ekonomiczne (środki produkcji, zasoby naturalne, budynki,
ziemia, zasoby surowców, materiałów i wyrobów gotowych oraz wartości niematerialne, np.
nabyte prawa.

w pasywach zawarte są informacje o zobowiązaniach firmy (długach lub roszczeniach jej
wierzycieli)

róŜnicę między aktywami a pasywami stanowi tzw. wartość netto (net value). analiza
bilansu daje wstępną odpowiedź na pytanie, jaka jest kondycja ekonomiczna
przedsiębiorstwa

dane zawarte w bilansie są podstawą do obliczenia róŜnych wskaźników charakteryzujących
stopień płynności, wspomagania, aktywności i zyskowności (rentowności).

•

RACHUNEK WYNIKÓW (zwany takŜe sprawozdaniem finansowym firmy)

a. pokazuje proces tworzenia się wyniku finansowego przedsiębiorstwa
b. zawiera przychody uzyskiwane ze sprzedaŜy dóbr (bądź usług), a takŜe przychody z

działalności handlowej (jeŜeli taką prowadzi przedsiębiorstwo produkcyjne) oraz przychody z
operacji finansowych.

c. koszty uzyskania przychodów mogą być grupowane w postaci kosztów wytworzenia produkcji

sprzedanej, kosztów ogólnozakładowych, kosztów sprzedaŜy oraz kosztów finansowych firmy.

d. to co firmy nazywają dochodem, jest róŜnicą między przychodami ze sprzedaŜy (utargiem) a

kosztami uzyskania przychodów po odjęciu tej róŜnicy (zwanej zyskiem brutto) podatków
wpłaconych do budŜetu państwa lub budŜetu lokalnego.

e. analiza rachunku wyników pozwala na ustalenie czynników, które złoŜyły się na powstanie

zysku netto, oraz otrzymanie informacji o poziomie zyskowności firmy i zdolności generowania
gotówki

a. ANALIZA WSKAŹNIKOWA BILANSU

- szeroko stosowana metoda funkcjonowania przedsiębiorstwa
- do pomiaru efektywności i oceny kondycji finansowej firmy stosuje się wiele wskaźników, z
których najwaŜniejsze moŜna podzielić na 4 następujące kategorie:

1. wskaźnik płynności
2. wskaźniki wspomagania, zwane wskaźnikami zadłuŜenia
3.wskaźniki aktywności ( sprawności działania0
4.wskaźniki zyskowności

a. wskaźniki płynności – charakteryzują zdolność przedsiębiorstwa do regulowania

krótkookresowych zobowiązań. Są one równocześnie miarą bieŜącego ryzyka finansowego,
czyli zdolności firmy do pokrycia bieŜących zobowiązań. Mierzy się ją relacją:

1992 1993
środki obrotowe 8 450

bieŜące zobowiązania = 6 500 = 1,30 1,40

bądź relacją

środki obrotowe – zapasy 8 450 – 2 650
bieŜące zobowiązania 6 500 = 0,89 0,99

a. pierwszy wskaźnik powinien mieścić się w przedziale od 1, 2 do 2,0. Oznacza to, Ŝe na 1zł

zobowiązań bieŜących powinno przypadać minimum 1,2zł środków obrotowych.

b. w drugim wskaźniku od wartości środków obrotowych odejmujemy wartość zapasów, które są

najmniej płynnym składnikiem aktywów obrotowych przedsiębiorstwa

c. im mniejszy jest udział zapasów w ośrodkach obrotowych, a większy udział środków

pienięŜnych, tym wyŜszy stopień płynności, a więc lepsza zdolność przedsiębiorstwa do
wywiązywania się z zobowiązań wobec innych podmiotów gospodarczych.

a. wskaźniki stopnia wspomagania finansowego- pokazują relację kapitału obcego do kapitału

własnego oraz zdolność firmy do obsługi stałych obciąŜeń. W pierwszym przypadku jest to
relacja:

                                                                                                                           1992      1993
      całkowity dług (bieŜący i długoterminowy)              3 000 + 6 500
           całkowity kapitał własny                            =            15 150           =        0,63      0,51

w drugim zaś przypadku to relacja:

zysk brutto + odsetki 8 000 +4 200

płacone odsetki = 4 200 = 2,90 2,08

wskaźniki aktywności- informują, jak przedsiębiorstwo efektywnie i sprawnie uŜywa

swoich zasobów, tzn. środków trwałych i obrotowych. MoŜemy je mierzyć w następujący
sposób:

                                                                                                                                 1992    1993
  wartość sprzedanych towarów netto
   (po potrąceniu podatki VAT )                                     60 000 – 9 000
   wartość środków trwałych                              =                  21 000           =         2,43     2,52

wartość sprzedanych towarów netto 60 000 – 9 000
średni stan aktywów obrotowych = 8 450 = 6,04 6,48

a. wskaźniki zyskowności (lub rentowności)- są najwaŜniejszymi miernikami oceny działalności

kierownictwa przedsiębiorstwa. Na ich poziom wpływa bowiem całokształt róŜnych zjawisk
zachodzących w przedsiębiorstwie. Nie informują one jednak o konkretnych przyczynach
nieprawidłowości w przedsiębiorstwie. Osiągnięty zysk moŜna odnosić bądź do sprzedaŜy (po
odliczeniu podatku VAT), bądź do całości aktywów przedsiębiorstwa, bądź teŜ do kapitału
akcyjnego.

1992 1993

zysk netto 4 800
wartość sprzedaŜy = 60 000 – 9 000 = 9,4% 8,4%

zysk netto 4 800
aktywa ogółem = 29 450 = 16,3% 15,2%

zysk netto 4 800
kapitał akcyjny = 7 500 = 64,0% 38,5%

a. pierwszy wskaźnik zwany stopą rentowności netto, ilustruje efektywność sprzedaŜy
b. drugi wskaźnik, zwany zwrotem z inwestycji, wskazuje, jak kierownictwo firmy efektywnie

zarządza wszystkimi aktywami

c. trzeci zaś, zwany zwrotem z kapitału, wskazuje na sprawność funkcjonowania i potencjalne

moŜliwości wzrostu spółki akcyjnej

19. RóŜne formy konkurencji i modele struktur rynkowych.

Sytuacja rynkowa, w której działa przedsiębiorstwo determinuje jego zachowanie, które znajduje
odzwierciedlenie w ich decyzjach dot. wielkości i struktury produkcji, wysokości cen itd. W
literaturze ekonomicznej wyróŜniamy 4 typy struktur rynkowych:
I Konkurencja doskonała:
Na rynku występuje duŜa liczba kupujących i sprzedających. KaŜdy z producentów wytwarza

znikomą cześć produkcji i zmiana jej wielkości ni wpływa na podaŜ. Producenci nie mają wpływu
na ceny. Istnieje docelowa mobilność czynników produkcji oraz moŜliwość zakładania nowych
przedsiębiorstw. Nie ma barier wejścia na rynek. Oferowane do sprzedaŜy towary mają jednakowe
ceny uŜytkowe. Reklama i marka firmowa nie odgrywają Ŝadnej roli. Kupujący i sprzedający mają
doskonałą znajomość rynku. Jest to model teoretyczny, bardzo odległy od rzeczywistości.
II Monopol:
Na rynku działa tylko 1 producent i wielu kupujących. Nie ma moŜliwości wejścia na rynek
opanowany przez monopolistę. MoŜe to wynikać z przyczyn: technicznych (np. wymagany patent),
ekonomicznych (wysokie nakłady finansowe), administracyjno-prawnych (monopol ustanowiony
przez państwo: spirytusowy, tytoniowy). Produkty są zróŜnicowane i nie mają bliskich substytutów.
Uczestnicy rynku dysponują doskonałą informacją. W warunkach monopolu pełnego sam
producent wyznacza wielkość produkcji maksymalizującej zysk, musi on jednak brać pod uwagę
czynniki wpływające na kształtowanie się krzywej popytu. Wielkość ceny monopolowej (zysku
monopolisty) zaleŜy przede wszystkim od cenowej elastyczności popytu. Jest to model teoretyczny,
bardzo odległy od rzeczywistości. W poszczególnych dziedzinach wyróŜniamy:
-monopol pełen: 1 podmiot opanowuje produkcję, zbyt i/lub świadczenie usług. Państwowy:
występuje najczęściej ze względów strategicznych. Naturalny podaŜ jakiegoś produktu lub usługi
jest świadomie ograniczona tylko do 1 przedsiębiorstwa. Najczęściej występuje w sferze
uŜyteczności publicznej: energetyka, gaz, wodociągi lub eksploatacja rzadkiego dobra naturalnego.
Dlatego w tych sferach stosowany jest państwowy nadzór
- duopol: system monopolu stanowią 2 firmy
III Konkurencja monopolistyczna
Na rynku istnieje duŜa liczba kupujących i sprzedających. KaŜdy z producentów wytwarza znikomą
cześć produkcji i zmiana jej wielkości nie wpływa na podaŜ. Producenci nie mają wpływu na cenę.
Istnieje nieograniczona swoboda wejścia nowych firm na rynek danej gałęzi. Oferowane do
sprzedaŜy towary nie są jednorodne, lecz zróŜnicowane pod względem cen uŜytkowych oraz mają
bliskie substytuty. Producenci i konsumenci mają doskonałą wiedzę o rynku. Występują róŜne
stopnie monopolizacji.
IV Oligopol
Cała gałąź opanowana jest przez kilka przedsiębiorstw, których ilość jest ograniczona ( np. rynek
samochodów, sprzętu elektronicznego, produkcji stali, papierosów).  Na rynku występuje niewielka
liczba producentów oraz duŜa liczba konsumentów. Swoboda wejścia na rynek jest ograniczona
względami technologicznymi lub ekonomicznymi. Produkty oligopolu mogą być zarówno
jednorodne jak i zróŜnicowane, te ostatnie mogą być bliskimi substytutami np. rynek
samochodowy, komputerów. Producenci i konsumenci mają doskonałą wiedzę o rynku. Na rynku
istnieje niewielu producentów i kaŜdy z nich ma znaczący udział w rynku, z czego wynika silna
współzaleŜność między nimi. KaŜdy z nich musi brać pod uwagę działania pozostałych. Jeśli jedna
firma zmienia ceny, jakość produktów albo kwoty przeznaczone na reklamę, wpłynie to nie tylko
na wielkość jej sprzedaŜy, ale takŜe na poziom sprzedaŜy w pozostałych firmach. W róŜnych
sferach działalności  gospodarczej monopole stosują często zróŜnicowane ceny na te same usługi
lub produkty nie mające bezpośredniego związku z kosztami wytwarzania. W warunkach
konkurencji przedsiębiorstwa stosują róŜne strategie: współdziałania, porozumiewanie się i
realizacji wspólnej jednolitej strategii lub teŜ prowadzenia walki konkurencyjnej o zagarnięcie jak
największej części rynku dla siebie. Porozumienia monopolistyczne (jawne lub tajne) mają na celu
uniknięcie walki konkurencyjnej i maksymalizację zysku. Uzgadniając politykę cenową, rozmiary
produkcji lub dzieląc rynki zbytu przedsiębiorstwa oligopolistyczne zachowują się jak pełny
monopolista- mogą maksymalizować zyski przez ograniczanie produkcji i podnoszenie cen.
Działając w pojedynkę nie osiągnęłyby takiego zysku, równocześnie jednak przedsiębiorstwa mają
pokusę przechytrzenia rywali i działania na własną rękę.
Kartel – jest to najwcześniejsza (koniec XIX w.), najczęściej tajna forma stowarzyszenia
przedsiębiorstw oligopolistycznych, która polegała na zawarciu umowy (zmowie) co do wartości
sprzedaŜy, a przede wszystkim, co do poziomu ceny sprzedawanych towarów. Umowa (zmowa)

dotyczyła takŜe ilości produktów oferowanych do sprzedaŜy (czyli tzw. Kwota produkcyjna).
Przedsiębiorstwa zachowują niezaleŜność handlową, osobową i produkcyjną- nie tracą swojej
podmiotowości.
Syndykat – jest to forma stowarzyszenia, w której przedsiębiorcy o porównywalnej wielkości,
działający w tej samej branŜy i mający podobny stopień rozwoju oddają swoja niezaleŜność
handlową na rzecz wspólnego biura sprzedaŜy zwanego syndykatem. Rozszerzył on zakres
ś

wiadczonych usług o zaopatrzenie się w surowce poprzez inne biura.

Trust – przedsiębiorstwa wchodzące w jego skład tracą swoja podmiotowość . Wspólna
działalność gospodarcza prowadzona jest za pomocą zarządu. Trusty tworzą się najczęściej z firm
tej samej branŜy. Pierwowzory spółek akcyjnych.
Koncern – jest to zrzeszenie przedsiębiorstw róŜnych branŜ (koncentracja pionowa). Koncern jest
samowystarczalny gospodarczo. Ma zdecydowanie większy udział na rynku poprzez zwiększanie
zasięgu oddziaływania. Ze względu na skalę prowadzonej działalności gospodarczej koncern moŜe
przeznaczyć znacznie większe środki na postęp techniczny. Koncerny bardzo często przeznaczają
znaczne kwoty pienięŜne na prowadzoną przez siebie działalność naukowo-badawczą.
Wielkie korporacje – to współcześnie działające przedsiębiorstwa o formie własności spółki
akcyjnej. Dają one ok. 75 % wartości całej produkcji rozwiniętych gospodarek rynkowych, przy
mniejszym niŜ 25% udziale w ogólnej liczbie firm. W wyniku koncentracji kapitału, który nastąpił
szczególnie po II wojnie światowej, wyraźnie wyróŜnia się wąskie grono wielkich korporacji
dysponujących aktywami tysiące razy większymi od zasobów drobnych przedsiębiorstw
zatrudniających setki tysięcy pracowników. Realizują one przewaŜającą część obrotów
towarowych. W poszczególnych krajach i prowadzą swą działalność na terenie całego globu.

20. Makroekonomia. Pojęcie i podstawowe problemy makroekonomii

(problemy agregacji).

Makroekonomia zajmuje się analizą gospodarki jako całości. Bada m.in.: czynniki wpływające na
poziom i zmiany takich wielkości ekonomicznych jak: globalna produkcja i konsumpcja, globalna
podaŜ produktów i usług i globalny popyt na nie, ogólny (średni) poziom cen, w tym równieŜ
kształtowania się cen na rynkach światowych, globalne zatrudnienie i inwestycje, dochody i
wydatki budŜetu państwa itd. Zajmuje się: tworzeniem, podziałem i wzrostem produktu
narodowego, równowagą i nierównowagą gospodarczą, polityką pienięŜno- kredytową i fiskalną,
skutkami regionalnej integracji gospodarczej i internacjonalizacji kapitału itd.
Makroekonomia zajmuje się funkcjonowaniem całej gospodarki, formułowaniem polityki rządu.
Skala makro nie jest prostą sumą prawidłowości właściwych skali mikro, tworzy system
uwarunkowań, w których funkcjonują podmioty gospodarcze. Fundamenty makroekonomii
stworzył w latach 30. XX w. John M. Keynes angielski ekonomista, który dal początek realistycznej
szkole myślenia makroekonomicznego, a oparł ją na twierdzeniu: podaŜ produkcji (poziom
wytwarzanego dochodu narodowego, a zatem i stan zatrudnienia) zaleŜy od poziomu popytu
globalnego. Podobną myśl sformułował w Połowie lat 30. XX w. najwybitniejszy polski
ekonomista Michał Kalecki.
W analizach makroekonomicznych moŜemy posługiwać się wielkościami gospodarczymi, które są
miarami zjawisk i problemów w skali całej gospodarki. MoŜemy określić je mianem
makrowielkości gospodarczych tj.: produkcja, zatrudnienie, inwestycje, konsumpcja, popyt, ogólny
poziom cen, eksport i import. Szczególnie waŜne jest określenie czynników decydujących o
poziomie i zmianach tych makrowielkości oraz wyjaśnienie mechanizmów dotyczących
wzajemnych powiązań miedzy nimi.
W centrum zainteresowań współczesnej makroekonomii są problemy dot.:
- czynników określających poziom i wzrost ogólnej produkcji w gospodarce w długim i krótkim
okresie;

- cyklicznym rozwoju gospodarki, a zwłaszcza przyczyn cyklu koniunkturalnego i polityki państwa
przeciwdziałającej cykliczności rozwoju;
- bezrobocia i zatrudnienia, a zwłaszcza przyczyn bezrobocia i sposobów ich zmniejszania;
-ogólnego poziomu cen i tendencji inflacyjnych, ich przyczyn i polityki antyinflacyjnej państwa;
- powiązań gospodarki z zagranicą, bilansu płatniczego kraju oraz kursów walutowych;
- roli polityki gospodarczej państwa w procesach gospodarczych, a zwłaszcza znaczenia polityki
fiskalnej i pienięŜnej
Wielkości gospodarcze moŜemy przedstawić w postaci:
- zasobów: określają nagromadzony stan danej wielkości w określonym momencie (np.
zatrudnienie, bezrobocie, majątek produkcyjny)
- strumieni: określają tempo, w jakim zmieniają się określone zasoby, dlatego zawsze muszą
odnosić się do określonego okresu, aby zawarta w nich informacja miała sens (np. produkcja,
dochód, wydatki, sprzedaŜ, inwestycje).
Między zasobami i strumieniami zachodzą ścisłe związki. Wielkości ekonomiczne w postaci
zasobów są ściśle zaleŜne od rozmiarów ich strumieni ekonomicznych, np. wielkość bezrobocia
(zasób) ściśle zaleŜy od strumieni napływu i odpływy bezrobotnych.
Makrowielkości są agregatami powstałymi dzięki połączeniu odpowiednich wielkości
mikroekonomicznych. Aby nie popełnić błędów, unikać komplikacji, trudności i uchybień
procedurach agregacji konieczne jest przestrzeganie odpowiednich zasad. Agregacja wielkości
ekonomicznych wymaga przyjęcia:
- odpowiednich jednostek pomiaru, w jednostkach naturalnych moŜemy mierzyć tylko wielkości
gospodarcze: zatrudnienie i bezrobocie mierzymy w osobach. Zdecydowana większość agregatów
wymaga miar wartościowo- pienięŜnych; stosowanie jednostek pienięŜnych nie eliminuje jednak
wszystkich problemów, potrzeba (konieczność) wyodrębnienia nominalnej i realnej wartości
agregatów. Nominalna wartość np. produkcji moŜe wzrosnąć nie w wyniku wzrostu fizycznych jej
rozmiarów, ale w wyniku wzrostu cen w danym roku. W tym celu musimy wyodrębnić ze zmian
nominalnej wartości produkcji zmian produkcji w wyraŜeniu realnym. Deformujący wpływ cen na
wartość produkcji dóbr i usług w danym roku eliminujemy poprzez stosowanie indeksu cen, który
pełni rolę tzw. delatora i musi on odzwierciedlać zmiany cen wszystkich dóbr i usług stanowiących
produkt narodowy brutto w danym kraju w danym roku.
Przy przenoszeniu na całą gospodarkę (agregacji) mikroekonomicznych zaleŜności naleŜy zachować
szczególną ostroŜność , poniewaŜ nie zawsze zaleŜności między wielkościami mikroekonomicznymi
mogą być przenoszone na szczebel makro. Jeśli w badanym okresie nastąpią istotne rozbieŜności między
przedsiębiorstwami w zakresie sposobów podziału zysków, np. w części dot. Inwestycji, to agregat
zysków wzrośnie , ale istotnie moŜe zmienić się struktura podziału tego agregatu.

21. Mierniki poziomu sprawności gospodarki.

Produkcja globalna przedsiębiorstwa składa się z - wartości przeniesionej (nabyte z zewnątrz i zuŜyte w
produkcji surowce, materiały, półprodukty, paliwo, energia)

- wartości dodanej (suma nowo wytworzonej wartości w przedsiębiorstwie, do której z reguły włącza się
amortyzację). Inaczej to wartość wytworzonej produkcji dóbr i usług w ciągu roku w przedsiębiorstwie.

Produkt krajowy brutto, PKB, miernik produkcji wytworzonej na obszarze danego kraju. Jest sumą
wydatków gospodarstw domowych na zakup dóbr i usług konsumpcyjnych, wydatków sektora
prywatnego na zakup dóbr i usług inwestycyjnych, wydatków państwa na zakup dóbr i usług oraz salda
bilansu handlu zagranicznego.

PKB moŜe być wyraŜony w cenach rynkowych, zawierających podatki pośrednie lub - po ich potrąceniu
- w cenach czynników wytwórczych (cenach netto). PKB róŜni się od produktu narodowego brutto

(PNB) tym, Ŝe nie uwzględnia dochodu z lokat zagranicznych.

Produkt narodowy netto, dochód narodowy, miernik efektów rocznej działalności gospodarki, obliczany
poprzez odjęcie od produktu narodowego brutto wartości amortyzacji.

PNN jest to ilość pieniędzy, jaką dysponuje gospodarka na wydatki na dobra i usługi, po odłoŜeniu
kwoty niezbędnej do odtworzenia zuŜytego w ciągu roku kapitału trwałego i utrzymania na
dotychczasowym poziomie zasobu kapitału i rozmiarów produkcji.

Z uwagi na trudności w ustaleniu rzeczywistej wielkości amortyzacji (odpisy amortyzacyjne ustalane dla
celów rachunku kosztów nie odzwierciedlają rzeczywistego zuŜycia kapitału, jest to tylko szacunek) w
praktyce częściej wykorzystywany jest produkt narodowy brutto.

Metody liczenia dochodu narodowego.

Dochód narodowy wyraŜony jest albo a cenach bieŜących, ukształtowanych w danym roku działalności
gospodarczej, albo w cenach stałych. Ceny bieŜące słuŜą do charakterystyki róŜnych zjawisk
związanych z wytwarzaniem i podziałem dochodu narodowego w danym roku kalendarzowym.

Ceny stałe to przyjęte dla dłuŜszego niŜ rok okresu ceny niezmienne, umowne, wybrane z jakiegoś
okresu obliczeniowego, najczęściej roku. SłuŜą one dla wyraŜenia dynamiki dochodu narodowego w
dłuŜszych niŜ rok przedziałach czasu. Ceny bieŜące są dla tego celu nie przydatne, gdyŜ dochód
narodowy z róŜnych lat byłby po prostu nieporównywalny z powodu zmian cen.

Stosowanie cen stałych dla wyraŜenia dynamiki dochodu narodowego w dłuŜszych okresach nie jest
takŜe pozbawione pewnych wad. W dłuŜszych okresach dokonują się bowiem zmiany wytwarzanego
dochodu narodowego. Pojawiają się produkty i całe gałęzie wytwórczości, których wcześniej nie było,
inne produkty - stając się nienowoczesnymi, przestarzałymi - z produkcji wypadają. Określenie stałych
cen nowych produktów staje się praktycznie nie moŜliwe z powodu braku punktu odniesienia z
przeszłości.

Na przestrzeni ostatnich dziesiątków lat w strukturze gałęziowej gospodarki, rozpatrywanej z punktu
widzenia roli poszczególnych gałęzi w tworzeniu dochodu narodowego, dokonały się istotne zmiany.
Procesowi wzrostu udziału w tworzeniu dochodu narodowego przemysłu i usług materialnych,
towarzyszył spadek udziału rolnictwa - przy jednoczesnym wzroście absolutnych rozmiarów produkcji
rolnej. W wysoko rozwiniętych krajach rolnictwo uczestniczy obecnie w kilku procentach w
wytwarzanym w tych krajach dochodzie narodowym.

Dochód narodowy wytworzony ulega podziałowi. Obydwa te procesy - tworzenie i podział dochodu
narodowego - odbywają się równolegle, nie istnieje jakaś czasowa granica między procesem tworzenia i
podziału dochodu narodowego. Jedynie dla celów statystycznych i dydaktycznych prezentujemy
odpowiednie wielkości w przedziałach rocznych. W rzeczywistości w kaŜdym momencie dokonuje się
w gospodarce narodowej tworzenie, podział i konsumpcja dochodu narodowego. Wynika to z
obiektywnej konieczności zachowania ciągłości i procesów gospodarowania.

Na czym polega pierwotny, wtórny i ostateczny podział dochodu narodowego

Pierwotny podział dochodu narodowego dokonuje się w miejscu jego powstawania, a więc w
przedsiębiorstwach przemysłowych, usługowych, transportowych. Sprowadza się on do podziału nowo
wytworzonej w przedsiębiorstwie wartości na wynagrodzenia pracowników i akumulację finansową
przedsiębiorstwa. Z samej istoty procesu pierwotnego podziału dochodu narodowego wynika, Ŝe jest to
proces społeczny, w którym ścierają się na bieŜąco przeciwstawne interesy pracowników najemnych i

właścicieli przedsiębiorstw. Pracownicy najemni dąŜą do zwiększania swego udziału w nowo tworzonej
wartości, do wzrostu płac, co z punktu widzenia przedsiębiorstwa jako całości oznacza wzrost kosztów
produkcji. DąŜeniem właścicieli przedsiębiorstwa jest osiąganie moŜliwie wysokich zysków, co wymaga
kontroli wzrostu płac i hamowania ich wzrostu. NaleŜy podkreślić, ze w dłuŜszym okresie wzrost płac
realnych moŜliwy jest tylko na gruncie wzrostu wartości dodatniej, wzrost dochodu narodowego, co
wymaga nie zbędnego poziomu akumulacji - zarówno na szczeblu przedsiębiorstwa jak i gospodarki
narodowej jako całości.

W procesie pierwotnego podziału dochodu narodowego uczestniczą takŜe drobno producenci towarowi -
chłopi, rzemieślnicy, których praca nosi charakter produkcyjny i tworzy dochód. Zatrzymują oni część
wytworzonego przez siebie dochodu narodowego, druga natomiast część przejmowana jest przez
państwo, dostawców środków produkcji, banki. Dochody, które tworzą się w rezultacie pierwotnego
podziału dochodu narodowego, określamy pojęciem podstawowych.

Wtórny podział dochodu narodowego jest to podział dokonujący się między grupami społecznymi
tworzącymi dochód narodowy oraz nie uczestniczącymi w jego tworzeniu. Dochody powstające w
wyniku wtórnego podziału dochodu narodowego określamy pojęciem dochodów pochodnych.

Podstawową rolę w procesie wtórnego podziału narodowego, spełnia budŜet państwa. Za pośrednictwem
systemu dochodów budŜetowych, w którym główną rolę spełniają podatki, państwo przejmuje części
dochodu narodowego. System wydatków budŜetowych oznacza redystrybucję ściągniętego dochodu
narodowego. Charakterystyczne jest proces znacznego wzrostu udziału państwa dochodzie narodowym.
Z kilkunastu procent na początku obecnego stulecia udział ten wzrósł obecnie do poziomu prawie
połowy dochodu narodowego. Związane to jest ze wzrostem funkcji ekonomicznych państwa i
koniecznością finansowania rozległej sfery zdań administracyjnych, społecznych, a takŜe obronnych.
Wydatki państwa, finansowane z przejmowanej części dochodu narodowego, przeznaczone są z jednej
strony na zakup dóbr i usług, i o tyle oznaczają ponowny przepływ dochodu narodowego do sfery
produkcyjnej, z drugiej - przeznaczone są na płace zatrudnionych w sferze publicznej.

Wtórny podział dochodu narodowego dokonuje się takŜe poprzez opłaty usług niematerialnych. Część
płacy roboczej i zysków przekazywana jest w tej formie do usługowych działów zatrudnienia. Dochody
takich działów jak np. sfera rozrywki, reklamy, itp., pochodzą z dochodów pierwotnych, przekazanych
w postaci opłat za usługi.

Redystrybucja dochodu narodowego dokonuje się w gospodarce rynkowej takŜe poprzez system cen.
Wysoki poziom cen towarów ustalonych poprzez monopole, znacznie przekraczający poziom
przeciętny, pozwala na przechowywanie części dochodu narodowego z gałęzi i przedsiębiorstw
niemonopolistycznych, które są nabywcami tych towarów. Proces redystrybucji dokonuje się nie tylko
wewnątrz gospodarek narodowych, ale takŜe między krajami. Przyjmuje to przede wszystkim postać
przepływu zysków z zagranicznych lokat kapitałowych do krajów - eksporterów kapitału.

22.Dochody i wydatki podmiotów gospodarczych.

dochody

wydatki

Przedsiębiorst
wo

-równowartość amortyzacji: maszyny ,
urządzenia i budowle (poniewaŜ się
zuŜywają część ich wartości początkowej
stopniowo jest odprowadzana na specjalny
fundusz amortyzacyjny przedsiębiorstwa)
-nierozdzielone zyski czyli część zysków
słuŜącą finansowaniu rozwoju
przedsiębiorstwa
-część indywidualnych oszczędności
społeczeństwa (ze sprzedanych akcji,
obligacji i lokat)
-część rządowych transferów nieodpłatnych
( subwencje )

-inwestycje-będą to finansowane z
funduszu amortyzacyjnego inwestycje
odtworzeniowe oraz finansowane z
nierodzielonych zysków inwestycje
nowe.
-spłaty wcześniej zaciągniętych
kredytów,
-płatności transferowe przedsiębiorstw

Rząd

- podatki pośrednie ze sfery obrotu
towarowego (czyli podatki od sprzedaŜy np.
VAT, podatki akcyzowe)
-podatki dochodowe przedsiębiorstw (ze
sfery produkcji)
-podatki osobiste od osób fizycznych
(majątkowe, dochodowe itp.)
-opłaty na ubezpieczenia społeczne (te które
potem finansuje budŜet)
-część indywidualnych oszczędności
społeczeństwa (obligacje skarbowe, bony
skarbowe ,pośrednio lokaty bankowe)

-rządowe zakupy dóbr i usług (dot.
rządowych dóbr inwestycyjnych na cele
związane z państwowymi inwestycjami
infrastrukturalnymi oraz ewentualnymi
państwowymi inwestycjami w sferze
produkcyjnej a takŜe zakupów dóbr
konsumpcyjnych niezbędnych do
prawidłowego funkcjonowania instytucji
państwowych)
-rządowe płatności transferowe
spłatę długów publicznych
-spłatę długów publicznych

Gospodarstwo
domowe

-płace stanowiące wynagrodzenia za pracę
najemną (netto)
-dochody z indywidualnej działalności
gospodarczej
-renty (opłaty dzierŜawne) są to
wynagrodzenia za przekazane innej osobie
fizycznej lub prawnej w uŜytkowanie ziemi
i kapitału produkcyjnego (maszyn i
urządzeń)
-dywidendy będące dochodem z wcześniej
zakupionych akcji
-odsetki od obligacji i depozytów
bankowych
-rządowe płatności transferowe (emerytury,
stypendia, zasiłki dla bezrobotnych, z
pomocy społ.) oraz transferowe płatności
przedsiębiorstw (przekazywane
społeczeństwu w ramach działalności
charytatywnej)

-indywidualną konsumpcję
społeczeństwa (zakup dóbr nietrwałych,
trwałego uŜytku oraz usług)
-indywidualne oszczędności
społeczeństwa (zakup akcji, obligacji,
bonów skarboych., lokat)

23.Ruch okręŜny strumieni dochodów i wydatków.

Trzy podstawowe podmioty gospodarcze tj. gospodarstwa domowe, rząd i przedsiębiorstwa,
kierując się róŜnymi celami i motywami, podejmują decyzje o sposobie wykorzystania zarobionych
lub otrzymanych dochodów. Ich indywidualne decyzje kształtują łączną sumę globalnego popytu
P

=K+I+G

- popyt globalny K- wydatki na konsumpcje I- inwestycje G- wydatki rządowe

To z kolei decyduje o rozmiarach wytwarzanego PNB (produktu narodowego brutto)
Zjawisko przepływów pienięŜnych w gospodarce pomiędzy przedsiębiorstwami, gospodarstwami
domowymi i rządem jest nazywane ruchem okręŜnym strumieni dochodów i wydatków.
Według schematu tego ruchu na ogólną sumę podatków płaconych do budŜetu państwa (T)składają
się: podatki pośrednie (T

), podatki dochodowe (T

) i podatki bezpośrednie od ludności (T

)

T=T

Część wpłaconych podatków jest transferowana na rzecz ludności zawodowo biernej (emeryci,
renciści, bezrobotni etc.) Transfery budŜetowe (B

) powiększają osobisty dochód ludności.

Natomiast dyspozycyjny dochód ludności (DDL) dzieli się na konsumpcje (K) i oszczędności
ludności (O

). Oszczędności gromadzą takŜe przedsiębiorstwa w formie amortyzacji (A

) i nie

rozdzielonych zysków (N

). Dlatego ogólna suma oszczędności brutto (O

) w gospodarce narodowej

wynosi: O

= O

+ A

+ N

W analizie naleŜałoby takŜe wziąć pod uwagę efekty kontaktów z zagranicą, czyli importu (I

) i

eksportu (E

). RóŜnica między wartością eksportu i wartością importu stanowi saldo do bilansu

handlu zagranicznego. Gdy E

więcej towarów i usług sprzedaje się niŜ kupuje za granicą

(zwiększenie globalnego popytu, korzystny wpływ na gospodarkę)
Gdy E

mniej towarów i usług sprzedaje się niŜ kupuje za granicą (zmniejszenie globalnego

popytu, co wpływa ujemnie na wzrost PKB)
Biorąc pod uwagę składniki ruchu okręŜnego wydatków i dochodów moŜna wyrazić za pomocą
równania równowagę w gospodarce kraju (po skomasowaniu wszystkich podatków i potrąceniu
transferów budŜetowych oraz zsumowaniu wszystkich oszczędności):
K+I+G+(E

-I

) = K+O

24. Wyjaśnij pojęcia i określ w jaki sposób rozporządzalny dochód ludności

zmienia się w konsumpcje i oszczędności, a oszczędności w inwestycje.

Rozporządzalny dochód ludności (dyspozycyjny dochód ludności)- jest to dochód osobisty (czyli
wielkość dochodów uzyskiwanych przez gospodarstwa domowe po odjęciu opłaty za ubezpieczenia
społeczne, podatków dochodowych przedsiębiorstw, nierozdzielonych zysków przedsiębiorstw oraz
po dodaniu transferów z budŜetu państwa) potrącony o podatki bezpośredni.
Te nagromadzone dochody w gospodarstwach domowych są kierowane na bieŜące wydatki
konsumpcyjne, a pewna ich część jest oszczędzona.
Oszczędności w olbrzymiej większości są kierowane do banków komercyjnych i kas kredytowo-
oszczędnościowych, które z kolei kierują te środki w formie kredytów na inwestycje.

25. Na czym polega działanie mnoŜnika inwestycyjnego? Wyjaśnij, w czym tkwi

istota stwierdzenia Keynesa – co jeden wyda, to drugi zarobi.

ObniŜanie płac i wzrost stóp procentowych powoduje w ujęciu Keynesa spadek popytu i
jednocześnie wzrost środków na kolejne inwestycje. Inwestowanie przy spadku popytu staje się
jednak zbyt ryzykowne i dlatego środki na inwestycje ściągnięte z rynku zamiast generować nowe
miejsca pracy i co za tym idzie powiększać całkowity popyt, pozostają niewykorzystane w bankach.
Popyt więc cały czas spada, nie powstają nowe inwestycje, kolejne przedsiębiorstwa bankrutują na
skutek spadku popytu i kryzys się coraz bardziej pogłębia.

Zdaniem Keynesa, aby wyjść z tego błędnego koła, naleŜy w czasie kryzysu pobudzać popyt
poprzez działania odwrotne do tych wynikających z teorii klasycznej. NaleŜy zatem obniŜać stopy
procentowe, obniŜając tym samym koszty inwestycji, stosować ulgi inwestycyjne w systemie
podatkowym, ratować upadające przedsiębiorstwa, a nawet bezpośrednio "pompować" pieniądze w
rynek za pomocą bezpośrednich inwestycji państwa, czyli stosować na moŜliwie jak najszerszą
skalę rozmaite działania interwencjonistyczne

Jakkolwiek Keynes zgadzał się, Ŝe teoretycznie pieniądze inwestowane w gospodarkę przez
państwo nie zwiększają ogólnej ilości dostępnego kapitału na inwestycje, gdyŜ przecieŜ pochodzą
tylko z podatków lub długów uszczuplających wolny kapitał inwestycyjny w rękach prywatnych, to
jednak zachodzi tu efekt "mnoŜnika inwestycyjnego Keynesa". Polega on na tym, Ŝe pieniądz
zainwestowany generuje w przyszłości wielokrotnie więcej pieniędzy na spoŜycie, które z kolei
pobudzają następne inwestycje i cała gospodarka nabiera rozpędu.

Czyli chodzi o to, Ŝe trzeba pompować pieniądz w gospodarkę, a ta będzie się kręcić, co spowoduje
powstanie nowych miejsc pracy itp.

Istnienie "mnoŜnika Keynesa" było później najczęściej krytykowanym i najbardziej "podejrzanym"
elementem tej teorii, szczególnie w oczach monetarystów.

26. Równowaga dochodu społecznego.

  1. Kiedy oszczędności równe są inwestycjom.
   2. Sytuacja w której inwestycje są wyŜsze od oszczędności nazywamy luką inflacyjną (stan ten
jest związany najczęściej z ekspansją gospodarczą )
   3. Kiedy oszczędności są wyŜsze od inwestycji nazywamy deflacyjną (stan ten jest wiązany z
recesją gospodarczą i nazywamy go PARADOKSEM OSZCZĘDNOŚCI =ZAPOBIEGLIWOŚCI)

Paradoks zapobiegliwości jest to zjawisko polegające na spadku dochodu narodowego pod
wpływem wzrostu oszczędności.

27. i 28. Inflacja

Zjawisko monetarne wywołane szybszym przyrostem ilości pieniądza niŜ produkcji (obniŜanie się
siły nabywczej pieniądza. Na rynku obserwowana jest jako długotrwały wzrost średniego poziomu
cen określonego koszyka dóbr. W praktyce inflacja na rynku konsumpcyjnym jest inna niŜ inflacja
na rynku zaopatrzeniowym i nieco inaczej wpływa na kondycję gospodarki. Przeciwieństwem
inflacji jest deflacja

Ta tabelka moŜe się przydać. Trzeba wiedzieć jak kształtowała się inflacja od 89' roku.
Inflacja w Polsce

Rok Inflacja Rok Inflacja Rok Inflacja Rok Inflacja Rok Inflacja Rok Inflacja

1950 6,5%

1960 1,8%

1970 1,1%

1980 9,4%

1990 585,8% 2000 10,1%

1951 9,6%

1961 0,7%

1971 -0,1%

1981 21,2%

1991 70,3%

2001 5,5%

1952 14,4%

1962 2,5%

1972 0,0%

1982 100,8% 1992 43,0%

2002 1,9%

1953 41,9%

1963 0,8%

1973 2,8%

1983 22,1%

1993 35,3%

2003 0,8%

1954 -6,3%

1964 1,2%

1974 7,1%

1984 15,0%

1994 32,2%

2004 3,5%

1955 -2,4%

1965 0,9%

1975 3,0%

1985 15,1%

1995 27,8%

2005 2,1%

1956 -1,0%

1966 1,2%

1976 4,4%

1986 17,7%

1996 19,9%

2006 1,0%

1957 5,4%

1967 1,5%

1977 4,9%

1987 25,2%

1997 14,9%

2007 ok. 3,7%

1958 2,7%

1968 1,6%

1978 8,1%

1988 60,2%

1998 11,8%

1959 1,1%

1969 1,4%

1979 7,0%

1989 251,1% 1999 7,3%

Przyczyny inflacji

nadmierna emisja pieniędzy; nieproporcjonalna do wzrostu gospodarczego, prowadzona
poprzez 1. dodruk banknotów, 2. oprocentowanie pieniędzy 3. działalność kredytową
banków komercyjnych (tzw. "bankowa kreacja pieniądza").

niespodziewany i gwałtowny wzrost kosztów produkcyjnych (np. surowców
energetycznych), który prowadzi do ograniczenia zagregowanej podaŜy

wzrost zagregowanego popytu w gospodarce

niezrównowaŜony budŜet państwa (wydatki z budŜetu przewyŜszają wpływy)

przeinwestowanie gospodarki (nadmierne rozwinięcie procesu inwestycyjnego
finansowanego przez państwo)

ingerencja państwa w politykę emisyjną banku centralnego, co prowadzi w rezultacie do
nadmiernej ilości pieniądza.

wadliwa struktura gospodarki

import inflacji (wraz ze wzrostem cen artykułów importowanych przez dany kraj następuje
wzrost kosztów produkcji, a co za tym idzie wzrost cen)

nadwyŜka eksportu nad importem

recesja gospodarcza (obniŜenie wydajności pracy, a tym samym wzrost kosztów produkcji)

monopolizacja gospodarki (monopoliści wzrost kosztów produkcji mogą przenosić na cenę)

Skutki inflacji

Negatywne skutki inflacji to:

−

Realny spadek wartości zobowiązań i wierzytelności, które nie podlegają waloryzacji; w
szczególności skutkiem inflacji jest względne zmniejszenie się dochodów osób, których
nominalne dochody są stałe – te niekorzystne konsekwencje inflacji moŜna w pewnym stopniu
zmniejszyć dokonując odpowiednio często waloryzacji zobowiązań.

−

Tzw. koszty zdartych zelówek – są związane z tym, Ŝe w warunkach wysokiej inflacji ludzie
dąŜą do utrzymywania mniejszych zasobów gotówki, co związane jest z pewnymi kosztami, jak
np. koszty dojazdu do bankomatu – wraz z rozpowszechnianiem się obrotu bezgotówkowego
znaczenie tych kosztów będzie maleć.

−

Tzw. koszty zmienianych jadłospisów – są to koszty związane z tym, Ŝe w warunkach wysokiej
inflacji firmy częściej muszą zmieniać ceny, co wiąŜe się z dodatkowymi kosztami –
przykładowo restauracje muszą częściej zmieniać jadłospisy.

−

Konsumentom łatwiej jest porównywać ceny oferowane przez róŜnych sprzedawców, gdy
inflacja jest niska.

Inne skutki inflacji

4. PoniewaŜ siła nabywcza pieniądza maleje, konsumenci chcą się go pozbyć, zakupując

dobra, których wartość nie maleje. Tym samym napędzają te sektory gospodarki, które
produkują dobra trwałe (szeroko pojęte maszyny, biŜuterię, złoto itp.).

5. PoniewaŜ rosną ceny dóbr, konsumenci chętniej kupują ich tańsze zamienniki. Na przykład,

gdy droŜeje szynka z 10 zł/kg do 12 zł/kg, a kiełbasa z 5zł/kg do 6 zł/kg (oba produkty po
20%), to osoby, których juŜ nie stać na zakup szynki, kupią kiełbasę. Tym samym
producenci kiełbas zwiększą dochody, a producenci szynki - zmniejszą.

Osobnym problemem jest niepewność co do przyszłej wartości inflacji. Podnosi to ryzyko
prowadzenia działalności gospodarczej. UwaŜa się, Ŝe niepewność co do wartości inflacji jest tym
większa, im wyŜszy jest poziom inflacji.

Najpopularniejszą miarą inflacji jest indeks wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI).

Drugą miarą inflacji jest indeks cen producentów PPI . Jest to wskaźnik zmiany cen produkcji
przemysłowej.

Wskaźniki ogłaszane przez prezesa GUS

rednia cena sprzedaŜy drewna,

rednia krajowa cena skupu pszenicy,

rednia krajowa cena skupu Ŝyta,

Wskaźnik cen dóbr inwestycyjnych,

Wskaźnik cen nakładów inwestycyjnych,

Wskaźnik cen produkcji budowlano-montaŜowej,

Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych,

Wskaźnik cen towarów nieŜywnościowych trwałego uŜytku,

Wskaźnik wzrostu cen towarowej produkcji rolniczej,

Wskaźnik zmian cen skupu podstawowych produktów rolnych

Rodzaje inflacji

Według kryterium tempa:

•

pełzająca – nie przekracza 5% rocznie,

•

krocząca – oscyluje w granicach 5-10% rocznie,

•

galopująca – wzrost cen od kilkudziesięciu do ok. 150 % w skali rocznej,

•

hiperinflacja – roczny wzrost cen o ok. 150% lub więcej.

29. Bezrobocie – pojęcie, typy, przyczyny i skutki bezrobocia.

Bezrobocie oznacza taką sytuację na rynku pracy, kiedy to nie wszyscy zdolni do pracy, a chcący
pracować, znajdują zatrudnienie.
MoŜna to wyrazić tak : bezrobocie= zasoby siły roboczej- zatrudnieni.

Typy bezrobocia

I Bezrobocie naturalne- Obejmuje tę grupę osób, które poszukując pracy, nie są zatrudnione

nie, dlatego, Ŝe w ogóle nie ma pracy, lecz dlatego, Ŝe nie odpowiada im proponowana
stawka płacy lub/i nie odpowiada im rodzaj czy miejsce pracy.

a) Podstawowa forma bezrobocia naturalnego jest tzn. bezrobocie klasyczne. Występuje ono

wówczas, gdy place utrzymywane są na poziomie wyŜszym od poziomu równowagi na
rynku pracy. Taka sytuacja jest moŜliwa wtedy, kiedy mechanizm wolno konkurencyjny na
tym rynku, zostaje skutecznie ograniczony siłą związków zawodowych, w wielu
przypadkach potrafiących wywalczyć i utrzymać płace na nienaturalnie wysokim poziomie.
Taka sytuacja przynosi korzyść zatrudnionym, ale jednocześnie szkodę tym, którzy pracy
nie mają, bo przedsiębiorców nie stać na większe zatrudnienie.

b) Drugą formą bezrobocia naturalnego jest bezrobocie strukturalne. Wynika ono ze zmian w

strukturze gospodarki narodowej, sprawiających, Ŝe pewne przedsiębiorstwa lub nawet całe
gałęzie gospodarki przestają istnieć, a pojawiają się nowe. Wynikiem tych zmian jest utrata
pracy przez pracujących przy zanikającej produkcji.

c) Trzecią formą bezrobocia naturalnego jest bezrobocie frykcyjne. Jest ono wynikiem

niedopasowań na rynku pracy, w rozumieniu braku na nim równowag cząstkowych. Brak
równowagi cząstkowej w ujęciu struktury zawodów sprawia, Ŝe istnieje nadmiar siły
roboczej o określonych kwalifikacjach, przy niedoborze w innych.

II Inaczej niŜ neoklasycy neoklasycy twórcy teorii naturalnego poziomu bezrobocia

postrzegają to zjawisko zwolennicy szkoły keynesowskiej. Według nich występujące w
gospodarce bezrobocie ma w duŜej mierze charakter przymusowy. Przymusowe bezrobocie
przyjmujemy jako taką sytuację, kiedy to część siły roboczej gotowa jest podjąć prace za
obowiązującą płacę oraz akceptuje pozostałe warunki pracy, a mimo to nie moŜe znaleźć
pracy.

a) Bezrobocie koniunkturalne. Wynika z niedostatecznego popytu globalnego na rynku
towarowym, który jest właściwy okresowi załamania koniunktury gospodarczej

(recesji).

Przyczyny bezrobocia

- dopływ i odpływ ludności (absolwenci szkół, matki powracające po urlopach
wychowawczych; imigranci będąc konkurencją, bo są gotowi podjąć pracę za niŜszą place;
odejścia na emerytury; odpływ wykwalifikowanych kadr za granicę itp.)

- mechanizacja produkcji i wykorzystanie nowych technologii
- ograniczenie rozmiarów produkcji w okresie recesji gospodarczej
- zanik produkcji pewnych towarów ze względu na brak popytu na nie

- zmiany w strukturze gospodarki kraju

- zahamowanie procesów inwestycyjnych

- długotrwały wzrost importu substytucyjnego

Skutki bezrobocia

Utrzymujące się przez dłuŜszy czas i wysokie w pewnych okresach bezrobocie budzi niepokój.
Wynika on ze skutków, jakie niesie ze sobą to zjawisko. Bezrobocie jest kosztem. Powoduje koszty
zarówno ekonomiczne, jak i społeczne. W końcu moŜe takŜe stać się kosztem politycznym, – jeśli
niepokoje społeczne z nim związane zagroŜą dalszemu rozwojowi i procesu demokratyzacji w
danym kraju.

Ekonomiczne skutki bezrobocia – przejawiają się w kosztach wynikających z:

1) RóŜnicy między tym, co bezrobotny mógłby wyprodukować gdyby pracował, a

sytuacją, kiedy pozostaje bez pracy. Przy dotychczasowej zerowej produktywności
bezrobotnego kaŜdy – nawet najmniejszy – jej wzrost oznaczałby przyrost produkcji i
produktu narodowego.

2) Pozostania w stanie bezczynności maszyn i urządzeń nieobsadzonych stanowiskach

pracy. Na utworzenie tych stanowisk, nieczynnych wskutek zwolnień z pracy, wcześniej
zostały poniesione określone nakłady finansowe. NaleŜy takŜe uwzględnić koszty na
utrzymanie ich w stałej gotowości do pracy (np. koszty konserwacji)

3) ObniŜonego popytu bezrobotnych na środki konsumpcji. Zasiłek nie jest wysoki.

Bezrobotni nie mają, zatem pieniędzy na kupno wielu produktów. ObniŜony popyt nie,
skłania do inwestowania, nie powstają więc nowe stanowiska pracy, co w sytuacji
wchodzenia w wiek produkcyjny nowej siły roboczej przyczynia się do dalszego
wzrostu bezrobocia.

4) Konieczność wydatkowania środków finansowych na zasiłki dla bezrobotnych.

Zatem naleŜy zauwaŜyć, Ŝe wynikiem bezrobocia jest zmniejszanie się tym samym
budŜetu państwa.

Społeczne skutki bezrobocia- wiąŜą się z powstaniem tzw., nowego ubóstwa, brakiem
szans na awans społeczny oraz wzrostem zagroŜenia ryzykiem utraty miejsca pracy.

1) Brak środków na prawidłowe odŜywianie się. Co pociąga za sobą skrócenie długości

ycia, wzrost śmiertelności niemowląt, spadek kondycji fizycznej i psychicznej

młodzieŜy.

2) Brak środków na kupno mieszkania. Zakłócenie toku rodziny i uniemoŜliwienie jej

funkcjonowania.

3) Brak środków na uczestnictwo w Ŝyciu kulturalnym. Duchowe zuboŜenie

społeczeństwa.

4) Wzrost rozmiarów tych patologii, które wynikają między innymi z ubóstwa.

(Prostytucja, kradzieŜ)

5) Spadek aktywnego uczestnictwa w Ŝyciu społecznym. MoŜe to być zagroŜeniem dla

procesów rozwoju demokratyzacji.

6) Brak motywacji do zdobywania wykształcenia i kwalifikacji.
7) Wzrost patologii wynikających z braku perspektyw, co do moŜliwości wspinania się

na kolejne szczeble drabiny społecznej ( Alkoholizm, narkomania).

8) Pogorszenie pozycji zatrudnionych wobec pracodawców w zakresie plac.
9) Dobrowolne rezygnowanie pracowników z niektórych uprawnień (np. zwolnień

lekarskich w czasie choroby) w obawie przed utratą pracy.

10) Osłabienie solidarności bezrobotnych z zatrudnionymi.

30. Bezrobocie a działalność państwa (aktywna i pasywna polityka państwa).

I.    Aktywna polityka państwa – mająca na celu zredukowanie bezrobocia.

a)     polityka makroekonomiczna

- stymulowanie popytu na towary,

- obniŜanie podatków i stóp procentowych,
- obniŜanie obciąŜeń składkowych (ZUS),

b) polityka mikroekonomiczna

- publiczne programy zatrudnienia („programy robót publicznych”)
- bezzwrotna pomoc finansowa przedsiębiorstwom, które rezygnują z planowej redukcji
zatrudnienia lub tworzą nowe miejsca pracy,

- poŜyczki dla bezrobotnych chcących załoŜyć własną działalność gospodarczą

- szkolenia zawodowe umoŜliwiające bezrobotnym zdobywanie i zmianę kwalifikacji,

- usługi pośrednictwa pracy świadczone przez biura pracy, dotyczące zwłaszcza
gromadzenia i udzielania informacji o wolnych miejscach pracy i bezrobotnych
poszukujących pracy.

II. Pasywna polityka państwa

- zasiłki dla bezrobotnych,
- jednorazowe odszkodowania dla osób zwalnianych z pracy,
- dodatki związane z wcześniejszym przechodzeniem na emeryturę,

31. BudŜet państwa – pojęcie i funkcje. zasady i procedury budŜetowe.

•

AKT PRAWNY
budŜet jest określony na dany rok w ustawie budŜetowej. Ustawa budŜetowa określa
dochody i wydatki państwa na okres roku kalendarzowego. Dochody i wydatki ustalone są
na podstawie obowiązujących norm prawnych.
PLAN FINANSOWY
plan przyszłych dochodów i wydatków państwa. BudŜet jest planem dyrektywnym, tj
nakłada na organy finansowe i innych wykonawców obowiązek zrealizowania dochodów w
zaplanowanej wysokości, a takŜe dokonania wydatków określonych w planie czyniąc
jednocześnie te organy odpowiedzialnymi za wykonanie zadania.

FUNDUSZ Zasób środków pienięŜnych – to strumienie dochodów i wydatków, które w danym
czasie równowaŜą się / redukują.

−

Funkcje ekonomiczne

−

redystrybucyjna – budŜet jest narzędziem redystrybucji dochodu narodowego; działalność
redystrybucyjna budŜetu polega zatem na regulowaniu dochodów podstawowych kategorii
podmiotów występujących w gospodarce narodowej. W ramach redystrybucyjnej działalności

państwo dokonuje teŜ korekty bardzo wysokich dochodów pewnej części społeczeństwa. BudŜet
państwa jest podstawowym narzędziem redystrybucji wewnątrz systemu finansów publicznych.
Wyrazem tego są transfery budŜetu państwa na rzecz budŜetów samorządowych, funduszów
ubezpieczeń społecznych itp.

−

stabilizacyjna ( wyrównawcza) – polega na stworzeniu warunków skłaniających poszczególne
podmioty gospodarcze do podejmowania lub zaniechania określonych działań, czyli na bieŜącym
sterowaniu za pomocą instrumentów budŜetowych procesami gospodarczymi.

−

alokacyjna – z punktu widzenia treści ekonomicznej, funkcja ta, w pełni pokrywa się z funkcją
redystrybucyjną, związana jest z wytwarzaniem przez sektor publiczny dóbr publicznych i dóbr
społecznych.

−

fiskalna – jej istota polega na przejmowaniu na rzecz państwa dochodów, jest zewnętrznym
wyrazem działalności państwa, polegającej na gromadzeniu i dzieleniu środków pienięŜnych.

−

bodźcowa - polega na wykorzystaniu stosunków ekonomicznych budŜetu z róŜnymi podmiotami
gospodarczymi zwłaszcza - przedsiębiorstw do wywołania u nich określonych zachowań.
Znaczenie tej funkcji rośnie w przypadku stosowania parametrycznego systemu zarządzania.

−

kontrolna – w przybliŜeniu polega na wykorzystywaniu gromadzenia i wydatkowania środków
budŜetowych do kontroli celowości, efektywności i legalności gospodarki budŜetowej.

−

kredytowa – jej istota sprowadza się do ustalenia czy państwo ma zdolność kredytową.

Funkcje polityczne

−

ustrojowa – budŜet państwa jest przede wszystkim narzędziem zachowania danego ustroju
społeczno – gospodarczego, jest atrybutem władzy.

−

demokratyczna – istota tej funkcji polega na zainteresowaniu społeczeństwa opracowywaniem i
wykonywaniem budŜetu i wpływie na to.

Funkcje ekonomiczno-polityczne

−

Kontrolno-koordynacyjna - polega na porównywaniu zaplanowanych dochodów i wydatków ze
stanem faktycznym i podejmowaniu ewentualnych środków zaradczych

−

Kredytowa

−

Planowania - zestawienia dochodów i wydatków budŜetowych, bez cechy planowości nie ma
budŜetu.

−

Administracyjna - zmiana zakresu działania organów państwowych, związaną z tym redukcję sił
pracujących przez przegrupowanie i reorganizację urzędów przez zmianę zasad ich postępowania
itd.

d. Klasyczne zasady budŜetowe
e. Zasada jedności formalnej - w jednym czasie w jednym państwie moŜe istnieć tylko jeden

budŜet (tylko w takiej sytuacji moŜliwe jest sprawowanie realnego nadzoru władz
ustawodawczych nad władzami wykonawczymi.

Zasada jedności materialnej - postuluje, aby wszystkie dochody wpływały do jednego budŜetu i
z niego finansowane były wszystkie wydatki. Wyklucza to moŜliwość związania określonego
wydatku z konkretnym źródłem dochodu, jak to było np. w przypadku podatku drogowego.

b. Zasada powszechności - wszystkie podmioty gospodarki publicznej powinny być powiązane z

budŜetem albo metodą finansowania brutto (bezpośrednio) albo netto (pośrednio).

c. Zasada zupełności (ustrojowo-konstytucyjna) - określa udział państwa w gospodarce

(teoretycznie rozwiązanie tego problemu nie istnieje). Istnieją tutaj dwa podejścia:

1. podejście klasyczne - zakłada, Ŝe zasada zupełności zachowana jest wówczas, gdy

wszelka działalność gospodarcza państwa znajduje swoje odzwierciedlenie w budŜecie.
Takie ujęcie problemu dopuszcza jedynie finansowanie bezpośrednie, a więc
budŜetowanie brutto. Wszystkie dochody i wydatki jednostek budŜetowych ujmowane
są wówczas w planie budŜetowym jako dochody i wydatki budŜetu;

2. podejście modernistyczne - uznaje zasadę zupełności budŜetowej za spełnioną, jeśli

jednostki sektora publicznego mają jakiekolwiek powiązanie z budŜetem państwa. Jest
to tzw. finansowanie budŜetowe pośrednie lub budŜetowanie netto. Jednostki budŜetowe
rozliczają się wówczas z budŜetem według salda debetowego lub kredytowego,
dotyczącego zakładów budŜetowych, gospodarstw pomocniczych i środków
zgromadzonych na wydzielonym rachunku dochodów własnych.

Zasady techniczno-budŜetowe

Zasada równowagi - bilansowanie budŜetu w taki sposób, aby nie generował on deficytu
budŜetowego.

Zasada dualizmu budŜetowego - postuluje opracowywanie, poza budŜetem operacyjnym
(obowiązującym w cyklach rocznych), budŜetu majątkowego w cyklach dwu- lub
trzyletnich. Zasada w Polsce nie jest realizowana.

Zasada szczegółowości - wydatki i dochody budŜetu powinny być ujęte ze stosowną
szczegółowością, związaną z określeniem zakresu swobody władzy wykonawczej. Celem
realizacji tej zasady jest ograniczenie moŜliwości nadinterpretacji i naduŜyć w trakcie
wykonywania budŜetu.

Zasada operatywności - budŜet wymaga opracowania w układzie podmiotowym, co oznacza
wskazanie zadań zarówno w zakresie gromadzenia dochodów, jak i realizacji wydatków dla
konkretnych podmiotów.

Zasada przejrzystości - budŜet powinien być przedstawiony Parlamentowi i społeczeństwu
w moŜliwie przejrzystym układzie, spopularyzowany w środkach masowego przekazu,
ułatwiając przez to ocenę jego wykonania.

Zasada jawności - postuluje jawność procesu przygotowywania, uchwalania, realizacji i
kontroli budŜetu. Zarówno ustawa budŜetowa, jak i sprawozdanie z jej realizacji mają być
ogłaszane w sposób ogólnodostępny (Dziennik Ustaw).

Zasada gospodarności (bywa nazywana zasadą racjonalności) - racjonalne czyli oszczędne
wydatkowanie środków budŜetowych

Zasada realności - postuluje maksymalną precyzję w planowaniu dochodów i wydatków
(część doktryny tej zasady nie uznaje).

Zasada jednoroczności (zasada rygoru budŜetowego) - zasada, przyjmująca coroczność,
periodyczność budŜetu.

Zasada uprzedniości - zasada uchwalenia budŜetu przed terminem jego obowiązywania, a
więc przed rozpoczęciem nowego roku budŜetowego. Od zasady tej istnieją pewne
odstępstwa:



prerogacja budŜetowa - przedłuŜenie waŜności budŜetu ubiegłorocznego na pewien
okres roku następnego,



prowizorium budŜetowe - skrócona wersja ustawy budŜetowej,



funkcjonowanie gospodarki budŜetowej w oparciu o projekt budŜetu. (Polskie prawo
dopuszcza jedynie prowizorium jako odstępstwo od zasady uprzedniości.)

6. Procedura budŜetowa - proces prawnie określonych zasad postępowania z budŜetem.

Pierwszym elementem procedury jest przygotowanie projektu budŜetu na następny rok. W

przypadku niedotrzymania terminu rząd zmuszony jest do uchwalenia prowizorium
budŜetowego. Gdy ustawa budŜetowa nie zostanie uchwalona w okresie trzech miesięcy od
przedłoŜenia sejmowi projektu, prezydent moŜe rozwiązać parlament. Następnymi etapami
procedury budŜetowej są: uchwalenie, a później wykonanie budŜetu, a na końcu ocena
stopnia wykonania i kontroli.

32. Podatki i wydatki państwa jako instrumenty stabilizacji koniunktury

gospodarczej. Aktywna i pasywna polityka fiskalna.

W ramach stabilizacyjnych posunięć polityki budŜetowej władza państwowa ma do dyspozycji
wiele środków oddziaływania na gospodarkę. MoŜna wyróŜnić trzy podstawowe grupy:
¨ Oddziaływanie za pomocą deficytu budŜetowego ( albo nadwyŜki), co wiąŜe się z deficytowym
finansowaniem odpowiednio ukształtowanych wydatków państwowych,
¨ Oddziaływanie przez podatki, uwaŜane za najbardziej efektywne narzędzie w polityce
budŜetowej. Instrumenty podatkowe mogą pobudzać wzrost gospodarczy w okresach depresji. Do
ś

rodków tych naleŜy zaliczyć pomniejszenie podatku od wartości dodanej o kwotę przypadającą na

inwestycje, odliczanie kosztów inwestycji od dochodu osób fizycznych i spółek podlegającego
opodatkowaniu. TakŜe ulgi podatkowe związane z eksportem mogą przyczyniać się do oŜywienia
gospodarczego, stymulując rozwój gałęzi eksportowych,
¨ Oddziaływanie przez politykę długu publicznego
Wymienione grupy środków oddziaływania na gospodarkę mogą przybierać dwojaką postać:
oddziaływania na struktury ekonomiczne oraz na koniunkturę gospodarczą (tabela 1)
Dochody publiczne Wydatki publiczne
- instrumenty oddziaływania na koniunkturę gospodarczą- operacje podatkowe- wpływ z
eksploatacji zasobów państwowych umoŜliwiające regulowanie cen niektórych dóbr- operacje
poŜyczkowe- instrumenty oddziaływania na struktury ekonomiczne- polityka podatkowa - wpływy
z majątku publicznego- wypuszczenie poŜyczek - instrumenty oddziaływania na koniunkturę
gospodarczą- wydatki na wynagrodzenia w sektorze publicznym- świadczenia społeczne- wydatki
na roboty publiczne- wydatki zbrojeniowe- instrumenty oddziaływania na struktury ekonomiczne-
wydatki na inwestycje cywilne Pasywna polityka budŜetowa

Pasywna polityka budŜetowa jest oparta na załoŜeniu, Ŝe określone elementy dochodów i wydatków
budŜetowych cechuje tendencja do automatycznego reagowania na zmiany sytuacji gospodarczej w
celu wyzwalania kompensujących, przeciwwaŜnych impulsów wobec wahań koniunktury. Ta forma
oddziaływania na polityki budŜetowej wykorzystuje mechanizm działania automatycznych
stabilizatorów koniunktury. Automatyczne stabilizatory są środkiem oddziaływania na popyt
globalny, których uruchomienie nie wymaga Ŝadnej decyzji i których siła działania i termin wejścia
do akcji wynika nieomal wyłącznie z rozwoju sytuacji gospodarczej. W okresie ekspansji
automatyczne stabilizatory rodzą tendencję do automatycznego powstawania nadwyŜki budŜetowej
(czy teŜ zmniejszania się deficytu) w okresie recesji – tendencję do powstawania (czy teŜ
powiększania się ) deficytu budŜetowego.

Aktywna (dyskrecjonalna) polityka budŜetowa

Aktywna polityka budŜetowa ma miejsce wówczas, gdy rząd stosuje wybrane środki w celu
przeciwdziałania cyklicznym fluktuacjom oraz w celu stabilizacji cen czy ograniczenia bezrobocia.
Polityka ta wymaga zamian legislacyjnych w programach budŜetowych.

Podstawowymi rodzajami aktywnych posunięć fiskalnych są:
1) zmiany stawek i struktury podatków,

2) zmiany wypłat przelewów (np. zwiększenie subwencji rządu dla władz lokalnych z tytułu udziału
w podnoszeniu cięŜarów lokalnej pomocy społecznej),
3) zmiany wydatków na roboty publiczne.
Aktywna polityka budŜetowa moŜe mieć charakter:
- ekspansywny – państwo poprzez zwiększenie własnych wydatków, obniŜenie kwot płaconych
podatków, lub jedno i drugie równocześnie pobudza niedostateczny popyt globalny, co wpływa na
uaktywnienie procesów gospodarczych i wzrost dochodu narodowego,
- restrykcyjny – nadmierny popyt globalny jest ograniczany przez zmniejszenie wydatków
budŜetowych, podwyŜszenie podatków lub obydwa te instrumenty.

W wykorzystaniu aktywnej polityki budŜetowej pojawiają się pewne trudności, związane m.in. z
opóźnieniem czasowym i niepewnością jej skutków, a w odniesieniu do ekspansywnej polityki
budŜetowej dodatkowym ograniczeniem moŜe być takŜe deficyt budŜetowy.

33. Deficyt budŜetowy i dług publiczny. Gospodarcze i społeczne skutki

podatków.

Deficyt budŜetowy - występuje gdy wydatki w budŜecie danej instytucji (zazwyczaj państwa) są
wyŜsze niŜ jej dochody. Przeciwieństwem deficytu jest nadwyŜka budŜetowa.
BudŜety większości państw świata zakładają deficyt rzędu paru procent (jednak rzadko powyŜej
5%). Zgodnie z kryteriami konwergencji, deficyt budŜetowy państw ubiegających się o wejście do
strefy Euro powinien być niŜszy niŜ 3% PKB. W Polsce w 2003 r. deficyt budŜetowy wyniósł 4,1%
PKB, według planów rządu ma być stopniowo obniŜany, do 1,5% PKB w 2007 r.

Dług publiczny, dług państwowy, suma nie spłaconych przez rząd lub in. związki
publicznoprawne zobowiązań zarówno wobec wierzycieli krajowych, jak i zagranicznych.
Zobowiązania te mogą mieć charakter krótko- (do 1 roku), średnio- (do 10-15 lat) lub
długoterminowy (powyŜej 15 lat).
Główną przyczyną powstawania długu publicznego jest kumulowanie się występujących w
kolejnych latach deficytów budŜetowych, na sfinansowanie których wymienione instytucje emitują
papiery wartościowe (np. obligacje, bony, weksle) lub zaciągają kredyty i poŜyczki.
   Elementami długu publicznego mogą być równieŜ kredyty zaciągane przez skarb państwa lub
instytucje władzy terytorialnej na inwestycje infrastrukturalne lub produkcyjne, salda
międzypaństwowych rozliczeń majątkowych, dotacje, odszkodowania za wywłaszczone mienie (np.
w związku z nacjonalizacją niektórych dziedzin gospodarowania), odszkodowania wojenne i in.
   Wierzycielami krajowego długu publicznego mogą być krajowe instytucje finansowe, in.
podmioty gospodarcze oraz osoby fizyczne. PoŜyczkodawcami zagranicznymi są z reguły
państwowe i komercyjne instytucje finansowe. Zapewnienie równowagi finansów publicznych
wymaga, aby długu publiczny nie przekroczył kwoty 60% produktu krajowego brutto, koszty
rocznej obsługi (spłaty rat kapitałowych i odsetek) długu krajowego stanowiły nie więcej niŜ 10%
rocznych wydatków budŜetu państwa, długu zagranicznego zaś nie więcej niŜ 25% wpływów z
eksportu. Nadmierny długu publicznego osłabia bowiem aktywność gospodarki.
   W celu zmniejszenia uciąŜliwości długu publicznego dla budŜetu i gospodarki rząd moŜe podjąć
działania zmierzające do konwersji długu (negocjacje z wierzycielami, zwł. zagranicznymi, w
sprawie częściowego umorzenia, wydłuŜenia okresu spłat, obniŜenia oprocentowania), ogłosić
moratorium, tzn. zawiesić okresowo obsługę długu lub repudiację, tzn. całkowicie zaniechać spłaty
długu, uznać go za  niebyły.

34. Czynniki determinujące popyt na pieniądz.

Popyt na pieniądz to zapotrzebowanie na pieniądz ze strony róŜnych podmiotów gospodarczych
(spoza sektora bankowego) lub indywidualnych konsumentów.

Czynniki wpływające na popyt na pieniądz:

1. dochód (bogactwo)
2. stopy procentowe od róŜnych aktywów
3. oczekiwania co do zmiany stóp procentowych w przyszłości
4. poziom cen towarów
5. szybkość obiegu pieniądza
6. oczekiwania co do zmiany cen w przyszłości (inflacja)
7. motywy transakcyjne (rozmiary transakcji)
8. przezorność
9. motywy spekulacyjne

1. Ilościowa teoria pieniądza (Fisher):

Pieniądz uwaŜa się tylko za środek wymiany, uŜywany do doskonalenia transakcji rynkowych
(wysoka płynność), wobec czego globalne wydatki muszą się równać zagregowanej wartości
transakcji (równanie wymiany Fishera):

M*V=P*T

gdzie:
M - ilość pieniądza;
V - prędkość, z jaką pieniądz jest wydawany na wszystkie transakcje pienięŜne (transakcyjna
szybkość pieniądza);
P - cena transakcji;
T - ogólna liczba transakcji (realnych i finansowych).

JeŜeli załoŜy się, Ŝe podaŜ pieniądza jest stała (ustala ją bank centralny) oraz Ŝe V i T są od niej
niezaleŜne, to równanie wymiany moŜna przekształcić w funkcję popytu na pieniądz:

MD=T/V*P

Z powyŜszego wynika, Ŝe popyt na wydawanie pieniądza zaleŜy od trzech czynników:
a) transakcyjnej szybkości pieniądza, którą określają: stopień rozwoju systemu bankowego,
częstotliwość wpłat i wypłat, długość okresu płatności, szybkość komunikacji (transakcyjna
szybkość pieniądza zmienia się wolno, więc moŜna przyjąć, Ŝe jest stała);
b) liczby transakcji, którą określa stopień wykorzystania zasobów (to równieŜ zmienia się powoli,
więc jest w przybliŜeniu stałe);
c) cen (jedyna zmienna wpływająca na popyt na pieniądz: procentowy wzrost cen powoduje taki
sam procentowy wzrost popytu na pieniądz).

2. Ilościowa teoria pieniądza (szkoła Cambridge: Marshall):

Równanie wymiany Fishera zostało zmodyfikowane przez przedstawicieli „szkoły Cambridge"
A.Marshalla i A. Pigou. Wprowadzili oni zamiast pojęcia liczby transakcji (T)
kategorię realnego dochodu narodowego (Y), czyli dochodu narodowego w stałych cenach.
Pieniądz traktuje się jako środek wymiany oraz magazyn bogactwa (słuŜy przechowywaniu siły
nabywczej w czasie). Związek pomiędzy pieniądzem a cenami i produkcją finalną (dochodem)
określa równanie, mówiące o tym, Ŝe globalne wydatki na produkcję są równe nominalnymi
dochodowi:

M*VY=P*y=Y

gdzie:
M - ilość pieniądza;

VY - prędkość, z jaką pieniądz jest wydawany na bieŜącą produkcję (dochodowa prędkość
pieniądza);
P - cena za jednostkę produkcji;
y - realny dochód (produkcja);
Y - nominalny dochód.

W tym przypadku popyt na pieniądz jest kształtowany przez stosunek zasobu pieniądza do dochodu
(proporcja dochodu, którą jednostki chcą trzymać w postaci pieniądza, poniewaŜ jest ono aktywem
słuŜącym do magazynowania bogactwa):

MD = k*P*Y = k*Y

gdzie:
MD - ilość pieniądza, na jaką zgłaszany jest popyt;
k = 1/VY (odwrotność prędkości z jaką pieniądz jest wydawany na bieŜącą produkcję).

PoniewaŜ zarówno k, jak i y moŜna uznać za stałe, popyt na pieniądz zaleŜy od poziomu cen i jest
kształtowany indywidualnie.

3. Teoria preferencji płynności (Keynes)

WyróŜnia się trzy motywy trzymania pieniądza: transakcyjny, ostroŜnościowy i spekulacyjny.

Transakcyjny zasób pieniądza jest trzymany jako środek przechowywania siły nabywczej w celu
usprawnienia dokonywania wydatków. Transakcyjny popyt jest więc wyznaczany przez poziom cen
i ilość produkcji, czyli dochód (jeśli rośnie dochód, to rośnie liczba dokonywanych transakcji).
Transakcyjna dochodowa szybkość pieniądza jest w tym przypadku stała (zaleŜy od czynników
technologicznych i instytucjonalnych). Powód transakcyjny rodzi popyt transakcyjny, który wynika
z konieczności posiadania pieniądza w celu dokonywania operacji handlowych.

OstroŜnościowy zasób pieniądza jest przeznaczany na nie przewidziane wydatki oraz dokonywanie
korzystnych zakupów. Jego wielkość równieŜ zaleŜy od poziomu dochodu, którego wzrost
zwiększa moŜliwości i potrzebę trzymania pieniądza w celach ostroŜnościowych. Tu równieŜ
dochodowa prędkość pieniądza jest stała. Powód przezornościowy (ostroŜnościowy) rodzi popyt
przezornościowy (ostroŜnościowy), który wynika z niepewności co do przyszłych dochodów i
wydatków oraz dąŜenia do bezpieczeństwa.

Popyt na pieniądz wydawany na planowane i nie planowane transakcje przedstawia zatem formuła:

MT=k*Y

gdzie:
MT - suma transakcyjnego i ostroŜnościowego popytu na pieniądz;
Y - dochód nominalny;
k - czynnik proporcjonalności.

Spekulacyjny popyt na pieniądz wynika z faktu, Ŝe pieniądz jest takŜe magazynem bogactwa. Popyt
ten jest uzaleŜniony od indywidualnych preferencji płynności (preferencji trzymania pieniądza,
mimo Ŝe istnieją inne magazyny bogactwa). Powód spekulacyjny rodzi popyt spekulacyjny, który
polega na dąŜeniu do posiadania pieniądza przynoszącego zysk w przyszłości. Podstawowym
czynnikiem wpływającym na spekulacyjny popyt na pieniądz jest stopa procentowa, która decyduje
o aktualnej wartości np. obligacji.

stopa procentowa rośnie -> wartość obligacji maleje -> strata kapitału
stopa procentowa maleje -> wartość obligacji rośnie -> zysk kapitału.

Gdyby stopa procentowa nie ulegała zmianie, całe bogactwo mogłoby być trzymane w obligacjach
(nie ma ryzyka straty). Posiadacze aktywów formułują oczekiwania co do zmian przyszłej stopy
procentowej na podstawie porównania bieŜącej stopy procentowej z "normalną" stopą procentową:

* jeŜeli bieŜąca stopa procentowa jest wyŜsza od "normalnej" to spodziewają się jej spadku,
wobec czego kupują obligacje, czyli spada spekulacyjny popyt na pieniądz;
* jeŜeli bieŜąca stopa procentowa jest niŜsza od "normalnej" to spodziewają się jej wzrostu,
wobec czego sprzedają obligacje, czyli rośnie spekulacyjny popyt na pieniądz.

PoniewaŜ oczekiwania kształtowane są indywidualnie, w skali gospodarki trzyma się jednocześnie i
pieniądze, i obligacje.

Istnieje jednak tak niska, krytyczna stopa procentowa, przy której nie oczekuje się, Ŝe moŜe się ona
jeszcze obniŜyć. Wytworzyłby się wtedy nieskończony popyt na pieniądz (pułapka płynności).
Spekulacyjny popyt na pieniądz przedstawia zatem formuła:

MA=f(i)

Całkowity popyt na pieniądz jest więc sumą popytu transakcyjnego, ostroŜnościowego i
spekulacyjnego:

MD = MT +MA = kY +f(i)

35. Banki i ich funkcje w gospodarce rynkowej. Rozwój systemu bankowego.

Bank – przedsiębiorstwo zajmujące się zawodowo róŜnego rodzaju operacjami pienięŜnymi.
Utrzymuje się z róŜnic procentów płaconych za wkłady i pobieranych od udzielanych kredytów
oraz z opłat i odsetek pobieranych z tytułu obrotu czekowego, obrotu papierami wartościowymi
oraz innych usług na rzecz swoich klientów.

Główne role banków:

gromadzenie wolnych czasowo środków pienięŜnych przedsiębiorstw i instytucji oraz
oszczędności ludności

udzielanie kredytów na cele produkcyjne i konsumpcyjne

udzielanie poręczeń i gwarancji bankowych

Banki komercyjne:

−

prowadzenie rachunków bieŜących

−

przyjmowanie wkładów terminowych

Funkcje banków:

a) funkcje pasywne – gromadzenie:

- wkładów Ŝądanie (na rachunkach; najczęściej nieoprocentowane)
- terminowych wkładów oszczędnościowych (przynoszą dochody z tytułu odsetek)
b) funkcje aktywne:
- prowadzenie rozliczeń klientów (właścicieli wkładów)
- udzielanie kredytów

Formy udzielania kredytów - poŜyczki udzielane na podstawie:

a) umowy kredytowej (najwyŜej oprocentowane poŜyczki):

- poŜyczki udzielane na odrębnym rachunku poŜyczkowym wykorzystane kwoty przelewa się na
rachunek bieŜący klienta, ściśle określając termin, na który kredyt udzielono

- na tzw. rachunku otwartym – kredytobiorca wykorzystuje kredyt w zaleŜności od potrzeb, do
wysokości określonego limitu; długoterminowy charakter kredytu
Formy zabezpieczenia spłaty: weksel finansowy poręczony przez inną osobę (firmę lub bank),
hipoteka, zastaw papierów wartościowych, zastaw towarowy.

b) dyskonta weksli towarowych (wystawionych w związku z zawartą ma kredyt transakcją

towarową między dostawcą towaru a nabywcą):
Wierzyciel moŜe zdyskontować (sprzedać) weksel do banku, czyniąc go kredytodawcą (sam
otrzymuje kwotę na nim wymienioną pomniejszoną o odsetki, zwane stopą dyskontową oraz koszty
manipulacyjne)

c) zakupu obligacji publicznych (rządu lub władz lokalnych)

Emisja obligacji – formą zaciągania przez emitenta od nabywcy długoterminowego kredytu,
charakteryzującego się stałym oprocentowaniem, płatnym w stałych terminach do czasu wykupu
przez emitenta

36. Bank centralny i jego funkcje. Instrumenty kontroli podaŜy pieniądza.

Bank centralny – instytucja finansowa (najczęściej państwowa) realizująca politykę gospodarczą
państwa jako całości.

Funkcje:

a) bank emisyjny - emisja pieniądza gotówkowego – a więc wyznaczanie i kontrolowanie rozmiaru
całego obiegu pienięŜnego
b) bank banków - oddziaływanie na działalność i nadzorowanie działalności wszystkich banków w
kraju:

1) refinansowanie w określonych granicach kredytów udzielanych przez inne banki
2) prowadzenie dla banków rachunków, na których gromadzą swoje rezerwy gotówkowe
3) kreowanie pieniądza bezgotówkowego przy rozliczeniach między bankami

c) bank państwa:

1) prowadzenie rachunków rządowych
2) przeprowadzanie zleconych przez rząd operacji finansowych w kraju i za granicą
3) gromadzenie dochodów budŜetowych
4) realizowanie wydatków
5) administrowanie długiem publicznym (przez sprzedaŜ i wykup państwowych papierów

wartościowych – weksli skarbowych i obligacji państwowych)

6) udzielanie państwu kredytów

d) regulowanie kursu własnej waluty (przez wykup lub sprzedaŜ walut obcych na rynku własnym
oraz waluty własnej na rynkach obcych) oraz utrzymywanie rezerw monetarnych państwa
(uruchamianych w razie potrzeby sfinansowania deficytu bilansu płatniczego)

Główną funkcją banku centralnego jest regulowanie podaŜy pieniądza w obiegu i
oddziaływanie na politykę kredytową banków komercyjnych w celu hamowania wzrostu cen i
wpływania na przebieg koniunktury gospodarczej kraju !!!

Polityka banku centralnego wobec banków handlowych - realizowana przy pomocy instrumentów
oddziaływania:

a) pośredniego (o charakterze ekonomicznym)

regulowanie stopy redyskontowej – wpływanie na popyt na kredyt poprzez jego cenę
(oprocentowanie)

Banki handlowe zaciągają poŜyczki w banku centralny przez sprzedaŜ mu weksli wykupionych od

klientów – odbywa się ona po cenie, którą jest stopa redyskontowa. Wysokość stopy redyskontowej
ma wpływ na wysokość stopy dyskontowej, pobieranej od kredytów udzielanych klientom przez
banki handlowe.
wzrost stopy redyskontowej -> wzrost stopy dyskontowej -> wzrost ceny kredytu
Bank centralny podnosi stopę redyskontową w okresie korzystnej koniunktury, aby ograniczyć
ekspansję inwestycyjną i nie dopuścić do „przegrzania się” koniunktury, a obniŜa – w okresie
recesji, aby koniunkturę pobudzić.

zmiany wysokości obowiązkowych rezerw bankowych

Banki handlowe mają obowiązek odprowadzania do banku centralnego części swoich rezerw
gotówkowych; kredytów mogą więc udzielać tylko w oparciu o tzw. rezerwy nadobowiązkowe.
podniesienie wysokości rezerw obowiązkowych -> zmniejszenie rezerw nadobowiązkowych w
bankach handlowych -> mniejsze moŜliwości udzielania kredytów -> wzrost oprocentowania
kredytów

polityka otwartego rynku – sprzedaŜ lub skup przez bank centralny pewnych ilości weksli
skarbowych i obligacji państwowych

„przegrzewanie się” koniunktury, nasilenie tendencji inflacyjnych -> sprzedaŜ części
papierów wartościowych przez bank centralny -> nabywanie ich przez banki handlowe ->
spadek bankowych rezerw nadobowiązkowych -> ograniczenie moŜliwości udzielania
kredytów -> wyŜsze oprocentowanie kredytów

b) bezpośredniego (administracyjnego) – stosowane dopiero w przypadku, kiedy nie skutkują

instrumenty pośrednie

•

kontyngenty kredytowe dla banków

•

wyznaczanie dolnej granicy wyłoŜenia środków własnych przy kredytach konsumpcyjnych
(zakupach ratalnych) i kredytach na zakup akcji

•

wprowadzenie maksymalnego oprocentowania wkładów bankowych

Reasumując:

1. W okresach dekoniunktury lub recesji gospodarczej bank centralny moŜe:
f.

obniŜać wskaźnik rezerw obowiązkowych

g. zwiększać kwotę udzielanych kredytów refinansowych przy odpowiednio obniŜonej stopie

dyskontowej

h. zakupywać papiery wartościowe na otwartym rynku kapitałowym
(za pomocą rozluźnionej polityki monetarnej zwiększa dopływ pieniądza do obiegu)
2. W okresach wzrostu napięć inflacyjnych i groźby załamania gospodarczego – moŜe:
b. podwyŜszać wskaźnik rezerw obowiązkowych
c. ograniczać pulę środków na kredyty refinansowe i podnosić stopę dyskontową
d. sprzedawać obligacje rządowe znajdujące się w posiadaniu banku centralnego
(za pomocą bardziej restrykcyjnej polityki monetarnej zmniejsza nadmiar pieniądza w obiegu)

37. Czynniki determinujące podaŜ pieniądza. Równowaga na rynku pienięŜnym.

Czynniki determinujące podaŜ pieniądza:

1) podaŜ pieniądza zaleŜy wprost proporcjonalnie do bazy monetarnej pieniądza
2) na podaŜ pieniądza ma wpływ stopa ubytku gotówki
3) istotny wpływ ma wielkość utrzymywania rezerw obowiązkowych, który jest ustalony prze

bank centralny

4) wielkość pieniądza uzaleŜniona jest od wielkości stopy procentowej

Równowaga na rynku pienięŜnym istnieje wówczas, gdy zapotrzebowanie na pieniądz jest równe
wielkości podaŜy pieniądza. Zapotrzebowanie na pieniądz w ujęciu realnym rośnie ze wzrostem

realnego dochodu narodowego oraz kosztu zamiany róŜnych aktywów na pieniądz. Natomiast
odwrotna zaleŜność występuje między wysokością stopy procentowej a popytem na pieniądz.
Wzrost stopy procentowej skłania gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa do ograniczenia
popytu na pieniądz gotówkowy oraz zamiany części pieniędzy na wysoko oprocentowane aktywa.

38. Niebankowe instytucje pośrednictwa finansowego. Rynek pienięŜny

i kapitałowy. Giełda Papierów Wartościowych, indeksy giełdowe.

Do niebankowych instytucji pośrednictwa finansowego (poza bankiem centralnym i bankami
handlowymi) zalicza się równieŜ:

banki specjalne - udzielające kredytu krótko - i długo terminowego na cele eksploatacyjne
przedmiotom z określonych działów gospodarki lub rodzajów działalności (na przykład
banki hipoteczne, rolne, melioracyjne, komunalne i rozwoju eksportu)

kasy oszczędnościowe - podstawowym ich zadaniem jest przyjmowanie wkładów
oszczędnościowych i naliczanie od nich odsetek w skali rocznej (w Polsce funkcję ta pełni
Powszechna Kasa Oszczędności)

instytucje drobnego kredytu - udzielają one kredytu pod zastaw ruchomości, nieruchomości
(np. banki spółdzielcze, komunalne kasy kredytowe)

instytucje kredytu konsumpcyjnego (tzw. domy kredytowe) - udzielające poŜyczek na
finansowanie zakupów ratalnych i umów lizingowych.

W krajach o gospodarce rynkowej działają równieŜ niebankowe instytucje finansowe, które zajmują
się kupnem i sprzedaŜą aktywów finansowych. Aktywa finansowe poza pieniądzem gotówkowym
obejmują depozyty bankowe, obligacje państwowe i prywatne, akcje, polisy ubezpieczeniowe,
fundusze emerytalne, fundusze powiernicze, itp.. Do tych instytucji moŜemy zaliczyć:

firmy ubezpieczeniowe - określając prawdopodobieństwo zaistnienia szkody, tak kalkulując
wysokość szkody, aby wysokość odszkodowania, które naleŜałoby wypłacić, umoŜliwiała
firmie osiągnięcie dochodu.

fundusze emerytalne - gromadzą wkłady długo terminowe ludności traktującej je jako
zabezpieczenie na starość, fundusze emerytalne lokują je w aktywach rynkowych.

fundusze powiernicze - osoby fizyczne i organizacje gospodarcze powierzają im swoje
oszczędności w celu profesjonalnego ich inwestowania w papiery wartościowe.

Rynek pienięŜny – segment rynku finansowego, na którym dokonywane są transakcje, gdzie
kupujący i sprzedający realizują interesy rozliczane w formie gotówkowej lub bezgotówkowej o
okresie zapadalności do jednego roku.
Do instrumentów rynku pienięŜnego w Polsce zalicza się przede wszystkim 13 i 52 tygodniowe
bony skarbowe, krótkoterminowe papiery dłuŜne przedsiębiorstw oraz poŜyczki i depozyty na
międzybankowym rynku pienięŜnym o róŜnym terminie zapadalności od natychmiastowych O/N
(na noc) do 1Y (jednoroczne).

Rynek kapitałowy – segment rynku finansowego, na którym dokonywane są emisje średnio- i
długoterminowych instrumentów finansowych takich jak akcje i obligacje, przeznaczone na
finansowanie inwestycji. Zwyczajowo (ale teŜ w przepisach prawnych wielu krajów), cezurą
czasową oddzielającą rynek pienięŜny od kapitałowego jest termin zapadalności instrumentu
finansowego wynoszący jeden rok

Giełda Papierów Wartościowych – instytucja publiczna mająca na celu zapewnienie moŜliwości
obrotu papierami wartościowymi (takimi jak akcje, obligacje, prawa poboru, itp.) dopuszczonymi
do obrotu giełdowego. Wymiana taka regulowana jest przez regulamin giełdy, Komisję Nadzoru
Finansowego

Giełda papierów wartościowych spełnia następujące funkcje:
ułatwia przemieszczanie oszczędności pienięŜnych od ich pierwotnych dysponentów do
ostatecznych uŜytkowników
ułatwia transformacje papierów wartościowych w pieniądz lub odwrotnie
umoŜliwia ocenę kapitału (notowania giełdowe są punktem dla transakcji pozagiełdowych)
umoŜliwia i ułatwia finansowanie nowych przedsięwzięć inwestycyjnych.

Indeks giełdowy słuŜy do syntetycznego przedstawienia stanu rynku giełdowego lub jego
wybranych elementów.

•

WIG (Warszawski Indeks Giełdowy) - jest oficjalnym indeksem dla akcji notowanych na
giełdzie; odzwierciedla on dochodowość inwestycji we wszystkie akcje znajdujące się w
obrocie giełdowym

•

WIG 20 - jest obliczany na podstawie cen akcji 20 spółek rynku podstawowego
charakteryzujących się największą wartością rynkową i największym obrotem

•

MIDWIG - indeks tzw. “średniaków”, listę uczestników indeksu podaje giełda; do indeksu
nie mogą wejść spółki WIG 20, NFI i spółki mające siedzibę zagraniczną

•

TECHWIG - indeks giełdowy obejmujący spółki giełdowe zakwalifikowane do Segmentu
Innowacyjnych Technologii Sitach

•

WIR (Warszawski Indeks Rynku Równoległego) - jest obliczany dla akcji wszystkich
spółek rynku równoległego

•

Indeks NFI - obliczany jest na podstawie kursów akcji Narodowych Funduszy
Inwestycyjnych

39. Wzrost gospodarczy. Mierniki wzrostu gospodarczego.

Tempo i czynniki wzrostu gospodarczego.

Wzrost gospodarczy to zwiększenie się rocznej produkcji dóbr i usług w kraju. Jeśli w kolejnym
roku w całej gospodarce uda się sprzedać więcej towarów i usług niŜ w roku poprzednim – mamy
do czynienia ze wzrostem gospodarczym. Kiedy jesteśmy w stanie więcej zarobić, źródłem wzrostu
jest nasza praca. Ale jeśli w tym samym czasie, gdy wzrosły nasze zarobki, o tyle samo podniosły
się ceny towarów, które kupujemy, mieliśmy do czynienia tylko ze wzrostem nominalnym. Nie
moŜemy bowiem kupić więcej niŜ poprzednio. Dlatego cieszyć się moŜna tylko z wzrostu realnego,
czyli po uwzględnieniu inflacji.

Mierniki wzrostu gospodarczego:
e. produkt krajowy brutto- całkowita wartość dóbr i usług wytworzonych przez społeczeństwo w

ciągu danego roku na terenie danego kraju(kiedy rośnie PKB społeczeństwo staje się bogatsze),

produkt narodowy brutto- całkowita wartość wyrobów i usług wytworzonych przez obywateli
danego kraju w ciągu jednego roku, PNB uwzględnia równieŜ dochody krajowych firm
uzyskane za granicą, nie uwzględnia dochodów obcych firm działających w kraju,

g. stopa wzrostu dochodu narodowego (lub realnego produktu krajowego brutto). Oznacza ona

stosunek przyrostu dochodu narodowego w badanym okresie do wielkości dochodu
narodowego w okresie bazowym.

h. wielkość produktu PKB przypadająca na jednego mieszkańca.

Od niedawna część badaczy kwestionuje PKB jako uniwersalną miarę wzrostu gospodarczego.
Nowe sugerowane miary w większym stopniu mają koncentrować się na wzroście wartości
posiadanych przez osoby fizyczne i firmy dóbr i oparte są o powiązane ze sobą miary PKB oraz
indeksy cen: PPI i CPI.

Ekonomiści wymieniają cztery podstawowe czynniki wzrostu gospodarczego (cztery „siły
napędowe” wzrostu). Są to:
g. Praca (w ujęciu ilościowym- podaŜ pracy, jak i jakościowym- dyscyplina pracy, wykształcenie,

kwalifikacje motywacja)

h. Zasoby naturalne (ziemia, zasoby mineralne, paliwa, jakość środowiska)
i.

Kapitał- środki wykorzystywane w procesie produkcji:

- kapitał rzeczowy (maszyny, fabryki, drogi)
- kapitał finansowy
- kapitał ludzki

- technologia (nauka, technika, zarządzanie, przedsiębiorczość)

40. Rozwój gospodarczy. czynniki determinujące rozwój w dobie współczesnej.

Rozwój gospodarczy to długofalowy proces przemian dokonujących się w gospodarce.

Obejmuje zarówno zmiany ilościowe, dotyczące wzrostu produkcji, zatrudnienia, inwestycji,
rozmiarów funkcjonującego kapitału, dochodów, spoŜycia i in. wielkości ekonomicznych
charakteryzujących gospodarkę od strony ilościowej (wzrost gospodarczy), jak równieŜ
towarzyszące im zmiany o charakterze jakościowym.
Do tych drugich zaliczyć naleŜy przede wszystkim postęp techniczny i technologiczny,
doskonalenie systemu powiązań wewnątrzgospodarczych i powiązań z gospodarką światową,
wzrost poziomu kwalifikacji siły roboczej, zmiany struktury gospodarki zmierzające do jej
unowocześnienia, wzrost poziomu efektywności w skali mikro- i makroekonomicznej, pojawianie
się nowych produktów i doskonalenie jakości juŜ produkowanych. MoŜliwy jest wzrost
gospodarczy bez rozwoju, rozwój bez wzrostu nie jest moŜliwe
Główne bariery rozwoju gospodarczego:

Brak konkurencyjności wobec produktów międzynarodowych i nowych rynków. MoŜe on wynikać
z niewystarczających nakładów na badania naukowe, wdroŜenia nowych technologii i kształcenie
społeczeństwa. W takiej sytuacji produkty krajowe nie są konkurencyjne - przegrywają z lepszymi
produktami zagranicznymi.
Zbyt niskie inwestycje w gospodarkę. WiąŜe się to ściśle ze zbyt małym kapitałem własnym oraz z
brakiem pomysłu na zachęcenie obcego kapitału do inwestowania w gospodarkę krajową.
Spirala inflacyjna. Występuje najczęściej w sytuacji, gdy w gospodarce rosnącemu popytowi
towarzyszy zarówno wzrost produkcji, jak i wzrost cen. Wzrost popytu globalnego prowadzi do
inflacyjnego wzrostu cen bez wzrostu realnego dochodu narodowego. Wówczas rozkręca się spirala
inflacyjna, w której płace gonią ceny, a ceny rosną wskutek wzrostu płac i wzrostu

CZYNNIKAMI ROZWOJU GOSPODARCZEGO SĄ:
- praca, wydajność pracy
Rozmiary zatrudnienia zaleŜą od liczby zatrudnionych w ogólnej liczbie ludności. Rzeczywisty
nakład czynnika pracy zaleŜy od czasu pracy oraz liczby zatrudnionych. KaŜde więc wydłuŜenie
czasu pracy spowoduje wzrost nakładów pracy i rozmiarów produkcji.
Współcześnie coraz większego znaczenia nabiera pojęcie "kapitału ludzkiego", które oznacza
ucieleśnioną w ludziach wiedzę i umiejętności. Przy danym zasobie kapitału rzeczowego wzrost
poziomu wykształcenia, podnoszenie kwalifikacji zawodowych przez pracowników oraz coraz ich
większe doświadczenie pozwalają w istotny sposób zwiększyć produkcję. Wymienione czynniki
warunkują wydajność pracy jako kolejny, obok zasobów kapitału i inwestycji, podstawowe
- kapitał i jego efektywność (przeciętna, krańcowa)
Elementami kapitału rzeczowego są maszyny i urządzenia, budynki oraz zapasy materiałów i
wyrobów, które wraz z innymi czynnikami wytwórczymi uczestniczą w procesie produkcji. W
miarę upływu czasu kapitał zuŜywa się, stąd teŜ dla utrzymania danego zasobu kapitału

konieczne są inwestycje. Muszą one być stosunkowo duŜe, jeśli w warunkach wzrostu
zatrudnienia chcemy utrzymać techniczne uzbrojenie pracy na niezmienionym poziomie.
Odpowiednio większe nakłady inwestycyjne potrzebne są w celu wzrostu technicznego
uzbrojenia pracy, co pozwoliłoby zwiększyć wydajność pracy czyli wielkość produktu
wytwarzanego przez jednego zatrudnionego.
- technologia, postęp techniczny, informacyjny; efektywność tego postępu
- ziemia i surowce

Wzrost nakładów surowców moŜe prowadzić do wzrostu rozmiarów produkcji. RozróŜnić trzeba 2
rodzaje surowców:
- nieodnawialne - przy ich wykorzystywaniu konieczne jest ostroŜne i oszczędne eksploatowanie
- odnawialne - (drewno, ryby) naleŜy tu przestrzegać zasad gospodarki nierabunkowej
Udział wymienionych czynników we wzroście charakteryzuje kategoria produkcyjności
krańcowej. Informuje ona o tym, ile wzrośnie produkcja, jeśli zwiększymy nakład tego
czynnika o jednostkę.
ZIEMIA-Tworzy go areał uprawny oraz wszystkie zasoby naturalne. Rola ziemi jest szczególnie
waŜna w gospodarce o charakterze rolniczym. Wzrost powierzchni ziemi uprawnej przypadającej
na jednego zatrudnionego pozwala powiększyć rozmiary produkcji rolnej. W przypadku czynnika
ziemi naleŜy zwrócić uwagę na dwie okoliczności:
- obszar ziemi nadającej się do rolniczego wykorzystania nieustannie się kurczy
- proste zwiększanie areału upraw (np. karczowanie terenów leśnych) moŜe prowadzić do mniej niŜ
proporcjonalnych przyrostów plonów

41. Cykliczny rozwój gospodarki. Zmiana cyklu koniunkturalnego

a współczesne kryzysy. Recepty na kryzysy.

Historia gospodarcza dowodzi, Ŝe w gospodarce rynkowej takie wielkości jak np. dochód

narodowy, produkcja, konsumpcja, zatrudnienie i inwestycje nie rosną równomiernie. Ich tempo
wzrostu charakteryzuje się okresowymi wahaniami. Koniunktura gospodarcza to wszelkie zmiany
aktywności ekonomicznej występujące w gospodarce. Zmiany aktywności ekonomicznej wywołują
określone czasowo wahania gospodarcze, które dzieli się na:
trendy - długookresowe tendencje zmian aktywności ekonomicznej w gospodarce,
wahania sezonowe - dokonujące się na przestrzeni roku kalendarzowego i wynikające głównie ze
zjawisk związanych z działaniem czynników przyrodniczych,
wahania przypadkowe (losowe) - których czynnikiem sprawczym nie są zmiany w działalności
gospodarczej, a przyczyny przypadkowe,
wahania koniunkturalne - które są względnie regularnie powtarzającymi się zmianami aktywności
ekonomicznej w całej gospodarce, oscylujące wokół określonego trendu. Ich sekwencje następujące
kolejno po sobie układają się w określoną serię nazywaną cyklem koniunkturalnym.

Okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej nazywane są cyklem

koniunkturalnym. WyróŜnia się zwykle cztery fazy cyklu: kryzys, depresję, oŜywienie i rozkwit.
Między poszczególnymi fazami zachodzi związek przyczynowo-skutkowy, co oznacza, Ŝe
mechanizmy i procesy zachodzące w jednej fazie cyklu warunkują mechanizmy i procesy w
następnej fazie.

Faza kryzysu charakteryzuje się nadprodukcją, czyli przewagą podaŜy w porównaniu z

popytem. Powoduje to spadek wielkości gospodarczych, przy czym tempo spadku poszczególnych
wielkości jest róŜne.
Faza depresji (zastoju) odznacza się względną stabilizacją gospodarki na obniŜonym poziomie. W
pewnym momencie trwania tej fazy gospodarka osiąga najniŜszy poziom zwany dolnym punktem
zwrotnym.
Fazę oŜywienia cechuje wzrost poszczególnych wskaźników aktywności gospodarczej. Gdy

wielkości te osiągną, w porównaniu z poprzednim cyklem, stosunkowo wysoki poziom, zaczyna się
faza rozkwitu, charakteryzująca się dalszym wzrostem poszczególnych wskaźników, ale juŜ w
zwolnionym tempie.

Dynamika poszczególnych wielkości jest zróŜnicowana. Główny punkt zwrotny

zapoczątkuje fazę kryzysu i nowy cykl.
Rozpiętość między górnym punktem zwrotnym a dolnym określana jest mianem amplitudy wahań
koniunktury. Zwiększanie się amplitudy oznacza, Ŝe cykl ma bardziej wybuchowy, a jej
zmniejszanie się ma charakter łagodzący przebieg cyklu.

Współcześnie, zamiast wyŜej wymienionych czterech faz cyklu, coraz częściej wyodrębnia

się jedynie dwie: fazę spadkową (określaną jako fazę recesji), która łączy fazy kryzysu i depresji,
oraz fazę wzrostową, łączącą oŜywienie i rozkwit. WiąŜe się to przede wszystkim z tym, Ŝe w
pewnym stopniu zmienił się sam przebieg cyklu. Faza spadkowa nie musi charakteryzować się
absolutnym spadkiem poszczególnych wskaźników działalności gospodarczej. Jej objawami moŜe
być brak wzrostu czy nawet zwolnienie tempa wzrostu. To zmniejszenie amplitudy wahań,
złagodzeń

Polityka antycykliczna państwa-recepty na kryzys w państwie.

Metody oddziaływania państwa na przebieg cyklu koniunkturalnego są określone przez cele tego
oddziaływania. Ingerencję państwa w sprawy gospodarcze określa się mianem interwencjonizmu
państwowego. Celem interwencjonizmu jest przede wszystkim przeciwdziałanie załamaniom
koniunktury gospodarczej, czyli kryzysom gospodarczym. MoŜna zaobserwować ewolucję celów
interwencjonizmu państwowego. Początkowo występuje interwencjonizm antykryzysowy,
oznaczający podejmowanie działań w celu łagodzenia skutków zaistniałego juŜ kryzysu.
Interwencjonizm antycykliczny przynosi rozszerzenie interwencji na wszystkie fazy cyklu. Oznacza
to przeciwdziałanie bieŜącym wahaniom koniunktury, zwłaszcza poziomu zatrudnienia. Polityka
gospodarcza ma na celu łagodzenie fluktuacji i zmniejszanie amplitudy wahań koniunkturalnych.
Ma ona działać kompensująco w stosunku do wahań cyklicznych.
Państwo moŜe oddziaływać stabilizująco na gospodarkę przede wszystkim za pomocą polityki
fiskalnej i pienięŜnej.
W przypadku prowadzenia stymulacji polityki fiskalnej następuje zmniejszenie przychodów
budŜetu (np. jako skutek obniŜenia stopy procentowej) oraz wzrost wydatków, w wyniku czego
wzrasta zazwyczaj deficyt budŜetowy. Tego rodzaju polityka prowadzi do wzrostu wydatków
konsumpcyjnych i inwestycyjnych. Jej rezultatem jest zwiększenie poziomu produkcji i
zatrudnienia, przy czym procesom tym towarzyszy zwykle wzrost cen. Natomiast w przypadku
prowadzenia polityki fiskalnej nastawionej na hamowanie koniunktury (restrykcyjnej) rząd dąŜy do
zwiększenia przychodów budŜetu oraz ograniczenia wydatków, co przyczynia się do zmniejszenia
konsumpcji i inwestycji. W rezultacie obniŜa się poziom zatrudnienia i produkcji oraz zmniejsza się
tempo wzrostu cen. W praktyce znacznie łatwiej jest za pomocą narzędzi fiskalnych prowadzić
politykę pobudzającą niŜ politykę restrykcyjną.

Oddziaływanie państwa we wszystkich fazach cyklu tzn. pobudzanie wzrostu w fazach spadkowych i
hamowanie w sytuacji "przegrzania" koniunktury, doprowadza niejako w naturalny sposób do
interwencjonizmu ex ante, czyli podejmowania działań zamierzających do zapewnienia odpowiednich
warunków rozwoju gospodarczego w długim okresie, a więc interwencjonizmu rozwojowego. Chodzi tu
m.in. o oddziaływanie przez państwo na kierunki inwestowania zapewniające rozwój nowoczesnych
gałęzi produkcji (przekształcenia strukturalne), a takŜe na strukturę przestrzenną gospodarki oraz
organizację i kierunki badań naukowych. nie przebiegu cyklu, jest wynikiem przemian gospodarki
rynkowej, głównie jej monopolizacji oraz rozwoju interwencjonizmu państwowego.

42. Rola państwa w gospodarce rynkowej. Geneza i pojęcie interwencjonizmu

państwowego. Ekonomiczne, społeczne i polityczne funkcje państwa.

Ograniczoność zasobów przy nieograniczoności potrzeb skutkuje potrzebą nieustannego
dokonywania wyborów i takiej alokacji zasobów, która zapewni najbardziej efektywne ich uŜycie.
W warunkach doskonałej konkurencji państwo właściwie moŜe oddać się odpoczynkowi, alokację
zapewnia samoczynnie działający mechanizm rynkowy, niewidzialna ręka rynku. Takie warunki
jednak nie występują. Mamy do czynienia najczęściej z systemem konkurencji niedoskonałej.
Niedoskonała dlatego Ŝe państwo ingeruje w Ŝycie gospodarcze. Ingerencję tę naleŜy rozumieć
tylko jako działalność korygującą niedoskonałości mechanizmu rynkowego, a nie jako jego
zastępowanie. Państwa w gospodarce rynkowej winno być jak najmniej. Ale nie oznacza to wcale.

Krótka historia stosowania pojęcia, dlatego Ŝe genezę omówiono w pytaniu nr 2:

XVI i XVII wiek – w ramach doktryny merkantylistycznej głoszono pogląd o zasadniczej
roli państwa w przyspieszaniu rozwoju gospodarczego;

XVIII, XIX i początek XX wieku – przewaŜały poglądy liberalne, wskazujące na zasadność
ograniczenia roli państwa w przebiegu procesów gospodarowania;

po kryzysie ekonomicznym z lat 1929-1933 znów powrócono do poglądów, głoszących
konieczność interwencji państwa – w oparciu o teorię J. M. Keynesa;

pomysły te nie stały się jednak fenomenalne i powróciły koncepcję liberalne.

Dziś wydaje się zasadna teza o konieczności dawki interwencjonizmu państwowego w krajach
gospodarczo zacofanych oraz krajach przechodzących proces przekształcania gospodarek
planowanych centralnie na rynkowe.

Jeśli będą zaś sukcesy (rozwój gospodarczy oraz ugruntowanie zasad gospodarki rynkowej), to
wtedy proponuje się ograniczenie roli państwa.

GENEZA W PYTANIU NR 2.

Sfery (płaszczyzny), w których wskazana jest gospodarcza działalność państwa:

−

ochrona własności – dotyczy własności prywatnej i społecznej; państwo musi stworzyć warunki
do tego, by istniała moŜliwość indywidualnego korzystania z zasobów prywatnych; ad
społeczna: musi zapewnić moŜliwość kolektywnego korzystania z zasobów społecznych przez
wszystkich obywateli danego kraju;

−

wytwarzanie tzw. dóbr i usług publicznych – chodzi o takie dobra i usługi, które przynoszą
korzyści całemu społeczeństwu danego kraju, nie mogąc być indywidualnie przydzielone
poszczególnym obywatelom, np. zorganizowanie opieki społecznej, organizowanie systemu
ochrony środowiska naturalnego, budowa dróg publicznych, tworzenie powszechnej oświaty,
bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego itp.; ta sfera działalności nie jest powszechnie
aprobowana, wielu twierdzi, Ŝe te działania mogą być prowadzone przez podmioty prywatne; z
drugiej strony nie da się zmusić obywatela do zapłacenia za nie (tj. zdanie z Gulcza wzięte, jak
wiele innych, ale wyjaśniając... np. nie zmuszą nas do zapłaty za budowę dróg między miastami
itd.);

−

produkcja indywidualnie nabywanych dóbr i usług – większość jest zdania, Ŝe przedsiębiorstwa
państwowe mogą działać w marginesowych przypadkach, stanowiących niezbędne ogniwo
funkcjonowania gospodarki; w dwu przypadkach: kiedy to dotyczy produkcji, której ze względu
na bezpieczeństwo kraju nie moŜna przekazać w ręce prywatnych właścicieli oraz kiedy sektor
prywatny nie podejmuje się pewnej produkcji dóbr i usług, których wytwarzanie jest dla
społeczeństwa niezbędne, ale prywatnemu właścicielowi nie zapewniono odpowiedniej
rentowności; inaczej: przedsiębiorstwa państwowe winny znaleźć się w takich dziedzinach, w
których kapitał prywatny nie chce się lokować.

Dlatego teŜ powstaje konieczność prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych w okresie
transformacji rynkowej.

RODZAJE PRYWATYZACJI W PYT. 43.

Wzrost efektywności gospodarowania wskutek prywatyzacji produkcji indywidualnie nabywanych
dóbr i usług wynika z jej wpływu na:

7. lepsze dostosowanie produkcji do potrzeb rynku (przedsiębiorstwa prywatne są bardziej

podatne na informacje płynące z rynku);

8. rozszerzenie konkurencji i wynikające z niej obniŜenie kosztów wytwarzania oraz poprawę

jakości

9. wyzwalanie inicjatyw innowacyjnych i przyspieszanie postępu technicznego;
10. optymalne wykorzystanie zasobów ziemi, pracy, kapitału i przedsiębiorczości.

Poprawa finansów publicznych jako skutek prywatyzacji wynika stąd, Ŝe:

zaprzestaje się finansowania dotychczas często nierentownych przedsiębiorstw
państwowych;

sprzedaŜ przedsiębiorstw państwowych oznacza wzrost dochodów budŜetu państwa o sumę
transakcji;

przedsiębiorstwo prywatne funkcjonuje wtedy, kiedy przynosi zysk, a to jest dla budŜetu
państwa źródłem dochodów podatkowych.

Cele interwencjonizmu:

•

dąŜenie do osiągnięcia wysokiej stopy wzrostu gospodarczego przy moŜliwie pełnym
zatrudnieniu i wykorzystaniu nowoczesnych czynników wzrostu;

•

ograniczanie wahań cen, dbanie o dobry pieniądz i jego siłę nabywczą;

•

utrzymywanie zrównowaŜonego bilansu płatniczego i ustabilizowanego kursu walutowego;

•

rozwiązywanie problemów ekologicznych;

•

reagowanie na globalne procesy gospodarcze, w tym zwłaszcza tendencje do integracji
gospodarek narodowych.

Pojęcie państwa nie zawsze jest uŜywane w sposób jednoznaczny. Najczęściej jednak pojmowane
jest dosyć szeroko i oznacza złoŜoną, zróŜnicowaną wewnętrznie, wieloszczeblową strukturę
administracyjną społeczeństwa zamieszkującego określone terytorium, dysponującą władzą
ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

Formy ingerencji państwa w sprawy gospodarcze:
i.

zakazy przywozu czy wywozu określonych towarów (środek nadzwyczajny);

dotacje do nierentownych gałęzi gospodarki narodowej (np. do górnictwa, rolnictwa,
budownictwa mieszkaniowego);

k. ustalanie minimalnych cen na artykuły rolne, aby zapewnić opłacalności własnej produkcji

rolnej równieŜ gospodarstwom mniej efektywnym;

polityka dotycząca pieniądza i stopy procentowej – zgodnie z koncepcjami monetarystów
(neoliberałów), przyrost ilości pieniądza w obiegu nie moŜe być większy od stopy przyrostu
dochodu narodowego; polityka stopy procentowej opiera się na załoŜeniu, Ŝe podwyŜszenie
stopy procentowej hamuje ekspansję gospodarczą, a jej obniŜenie w momentach stagnacji
oŜywia koniunkturę;

m. polityka podatkowa – podstawową funkcją podatków jest funkcja fiskalna, czyli zapewnienie

budŜetowi państwa odpowiednich dochodów; podatki umoŜliwiają jednak równieŜ realizację
interwencjonizmu państwowego; przez nie państwo wpływa na strukturę gospodarki, na
kierunki i tempo rozwoju poszczególnych gałęzi i branŜ, na lokalizację inwestycji, na
ograniczenie konsumpcji lub akumulacji;

n. finansowanie z budŜetu centralnego badań naukowych oraz stymulowanie wdraŜania

wynalazków do praktyki produkcyjnej, np. przez system ulg podatkowych, dotacji lub szkolenia
kadr;

o. polityka robót publicznych – w celu poprawy koniunktury państwo podejmuje działalność

inwestycyjną; inwestycje państwowe nie powinny jednak konkurować z podaŜą prywatnych
firm, co groziłoby dalszym zakłóceniem równowagi na rynku, powinny to być przede
wszystkim inwestycje o charakterze nieprodukcyjnym (roboty wodno-kanalizacyjne, regulacja
rzek, budownictwo mieszkaniowe itp.).

Funkcje państwa ekonomiczne:
i.

alokacyjna – rozdział rzadkich zasobów między alternatywne sposoby ich wykorzystania
dokonuje sie wyłącznie za pomocą mechanizmu rynkowego, w gospodarce współczesnej
warunki takiej idealnej konkurencji nie są spełnione i bez interwencji państwa ukształtowałaby
się struktura produkcji nie odpowiadająca optimum społecznemu; w praktyce odnosi się to do
najczęściej do następujących przypadków:

•

problem dóbr publicznych – dobra te nie wymagają rywalizacji między jednostkami,
poniewaŜ są dostępne w szerokim zakresie, w publicznym, właśnie zakresie, nie ma
moŜliwości wykluczenia kogokolwiek z dostępu do konsumpcji tych dóbr, niektórzy są
zdania, Ŝe jeŜeli ludzie tych dóbr łakną, to państwo powinno im je dostarczyć;

•

efekty zewnętrzne – konsekwencje (negatywne lub pozytywne) decyzji ekonomicznych
jednych jednostek lub przedsiębiorstw, wpływające na sytuację innych, lecz
niekompensowane przez poziom cen – np. zanieczyszczenie środowiska przez jednego
producenta moŜe mieć wpływ na na warunki gospodarowania innych przedsiębiorstw;

•

brak konkurencji – jednym z załoŜeniem teorii konkurencji doskonałej jest rozproszenie
produkcji, zjawiska związane z problemem: niepełne wykorzystanie zdolności
wytwórczych, hamowanie produkcji, zwalnianie tempa rozwoju gospodarczego,
przyspieszanie procesów inflacyjnych za pomocą specyficznych form kształtowania cen
monopolowych, hamowanie postępu technicznego, deformowanie danych do rachunku
ekonomicznego, narzucanie innym podmiotom gospodarczym warunków transakcji
przeczących zasadom uczciwej konkurencji.

•

wady strukturalne – interwencyjne oddziaływanie państwa na proces przekształceń
strukturalnych w poszczególnych sektorach gospodarki upowszechniło się po wojnie, bo
system gospodarki rynkowej często bowiem prowadzi do błędnego wyboru, działa z
niedostateczną siłą lub zbyt wolno wymusza dostosowania strukturalne;

redystrybucyjna – państwo stara sie zmienić proporcje podziału dochodów, jakie wynikałyby z
zasada mechanizmu rynkowego, w celu złagodzenia nierówności w poziomie Ŝycia
poszczególnych grup społecznych, moŜe to przyjąć postać interwencji w fazie pierwotnego
dochodu narodowego (np. przez ustalenie płacy minimalnej) lub transferów dochodowych w
formie opodatkowania i składek na ubezpieczanie społeczne; głównymi narzędziami, za
pomocą dokonywana jest redystrybucja są: system podatkowy, wydatki z budŜetu oraz
oddziaływanie na system cen; ta funkcja nie budzi zastrzeŜeń, tyle Ŝe prowadzi ona do
sprzeczności między efektywnością ekonomiczną a zasadą sprawiedliwości społecznej; okazuje
się ponadto, Ŝe beneficjentami dopływu pieniędzy od państwa nie są najbiedniejsi, czyli
niezgodnie z zasadą sprawiedliwości społecznej;

k. stabilizacyjna – państwo musi umieć radzić sobie w momentach kryzysowych, które

chronicznie nawiedzają gospodarkę; musi umieć ingerować w przebieg cyklu koniunkturalnego;
realizowana jest poprzez:

•

politykę fiskalną nazywaną równieŜ polityką budŜetową rządu – polega głównie na
manipulowaniu poziomem podatków płaconych przez społeczeństwo i wydatków państwa.

•

politykę monetarną nazywana równieŜ pienięŜną – polega na manipulowaniu przez bank
centralny stopą wzrostu podaŜy pieniądza.

Funkcje społeczne:
j.

sprawiedliwy podział dochodu;

k. gwarancje zatrudnienia;
l.

wyrównane szanse awansu;

m. dostęp do dóbr kulturalnych i oświaty;
n. zapewnienie ochrony zdrowia;
o. zabezpieczenie społeczne.

Argumenty za i przeciw ekonomicznej roli państwa:

W literaturze ekonomicznej sformułowano dotychczas wiele argumentów na rzecz ekonomicznej
roli państwa. Argumenty te związane są po części z czynnikami , które moŜna odnieść do kaŜdego
typu gospodarki.

WaŜniejsze argumenty za ekonomiczną rolą państwa wiąŜą się zwykle z takimi
czynnikami jak:

d. konieczność zabezpieczenia systemu gospodarczego od strony instytucjonalno-prawnej – w

gospodarce rynkowej chodzi przede wszystkim o tworzenie przez państwo pewnych norm
prawnych i instytucji chroniących prawa własności , regulujących funkcjonowanie systemu
prywatnej przedsiębiorczości oraz obsługujących rynek;

e. niedoskonałości rynku i konkurencji w praktyce związane z monopolizacją gospodarki i innymi

czynnikami (niedoskonała informacja, ograniczona mobilność czynników produkcji),
prowadzące do nieprawidłowej alokacji zasobów gospodarczych oraz obniŜania poziomu
dobrobytu społeczeństwa. Państwo moŜe te straty ograniczyć podtrzymując konkurencję ,
wzmacniając system obiegu informacji, usuwając bariery wejścia na rynek, przeciwdziałając
praktykom monopolistycznym itp.;

występowanie negatywnych efektów zewnętrznych w zakresie produkcji i konsumpcji. Państwo
moŜe nakłonić podmioty gospodarcze do pokrywania całości lub części kosztów związanych z
ograniczeniem negatywnych skutków ubocznych ich działalności w sferze produkcji lub
konsumpcji np. kosztów instalowania urządzeń zmniejszających zatrucie środowiska
naturalnego lub natęŜenie hałasu. W ostateczności moŜna nakazać ograniczenie tej działalności
lub wprowadzić jej całkowity zakaz;

g. istnienie dóbr publicznych takich jak np. latarnie morskie , chodniki i oświetlenie ulic oraz

usługi dostarczane przez armię , policję czy straŜ poŜarną. Ze względu na trudności z
egzekwowaniem opłat za korzystanie z tego typu dóbr oraz związane z tym wysokie koszty są
one mało opłacalne dla sektora prywatnego i bez odpowiedniego zaangaŜowania się państwa
mogłoby całkowicie zaniknąć;

h. istnienie dóbr szczególnie niekorzystnych lub korzystnych społecznie, których konsumpcja ze

względów społecznych jest szczególnie niepoŜądana np. narkotyki, alkohol, tytoń lub
szczególnie poŜądana np. niektóre szczepionki czy ksiąŜki. Ocena przydatności takich dóbr
dokonywane przez poszczególne jednostki mogą być zdecydowanie rozbieŜne z ocenami
dokonywanymi przez gremia i instytucje reprezentujące szersze społeczności lub społeczeństwa
jako całość , co moŜe być min. wynikiem niewiedzy jednostek lub świadomego hołdowania
przez nie odmiennym powszechnie przyjętych wartościom i postępowania.;

występowanie takich zjawisk, jak duŜe wahania aktywności gospodarczej, bezrobocie, niepełne
wykorzystanie mocy wytwórczych oraz inflacja, które prowadzą do destabilizacji gospodarki,
niepewności i marnotrawstwa zasobów gospodarczych;

istnienie pozbawionych opieki ludzi starych , niedołęŜnych, upośledzonych i chorych, którzy
nie są w stanie sami sobie poradzić;

k. powstawanie zbyt duŜych , nie akceptowanych społecznie róŜnic dochodowych i majątkowych,

które osłabiają motywację ludzi o niskich dochodach oraz sprzyjają róŜnego typu konfliktom i
protestom.

43. Rola państwa w procesie transformacji gospodarki polskiej.

Próby reformowania gospodarki polskiej miały miejsce w latach:
l.

1956-1958:

postulat szerszego wykorzystania mechanizmu rynkowego w gospodarce,

zakładano m.in.:

ograniczenie szczegółowości planowania centralnego,

wzrost znaczenia kategorii towarowo-pienięŜnych,

zwiększenie uprawnień przedsiębiorstw w podejmowaniu decyzji gospodarczych,

ocenę działalności przedsiębiorstw na podstawie zysku,

rozwój samorządu robotniczego w przedsiębiorstwach.

m. 1973-1975:

budowa wielkich organizacji społecznych (WOG);

postulowano:

umocnienie pozycji przedsiębiorstw duŜych,

decentralizację uprawnień w podejmowaniu decyzji gospodarczych,

ograniczenie stosowania dyrektyw na rzecz tzw. normatywów ekonomicznych (np. cen,
stóp oprocentowania kredytów i zasobów przedsiębiorstwa, wskaźników wzrostu płac),

oparcie systemu motywowania załóg i kierownictw na podstawie miernika tzw.
produkcji dodanej (wartość produkcji sprzedanej pomniejszona o tzw. koszty materialne
– surowców, materiałów, energii i inne) i zysku,

częściową decentralizację ustalania cen,

rozszerzenie zakresu stosowania tzw. cen transakcyjnych w eksporcie i imporcie.

w 1976r. system WOG został zawieszony, potem powrócono do rozwiązań

tradycyjnych.

n. 1981 – 1982 (o tym niŜej, bo wychodzimy od kryzysu z przełomu dekad).

Okazało się podczas prób wcielania w Ŝycie tych postulatów, Ŝe centralne planowanie naleŜy
ograniczyć, bo im bardziej jest szczegółowe, tym bardziej niezdolne do rozwiązywania problemów
podstawowych.

Kryzys jako zarzewie zmian.

Kryzys miał miejsce u schyłku dekady lat 70.

Przejawy kryzysu:

b. spadek rozmiarów produkcji i dochodu narodowego:

w latach 1979-1981 dochód narodowy wytworzony obniŜył się o ok. 20%;

c. obniŜenie się wydajności i dyscypliny pracy,

spadek o ok. 14%;

d. spadek wykorzystania majątku produkcyjnego,
e. całkowity rozkład rynku,
f.

dezintegracja więzi kooperacyjnych.

Gospodarka polska pogrąŜyła się w otchłani głębokiej nierównowagi ekonomicznej, na którą
składały się dysproporcje:

a. między siłą nabywczą społeczeństwa a podaŜą towarów i usług,

czynnikiem: decyzje o podwyŜce płac i świadczeń socjalnych na skutek strajków i
Porozumień Sierpniowych;

b. w bilansie handlowym i płatniczym kraju,

zadłuŜenie zagraniczne kraju;

procesach inwestycyjnych,

po prostu – rozpoczynali inwestycje bez zabezpieczenia finansowego;

d. w budŜecie państwa.

deficyt budŜetowy – 26 mld zł w roku 1980 do 131 mld zł w…1981 roku. [sic!]

Przyczyny kryzysu lat 70/80:

a. nakazowo-rozdzielczy charakter systemu zarządzania gospodarką i autokratyczny (oparty na

zasadzie monocentryzmu politycznego),

b. filozofia podnoszenia płac – oczekiwano, Ŝe jeŜeli podniesie się społeczeństwu zarobki, to

spowoduje ten zabieg wzrost aktywności i dyscypliny pracy,

c. ekspansja inwestycyjna – gigantyczne programy inwestycyjne, liczyli, Ŝe w efekcie nastąpi:

wydatne zwiększenie konsumpcji społeczeństwa do poziomu porównywalnego do krajów

wysoko rozwiniętych,

zdobycie przez Polskę pozycji dziesiątej potęgi przemysłowej świata.

d. zaciąganie kredytów zagranicznych.

Reformy lat 80.

Program zmian zaczął być wprowadzany w Ŝycie w roku 1982 mimo trudnych warunków – stan
wojenny, olbrzymie zadłuŜenie, groźby sankcji ze strony państw zachodnich.

Program reform miał być oparty na trzech filarach (jak Adidas®):
l.

samodzielnym przedsiębiorstwie,

zasada 3S – przyznanie przedsiębiorstwu atrybutów: samodzielności, samofinansowania się
i samorządności,

w rzeczywistości dostały dość duŜo samodzielności, ale władza zabezpieczyła się i
stworzyła zasadę ingerencji w ustawowo przewidzianych przypadkach (jakkolwiek, dobrze,
Ŝ

e ustawowo),

centralną kategorią systemu ekonomicznego miał być zysk,

przedsiębiorstwo prowadzić miało na własną rachunek i ryzyko działalność, a takŜe brak
dotacji podmiotowych (zasada samofinansowania się);

przedsiębiorstwa będą prowadzić działalność na podstawie wygospodarowanych przez

siebie środków, uzupełnianych ewentualnie o kredyty udzielane wg zasad komercyjnych,

a teraz realia – samofinansowanie się nie wypaliło, przedsiębiorstwa nie upadały, nawet jeśli

były wysoce nieefektywne, kredyty nie były prowadzone wg wspomnianych zasad,

samorządność miała być egzekwowana tak: rady pracownicze powoływać miały
dyrektorów zakładowych, co nie miało zawsze miejsca…

m. centralnym planowaniem gospodarki z wykorzystaniem mechanizmu rynkowego:

w rzeczywistości – nadrzędność systemu planowania względem mechanizmów rynku,
wiara w 5-latki;

n. pośrednich (ekonomicznych) narzędziach polityki gospodarczej:

wzrost znaczenia narzędzi pośrednich – ceny, zysku i stóp procentowych,
sądzono, Ŝe stosowanie tych narzędzi stworzy moŜliwość racjonalnego sterowania

procesami ekonomicznymi oraz…

wyzwalać będzie silne motywacje do efektywnego działania samodzielnych

przedsiębiorstw.

Ocena, bilans:

−

zamysł dobry (decentralizacja, urynkowienie), ale realia były inne,

−

stworzony został system funkcjonowania daleki od docelowego, zwany systemem pośredniej
centralizacji,

−

nie były to reformy typu rynkowego, ale stosowano parametryczny system zarządzania
zarządzaniem za pomocą instrumentów takich, jak: ceny i cenopodobne (kursy walut, stopa
procentowa),

−

kształtowanie cen nie moŜe być, a tak było, sterowane administracyjnie, poniewaŜ jest wtedy
efektem sztucznych procesów – negocjacji, kompromisów itd.

Idziemy na rynek.

Stan gospodarki pod koniec lat 80:

a. w 1989r. nierównowaga ekonomiczna pogłębiła się niemal we wszystkich sferach polskiej

gospodarki,

b. inflacja w połowie 1989 roku przerodziła się w hiperinflację,
c. rosnący deficyt budŜetowy prowadził do załamania się systemu finansowego państwa,
d. zerwanie ciągłości sprzedaŜy wielu towarów podstawowych dla zaopatrzenia rynku,
e. rosnąca inflacja powodowała niechęć do oszczędzania i ucieczkę konsumentów od gotówki.

Pierwszy rząd niekomunistyczny przystąpił do radykalnych reform. Celem było:

stworzenie systemu rynkowego zbliŜonego do modelu,

jaki istnieje w krajach wysoko rozwiniętych.

Twórcy programu (plan Balcerowicza) podjęli decyzję o przeprowadzeniu reform szybko, za
pomocą zdecydowanych działań, aby ukrócić uciąŜliwy okres przejściowy.

Program zawierał dwa rodzaje działań (ogólnie):

a. stabilizacja gospodarki:

zapanowanie nad szalejącą inflacją;

b. przebudowa systemu funkcjonowania gospodarki:

głębokie urynkowienie,
prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych.

W celu a. stabilizacji gospodarki zastosowano rozwiązania:

a. rygorystyczna polityka budŜetowa:

wzmocnienie dyscypliny egzekwowania dochodów budŜetu.
ograniczanie dotacji i ulg podatkowych,
ograniczanie dopłat do eksportu;

b. zliberalizowanie systemu kształtowania cen;
c. deflacyjna polityka dochodowa:

wysoki i progresywne opodatkowanie wzrostu wynagrodzeń powyŜej pewnej centralnie
ustalonej normy;

d. polityka urealnionych stóp procentowych:

kształtowanej stosownie do tempa inflacji,

znaczna redukcja zakresu preferencji kredytowych;

e. wewnętrzna wymienialność złotego i stabilizacja kursu dolara.

W celu b. przebudowy systemu funkcjonowania gospodarki podjęto działania:

a. zniesiono wszelkie formy administracyjnego rozdziału produktów,
b. dokonano istotnej zmiany w stosunkach kredytowych NBP – rząd:

eliminacja nieoprocentowanych kredytów w NBP;

c. zliberalizowano handel zagraniczny;
d. zapoczątkowano proces demonopolizacji i dekoncentracji gospodarki;
e. zapoczątkowano operację prywatyzacji sektora państwowego, zwłaszcza w handlu i

budownictwie;

wprowadzenie elementów rynku kapitałowego;

g. zapoczątkowano przebudowę systemu podatkowego.

Bilans przebiegu realizacji programu gospodarczego:

stłumienie hiperinflacji w drodze terapii szokowej,

zrównowaŜenie rynku dóbr konsumpcyjnych, zaopatrzeniowych i inwestycyjnych =>
rynek lepiej zaopatrzony i bardziej ucywilizowany,

wprowadzenie wewnętrznej wymienialności złotego, który dzięki temu jest pieniądzem
prawdziwym na polskim rynku,

dynamiczny rozwój sektora prywatnego i jego aktywności gospodarczej,

p. bezrobocie,
q. zjawisko korupcji,
r.

sprzedaŜ majątku państwa ze szkodą dla skarbu państwa.

Uszczegółowienie programu w dwu kategoriach:

A. stosunki własnościowe:

Celami przemian w tym zakresie są:

podniesienie efektywności działania przedsiębiorstw i całej gospodarki;

uruchomienie procesu budowy rynku kapitałowego, bez którego trudno sobie wyobrazić
gospodarkę rynkową;

zdecydowanie „odpaństwowienie” gospodarki i Ŝycia społecznego;

upowszechnienie własności wśród szerokich warstw społeczeństwa.

Nurty w procesie przekształceń własnościowych:

a. prywatyzacja:

rozszerzenie sektora prywatnego, aby do roli marginesowej doszedł do pozycji dominującej

w gospodarce;

cztery ścieŜki, metody prywatyzacji:

prywatyzacja kapitałowa – eksponowana w planie Balcerowicza, polega na bezpośrednim
(bez likwidacji) przekształceniu istniejącego przedsiębiorstwa państwowego w
jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, a następnie na emisji i sprzedaŜy akcji (lub
udziałów) tej spółki róŜnym nabywcom: pracownikom, drobnym akcjonariuszom,
nabywcom większych pakietów akcji i nabywcom zagranicznym; kosztowna, bo trzeba
dobrze wycenić wartość majątku przedsiębiorstw,

prywatyzacja likwidacyjna – likwidacja przedsiębiorstwa państwowego w celu sprzedaŜy
całości lub wyodrębnionych części jego mienia, wniesienia tego mienia do spółki lub
przekazania przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania osobom fizycznym lub prawnym;
dokonywana nieraz w formie leasingu, dzierŜawy z ulgowym oprocentowaniem kredytu
przeznaczonego na pokrycie niespłaconej części majątku;

prywatyzacja załoŜycielska (promocyjna) – tworzenie i rozwój nowych przedsiębiorstw
prywatnych; od niej zaleŜy najczęściej stopień demonopolizacji gospodarki i uruchamianie
mechanizmów wzrostu gospodarczego;

prywatyzacja powszechna (masowa) – przyspieszona prywatyzacja, np. rozdanie udziałów

obywatelom, następował czas swego rodzaju zamroŜenia papierów wartościowych i po
dwóch latach mogły te papiery mogły być swobodnie na rynku obracane; potem koncepcja

zastąpiona została przez pomysł taniego wykupu (np. do 20% przeciętnego miesięcznego
wynagrodzenia);

reprywatyzacja – zwrot majątku dawnym właścicielom; gdy wywłaszczenie nastąpiło z
naruszeniem obowiązującego prawa (domy poniemieckie to teŜ swego rodzaju mienie
państwowe);

c. komercjalizacja przedsiębiorstw państwowych – uwolnienie przedsiębiorstwa od nadzoru

administracji państwowej i postawienie w sytuacji zbliŜonej do sytuacji przedsiębiorstwa
prywatnego; bardzo trudna do realizacji.

B. system pienięŜno-kredytowym:

W latach 1989 i 1990 wprowadzano program stabilizacyjny. Miał na celu:

•

wygaszenie hiperinflacji;

•

zrównowaŜenie gospodarki;

•

przywrócenie pieniądzu właściwe funkcje w gospodarce.

W polityce monetarnej głównym zabezpieczeniem tego programu była kontrola podaŜy pieniądza,
jaką realizowano przez:

d. utrzymanie realnej dodatniej stopy procentowej;
e. zakaz pokrywania deficytu budŜetu emisją pieniądza;
f.

ograniczenie kredytu refinansowego (kredytu udzielanego bankom handlowym przez bank
centralny);

g. politykę rezerw obowiązkowych;

a jeśli te środki zawiodą, to:

h. racjonowanie kredytów.

WaŜne elementy przywracania roli pieniądza w gospodarce:

wprowadzenie wewnętrznej wymienialności złotego;

zastosowanie polityki stałego kursu walutowego.

Wprowadzenie radykalnej polityki gospodarczej spowodowało recesję w gospodarce
(zmniejszenie zatrudnienia, spadek produkcji itp.).

Działania dostosowujące systemu pienięŜno-kredytowego do gospodarki rynkowej:

b. tworzenie rynku pienięŜnego i kapitałowego;

wprowadzono na początku l. 90 bony skarbowe i pienięŜne NBP – stały się instrumentem
oddziaływania banku centralnego na podaŜ pieniądza, a przez to na płynność finansową
banków handlowych; operacje na bonach moŜna uznać za początek operacji na otwartym
rynku;

d. rozpoczęcie działalności rynku papierów wartościowych – w Polsce od 1990, w niewielkim

zakresie;

e. reforma zasad funkcjonowania i struktury sektora bankowego – odejście od

charakterystycznego dla gospodarki centralnie planowanej modelu monobanku; stworzenie
modelu dwupoziomowego: bank centralny – banki komercyjne; zapewnienie konkurencji
między bankami, zachowanie przez państwo minimum kontroli nad systemem pienięŜno-
kredytowym;

przekształcenie roli NBP w typowy bank centralny – bank emisyjny, decydujący o podaŜy
pieniądza w obiegu;

stworzenie instytucji samorządności bankowej (np. Związek Banków Polskich), z których
inspiracji powołano Krajową Izbę Rozliczeniową, która ma wpływ na zwiększenie szybkości i
skuteczności rozliczeń międzybankowych.