p r a k t y k a m e d y c z n a
Przewodnik
Lekarza
58
Jest to zatem zjawisko psychoso-
matyczne, w którym oprócz wra¿e-
nia zmys³owego (element somatycz-
ny) istnieje spostrze¿enie bólu (ele-
ment poznawczy) oraz towarzysz¹ce
mu uczucie przykroœci (element
emocjonalny) [2].
Z praktycznego punktu widzenia
wa¿na jest analiza reakcji cz³owieka
cierpi¹cego na ból. Mo¿na w niej
wyodrêbniæ sk³adowe: somatyczn¹
(miêœniow¹, wegetatywn¹, hormonal-
n¹), behawioraln¹ (zachowania nasta-
wione na usuwanie lub ³agodzenie
bólu) oraz psychiczn¹ [3].
Reakcjê psychiczn¹ na ból dzieli
siê z kolei na:
3 reakcjê poziomu progu czucia
bólu,
3 na poziomie progu tolerancji bólu.
Przez próg czucia bólu rozumie
siê najmniejsze natê¿enie bodŸca,
które powoduje œwiadome odczuwa-
nie bólu. Próg ten jest doœæ stabilny
i stosunkowo ma³o indywidualnie
zró¿nicowany.
Z kolei próg tolerancji bólu
oznacza najwiêksze natê¿enie bólu,
które cz³owiek cierpi¹cy okreœla ja-
ko jeszcze do zniesienia. WartoϾ te-
go progu jest bardzo zmienna i zale-
¿y od wielu czynników, w tym
zw³aszcza od aktualnego stanu emo-
cjonalnego [4, 5].
Reakcja emocjonalna na ból za-
le¿y zatem przede wszystkim od ob-
róbki poznawczej. Sk³ada siê na ni¹
z jednej strony wyobra¿enie przy-
czyny bólu (znany mechanizm, np.
kolka brzuszna wywo³uje mniej ne-
gatywnych emocji ni¿ ból serca gro-
¿¹cy zawa³em) – z drugiej strony re-
akcja na ból zale¿y tak¿e od ogólnej
oceny wartoœciuj¹cej (ból goj¹cej siê
rany jest lepiej znoszony ni¿ ból
skojarzony z niszczeniem cia³a przez
nowotwór).
Reakcja emocjonalna na ból zale-
¿y tak¿e od stopnia skupiania na nim
uwagi. Im bardziej cz³owiek jest
skoncentrowany na bólu, tym wyda-
je siê on silniejszy.
Próg tolerancji bólu obni¿a siê
zatem wyraŸnie pod wp³ywem nega-
tywnych uczuæ, przera¿aj¹cych wy-
obra¿eñ, negatywnej oceny warto-
œciuj¹cej oraz wzmo¿onego skupia-
nia uwagi.
Stwierdzenie ww. zale¿noœci in-
spiruje do poszukiwania sposobów
usuwania bólu za pomoc¹ œrodków
psychologicznych lub farmakolo-
gicznych maj¹cych na celu m.in.
podwy¿szenie progu tolerancji bólu.
Naj³atwiej mo¿na to osi¹gn¹æ, sto-
suj¹c odpowiednie metody nasta-
wione na usuwanie przykrych reak-
cji emocjonalnych. W praktyce
oznacza to koniecznoœæ usuwania lê-
ku, przygnêbienia – rzadziej roz-
dra¿nienia i z³oœci.
Trzeba pamiêtaæ, ¿e lêk – jako re-
akcja na zagro¿enie – szczególnie
czêsto skojarzony jest z ostrym bó-
lem o du¿ym nasileniu. Lêk wystêpu-
je wówczas zarówno w czasie trwa-
nia bólu, jak i póŸniej – w formie
tzw. leku antycypacyjnego, wyra¿a-
j¹cego siê lêkowym oczekiwaniem
na kolejny nawrót bólu. Przygnêbie-
nie wi¹¿e siê raczej z bólem przewle-
k³ym i czêsto jest skojarzone z po-
czuciem bezradnoœci, beznadziejno-
œci i rezygnacji, a jeœli bólowi
towarzyszy ograniczenie sprawnoœci
ruchowej – z poczuciem ciê¿aru dla
otoczenia. Rozdra¿nienie, z³oœæ po-
jawia siê niekiedy jako reakcja po-
przedzaj¹ca stan przygnêbienia i jest
wyrazem buntu oraz braku wewnêtrz-
nej zgody chorego na swoj¹ sytuacjê.
W³aœciwie prowadzona terapia po-
winna zatem poza typowym lecze-
niem przeciwbólowym korzystaæ
z mo¿liwoœci ³agodzenia lub usuwa-
nia ww. uczuæ. Spoœród œrodków
przeciwlêkowych jako szczególnie
skuteczne wymieniæ nale¿y niektóre
pochodne benzodiazepinowe, np. Mi-
dazolam 2 razy 1/2 tabl. a` 7,5 mg (lek
bardzo szybko i krótko dzia³aj¹cy),
Lorazepam (2 razy 1 mg) lub Broma-
zepam (2 razy 1,5 mg – oba leki
o œrednim okresie pó³trwania) lub naj-
d³u¿ej dzia³aj¹cy – Clonazepam (ze
wzglêdu na dodatkowe dzia³anie na-
senne nale¿y go podawaæ w ma³ych
dawkach – 0,25 lub 0,5 mg).
Nale¿y przy tym pamiêtaæ, ¿e ww.
leki po stosowaniu np. 2–3 mies. mo-
g¹ spowodowaæ uzale¿nienie, st¹d
te¿ nie powinno siê ich podawaæ cho-
rym przez d³u¿szy czas.
W sytuacji, gdy w stanie psychicz-
nym pacjenta dominuje z³oœæ i roz-
dra¿nienie, bardzo pomocne okazuj¹
siê inne pochodne benzodiazepinowe:
medazepam, signopam lub clorazepa-
te dipotassium. Leki te maj¹ s³abe
dzia³anie przeciwlêkowe, okazuj¹ siê
natomiast skuteczne w ³agodzeniu na-
piêcia i poprawiaj¹ nastrój.
W przypadku wyraŸnych obja-
wów depresji, wywo³anej przewle-
k³ym bólem sposób postêpowania
Krystyna de Walden-Gałuszko
Psychologiczne
aspekty bólu
Ból to zjawisko złożone i w każdym okresie historycznym
bardzo różnie interpretowane. Dawniej uważany był za fe-
nomen czysto psychiczny: uczucie nie mające niemal związ-
ku z ciałem, później wraz z rozwojem neuroanatomii i neu-
rofizjologii zaczęło przeważać stanowisko inne – równie
skrajne. Ból postrzegano wówczas wyłącznie w kategoriach
doznania zmysłowego, związanego jedynie z ciałem. W mia-
rę pogłębiania wielodyscyplinarnych badań zmienił się spo-
sób rozumienia bólu. Obecnie, zgodnie z definicją Między-
narodowego Towarzystwa Badania Bólu określa się ból jako
przykre zmysłowe i emocjonalne odczucie, towarzyszące
istniejącemu lub zagrażającemu uszkodzeniu tkanki, lub
odnoszone do takiego uszkodzenia [1].
