Poznań 2008
OCENA ZAWARTOŚCI CHLORKÓW
I TWARDOŚCI WODY RÓŻNEGO POCHODZENIA
W ASPEKCIE JEJ PRZYDATNOŚCI DLA
POTRZEB PRZEMYSŁU SPOŻYWCZEGO
CHEMIA ŻYWNOŚCI
II ROK WNoŻiŻ
STUDIA NIESTACJONARNE
Autorzy opracowania:
dr inż. Dorota Piasecka-Kwiatkowska
dr inż. Bożena Stasińska
dr inż. Magdalena Zielińska-Dawidziak
2
Woda jest jednym z najważniejszych składników środowiska, w którym żyje człowiek.
Stanowi główny składnik ilościowy pożywienia, jest także niezbędnym czynnikiem
umożliwiającym przebieg wszystkich procesów życiowych. Z wodą człowiek pobiera
niektóre składniki mineralne, potrzebne do normalnego rozwoju organizmu, np. jod czy fluor.
Niedobór tych składników w wodzie może powodować zaburzenia w funkcjonowaniu
organizmu. Zanieczyszczenia wody związkami szkodliwymi, np. niektórymi metalami
ciężkimi może być przyczyną wielu chorób.
Najważniejszym parametrem określającym skład chemiczny wody jest twardość.
T
WARDOŚCIĄ WODY
NAZYWA SIĘ WŁAŚCIWOŚĆ WODY
,
POLEGAJĄCĄ NA
ZUŻYWANIU PEWNYCH ILOŚCI MYDŁA BEZ WYTWARZANIA PIANY
.
P
OWODUJĄ JĄ
ROZPUSZCZONE W WODZIE SOLE WAPNIA I MAGNEZU
.
W
YSTĘPUJĄ ONE BĄDŹ TO JAKO
WODOROWĘGLANY
Ca(HCO
3
)
2
i Mg(HCO
3
)
2
,
BĄDŹ TEŻ JAKO CHLORKI
,
SIARCZANY
,
AZOTANY I KRZEMIANY WAPNIA I MAGNEZU
.
T
WARDOŚĆ PRZEMIJAJĄCA
(węglanowa) spowodowana jest obecnością w wodzie
wodorowęglanów, które podczas gotowania przechodzą w obojętne, nierozpuszczalne
węglany.
T
WARDOŚĆ STAŁĄ
(niewęglanowa) wywołują pozostałe po zagotowaniu wody siarczany,
chlorki, azotany i krzemiany wapnia i magnezu.
T
WARDOŚĆ OGÓLNA WODY
=
T
WARDOŚĆ STALA
+
T
WARDOŚĆ PRZEMIJAJĄCA
Twardość wody wyrażana jest w różnych jednostkach:
stopnie twardości - w krajach UE powszechnie przyjmuje się, że miarą twardości
wody jest stopień niemiecki. l°n odpowiada 10 mg CaO w l dm
3
wody.
miligramorównowaźniki wapnia i magnezu w l dm
3
wody (mval/ dm
3
)
ppm - obowiązująca w Ameryce, odpowiada liczbie l mg CaCO
3
w l dm
3
wody; jest to
jednostka umowna.
Wszystkie wody naturalne zawierają większe lub mniejsze ilości chlorków. Chlorki
zawarte w wodzie mogą pochodzić z gruntu, z pokładów naturalnych soli oraz
zanieczyszczeń ściekami lub różnymi odpadkami pochodzenia zwierzęcego.
Chlorki pochodzące z gruntu niezanieczyszczonego lub pokładów soli, których ilość
w wodzie jest dla danego terenu i pokładu wodonośnego stała, nazywamy chlorkami
3
normalnymi. Wyraźne odchylenia od normalnych świadczą o dopływie wody z innych
pokładów lub o dopływie ścieków. Zazwyczaj w przypadku zanieczyszczenia chlorkom
towarzyszą znaczne ilości związków azotowych.
W wodzie chlorki występują w postaci jonów pochodzących z dysocjacji najczęściej
występującego w wodzie chlorku sodowego, chlorku potasowego i chlorku wapnia.
Według wymagań sanitarno-higienicznych zawartość chlorków w wodzie do picia nie
powinna przekraczać
250 mg/dm
3
.
Oznaczanie chlorków oparte jest na metodach strąceniowych. W surowcach
i produktach spożywczych określa się ich zawartość wagowo lub objętościowo metodami
argentometrycznymi:
metodą Mohra (bezpośrednią) w produktach, których roztwory są bezbarwne lub jasno
zabarwione, np. woda, sok jabłkowy, truskawkowy, a także w mleku i jego przetworach
oraz w pieczywie.
metodą Volharda (pośrednią) w produktach zawierających barwniki antycyjanowe.
WYBRANE
WSKAŹNIKI
JAKOŚCI
WODY
W PRZEMYŚLE SPOŻYWCZYM
Podstawą systemu kontroli jakości wody jest ustalenie najwyższych dopuszczalnych
stężeń (NDS) dla wybranych wskaźników. W Polsce warunki, jakim powinna odpowiadać
woda do picia i na potrzeby gospodarcze, określone są w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia
z dnia 13 marca 2007 roku. Zgodnie z tym rozporządzeniem woda nie powinna zawierać
substancji szkodliwych dla zdrowia lub wskazujących na jej zanieczyszczenie, ani
składników wpływających ujemnie na jej smak, zapach lub barwę oraz powodujących
zmętnienie. Z uwagi na to, że praktycznie każda woda zawiera pewne ilości substancji
niepożądanych, w rozporządzeniu podano szczegółowo ich najwyższe dopuszczalne
zawartości (Tabela 1). Rozporządzenia tego nie stosuje się do naturalnych wód mineralnych,
wód źródlanych, wód stołowych oraz wód leczniczych dla których wymagania określają
odrębne przepisy opisane w Ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 roku o bezpieczeństwie
żywności i żywienia. Zgodnie z tym Rozporządzeniem
naturalna woda mineralna oznacza
wodę podziemną wydobywaną otworami naturalnymi lub wierconymi, różniąca się od wody
4
przeznaczonej do spożycia przez ludzi pierwotną czystością pod względem chemicznym
i mikrobiologicznym oraz charakterystycznym stabilnym składem mineralnym, a także
właściwościami mającymi znaczenie fizjologiczne, powodującymi korzystne oddziaływanie
na zdrowie. Raz do roku w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia Główny Inspektor
Sanitarny podaje wykaz wód uznanych jako naturalne wody mineralne wraz z zawartością
charakterystycznych składników mineralnych w litrze wody. Jednocześnie przekazuje
każdorazowo Komisji Europejskiej informację o uznaniu lub uchyleniu uznania wody, jako
naturalnej wody mineralnej. Oznakowania wód przeznaczonych do spożycia przez ludzi,
niebędących naturalnymi wodami mineralnymi, nie może wprowadzać konsumenta w błąd
informacjami, które sugerowałyby, że woda ta jest naturalną wodą mineralną,
w szczególności nie może zawierać oznaczenia ”naturalna woda mineralna”.
Naturalna woda źródlana oznacza wodę podziemną wydobywaną otworami naturalnymi
lub wierconymi, pierwotnie czystą pod względem chemicznym i mikrobiologicznym,
nieróżniącą się właściwościami i składem mineralnym od wody przeznaczonej do spożycia
przez ludzi, określonymi w przepisach ustawy z dnia 7 czerwca 2001 o zbiorowym
zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzeniu ścieków.
Woda stołowa oznacza wodę źródlaną, do której dodano naturalną wodę mineralną lub sole
mineralne zawierające co najmniej jeden składnik mający znaczenie fizjologiczne, taki jak:
sód, manez, wapń, chlorki, siarczany, wodorowęglany, węglany.
5
Tabela 1
Niektóre wybrane warunki organoleptyczne i fizyko-chemiczne jakim powinna odpowiadać woda do picia i na
potrzeby gospodarcze (zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 13 marca 2007 roku).
Wskaźnik
Nazwa substancji
Jednostka
miary
Najwyższa dopuszczalna zawartość lub
przedział
Organoleptyczne:
Barwa
mg/dm
3
15
Odczyn
pH
6,5-9,5
Mętność
NTU
1
Twardość (CaCO
3
)
mg/dm
3
60-500
Zapach
-
naturalny, akceptowalny nieuciążliwy zapach
chloru
Zawiesiny, organizmy wodne martwe i
żywe, plamy oleju itp.
niewidoczne w szklanych naczyniach
Chemiczne:
Amonowy jon (NH
4
+
)
mg/dm
3
0,5
Arsen (As)
mg/dm
3
0,01
Azotany (NO
3
-
)
mg/dm
3
50
Azotyny (NO
2
-
)
mg/dm
3
0,5
Bromiany
mg/dm
3
0,025
Chlorki (Cl)
mg/dm
3
250
Chlor wolny (Cl
2
)
mg/dm
3
0,3
Chrom (Cr)
mg/dm
3
0,05
Cyjanki wolne (CN
-
)
mg/dm
3
0,05
Fluorki (F
-
)
mg/dm
3
1,5
Formaldehyd
µg/dm
3
50
Glin (Al)
mg/dm
3
0,2
Kadm (Cd)
µg/dm
3
5
Mangan (Mn)
mg/dm
3
0,05
Miedź (Cu)
mg/dm
3
2
Nikiel (Ni)
mg/dm
3
0,02
Ołów (Pb)
mg/dm
3
0,025
Rtęć (Hg)
mg/dm
3
0,001
Selen (Se)
mg/dm
3
0,01
Siarczany (SO
4
)
mg/dm
3
250
Sód (Na)
mg/dm
3
200
Srebro (Ag)
mg/dm
3
0,01
Żelazo (Fe)
mg/dm
3
0,2
Suma wielopierścieniowych
węglowodorów aromatycznych
µg/dm
3
0,1
Suma pestycydów
µg/dm
3
0,5
6
WODA W PRZEMYŚLE SPOŻYWCZYM
Woda używana w przemyśle spożywczym musi odpowiadać wymaganiom stawianym
dobrej wodzie do picia. Wymagania te zależą od przerobu i rodzaju otrzymywanego produktu
oraz celu, jakiemu ma służyć. Inne wymagania stawiane są zatem wodzie używanej
bezpośrednio do przerobu, inne natomiast używanej do mycia, zasilania kotłów, urządzeń
chłodniczych itp.
WODA UŻYWANA DO CELÓW POŚREDNICH
WODA KOTŁOWA
Woda kotłowa powinna charakteryzować się:
• jak najmniejszą skłonnością do tworzenia kamienia kotłowego i mułu
• nie powinna działać korodująco na ściany kotła
• nie powinna być źródłem zanieczyszczenia pary.
WODA DO MYCIA NACZYŃ I POMIESZCZEŃ
Woda używana do mycia naczyń i pomieszczeń powinna być bezbarwna,
przezroczysta, bez obcych zapachów, nie zawierać związków szkodliwych dla zdrowia (ołów,
arsen itp.), jak również związków, które mogłyby wpłynąć na zmianę i pogorszenie się
właściwości produkowanych wyrobów. Woda ta musi być kontrolowana pod względem
mikrobiologicznym.
WODA UŻYWANA DO CELÓW BEZPOŚREDNICH
PRZEMYSŁ KROCHMALNICZY
W przemyśle krochmalniczym woda jest używana do ekstrakcji skrobi z miazgi
ziemniaczanej, w tzw. procesie ekstrahowania i rafinacji krochmalu. Duże znaczenie ma
wtedy twardość przemijająca. Stwierdzono bowiem, że woda o dużej twardości przemijającej
wpływa na lepkość kleików skrobiowych uzyskiwanych z krochmalu. Obecność żelaza w tej
wodzie powoduje ciemne zabarwienie krochmalu.
7
Tabela 2. Normy dla wody stosowanej w produkcji krochmalu
Twardość przemijająca
3°-4°n.
Twardość ogólna
9°-12° n.
Fe
1-1,5 mg/dm
3
SO
3
(H
2
SO
4
)
60 mg/dm
3
Cl
-
60 mg/dm
3
NH
3
0 mg/dm
3
N
2
O
3
0 mg/dm
3
N
2
O
5
0 mg/dm
3
H
2
S
0 mg/dm
3
Utlenialność
10 mg KMnO
4
/dm
3
Sucha pozostałość po odparowaniu wody
400-600 mg/dm
3
PRZEMYSŁ CUKROWNICZY
Jakość wody używanej do celów bezpośrednich ma również w tym przemyśle duże
znaczenie, zarówno dla prawidłowego przebiegu samego procesu, jak i dla jakości cukru.
Zanieczyszczenia wody substancjami organicznymi może doprowadzić do rozwoju
w dyfuzorach znacznych ilości mikroorganizmów, wpływających niekorzystnie na przebieg
procesu dyfuzji (tworzą inwert, substancje śluzowate, gumy alkohol, CO
2
, metan, wodór
itp.). Natomiast zbyt duża ilość substancji mineralnych utrudnia proces gotowania soku,
krystalizację cukru oraz zwiększa ilość soli mineralnych w gotowym produkcie. Woda
w cukrownictwie powinna być miękka. Większa zawartość soli potasowych i sodowych oraz
azotanów utrudnia krystalizację cukru, a siarczany utrudniają proces rafinacji. Sole żelaza
i manganu zwiększają zawartość soli mineralnych w cukrze oraz jego ciemne zabarwienie.
PRZEMYSŁ SŁODOWNICZY
Woda używana do procesów słodowania zarówno w gorzelnictwie, jak i browarnictwie
powinna odpowiadać cechom dobrej wody do picia. Do zalewania ziarna jest pożądana woda
o znacznej twardości węglanowej. Obecność wodorowęglanów powstrzymuje proces
ekstrakcji substancji barwnych ziarna, natomiast obecność jonów wapnia sprzyja kiełkowaniu
ziarna. Wysoce szkodliwe są większe ilości żelaza (5-10 mg/dm
3
), które wytrąca się z wody
w postaci wodorotlenku żelaza, który z kolei adsorbuje się na powierzchni ziarna, powodując
ciemnienie wyprodukowanego z niego słodu. Połączenie żelaza z garbnikami słodu nadaje
piwu cierpki smak, zmienia jego barwę i powoduje zaburzenia procesu fermentacji.
8
PRZEMYSŁ GORZELNICZY
Woda stosowana w przemyśle gorzelniczym powinna być przezroczysta, bezbarwna,
bezwonna, dobra w smaku, nie powinna dawać osadów ani zawierać zawiesin,
zanieczyszczeń organicznych i drobnoustrojów. Woda do przygotowania drożdży powinna
zawierać wszystkie składniki mineralne, potrzebne do prawidłowego rozwoju drożdży. Do
składników tych należą Ca, K, Mg oraz w małych ilościach Fe, Mn. Brak w wodzie choćby
jednego z wymienionych składników powoduje niekorzystne zmiany w rozwoju komórek
drożdżowych.
Miękka woda powoduje degenerację drożdży. Niewskazana jest również duża
zawartość CaSO
4
, gdyż utrudnia on w pewnym stopniu proces scukrzania skrobi
i fermentacji alkoholowej.
Tabela 3. Norma dla wody stosowanej w gorzelnictwie
Twardość ogólna
16°n.
Cl
-
30 mg/dm
3
SO
3
(H
2
SO
4
)
80 mg/dm
3
Fe
15 mg/dm
3
NH
3
Ślady
N
2
O
3
0 mg/dm
3
N
2
O
5
30 mg/dm
3
H
2
S
0 mg/dm
3
Utlenialność
10mg KMnO
4
/dm
3
Sucha pozostałość (110°C) po odparowaniu
500-600 mg/dm
3
PRZEMYSŁ BROWARNICZY
W produkcji piwa woda ma podstawowe znaczenie, gdyż jest głównym jego
składnikiem. Wartość smakowa piwa zależy w dużej mierze od składu chemicznego użytej
wody. Woda używana w tym przemyśle powinna charakteryzować się średnią twardością.
Duże znaczenie mają węglany i siarczany zawarte w wodzie oraz ich wzajemny stosunek do
siebie. Zwiększona zawartość dwuwęglanów obniża kwasowość brzeczki. Obecność
w wodzie siarczanu wapnia wpływa na podniesienie kwasowości brzeczki i zacieru, dlatego
zawartość węglanów i siarczanów w użytej wodzie powinna być mała. Bardzo niepożądanym
składnikiem wody jest żelazo. Większe jego ilości (powyżej 5 mg/dm
3
) powodują zaburzenia
9
w fermentacji brzeczki oraz przyczyniają się do pogorszenia właściwości organoleptycznych
piwa. Obecność natomiast chlorku sodowego sprzyja klarowaniu się piwa oraz nadaje
gotowemu produktowi łagodny smak („zaokrągla" smak piwa).
W czasach, gdy metody korekty jakości wody, jakie są dziś do dyspozycji, nie były
jeszcze znane, woda warunkowała powstanie określonego typu piwa. Tak powstały słynne,
znane dziś typy piwa jasnego i monachijskiego dolnej fermentacji. Cechy charakterystyczne
wód, na bazie których te piwa powstały, różnią się nieraz bardzo istotnie. Wody
w Monachium, Londynie czy Dublinie cechuje wysokie stężenie soli głównie węglanów
i z tego powodu najlepiej nadają się do produkcji piw ciemnych o pełnym słodkawym
smaku. Węglany dobrze neutralizują duży wzrost kwasowości, jaki występuje przy
zacieraniu słodów ciemnych. Natomiast woda dortmundzka zawiera zarówno węglany, jak i
siarczany neutralizujące się pod względem kwasowo-zasadowym, co sprzyja produkcji piw
jasnych mocnych. Całkiem inna jest woda w Burton on Trent w Anglii. Zawiera ona bardzo
dużo siarczanu wapnia i świetnie nadaje się do produkcji mocnych, pełnych piw jasnych
Bass ale.
Tabela 4. Norma dla wody do produkcji piwa
pH
7,0-8,0
Twardość ogólna
bez konkretnego limitu
Ca
250 mg/dm
3
Mg
22 mg/dm
3
Fe
< 0,1 mg/dm
3
Mn
< 0,05 mg/dm
3
NH
4
0,5 optymalnie 0,05 mg/dm
3
NO
2
-
0,1 mg/dm
3
NO
3
-
11,4 optymalnie < 5,7 mg/dm
3
Cl
-
< 250 mg/dm
3
Siarczany
< 240 optymalnie 150 mg/dm
3
PRZEMYSŁ DROŻDŻOWY
Woda używana do produkcji drożdży powinna mieć właściwości dobrej wody do picia.
Ponieważ drożdże czerpią z wody potrzebne im do rozwoju sole mineralne, woda powinna
zawierać wszystkie kationy niezbędne do prawidłowego ich wzrostu. Kationy te powinny być
10
w takim stężeniu, aby zapewniały drożdżom optymalne warunki wzrostu. Zawartość żelaza
i manganu nie powinna przekraczać 5 mg/dm
3
. Ponadto woda nie powinna mieć
zanieczyszczeń organicznych i produktów ich rozpadu. Utlenialność wody nie powinna być
większa niż 0,5 g tlenu na 100 dm
3
.
PRZEMYSŁ ZBOŻOWY I PIEKARSKI
Woda używana w przemyśle zbożowym powinna odpowiadać warunkom dobrej wody
do picia. Woda do zwilżania i mycia ziarna powinna być wolna od bakterii. Do wyrobu ciasta
musi mieć odpowiednią twardość (12 - 18°n.) ze względu na korzystny wpływ soli wapnia na
tworzenie się elastycznego glutenu.
PRZEMYSŁ MLECZARSKI
Mleczarnie używają do celów bezpośrednich dużych ilości wody. Surowiec tego
przemysłu jest szczególnie podatny na zakażenie bakteriami, dlatego też woda nie może
wykazywać zanieczyszczeń typu bakteryjnego.
Do wyrobu masła nie należy używać wody o zbyt dużej zawartości soli magnezowych,
gdyż nadają one masłu nieprzyjemny, gorzkawy smak. Zawartość tlenku magnezu nie
powinna przekraczać 40 mg/dm
3
. Wysoce niepożądane są zanieczyszczenia wody solami
żelaza. Nawet małe ilości żelaza nadają masłu specyficzny posmak, a oprócz tego
przyspieszają katalityczne procesy utleniania tłuszczów.
PRZEMYSŁ OWOCOWO-WARZYWNY
Woda używana w tym przemyśle powinna mieć właściwości dobrej wody do picia.
W wodzie o twardości powyżej 16°n. nasiona strączkowe nie miękną przy gotowaniu.
Wysoka twardość węglanowa jest szkodliwa, gdyż wpływa ujemnie na kolor warzyw i
owoców. Żelazo i mangan powodują zmianę koloru jasnych konserw warzywnych na szary
lub rdzawy. Poza tym żelazo katalizuje utlenianie witaminy C. Również wyższa zawartość
azotanów (III i V) może stać się powodem zmiany koloru konserw.
11
C
EL ĆWICZENIA
Ocena zawartości chlorków, twardości i pH wody różnego pochodzenia
oraz wskazanie możliwości jej zastosowania w wybranych branżach
przemysłu spożywczego
WYKONANIE ĆWICZENIA
1.
SPRAWDZANIE KWASOWOŚCI
Do zlewki pobrać około 50 cm
3
badanej wody, następnie zanurzyć elektrodę pehametru
i odczytać wynik. Przed kolejnym pomiarem dokładnie osuszyć elektrodę przy pomocy
bibuły filtracyjnej.
2.
SPRAWDZANIE OBECNOŚCI CHLORKÓW
Do probówki pobrać 5 cm
3
badanej wody, zakwasić kwasem azotowym (l kropla)
i dodawać kroplami 10 %-owy roztwór azotanu srebra. W razie obecności chlorków pojawia
się białe zmętnienie lub biały, serowaty osad chlorku srebra. Reakcja ma następujący
przebieg:
3.
OZNACZANIE ZAWARTOŚCI CHLORKÓW METODĄ MOHRA
Zasada oznaczenia
Azotan (V) srebra z jonami chlorkowymi (Cl
¯
) strąca trudno rozpuszczalny w wodzie
chlorek srebra. W roztworze obojętnym w obecności chromianu (VI) potasowego chlorki
początkowo strącają się jako AgCl i gdy zostaną całkowicie wytrącone, dalsze dodawanie
azotanu srebra powoduje powstawanie czerwonego osadu chromianu srebra (Ag
2
CrO
4
), przy
czym powstaje brunatne zabarwienie roztworu. Zmiana zabarwienia roztworu wskutek
powstawania chromianu srebra świadczy o zakończonym miareczkowaniu. Siarkowodór,
siarczki, siarczany i fosforany przeszkadzają w oznaczeniu.
Cl ¯ + Ag
+
AgCl
Ag
+
+ Cl¯
AgCl
2Ag
+
+ CrO
4
Ag
2
CrO
4
12
Odczynniki:
• roztwór 10%-owy chromianu (VI) potasowego.
• roztwór 0,lM AgNO
3
.
W
YKONANIE OZNACZENIA
Do 100 cm
3
wody w kolbie stożkowej dodać l cm
3
10%-owego roztworu K
2
CrO
4
jako
wskaźnika i miareczkować 0,1 M roztworem AgNO
3
. Koniec miareczkowania poznaje się
po wystąpieniu brunatno-czerwonego zabarwienia roztworu.
O
BLICZANIE WYNIKU
:
Zawartość jonów chlorkowych w wodzie oblicza się według wzoru:
X= a ×
×
×
× M
CI
gdzie:
X – zawartość jonów chlorkowych w wodzie (mg/dm
3
)
a - ilość 0,1 M AgNO
3
zużyta do miareczkowania próbki (cm
3
)
M
Cl
-
masa molowa Cl = 35,46
4.
OZNACZANIE TWARDOŚCI OGÓLNEJ WODY
z
UŻYCIEM WERSENIANU SODU
Zasada oznaczenia
Jony wapnia i magnezu tworzą trwałe, barwne kompleksy z kwasem wersenowym (sól
disodowa kwasu etylenodiaminotetraoctowego). Jako wskaźnika używa się czerni
eriochromowej ET, która przy pH ok.10 daje z jonami wapnia i magnezu nietrwałe
kompleksy o barwie fioletowej. Kompleksy z czernią rozkładają się w czasie
miareczkowania kwasem wersenowym, przy czym wapń reaguje przed magnezem.
Odczynniki:
• bufor amoniakalny o pH 10
• wersenian disodowy: 6,65 g C
10
H
14
N
2
Na
2
O
8
×2H
2
O / l dm
3
H
2
O
• roztwór nasycony czerni eriochromowej ET w alkoholu etylowym
13
W
YKONANIE OZNACZENIA
Do 100 cm
3
wody dodać l cm
3
buforu amoniakalnego oraz 5 kropli czerni
eriochromowej i natychmiast rozpocząć miareczkowanie roztworem wersenianu sodu.
Z chwilą
pojawienia się niebiesko-fioletowego zabarwienia wersenian dodawać powoli
kroplami, energicznie mieszając, aż do zmiany barwy na niebieską. Zmiana zabarwienia
z fioletowego na niebieskie świadczy o zakończeniu reakcji.
O
BLICZANIE WYNIKU
Twardość ogólną (T
o
), w stopniach twardości, oblicza się według wzoru:
T
o
=
gdzie:
a – ilość roztworu wersenianu sodu (w cm
3
)
v – ilość próbki wody zużyta do oznaczenia ( w cm
3
)
0,1 – współczynnik przeliczeniowy (1cm
3
wersenianu sodu odpowiada 0,1
o
twardości).
v
a ×
×
×
× 0,1 ×
×
×
× 1000