Błażej Smykowski (2010)
Psychologia rozwoju człowieka – wykłady
M
ATERIAŁ
7:
B
ADANIE ROZWOJU
1.
D
IAGNOZA ROZWOJU
C
EL ANALIZY PSYCHOLOGICZNEJ
Do czego badacz chce dojść w wyniku postępowania diagnostycznego? Czy jego celem jest
zdobycie wiedzy o obserwowanym zjawisku, a więc opisanie tego co ma rzeczywiście miej-
sce, czy zrozumienie mechanizmu zachodzących zmian, a więc ich wyjaśnienie?
L. S. Wygotski (1971, s. 77) formułując kryteria poprawności analizy rozwoju wyższych
form zachowania obok takich postulatów jak to, że powinna ona dotyczyć procesów, a nie
rzeczy - ma ujawniać rzeczywiste stosunki i związki przyczynowo - skutkowe, do których
dochodzi w analizowanym procesie, że powinna realizować zadania wyjaśniające, a nie
opisowe, pisze, że analiza ta powinna być przede wszystkim analizą genetyczną. Oznacza
to, że ma ona odtwarzać wszystkie procesy rozwoju analizowanego zjawiska a więc odkrywać
wszystkie jego formy. Ten postulat zmusza do poszukiwania w badaniu zjawisk psycholo-
gicznych ich wcześniejszych rozwojowo postaci.
O
PIS I WYJAŚNIANIE ZMIANY ROZWOJOWEJ A PRZYJMOWANY MODEL TEORETYCZNY
Przyjmowany model rozwoju jest efektem ideacji
1
, stanowi więc z jednej strony podstawę
projektu badawczego działania, z drugiej sam jest w tym działaniu weryfikowany. Jeżeli mo-
del i działanie nie pozostają ze sobą w opisanej powyżej relacji dochodzi albo do: (1) działań
spontanicznych, bez podstaw teoretycznych, albo do (2) efektu samospełniającego się pro-
roctwa to znaczy potwierdzania własnych założeń.
P
ROJEKTOWANIE POSTĘPOWANIA DIAGNOSTYCZNEGO
Metoda badania naukowego, to system reguł zgodnie z którymi dokonuje się planowania i
prowadzenia badania, zbierania i interpretowania danych, oceny rezultatów.
W badaniach, realizowanych w ramach psychologii rozwoju człowieka do wymogów wyni-
kających z przyjęcia perspektywy rozwojowej dokładają się wymagania wynikające ze specy-
fiki wieku osób badanych. Na ograniczenia w zakresie stosowania poszczególnych metod
badania psychologicznego w wypadku badania małych dzieci wskazuje wiele podręczników
metod badania ich rozwoju (np. Mussen, 1970; Zazzo, 1974). Tego typu badania wymagają
często opracowywania bardzo wymyślnego postępowania łączącego wiele metod w ramach
jednolitej procedury.
P
ROBLEM BADAWCZY
.
Pierwszym zadaniem badacza jest sprecyzowanie nurtującego go problemu
(problemów) dla rozwiązania którego będzie projektował postępowanie badawcze.
N
ARZĘDZIA
.
Drugim zadaniem jest dobór, czy konstrukcja teorii dotyczącej obszaru w którym
został zauważony problem. Teoria stanowi w badaniu (1) narzędzie interpretacji uzyskanych
w jego wyniku danych, poprzez to, że stanowi system twierdzeń dotyczących określonego
obszaru, powiązanych z rzeczywistością poprzez odniesienia do przejawiających się w niej
zjawisk, (2) źródło hipotez badawczych wymagających naukowej weryfikacji.
S
TRATEGIE POSTĘPOWANIA BADAWCZEGO
.
Trzeci krok to opracowanie strategii badania. Wśród
badań realizowanych w ramach psychologii rozwoju człowieka można wyróżnić trzy grupy;
(1) badania opisowe, (2) badania korelacyjne, (3) badania eksperymentalne.
1
Ideacja - termin pochodzący od łacińskiego słowa ideatio oznacza tworzenie pojęć, wyobrażeń; grę wyobraźni.
B
ADANIA OPISOWE
najstarsza metoda, opiera się na
obserwacji, polega na opisie
zjawisk bez poszukiwania
związków między zjawiskami,
prowadzone sporadycznie
szczególnie, gdy badane zjawisko
jest nieznane.
B
ADANIA KORELACYJNE
polega na obserwacji zależności
zmiennych. W ich wyniku określa
się związki między zmiennymi
pod względem kierunku i siły.
B
ADANIA EKSPERYMENTALNE
najbardziej rozpowszechnione w
psychologii rozwoju człowieka.
Pozwalają określać związki
przyczynowo-skutkowe między
zmiennymi. Tu badacz manipuluje
zmienną (wprowadza czynnik wycofuje
go) niezależną obserwując jak zmienia
się zmienna zależna
.
Błażej Smykowski (2010)
Psychologia rozwoju człowieka – wykłady
B
ADANIE ŚLEDZĄCE PRZYSZŁOŚĆ
Prowadzi się rejestr informacji o badanym aż do momentu właściwego badania
B
ADANIA ŚLEDZĄCE PRZESZŁOŚĆ
Przeprowadza się badanie właściwe i szuka się informacji na temat badanego
zgromadzonych w różnej formie wcześniej
B
ADANIA PODŁUŻNE
Związane są z obserwacją wybranej grupy w określonym przedziale czasowym. Śledząc
zachowania tych samych jednostek w różnym wieku unika się zakłóceń wynikających w
oczywisty sposób z różnic między grupami pokoleniowymi. I te badania nie pozostają bez
wad. Przede wszystkim związane jest to z wykruszaniem się grupy badanych oraz inter-
pretacją wzoru zmienności; czy jest ona zdeterminowana przynależnością do grupy poko-
leniowej, czy jest odbiciem bardziej zasadniczych zmian dotyczących rozwoju człowieka
w ogóle.
B
ADANIA POPRZECZNE
(
PRZEKROJOWE
)
To badanie grup różnych ludzi w różnym wieku. Każda grupa i każda osoba w ramach
grupy wiekowej badana jest tylko raz i w ten sam sposób w celu identyfikacji charakteru
tego samego zjawiska np. pamięci. Stwierdzone różnice w poszczególnych grupach wie-
kowych stanowią podstawę wniosków na temat związanych z wiekiem zmian w ramach
badanego zjawiska.
Tego typu badania, choć dają szybkie efekty, często obarczone są błędami. Związek wieku
ze zmianami w ramach badanego zjawiska może okazywać się fałszywy ponieważ różnice
mogą być związane z poziomem wykształcenia, co jak wiadomo silnie związane jest z róż-
nicami pokoleniowymi (starsi mają słabsze wykształcenie). Badania tego typu również nie
prowadzą do rekonstrukcji procesu przekształceń, a jedynie do identyfikacji różnicy mię-
dzy grupami.
B
ADANIA SEKWENCYJNE
Dotyczą równoległej obserwacji co najmniej dwóch grup pokoleniowych na przestrzeni
określonego okresu czasu. W tym wypadku istnieje duża liczba możliwych kombinacji.
Badania ukośne – to badanie kilku grup pokoleniowych w tym samym wieku ale w
różnym czasie.
Badania czsowo-sekwencyjne – to prowadzenie co kilka lat badań przekrojowych.
Badanie pokoleniowo-sekwencyjne – to studia podłużne nad co najmniej dwiema
grupami pokoleniowymi.
Badania przekrojowo-selekcyjne – to badania obejmujące wiele grup wiekowych ma-
jące charakter podłużny.
B
ADANIA MIĘDZYKULTUROWE
Dotyczą np. badania wpływu wzorów kulturowych na dany aspekt funkcjonowania
psychicznego.
B
ADANIA PORÓWNAWCZE
Prowadzi się je, z różnych powodów (1) poszukując genetycznych źródeł zachowań
człowieka, (2) kiedy określonego typu badanie na ludziach byłoby nieetyczne.
2.
T
ECHNIKI ZBIERANIA DANYCH
Techniki obserwacyjne
Prowadzenie dzienniczków obserwacji – obserwacje biograficzne, opisy prowadzone
przez bliskie obserwowanym osoby pozostające z nim w ciągłym kontakcie,
obserwacje anegdotyczne lub usystematyzowane wg z góry ustalonych reguł.
Obserwacja fotograficzna – obserwacja ciągła i nieprzerwana w pewnym odcinku
czasu, dąży się do zanotowania możliwie wszystkiego (obserwacja mikrogenetyczna
zachowanie-sytuacja), na bieżąco często w specjalnie przygotowanych do tego celu
arkuszach (analiza informacji – jakościowa i ilościowa).
Błażej Smykowski (2010)
Psychologia rozwoju człowieka – wykłady
Próbki czasowe – rozbija się obserwację na szereg części (próbek) rozrzuconych w
czasie wg. ustalonego klucza. Reprezentatywność próbek w stosunku badanego
zjawiska zapewnia się poprzez odpowiedni dobór ich liczby, trwania i rozkładu w
czasie.
Próbki zdarzeń – czeka się na określony typ zdarzenia (np. strach) i rejestruje się
zachowania jako funkcję sytuacji.
Bezpośrednia analiza jednostek zachowania się – podział zachowań na jednostki (np.
mycie, jedzenie) i rejestracja ich parametrów (np. moment pojawienia się, czas
trwania, przebieg).
Techniki eksperymentalne
Eksperymenty laboratoryjne – służy przeważnie badaniu elementarnych procesów
psychicznych, czy też wpływ elementarnych czynników (np. wytwarzanie odruchów
warunkowych). Dąży się do pełnej kontroli – standaryzacja badania, a przede
wszystkim eliminacji wpływu badacza (eksponują materiał maszyny, obiektywne
formy rejestracji i analizy uzyskanych danych).
Eksperymenty w warunkach naturalnych – naturalny kontekst, forma i treść badania w
konwencji codziennych form zaangażowania badanego.
Eksperymenty o cechach mieszanych – w warunkach laboratoryjnych ale bodźce
eksponowane są przez eksperymentatora (pytania, instrukcje, materiał) on też
rejestruje często przebieg badania – dodatnie i ujemne efekty żywego kontaktu
społecznego.
3.
E
TYCZNY ASPEKT BADAŃ NAD ROZWOJEM
Nie ma wątpliwości, że badania (zarówno naukowe jak i kliniczne) przynoszą korzyści. Jedne
dostarczają wiedzy naukowej, drugie wiedzy o pacjencie. Jeden i drugi rodzaj wiedzy mogą
stanowić łącznie stanowić podstawę efektywnego działania psychologa praktyka. Zawsze
jednak należy sobie zdawać sprawę że drzemie w nas pokusa posiadania władzy, czy to przez
niezdrowe rozwijanie tendencji do wiedzy, czy to uzyskania wpływu na przebieg zdarzeń.
Samoświadomość tego typu zagrożeń związanych z praktyką psychologiczną doprowadziła
do opracowania Zasad etycznych prowadzenia badań na ludziach opublikowanych w 1982 r.
przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, czy Standardów etycznych dla badań
prowadzonych z dziećmi opublikowanych w 1990r. przez Stowarzyszenie dla Badań nad
Rozwojem Dziecka. Dziecko ze względu na swoją nieświadomość dziejących się w związku z
nim rzeczy i ograniczone szanse obrony, podatność na oddziaływanie różnych czynników
musi stanowić przedmiot szczególnej ochrony. Weryfikacja procedury badania musi dotyczyć
ich etyczności, a więc czy w ich przebiegu nie dochodzi do naruszenia praw dziecka.
Najlepszym zabezpieczeniem przed świadomym, czy nieświadomym zastosowaniem nie-
etycznej procedury badania jest recenzowanie projektów.
Z
ASADA
1.
P
ROCEDURA NIE MOŻE SZKODZIĆ DZIECKU
.
Badanie nie może prowadzić do
wyrządzenia dziecku krzywdy fizycznej czy psychicznej. Ta zasada musi przyświecać
każdemu etapowi badania; od jego projektowania, przez fazę realizacji po opracowanie,
dzielenie się i korzystanie z jego wyników. Jeżeli procedura badania wywołuje w uzasadniony
sposób napięcia, frustracje, silne przeżycia badający zobowiązany jest do opracowania takiej
procedury pracy z dzieckiem w trakcie, czy po przeprowadzeniu badania, aby doprowadzić do
redukcji napięcia, zaspokojenia, „zamknięcia przeżycia”. Zgodnie z tą zasadą diagnosta z
jednej strony musi dążyć do minimalizacji drastyczności procedury badania, a kiedy nie da się
tego uniknąć zaprojektować tylko na tyle trudną sytuację z której będzie w stanie dziecko
wyprowadzić tak, aby dziecko nie miało ani bezpośrednio po badaniu, ani w jakimkolwiek
czasie po nim poczucia doświadczenia jakiejkolwiek krzywdy. Badający musi pamiętać, że
im bardziej badanie może wpływać na dziecko, tym bardziej jest zobowiązany do ochrony
jego interesów i swobód.
Błażej Smykowski (2010)
Psychologia rozwoju człowieka – wykłady
Z
ASADA
2.
Ś
WIADOMA ZGODA
.
Badający musi zrobić wszystko, aby umożliwić dziecku podjęcie w
jakiejś formie decyzji o uczestnictwie w badaniu. Musi stosownie do wieku dziecka
poinformować je o tym co się będzie z nim działo i odpowiedzieć na wszystkie nasuwające
się dziecku pytania. Jeżeli dziecko jest zbyt małe, aby w rozmowie przygotować je do
badania, musi stworzyć warunki, czy wykorzystać momenty w których dziecko nie będzie
przejawiało symptomów niechęci wejścia i pozostawania w sytuacji wytwarzanej badaniem.
W trakcie badania więc, szczególnie kiedy objęte nim jest małe dziecko, psycholog musi być
wrażliwy na wszelkie (werbalne i niewerbalne) przejawy braku jego zgody na to co jest z nim
robione i na tej podstawie podejmować decyzję o kontynuacji lub przerwaniu badania. W
pracy z dziećmi nie dochodzi do w pełni świadomych decyzji o uczestnictwie w badaniu. To
psycholog podejmuje więc decyzję o tym czy ma przyzwolenie dziecka na rozpoczęcie, czy
kontynuowanie badanie czy nie.
Z
ASADA
3.
Z
GODA RODZICÓW
.
W wypadku badania dzieci trzeba uzyskać zgodę (najlepiej na
piśmie) jego rodziców, czy jego prawnych opiekunów. Oznacza to, że muszą oni zostać
poinformowani o wszystkich aspektach badania od których może zależeć ich zgoda, lub jej
brak. Odmowa musi być uszanowana, a brak zgody na badanie nie może narazić rodziców
czy opiekunów na przykrości.
Z
ASADA
4.
Z
GODA INNYCH OSÓB
.
Jeżeli w badaniu dziecka uczestniczą inne osoby, kiedy np.
badane jest dziecko w sytuacji zabawy z rodzicem, czy uczenia się pod kierunkiem
nauczyciela itd., również one muszą wyrazić zgodę na uczestnictwo w badaniu. Oznacza to
jak powyżej poinformowanie o wszystkich aspektach badania, które mogą wpływać na chęć
udziału w nim.
Z
ASADA
5.
W
ZMOCNIENIE
.
Sposoby motywowania dziecka do uczestnictwa w badaniu muszą być
pozytywne i nie mogą zbytnio wykraczać poza te, jakie normalnie stosowane są w stosunku
do dziecka.
Z
ASADA
6.
W
PROWADZANIE W BŁĄD
.
Jeżeli badanie wymaga zatajenia przed badanym, jego
opiekunami, czy współuczestnikami niektórych informacji na jego temat, czy wręcz
wprowadzenia ich w błąd należy po badaniu zastosować środki prowadzące do zrozumienia
przyczyn zastosowania powyższego wybiegu.
Z
ASADA
7.
A
NONIMOWOŚĆ
.
Należy przestrzegać anonimowości uzyskanych informacji i nie
wykorzystywać ich w inny sposób niż ten, na który dostało się zezwolenie.
Z
ASADA
8.
W
ZAJEMNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ
.
Przed badaniem musi być określony zakres
odpowiedzialności wszystkich uczestniczących w jego przebiegu osób. Każda z nich, w
stopniu stosownym do swojego wieku, musi być świadoma konsekwencji niewywiązywania
się z powierzanych jej zadań.
Z
ASADA
9.
N
IEBEZPIECZEŃSTWA
.
Jeżeli badacz uzyska w toku badania informacje świadczące o
tym, że dziecku coś zagraża, musi przedyskutować to z rodzicami lub opiekunami oraz
specjalistami, aby mogli zastosować odpowiednią pomoc.
Z
ASADA
10.
N
IEPRZEWIDZIANE SKUTKI
.
Jeśli procedura badania wywołuje u badanego jakieś
nieprzewidziane skutki badacz musi natychmiast zastosować odpowiednie środki w celu ich
usunięcia i zmienić procedurę.
Z
ASADA
11.
P
OUFNOŚĆ
.
Dane osób uczestniczących w badaniach muszą pozostać anonimowe.
Nawet jeżeli przypadki, czy wyniki badań wykorzystywane są w innych celach niż praca z
klientem jego personalia i wszystkie informacje mogące umożliwić jego identyfikację muszą
pozostać w tajemnicy.
Z
ASADA
12.
I
NFORMOWANIE UCZESTNIKÓW
.
Badacz po zakończeniu badania musi wyjaśnić
wszystkie dotyczące go niejasności. Po opracowaniu wyników ma obowiązek poinformować
o nich uczestników w sposób adekwatny do ich wieku i w stopniu stosownym do wagi jaką
mogą uzyskane wyniki przedstawiać dla nich.
Z
ASADA
13.
O
MAWIANIE WYNIKÓW
.
Należy zachować szczególną ostrożność informując o
wynikach, dokonując ocen czy udzielając porad ponieważ rodzice i dzieci (czy inni
uczestnicy badania) mogą nadawać temu co mówi psycholog znaczenia niezgodne z
właściwym znaczeniem tego o czym jest mowa i niezgodne z rzeczywistymi intencjami
omawiającego wyniki.
Z
ASADA
14.
I
MPLIKACJE WYNIKÓW
.
Badacz musi być świadom społecznych i politycznych
implikacji swoich badań i ich znaczenia dla ludzi. Ta świadomość narzuca na niego
konieczność zachowania ostrożności w prezentowaniu wyników (informacja jako towar).