background image

Wojciech Michera 

DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA? 

O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO 

N a j w i ę k s z y  m i e s z c z u c h znający  k r o w ę  j e d y n i e z 

o b r a z k a  n a  o p a k o w a n i u masła  w i e , że istnieją w  P o l ­
sce  d w i e  o d m i a n y  t y c h zwierząt: czarno-białe i  c z e r ­
w o n e . A przecież, jeśli chcielibyśmy być  p r e c y z y j n i 
t r z e b a  b y zaoponować: o  i l e  k r o w y  p i e r w s z e j  o d m i a n y 
mają rzeczywiście  b a r w ę czarno-białą, to te  d r u g i e są 
n i e  c z e r w o n e  a l e  b r ą z o w e !  W i e l u czytelników  z a p e w n e 
tę sprzeczność  j ę z y k o w ą dostrzegło już wcześniej;  d l a 
nas będzie  p r e t e k s t e m i  p u n k t e m wyjścia do rozważań 
n a d  p e w n y m i  a n t r o p o l o g i c z n y m i  p r o b l e m a m i  b a r w . 

Jeszcze  d o  n i e d a w n a  p o w s z e c h n i e panowała  o p i n i a , 

że  o d c i e n i e  b a r w n e  w i d z i a n e  p r z e z człowieka tworzą 
j e d n o l i t e  k o n t i n u u m ,  d z i e l o n e następnie  n a  k a t e g o r i e . 
Podział  n a  k a t e g o r i e miał  b y ć  p r o c e s e m należącym  w y ­
łącznie  d o  s f e r y  k u l t u r y i zależeć w  g ł ó w n e j  m i e r z e 
o d języka.  P o g l ą d  t e n jest  w y n i k i e m ogólniejszej  p o s t a ­
w y  b a d a w c z e j prezentujących  g o antropologów, a  m i a ­
n o w i c i e  r e l a t y w i z m u  k u l t u r o w e g o .  P o j a w i e n i e się  n a z ­
w y  „ r e l a t y w i z m "  p o w o d u j e  n i e u c h r o n n i e przywołanie  i n ­
n e j —  „ u n i w e r s a l i z m " — i  o t o  m a m y  o b u  a n t a g o n i ­
stów; zmagają się  o n i  o d  d o b r y c h kilkudziesięciu  l a t . 
Są  n a m  o b a j  p o t r z e b n i ,  b y ś m y  m o g l i  l e p i e j określić 

i zrozumieć  c z y m są  k o l o r y i  i c h  k a t e g o r i e . 

Początki  a n t r o p o l o g i i stały  p o d  z n a k i e m  u n i w e r s a ­

l i z m u , a  p r z e d e  w s z y s t k i m  e w o l u c j o n i z m u . Generalną 
zmianę przyniosły  t e d e n c j e  w y p r a c o w a n e przez  j ę z y k o ­
z n a w s t w o amerykańskie  F . Boasa, E.  S a p i r a i  w r e s z c i e 
B .  L .  W h o r f a .  S t w i e r d z o n o ,  w b r e w poglądom  e w o l u c j o -
nistów, że  n i e  i s t n i e j e  t a k i  b y t  j a k  j e d n a „kultura 
l u d z k a " , że  m ó w i ć o  n i e j można wyłącznie  j a k o o  s u ­
m i e poszczególnych  k u l t u r  e t n i c z n y c h , będących  s p e c y ­
f i c z n y m i  s p o s o b a m i  p r z y s t o s o w a n i a się  g r u p  l u d z k i c h do 
w a r u n k ó w środowiskowych.  P o g l ą d  t e n odnosił się w 
g ł ó w n e j  m i e r z e  d o języka,  j a k o tego  e l e m e n t u  k u l t u r y , 
który kształtuje pozostałe.  K o l o r y stały się  u l u b i o n y m 

przykładem relatywistów,  p o k a z y w a n y m  d l a  z i l u s t r o w a ­

n i a tezy o autentyczności każdej z  k u l t u r . 

O  t y m , że poszczególne  k u l t u r y posiadają  o d m i e n n e 

z e s t a w y  k a t e g o r i i  k o l o r ó w  w i e d z i a n o już w  X I X  w . 
P o c z ą t k o w o  i n t e r p r e t o w a n o  t o spostrzeżenie zgodnie z 
d u c h e m  e w o l u c j o n i z m u .  P o t e m  t e same  f a k t y doczekały 
się  i n t e r p r e t a c j i  r e l a t y w i s t y c z n e j .  T ę właśnie  s p o t y k a m y 
w dzisiejszej  p o l s k i e j  l i t e r a t u r z e  a n t r o p o l o g i c z n e j — 
zresztą jeśli  c h o d z i o interesujący  n a s  t e m a t  n a d e r  u b o ­
g i e j  P r z y p a d k i e m  n a który najczęściej powołują się 
relatywiści jest międzykulturowa odmienność  d z i e l e n i a 
z i m n e j części  s p e k t r u m  b a r w n e g o ,  c z y l i  o d c i e n i  z i e l o ­
n y c h i  n i e b i e s k i c h . W  „ s t a n d a r d o w y m języku  e u r o p e j ­
s k i m "  ( n p .  p o l s k i m )  t e n odcień  s p e k t r u m  d z i e l i się  n a 

d w a  k o l o r y :  z i e l o n y i  n i e b i e s k i , podczas  g d y  w i e l e  i n ­
n y c h  j ę z y k ó w  ( n p .  j a k u c k i

2

,  c z y  N a v a j o

3

) cały  t e n 

obszar  b a r w n y  o b e j m u j e jedną  n a z w ą

4

T e n  u g r u n t o w a n y zdawałoby się pogląd  j e d n a k się 

zachwiał.  P i e r w s z e  u d e r z e n i e , niezauważalne,  a l e —  p o z ­

w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze, spadło  n a tę ogólno-
antropologiczną koncepcję ze  s t r o n y  s a m e g o  j ę z y k o ­
z n a w s t w a .  O p o z y c j a generatywistów, z  C h o m s k y ' m  n a 
czele,  w o b e c  d o t y c h c z a s o w e g o  t z w .  j ę z y k o z n a w s t w a  s t r u k ­
t u r a l n e g o , przeciwstawiająca  i n d u k c y j n e m u  z b i e r a n i u 
i  a n a l i z o w a n i u  f a k t ó w  p o s z u k i w a n i e ogólnej zasady  p o ­

zwalającej  n a  g e n e r o w a n i e nieskończonej ilości  p o p r a w ­
n y c h zdań, także  t y c h  n i g d y  n i e  z a r e j e s t r o w a n y c h , była 
r ó w n i e ż opozycją  u n i w e r s a l i z m u  w o b e c  r e l a t y w i z m u . 

R e w o l u c j i w  n a u c e o  k a t e g o r y z o w a n i u  b a r w  d o k o ­

nała  n i e w i e l k a książka  B .  B e r l i n a i P.  K a y ' a Basic 
c o l o r terms  w y d a n a w 1969  r .

5

.  W y w o ł a ł a  o n a  n i e z w y k ł e 

p o r u s z e n i e i  k o m e n t o w a n a była przez  c z a s o p i s m a  r e p r e ­
zentujące  w s z y s t k i e  n i e m a l  n a u k i  h u m a n i s t y c z n e . Z  p e r ­
s p e k t y w y  k i l k u n a s t u  l a t  j a k i e minęły  o d  j e j  u k a z a n i a 
się,  w i a d o m o , że zawierała błędy,  f a k t o g r a f i c z n e i  m e t o ­
dologiczne, skrzętnie  w y c h w y t y w a n e przez  k r y t y k ó w .  C o 
najważniejsze,  b y l i  n i m i również  B e r l i n i  K a y . W  r e ­

z u l t a c i e  t e o r i a — słuszna w założeniach i  u l e p s z o n a w 
szczegółach — zdołała się  o b r o n i ć " . 

Najważniejszą cechą  p r a c  n u r t u zapoczątkowanego 

p r z e z  B e r l i n a i  K a y ' a jest  e w o l u c j o n i z m , a dokładniej 

n e o e w o l u c j o n i z m : zróżnicowany podział  b a r w  n i e jest 
w y n i k i e m  o d m i e n n e g o  ( i  a r b i t r a l n i e określonego)  s p o ­
s o b u  p r z y s t o s o w a n i a się  d a n e j  k u l t u r y  d o środowiska, 
ale świadczy o  r ó ż n y m  s t o p n i u  z a a w a n s o w a n i a w  j e d ­
n o r o d n y m  r o z w o j u  e w o l u c y j n y m .  C z y n n i k i e m  o r g a n i z u ­
j ą c y m tę ewolucję jest  f i z j o l o g i a .  T e n  o s t a t n i  e l e m e n t , 

n i e m i l e być może przez niektórych  w i d z i a n y ,  p o w o d u j e , 
że muszę choć pobieżnie przedstawić  m e c h a n i z m  w i d z e ­
n i a  b a r w . Proponuję też,  b y  c z y t e l n i k  n i e opuszczał  p o ­
święconych  f i z j o l o g i i akapitów —  u n i k n i e w  t e n sposób 
w i e l u nieporozumień;  d l a zachęty mogę dodać, że  z a p r e ­
z e n t o w a n a  t e o r i a różni się znacznie  o d  t e j , którą  p r z e d ­

stawiają podręczniki  s z k o l n e . 

U z n a w a n y  d z i s i a j pogląd  n a  m e c h a n i z m  w i d z e n i a 

k o l o r ó w  p o c h o d z i w  p r o s t e j  l i n i i  o d dwóch powstałych 
w  X I X  w .  t e o r i i —  Y o u n g a - H e l m h o l t z a oraz  H e r i n g a

7

P i e r w s z a  t e o r i a ,  m ó w i ą c a o  t r z e c h  b a r w a c h  p o d s t a w o ­

w y c h i  i c h połączeniach  t w o r z ą c y c h  w s z e l k i e  s p o s t r z e ­
g a n e  o d c i e n i e  c h r o m a t y c z n e ,  o d n o s i się  d o  w i d z e n i a 
ocznego, a dokładniej —  o b r a z u powstającego  n a  s i a t ­
k ó w c e  o k a  ( b i e l jest  t u sumą  k o l o r ó w  c h r o m a t y c z n y c h , 
czerń  b r a k i e m światła).  P o n i e w a ż  j e d n a k ostateczne  w r a ­
żenie  b a r w y  p o w s t a j e w mózgu, ważniejsze jest, co 

dzieje się  d a l e j z  i m p u l s e m  b a r w n y m  w y t w o r z o n y m w 
o k u .  T e n  e t a p jest  z g o d n y z poglądami E.  H e r i n g a :  t r z y 
kanały wiążące siatkówkę z  m ó z g i e m odpowiadają  t r z e m 

w y m i e n i o n y m  p r z e z  n i e g o  p a r o m  k o l o r ó w : białemu i 

c z a r n e m u ,  c z e r w o n e m u i  z i e l o n e m u oraz żółtemu i  n i e ­
b i e s k i e m u .  T e  t r z y kanały  t w o r z o n e są przez  d w a  t y p y 
k o m ó r e k :  a n t a g o n i s t y c z n e i  n i e a n t a g o n i s t y c z n e .  P i e r w ­
sze reagują  n a bodźce o określonej długości  f a l i i  w y ­
wołują wrażenie  b a r w  c h r o m a t y c z n y c h  ( c z e r w o n e j , żół­
t e j ,  z i e l o n e j ,  n i e b i e s k i e j ) .  I c h antagonistyczność polega 
n a  t y m , że  n i e mogą powstawać jednocześnie  d o z n a n i a 
k o l o r ó w  j e d n e j  p a r y  ( n i e  i s t n i e j e  b a r w a  c z e r w o n o - z i e -
l o n a ,  a n i żółto-niebieska).  K o m ó r k i  n i e a n t a g o n i s t y c z n e 
t w o r z ą  w r a ż e n i e  b i e l i i  c z e r n i —  b a r w y te mogą być 

w i d z i a n e jednocześnie  j a k o szarość. 

Ł a t w o ter az określić  n a  c z y m polegają  t r z y  „ w y ­

m i a r y "  k o l o r u , cechy  p o t r z e b n e  d o jego  o p i s u : jasność, 

odcień  c h r o m a t y c z n y i  n a s y c e n i e .  K o m ó r k i  n i e a n t a g o ­
n i s t y c z n e odpowiadają za. określanie jasności, zarówno 
b a r w  a c h r o m a l y c z n y c h  j a k i  c h r o m a t y c z n y c h ,  p o b u d z e ­
n i e  o d p o w i e d n i c h komórek  a n t a g o n i s t y c z n y c h ,  p o j e d y n -

247 

background image

c z y c h  l u b w  o d p o w i e d n i e j  k o m b i n a c j i , określają odcień 
c h r o m a t y c z n y ;  n a s y c e n i e  o d p o w i a d a  p r o p o r c j i między 
światłem białym i  c h r o m a t y c z n y m ,  c z y l i  s t o p n i u  p o ­
b u d z e n i a  j e d n e g o i  d r u g i e g o  t y p u  k o m ó r e k

e

W y n i k a z tego, że  b a r w y  n i e są rzeczywistością  f i ­

zyczną zewnętrzną w  s t o s u n k u do  o b s e r w a t o r a , że bez­
zasadne jest  z a s t a n a w i a n i e się,  j a k  n p .  w y g l ą d a  u l t r a ­

f i o l e t .  U l t r a f i o l e t  n i e jest  k o l o r e m , jest falą fizyczną 
n i e pobudzającą  n a s z y c h organów  w i d z e n i a  b a r w n e g o . 
O b r a z świata w oczach  d a l t o n i s t y nlie jest  o b r a z e m fał­
s z y w y m ,  o d b i e g a  j e d y n i e od  p e w n e j  n o r m y przyjętej 
d l a  g a t u n k u  l u d z k i e g o ,  t a k  j a k  n i e jest fałszywy  o b r a z 
świata  p s a czy  k o n i a , składający się  p o d  w z g l ę d e m  k o ­
l o r y s t y k i wyłącznie z  b i e l i ,  c z e r n i i szarości. 

W s z y s t k i e  k o l o r y ,  j a k i e  z d r o w y człowiek może  d o ­

strzec tworzą  t z w . przestrzeń barwną, przedstawianą 
często w  f o r m i e  k u l i :  j e j  b i e g u n y są zajęte  p r z e z  b i e l 
i czerń, oś  t o  k o l e j n e  s t o p n i e szarości,  p o w i e r z c h n i a  n a ­
t o m i a s t  p o k r y t a jest  b a r w a m i  c h r o m a t y c z n y m i , osiąga­
j ą c y m i największe  n a s y c e n i e  t a m ,  g d z i e  n a j d a l e j  o d 
b i e l i ,  c z e r n i i szarości —  n a  „ r ó w n i k u "  ( o d p o w i a d a  o n 

w zasadzie  t z w .  s p e k t r u m  b a r w n e m u ) . W  t e j  k o n s t r u k ­
c j i  p o j ę c i o w e j  k o l o r y  c h r o m a t y c z n e są  t a k  r o z m i e s z c z o ­
ne, że po przeciwległych  s t r o n a c h (na  „ a n t y p o d a c h " ) 

leżą:  c z e r w i e ń i zieleń oraz żółcień i  b ł ę k i t

e

.  W y o b r a ­

żenie sobie  t a k i e j  p r z e s t r z e n i  b a r w n e j  b a r d z o ułatwi 
n a m  z r o z u m i e n i e  w i e l u  p r o b l e m ó w związanych z  j e j 
k a t e g o r y z o w a n i e m . 

P o w r ó ć m y  j e d n a k już do  s p r a w y badań  n a d  k a t e ­

goryzacją  b a r w .  J e d n y m z  p o d s t a w o w y c h posunięć  B e r ­
l i n a i  K a y ' a było,  z g o d n i e z tytułem  i c h książki,  w p r o ­
w a d z e n i e rozróżnienia między  p o d s t a w o w y m i  ( P N K ) i 

drugorzędnymi  ( D N K )  n a z w a m i kolorów,  o r a z  o d p o w i a ­

dającego  m u rozróżnienia  p o d s t a w o w y c h  ( P K K ) i  d r u g o ­
rzędnych  ( D K K )  k a t e g o r i i kolorów.  Z a s t o s o w a l i  o n i  c z t e r y 

k r y t e r i a określające grupę  p o d s t a w o w y c h  n a z w  k o l o r ó w : 

1.  P N K mają być  j e d n o w y r a z o w e  ( n i e są  n i m i  t e r m i n y 

t a k i e ,  j a k lilaróż,  c i e m n y błękit czy  m o c n a  c z e r w i e ń ) ; 
2.  Z a k r e s y  p r z e s t r z e n i  b a r w n e j , do których odnoszą się 

P N K muszą być rozłączne; 
3.  P N K  n i e mogą wiązać się wyłącznie z określoną 
klasą obiektów,  j a k  n p .  b l o n d ,  g n i a d y  l u b  n a z w y śnie­
g u Eskimosów; 

4.  P N K muszą być  p s y c h o l o g i c z n i e wyróżnione (muszą 
być obecne w świadomości  w s z y s t k i c h członków  d a n e g o 
społeczeństwa,  i c h  o d n i e s i e n i a i okazje użycia muszą 

być  s t a b i l n e , znajdować się muszą też  n a początku  l i s t y 
n a z w  k o l o r ó w  p o d a w a n y c h  p r z e z  i n f o r m a t o r ó w ) .  D N K 
są podrzędne w  s t o s u n k u do  P N K i zawierają się w 
n i c h  ( n p .  g r a n a t jest  r o d z a j e m  k o l o r u  n i e b i e s k i e g o ) .  K a ­

t e g o r i e  b a r w n e są  w y n i k i e m podziału  p r z e s t r z e n i  b a r w ­
n e j . Podział  t e n ,  j a k już  w i e m y , może być w różnych 
k u l t u r a c h różny. Ewolucjoniści (neoewolucjoniśoi)  t w i e r ­
dzą  j e d n a k , że  p o d p o r z ą d k o w a n y  j e s t  o n ogólnej,  u n i ­
w e r s a l n e j zasadzie. 

Wysunięcie  t a k i e g o  t w i e r d z e n i a stało się  m o ż l i w e 

p o odwróceniu  s p o j r z e n i a  n a pojęcie  k a t e g o r i i  b a r w n e j 

(choć  w n i o s k i dotyczą w  p e w n y m  s t o p n i u pojęcia  k a t e ­

g o r i i w ogóle).  R e l a t y w i ś c i określali ją opierając się  n a 
w y z n a c z e n i u  j e j  g r a n i c .  J a k widzieliśmy  n a przykładzie 
porównania języka  N a v a j o i  p o l s k i e g o —  t a k  r o z u m i a n e 

k a t e g o r i e różnią się między sobą. Ewolucjoniści  n a t o ­

m i a s t zwrócili uwagę  n i e  t y l k o  n a  g r a n i c e między  k a ­
t e g o r i a m i , ale  p r z e d e  w s z y s t k i m  n a  p u n k t y  p r z e s t r z e n i 
b a r w n e j , które w procesie  j e j  k a t e g o r y z o w a n i a stawały 

się ośrodkami  t w o r z o n y c h  k a t e g o r i i .  I c h  k o n c e p c j a  z n a ­
lazła całkowite  p o t w i e r d z e n i e w  b a d a n i a c h  p s y c h o l o ­
g i c z n y c h .  N i e można  n a t o m i a s t utrzymać, poglądu  r e l a ­

t y w i s t y c z n e g o o  i s t n i e n i u  t z w . punktów zwiększonej  k o -
dowalności,  u m i e s z c z a n y c h po środku  d a n e j  k a t e g o r i i 
(a więc będących  p o c h o d n y m i  g r a n i c )

1 0

.  K a t e g o r i e  b a r w ­

ne tworzą się  w o k ó ł  w y r ó ż n i o n y c h prototypów, które 
są wspólne całemu  g a t u n k o w i  l u d z k i e m u . Są one łat­

w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej  r o z p o z n a w a n e i  n a ­

z y w a n e — zarówno  p r z e z współczesnych  A m e r y k a n ó w 
j a k i znajdujące się  n a  p o z i o m i e  e p o k i  k a m i e n i a  n o ­

w o g w i n e j s k i e plemię  D u g u m  D a n i , przez dorosłych  j a k 
i  n i e  m ó w i ą c e jeszcze małe  d z i e c i

i

T y m i  p o d s t a w o w y m i  k o l o r a m i  o g n i s k o w y m i , które 

organizują przestrzeń jest oczywiście  z n a n a już  n a m 

szóstka: czerwień, żółcień, zieleń, błękit  o r a z  b i e l i czerń. 
Jeśliby poprosić  s t u  P o l a k ó w  l u b  F r a n c u z ó w  b y  w s k a ­

z a l i  n a j l e p s z y  i c h  z d a n i e m  w z ó r  c z e r w i e n i , a następnie 
zwrócić się z  t y m  s a m y m do,  p o w i e d z m y , Buszmenów 
i Eskimosów, to okazałoby się, że różnice  m i ę d z y j ę z y -

k o w e  n i e są większe niż różnice między  o s o b n i k a m i  j e d ­
nego społeczeństwa. Odmienność polegałaby  n a  t y m , że 
n p .  D u g u m  D a n i całą przestrzeń dzielą  n a  d w i e ,  M u ­
r z y n i ze  ś r o d k o w e j  A f r y k i  n a  t r z y ,  A g u a r u n a z  P e r u 
n a  c z t e r y , większość  I n d i a n  A m e r y k i  P n .  n a pięć,  A r a ­
b o w i e  n a sześć, a  m y  n a jedenaście  p o d s t a w o w y c h 
k a t e g o r i i . Jednakże sześć  g ł ó w n y c h  k o r z e n i określają-
jących  t e n podział jest cechą wspólną. 

B e r l i n ,  K a y i  w i e l u  i n n y c h  t w i e r d z i , że różne  t y p y 

z e s t a w ó w  P K K można nałożyć  n a  s c h e m a t  e w o l u c y j n y , 

odzwierciedlający  r o z w ó j  t e r m i n o l o g i i  b a r w  n a  p r z e ­
s t r z e n i  o s t a t n i c h tysiącleci. 

Z g o d n i e z  t y m poglądem I  e t a p  w p r o w a d z i ł  p o ­

dział  p r z e s t r z e n i  b a r w  n a  d w i e połowy.  J e d n a  z a w i e r a 

b a r w y jasne i ciepłe  ( b i e l , czerwień i żółcień),  d r u g a — 
c i e m n e i  z i m n e (czerń, błękit i zieleń).  K a ż d a  k a t e g o ­
r i a  z a w i e r a  w i e c po  t r z y z sześciu  g ł ó w n y c h  k o l o r ó w 
i każdy z  n i c h może być  t e o r e t y c z n i e  w s k a z y w a n y  j a ­
k o „najlepszy  p r z y k ł a d "  d a n e j  k a t e g o r i i ;  p r a k t y c z n i e , 

w  p i e r w s z e j jest to  b i e l lufo czerwień, a w  d r u g i e j czerń 
lufo  n a j c i e m n i e j s z e  o d c i e n i e zielone  a l b o  n i e b i e s k i e . 
Współcześnie  l u d e m znajdującym się  n a  t y m etapie są 
w s p o m n i a n i  D u g u m  D a n i z  N o w e j  G w i n e i . 

I I etap  t o  w y d z i e l e n i e z  k a t e g o r i i  „ c i e p ł o - j a s n e j " 

czystej  b i e l i .  M a m y więc  t r z y  k a t e g o r i e :  b i e l , czerwień 
z żółcią,  o r a z połączenie czerń-błękit-zieleń. 

I I I  e t a p dopuszcza  d w i e możliwości:  a l b o z  c i e m -

n o z i m n e j  p o ł ó w k i  w y o d r ę b n i a się czerń,  a l b o  ( p r z y p a ­
d e k częściej  s p o t y k a n y ) połączenie czerwień-żółcień  r o z ­

p a d a się  n a  d w a wchodzące w jego skład  g ł ó w n e  k o l o r y . 
W  o b u  p r z y p a d k a c h język znajdujący się  n a  t y m  e t a p i e 
w y r ó ż n i a  c z t e r y  P K K . 

Piąta  k a t e g o r i a  k o l o r u jest osiągana  n a  I V  e t a p i e , 

będącym połączeniem  o b u  w e r s j i  e t a p u  I I I . Przestrzeń 
b a r w n a  d z i e l i się  w ó w c z a s  n a  b i e l , czerń, czerwień, żół­

cień oraz  t z w .  G r u e  ( g r e e n - b l u e ) , kategorię łączącą w 
sobie zieleń i błękit. 

K a ż d y z  c z t e r e c h  p i e r w s z y c h etapów  p o s i a d a co 

n a j m n i e j jedną kategorię „łączoną", zawierającą 2  l u b 
3 z sześciu  g ł ó w n y c h kolorów.  N a z w  t y c h  k a t e g o r i i  n i e 
można dokładnie przetłumaczyć  n a języki  d a l s z y c h  e t a ­

p ó w .  N o w o g w i n e j s k i e  „ m o l a " (biel-czerwień-żółcień)  m o ­

żemy określić  j a k o  b i e l  l u b  j a k o czerwień  j e d y n i e w 
b a r d z o dużym przybliżeniu.  Z n a n e są też kłopoty, z  j a ­
k i m i spotykają się  f i l o l o g o w i e  k l a s y c z n i próbujący  p r z e ­

tłumaczyć  s t o s o w a n e przez  H o m e r a  n a z w y  k o l o r ó w  m o ­
r z a , niektórych  k w i a t ó w i  z i e l o n y c h roślin.  K a t e g o r i a 

G r u e  j e s t związana z  e t a p e m  I V i stąd  s p o t y k a się ją 
najczęściej. 

V  e t a p  p r z y n o s i  z d e k o d o w a n i e  w s z y s t k i c h sześciu 

g ł ó w n y c h  k o l o r ó w odpowiadających sześciu  t y p o m  k o ­
mórek  n e u r o f i z j o l o g i c z n y c h . Dalsze  e w o l u c j a  p o l e g a  n a 

248 

background image

wyodrębnianiu się  t y c h  f r a g m e n t ó w  p r z e s t r z e n i  b a r w ­
n e j , które leżą pomiędzy  p u n k t a m i  o g n i s k o w y m i . 

N a  V I  e t a p i e  w y d z i e l o n y zostaje między czernią 

a  b a r w a m i ciepłymi  k o l o r brązowy. 

N a  V I I  e t a p i e powstają:  k o l o r  r ó ż o w y (między  c z e r ­

wienią a bielą),  f i o l e t o w y (między czerwienią a błęki­
t e m ) , pomarańczowy (między czerwienią a żółcią),  s z a r y 
(między bielą a czernią). Można  p r z e w i d y w a ć , że dalszy 
r o z w ó j będzie polegał  n a zapełnieniu jeszcze  n i e  w y k o ­
r z y s t a n y c h  f r a g m e n t ó w  p r z e s t r z e n i  b a r w n e j ,  n p . między 
błękitem a czernią (obecnie będący jeszcze drugorzędną 
kategorią barwną  g r a n a t ) ,  l u b między zielenią a żółcią. 
T e n  o s t a t n i  p r z y p a d e k  z n a j d u j e  p o t w i e r d z e n i e w  b a ­
d a n i a c h  p s y c h o l o g i c z n y c h  p r z e p r o w a d z o n y c h w  S t a n a c h 

Z j e d n o c z o n y c h . Niektóre z  p o d d a n y c h  t e s t o m osób  o k r e ­
ślały  t e n  k o l o r ,  n a z y w a n y  c h a r t r e u s e , w sposób  a n a l o ­
g i c z n y do  i n n y c h  P K K

  , 2

Dokładne omówienie argumentów przemawiających 

za  t y m , że  p r z e d s t a w i o n y  s c h e m a t  o p i s u j e  n i e  t y l k o 
istniejące obecnie,  s y n c h r o n i c z n e zróżnicowanie, ale 
także  r o z w ó j  e w o l u c y j n y ,  w y m a g a ł o b y osobnego  a r t y ­
kułu. Choć więc zdaję sobie sprawę, że jest  t o  z a g a d ­

n i e n i e mogące zbulwersować czytelników, poprzestanę  n a 
s t w i e r d z e n i u , że w  o b s e r w o w a n y c h obecnie  p r z y p a d k a c h 
k o n t a k t u  l u d ó w  e g z o t y c z n y c h z kulturą europejską  p r z e ­
m i a n y słownika  t e r m i n ó w  b a r w n y c h ,  j a k k o l w i e k  n i e z w y ­
k l e  p r z y s p i e s z o n e , są  z g o d n e z  p r z e d s t a w i o n y m  w y ż e j 
s c h e m a t e m : kategorią  n a j p i e r w przyjętą  p r z e z język, 
n p .  I I I  e t a p u , będzie  k a t e g o r i a właściwa  n i e  V I I  ( e u r o ­
p e j s k i e m u ) , lecz  I V  e t a p o w i

n

.  R ó w n i e ż  p o r ó w n a w c z e 

b a d a n i a  n a d  j ę z y k a m i  p o l i n e z y j s k i m i  w y k a z a ł y , że  s t o ­
pień  r o z p o w s z e c h n i e n i a (więc i dawności) poszczegól­
n y c h terminów  b a r w n y c h  o d p o w i a d a  s c h e m a t o w i  B e r l i ­
n a i  K a y ' a .  P r o c e s  t e n  p o z b a w i o n y jakiegoś  p r z y s p i e s z a ­
jącego  c z y n n i k a ,  j e s t  b a r d z o  p o w o l n y — w  p r z y p a d k u 
j ę z y k ó w  p o l i n e z y j s k i c h  d r o g a od  I I do V  e t a p u  p r z e ­
b y t a została w ciągu  k i l k u tysięcy  l a t .  P o d o b n i e było 
i w  E u r o p i e —  w i a d o m o , że  k u l t u r y  a n t y c z n e j  G r e c j i 
i  R z y m u znajdowały się  n a  e t a p i e  I V (choć  w r a z z ogól­

n y m  r o z w o j e m  k u l t u r o w y m  r o z w i n ę ł y się  t a m  n i e b y ­
w a l e drugorzędne  n a z w y  k o l o r ó w ) . 

P o w r ó ć m y  w r e s z c i e  j e d n a k do  p y t a n i a  p o s t a w i o n e g o 

n a  s a m y m początku: dlaczego  p o l s k i e brązowe  k r o w y 
n a z y w a n e są  c z e r w o n y m i ? W świetle tego co zostało 
już  p o w i e d z i a n e nasz kłopot znalazłby rozwiązanie, jeśli 
dotyczyłby języka z wczesnego  e t a p u  r o z w o j u  P K K — 
brąz (jeśli  n i e jest  b a r d z o  c i e m n y ) należy  w ó w c z a s do 

szerszej  k a t e g o r i i ,  t z w .  m a k r o c z e r w i e n i (czerwień-żółć 
z  p u n k t e m  f o k a l n y m w  c z e r w i e n i ) .  M u r z y n z  K o n g a 
określiłby z pewnością  t y m  s a m y m  t e r m i n e m  ( p o d s t a ­
w o w y m ) i czystą czerwień i  u b a r w i e n i e interesującego 
nas  t u zwierzęcia.  C o zrobić  j e d n a k ,  g d y w języku  p o l ­

s k i m istnieją osobne  p o d s t a w o w e  n a z w y  d l a brązu i  d l a 
c z e r w i e n i ? Nasunąć się może odpowiedź, że  p o p u l a r n a 
„ b a r w n a "  k l a s y f i k a c j a rodzajów  k r ó w  p o c h o d z i z  d a w ­
n y c h czasów,  l u b że słownictwo  l u d u  p o l s k i e g o jest 

słabo rozwinięte. Oczywiście,  o b a rozwiązania  t r z e b a 

odrzucić —  k l a s y f i k a c j a  t a  p o c h o d z i z czasów  n i e z b y t 
odległych, a poza  t y m  w y d a j e  m i się, że w  r ó w n y m , 
a może i  w i ę k s z y m  s t o p n i u jest  s t o s o w a n a  p r z e z  m i e s z ­
kańców  m i a s t niż  w s i . 

Z n a l e z i e n i e  w ł a ś c i w e j  o d p o w i e d z i  w y m a g a  w y j a ś ­

n i e n i a  k i l k u jeszcze,  n i e  o m ó w i o n y c h dotąd  s p r a w .  P r z e ­
de  w s z y s t k i m należy powiedzieć, że osiągnięcie przez 

d a n y  k o l o r  s t a t u s u  P K K  n i e oznacza, że zrównał się 
o n z  i n n y m i  P K K co do ważności  p s y c h o l o g i c z n e j .  M ó ­

w i ł e m już, że można  w y r ó ż n i ć  t r z y  r o d z a j e  p o d s t a w o ­
w y c h  k a t e g o r i i  k o l o r ó w : 
1. Występujące  n a  w c z e s n y c h  e t a p a c h  k a t e g o r i e „łą­

czone"; 

2.  K a t e g o r i e ściśle odpowiadające sześciu  t y p o m  b a r w ­

n y c h komórek  m ó z g o w y c h ; 

3.  K a t e g o r i e  w y p r o w a d z o n e z dwóch  k o l o r ó w  p o p r z e d ­

n i e g o  t y p u , a pojawiające się  n a  e t a p i e  V I i  V I I

1 4

Jeśli  j e d n a k  i n t e r e s u j e nas zróżnicowanie związane 

ze  z n a c z e n i e m  p s y c h o l o g i c z n y m , w  p o d z i a l e  t y m  m o ż e ­
m y 1. i 2.  r o d z a j połączyć.  G ł ó w n ą rolę  o d g r y w a j ą  b o ­
w i e m  t z w .  p u n k t y  f o k a l n e ,  c z y l i „najlepsze  p r z y k ł a d y " 
danego  k o l o r u  ( j a k już  m ó w i ł e m , umysł  l u d z k i za  i c h 

pomocą  t w o r z y całą kategorię  b a r w n ą ;  r e p r e z e n t a c j a 
p o z n a w c z a  n a z w y  k o l o r u  s p e c y f i c z n a jest właśnie  d l a 
j e d n e g o  o d c i e n i a , a  n i e  d l a  w s z y s t k i c h  o d c i e n i , które 
mogą być określone za pomocą  t e j  n a z w y

  1 6

) . W  p i e r w ­

s z y c h  d w ó c h  t y p a c h  P K K  p u n k t y  f o k a l n e odpowiadają 
n a  p o z i o m i e  n e u r o f i z j o l o g i c z n y m  p o b u d z e n i u  j e d n e g o , 
określonego  t y p u komórek.  I n a c z e j rzecz się  m a z  t r z e ­
c i m  r o d z a j e m  P K K .  N a  w y k r e s i e  p r z e d s t a w i a j ą c y m 
f u n k c j o n o w a n i e komórek  w z r o k o w y c h  i c h  p u n k t y  f o ­
k a l n e umieszczone są  m i ę d z y  p u n k t a m i  m a k s y m a l n e g o 
p o b u d z e n i a  p o j e d y n c z y c h  k o m ó r e k —  t a m , gdzie siła 
oddziaływania dwóch spośród  n i c h zrównuje się.  N a 
przykład,  p u n k t  f o k a l n y  k o l o r u pomarańczowego  u m i e s z ­
c z o n y jest w  m i e j s c u , które jest w  r ó w n y m  s t o p n i u 
c z e r w o n e  j a k i żółte,  c z y l i między  p u n k t a m i  f o k a l n y m i 

c z e r w i e n i i  ż ó ł c i

l e

. Oczywiście znaczenie  p s y c h o l o g i c z n e 

tego  t y p u  k o l o r ó w będzie  m n i e j s z e niż  k o l o r ó w dwóch 
p i e r w s z y c h rodzajów (dodać należy, że  n i e mogą w  z a ­
sadzie pojawić się jednocześnie w  j e d n e j  k u l t u r z e  r o ­
dzaje 1. i 3.). 

T a k  w i ę c w języku z  e t a p u  V I I ,  n p .  p o l s k i m , choć 

i s t n i e j e aż 11  P K K ,  s p e c j a l n e znaczenie  m a 6  k o l o r ó w : 
biały,  c z a r n y ,  c z e r w o n y , żółty,  z i e l o n y i  n i e b i e s k i

1 1

.  N a 

t y m  j e d n a k  n i e  k o n i e c . Wśród  t y c h sześciu  p o d s t a w o ­
w y c h  b a r w także  n i e  m a równości. Po  p i e r w s z e  w y r ó ż ­
niają się  d w a  k o l o r y  a c h r o r n a t y c z n e —  b i e l i czerń; 
o b o k  n i c h  c z o ł o w e  m i e j s c e  p r z y p a d a  c z e r w i e n i .  D o p i e r o 

w dalszej kolejności można umieścić  t r z y pozostałe  g ł ó w ­
ne  k o l o r y  c h r o m a t y c z n e . O  t a k i m uporządkowaniu  ś w i a d ­

czą, myślę, nasze  p i e r w s z e  s k o j a r z e n i a  b a r w n e —  c z e r ­

w i e ń zawsze będzie w  n i c h dominować. Co  j e d n a k  w a ż ­

niejsze, taką też kolejność pokazują  w y n i k i badań  t e ­
r e n o w y c h .  D l a przykładu przedstawię krótko  j e d n e z 
n i c h .  P r z e p r o w a d z i ł  j e R.  B o l t o n z  p d .  P e r u wśród  l u d ­

ności  Q u e c h u a i  A y m a r a

, s

.  W y w i a d y dotyczyły  n a z w 

związanych z różnymi  d z i e d z i n a m i życia. Spójrzmy  n p . 
j a k i e g o  t y p u określeń  b a r w n y c h używano w sferze  u p r a ­

w y  p o t a t o .  P r o s t a  l i s t a  n a z w  p o t a t o dała w  s u m i e 914 

(350 różnych) określeń, w  t y m 351  w i ą z a ł o się z  k o l o ­

r a m i .  P r z e w a ż n i e  b y ł y to  P K K , najczęściej: czerwień, 

b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. Szczegółowe  p y ­
t a n i a dostarczyły następujących  w y n i k ó w : w  o d n i e s i e n i u 

do skórki rośliny  s t o s o w a n o najczęściej następujące  n a z ­
w y  k o l o r ó w — czerń,  b i e l , czerwień, żółcień, brąz, sza­
rość, błękit,  f i o l e t , róż, zieleń,  g r a n a t ; w  o d n i e s i e n i u 
do miękiszu —  b i e l , żółcień,  c z e r w i e ń , błękit,  f i o l e t , sza­
rość, zieleń,  i t d . 

W  o d n i e s i e n i u do  h o d o w l i świń używano  m n i e j s z e j 

ilości  n a z w  k o l o r ó w —  n a 21  t y s . słów przypadło  t y l k o 
192, z czego 97,4°/o  t o  P K K . Częstość użycia poszczegól­

n y c h  n a z w jest  p o d o b n a ,  d o m i n u j e trójka  b i e l , czerń i 
czerwień. Jest  t o  w y n i k zaskakujący,  z w a ż y w s z y , że 

przecież  o b i e k t y do  k t ó r y c h odnoszą się  t e określenia 
różnią się  k o l o r y s t y c z n i e .  N i c więc  d z i w n e g o , że w  d o ­
m e n i e  n i e  t a k  s i l n i e  u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością  f i ­

zyczną  s t a t y s t y c z n a siła  t e g o uporządkowania jeszcze 
się zwiększa. W  t e k s t a c h  r y t u a l n y c h  w ś r ó d 65  t y s .  z a ­

r e j e s t r o w a n y c h słów 93 odnosiło się do  k o l o r ó w —  w s z y ­
s t k i e były  P K K .  B a r d z o  p o d o b n e  w y n i k i  u z y s k a n o  a n a ­
lizując pieśni,  o p o w i a d a n i a i słownictwo  h a n d l o w e .  D o ­

dać można, że w  t y c h  d z i e d z i n a c h  w y r a ź n i e j też ujawniły 

249 

background image

się  p e w n e szczegóły —  a n a l i z a  s t a t y s t y c z n a wykazała 

b a r d z o silną zgodność częstości używania poszczególnych 
n a z w  k o l o r ó w z  e w o l u c y j n y m  s c h e m a t e m  B e r l i n a i  К а у ' л 

o r a z kolejnością  w y o d r ę b n i a n i a się  k o l o r ó w . W sposób 
niezagrożony dominują oba  k o l o r y  a c h r o m a t y c z n e oraz 
czerwień  ( l i c z b a  k l a s obiektów do których odnoszono 
c z e r w i e ń była 2,5  r a z y większa niż w  p r z y p a d k u  p o z o ­
stałych  k o l o r ó w ) . Pozostałe  t r z y  k o l o r y są  u s z e r e g o w a n e 
(lecz w sposób już  m n i e j  w y r a ź n y —  t y l k o  s t a t y s t y c z ­
n y ) następująco: żółty,  z i e l o n y ,  n i e b i e s k i . 

Można postawić  p y t a n i e o  p r z y c z y n ę  z a i s t n i e n i a  t a ­

k i e j  h i e r a r c h i i wśród sześciu  p o d s t a w o w y c h  b a r w .  L e c z 
w  t y m krótkim tekście  n i e będę  p r ó b o w a ł  n a  n i e  o d ­
p o w i a d a ć —•  a n i szukając rozwiązania  w e  w ł a ś c i w o ś ­
c i a c h  f i z y c z n y c h  w i d m a świetlnego (uporządkowanie 
b a r w jest w zasadzie  z g o d n e z długością  f a l ) ,  a n i w 

szybkości  p r z e w o d z e n i a  i m p u l s u  b a r w n e g o z  o k a do 

mózgu  ( i m p u l s  c z e r w i e n i  p r z e w o d z o n y jest  n a j s z y b c i e j

1 0

) , 

a n i  n p . w  t y m , że  d w i e  b a r d z i e j  w y r ó ż n i o n e  b a r w y 
c h r o m a t y c z n e  ( c z e r w o n a i żółta) są  b a r w a m i  „ c i e p ł y m i " , 
c z y l i  z w i ą z a n y m i z fazą  p o b u d z e n i a komórek  a n t u g o n i -
s t y c z n y c h , a  d w i e  m n i e j  w y r ó ż n i o n e ,  b a r w y  „ z i m n e " 
( z i e l o n a i  n i e b i e s k a ) z fazą  h a m o w a n i a

  2 3

 — poprzestanę 

n a  s k o n s t a t o w a n i u  f a k t u .  P r z e s t r z e c chcę  t y l k o  p r z e d 

z b y t  p o c h o p n y m  s z u k a n i e m wyjaśnienia w związkach 
k o l o r u  c z e r w o n e g o z  k r w i ą ;  j e j znaczenie  f i z j o l o g i c z n e 

i  w y n i k a j ą c e z  n i e g o znaczenie  k u l t u r o w e jest,  w y d a j e 

m i się, niezależne od  f i z j o l o g i c z n e g o i  k u l t u r o w e g o  z n a ­

czenia  c z e r w i e n i ;  n i e znaczy

7

 to oczywiście, że w  k o n ­

k r e t n y c h  s y t u a c j a c h  k u l t u r o w y c h połączenie  t y c h dwóch 
elementów  n i e  w z b o g a c a ł o  z n a c z e n i a każdego z  n i c h . 

S t w i e r d z e n i e , że  i s t n i e j e  w ś r ó d  b a r w  h i e r a r c h i a  w a ż ­

ności  p s y c h o l o g i c z n e j  n i e  r o z w i ą z u j e  j e d n a k  w s z y s t k i c h 
p r o b l e m ó w .  G d y b y chodziło  w y ł ą c z n i e o opis  p e w n e j 
rzeczywistości  f i z y c z n e j  i n f o r m a t o r z y  s t o s o w a l i b y  o k r e ­

ślenia  p r e c y z y j n e i dokładne.  T o , że  h i e r a r c h i a  t a k a 
mogła się objawić  w s k a z u j e , że  s t o s o w a n i e  t a k i e g o a  n i e 
i n n e g o  n a z e w n i c t w a miało jeszcze  i n n y  c e l . Jest  o n 

szczególnie  w y r a ź n y w  p r z y p a d k u  n a s z y c h  k r ó w .  G d 
n a z e w n i c t w a dotyczącego  r z e c z y w i s t e g o  u b a r w i e n i a  t y c h 

z w i e r z ą t należy  m i a n o w i c i e odróżnić  s y s t e m  k l a s y f i k a ­
c y j n y ,  w y k o r z y s t u j ą c y  n a z w y  k o l o r ó w . 

K a ż d y  s y s t e m  z n a k o w y składa się z dwóch  p o z i o ­

m ó w :  s e m a n t y c z n e g o (głębokiego) i reprezentującego go 
m a t e r i a l n i e  „ f o n o l o g i c z n e g o "  ( p o w i e r z c h n i o w e g o ) . W  n a ­
s z y m  p r z y p a d k u  p o z i o m e m głębokim będzie podział  n a 
d w a  g a t u n k i 'krów.  T a rzeczywistość  s e m a n t y c z n a  m u s i 
być  o d z w i e r c i e d l o n a  f i z y c z n i e . W  j a k i  j e d n a k sposób? 

J e d n o z  p o d s t a w o w y c h założeń  s l r u k t u r a l i z m u  m ó w i o 

t y m , że  z n a k  d o b i e r a n y jest  a r b i t r a l n i e .  L e c z  j a k należy 

t o  t w i e r d z e n i e rozumieć?  J ę z y k o z n a w s t w o  g e n e r a t y w n o -

- t r a n s f o r m a c y j n e  m ó w i , że  s t r u k t u r a  p o z i o m u  g ł ę b o k i e ­

go  j e s t  t r a n s f o r m o w a n a w dowolną strukturę  p o w i e r z c h ­

niową.  T a dowolność jest właśnie ową arbitralnością 
z n a k u

2 1

.  T a sama  s e m a n t y k a może być  t r a n s f o r m o w a n a 

w różne  r e p r e z e n t a c j e  p o w i e r z c h n i o w e ,  n p . w  z d a n i e 

s t r o n y  c z y n n e j i  z d a n i e  s t r o n y  b i e r n e j . 

P r z y p a d e k  d w ó c h  g a t u n k ó w  k r ó w jest  s k r a j n i e  p r o ­

s t y — jest  z w y k ł y m  j e d n o k l a s o w y m  k o d e m o dwóch 

e l e m e n t a c h —• lecz  p e w n e spostrzeżenia  l i n g w i s t y c z n e 
odnoszą się i do  n i e g o . Reprezentację  p o w i e r z c h n i o w ą 
t w o r z y ć mogą różne,  d o w o l n i e  w y b r a n e  z j a w i s k a  f i z y c z ­

na — lecz  p o d  p e w n y m i  j e d n a k  w a r u n k a m i .  P o n i e w a ż 
n a  p o z i o m i e  s e m a n t y c z n y m  o b a  g a t u n k i  t w o r z ą układ, 
p o z i o m  p o w i e r z c h n i o w y  n i e  m o ż e składać się z dwóch 

u p e l n i e niezależnych  j e d n o s t e k . W  n a s z y m  k o n k r e t n y m 

p r z y p a d k u  s e m a n t y k a  t r a n s f o r m o w a n a jest w  d w i e  r e ­
p r e z e n t a c j e . Jedną jest  s y s t e m  n a z w odnoszący się do 

p o c h o d z e n i a  o b u  o d m i a n :  p i e r w s z a jest  n a z y w a n a  h o ­
lenderską,  d r u g a polską.  W a r t o zwrócić uwagę, że  b a r ­
dzo często  l u d z i e z  m i a s t a ,  z w i e d z e n i popularnością 
h o l e i i d e r e k  n a z y w a j ą je  p o l s k i m i ; świadczy  t o o  t y m , 
że  n i k o g o już  n a p r a w d ę  n i e  o b c h o d z i  r z e c z y w i s t e  p o c h o ­

dzenie  g a t u n k u , i że określenia „holenderska",  „ p o l s k a " 
funkcjonują po  p r o s t u  j a k o  d w u e l e m e n t o w y  k o d . Drugą 

reprezentacją  p o w i e r z c h n i o w ą są  k o l o r y . I one,  j a k już 
stwierdziliśmy, w zasadzie  n i e określają  r z e c z y w i s t e g o 

u b a r w i e n i a sierści zwierząt,  a l e tworzą  s y s t e m  k l a s y f i ­
k a c y j n y .  T e o r e t y c z n i e dobór  n a z w  k o l o r ó w mógłby być 
d o w o l n y . Istnieją  j e d n a k oczywiście  o g r a n i c z e n i a .  O g r a ­
n i c z e n i a te istnieją  n a w e t  w t e d y ,  g d y za pomocą  z n a ­
k ó w  b a r w n y c h  o p i s u j e się  z j a w i s k a z  k o l o r a m i  n i e  m a ­

jące  n i c wspólnego —  n p .  c h a r a k t e r człowieka, swobodę 
seksualną,  l u b możliwość  p r z e c h o d z e n i a  p r z e z jezdnię. 

Można  w p r a w d z i e sobie  w y o b r a z i ć , że czerń będzie 

oznaczała  d o b r y  c h a r a k t e r , czerwień pruderyjność a zie­
leń zakaz  p r z e c h o d z e n i a , lecz  t o  n i e  p r z y p a d e k , że  j e s t 
a k u r a t  o d w r o t n i e

2 2

. Jest  j e d n a k zupełnie  n i e  d o  p o m y ­

ślenia,  b y  z a s t o s o w a n e  n a z w y  m o g ł y być  r ó w n i e  d o w o l ­
ne,  g d y  i c h  p r z e d m i o t e m są  z j a w i s k a w  n a t u r a l n y  s p o ­
sób  p o w i ą z a n e z  b a r w a m i . Wskazać  w i ę c można  t r z y 
c z y n n i k i  w p ł y w a j ą c e  n a dobór  k o l o r ó w  w y k o r z y s t y w a ­

n y c h  j a k o  z n a k i : 

1.  P o w i n n y  t o być  P K K ,  n a j l e p i e j czołowa  i c h trójka; 
2.  W y k o r z y s t y w a n e  k o l o r y  p o w i n n y móc za pomocą  w ł a ­

s n y c h  w e w n ę t r z n y c h  o p o z y c j i  ( n p .  k o l o r y  j a s n e — 
c i e m n e , ciepłe —  z i m n e ) odzwierciedlać strukturę 
s e m a n t y k i ; 

3.  W y k o r z y s t a n e  k o l o r y  p o w i n n y  n a w i ą z y w a ć do  r z e c z y ­

w i s t y c h  b a r w  o p i s y w a n e j rzeczywistości. 

W s z y s t k i e  t r z y  p u n k t y zostały w  n a s z y m  p r z y p a d k u 

spełnione.  P a m i ę t a m y , że brąz  z a j m u j e  t e n  f r a g m e n t 
p r z e s t r z e n i  b a r w n e j , który leży między czernią a  b a r ­

w a m i ciepłymi.  M ó g ł  w i ę c zostać podciągnięty  p o d  c z e r ­
wień.  Z w r ó ć m y też  u w a g ę , że w  p r z y p a d k u  k r ó w  c z a r ­
no-białych określenie  i c h  u b a r w i e n i a jest często  r e d u ­
k o w a n e do  n a z w y „czarna".  U p r o s z c z e n i e  t a k i e osłabia 

wartość  n a z w y  j a k o  p r o s t e g o  o p i s u ,  p o p r a w i a  j e d n a k 

j e j wyrazistość  j a k o  b i e g u n a  o p o z y c j i . W  t a k i m ujęciu 

n a z w a —  k r o w a  „ c z e r w o n a "  m a znaczenie  j e d y n i e  j a k o 
p r z e c i w s t a w i e n i e  d o  n a z w y —  „ c z a r n a " , i  o d w r o t n i e . 

K ł o p o t z  n a z w a m i  k r ó w  n i e jest oczywiście  n a j ­

w i ę k s z y m  z m a r t w i e n i e m i  n i e  p r z y s p a r z a  c h y b a  z m a r ­
szczek  n a czole  a n i  l i n g w i s t o m  a n i  h o d o w c o m . Jest  t o 
j e d n a k  b a r d z o pouczający przykład  d l a antropologów. 
P o k a z u j e , że  w i e l e  k w e s t i i z  d z i e d z i n y  a n t r o p o l o g i i 
b a r w , z  k t ó r y m i badacz  s p o t y k a sjq  n a codzień, jest 
b a r d z i e j  s k o m p l i k o w a n y c h , niż się  w y d a j e . 

P R Z Y P I S Y 

1

 Są to  j e d y n i e krótkie  w z m i a n k i , пр.  I .  K u r c z , Ję­

zyk i mowa,  [ w : ] Psychologia, 1979, s.  4 3 8 — 9 

2

  Z o b .  n p . tamże 

3

  Z o b .  n p .  H .  L a n d a r , Laguagc and Culture,  O x f o r d 

1966, s. 49, 227 

4

  D z i w i ć wszakże może, że  b a d a c z e dostrzegający 

różnicę między  d a n y m  j ę z y k i e m  e g z o t y c z n y m a  j ę z y ­

k i e m  e u r o p e j s k i m  n i e  z w r ó c i l i  u w a g i , że  i s t n i e j e  z a s k a ­
kująca zbieżność między  w i e l o m a  n i e - e u r o p e j s k i m i  j ę ­
z y k a m i 

5

  B .  B e r l i n , P.  K a y , Basic  C o l o r Terms: their Uni­

versality and, Evolution,  B e r k e l e y 1969 

0

  D o t y c h c z a s  n a  t e m a t książki  B e r l i n a i  K a y ' a  u k a -

zv.ły się w Polsce  j e d y n i e  w z m i a n k i i  t o w  p r a c a c h 

background image

tłumaczonych z  j ę z y k ó w  o b c y c h .  N i e uwzględniały one 
j e d n a k  d a l s z y c h badań, znacznie modyfikujących począt­

k o w e  s t w i e r d z e n i a . Całą  t q problematykę dokładnie 

o m a w i a m w  n i e o p u b l i k o w a n c j  p r a c y . Zarys antropolo­
gicznej problematyki
  b a r w ,  W a r s z a w a 1981 

7

  I s t n i e j e  o b s z e r n a  l i t e r a t u r a poświęcona  o b u  t y m 

t e o r i o m ; w  c e l u pobieżnego  z a p o z n a n i a się z  n i m i  p o ­

l e c a m  G .  M .  W y b u r n , R.  W .  P i c k f o r d , Zmysły i odbiór 

wrażeń przez czloioieka,  W a r s z a w a 1970 

8

  W e d ł u g R.  L .  D e  V a l o i s ,  G .  H . Jacobs,  P r i m a t e 

color vision, ..Science" 162, 1968, s. 533—40 

9

  U t w o r z e n i e  f o r m y  r z e c z o w n i k o w e j  d l a  n a z w y  k o ­

l o r u  c z e r w o n e g o ,  z i e l o n e g o a  n a w e t żółtego  n i e  s p r a w i a 
kłopotu. Trudnością  n i e do  p o k o n a n i a jest  j e d n a k  k o l o r 
n i e b i e s k i .  U ż y w a n a  f o r m a  „ b ł ę k i t "  n i e jest  n a j l e p s z a , 
o d c z u w a n a jest  r a c z e j  j a k o  r o d z a j  b a r w y  n i e b i e s k i e j niż 
j e j  s y n o n i m .  N i e znajdując  j e d n a k lepszego rozwiązania 

stosuję ją, zastrzegając, że  c h o d z i  m i za  k a ż d y m  r a z e m 

o  s y n o n i m  k o l o r u  n i e b i e s k i e g o 

1 0

  Z o b .  n a  t e n  t e m a t :  E .  H .  L e n n e b o r g ,  C o l o r Na­

ming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-
-Appraisal,
  . . P e r c e p t u a l  a n d  M o t o r  S k i l s " 12, 1961, s. 
375—82; o pojęciu kodowalności  w s p o m i n a  I .  K u r c z , 
op.  c i t . 

1 1

  O s t a t n i a  i n f o r m a c j a  n a  p o d s t a w i e  M .  H .  B o r n -

s t e i n ,  W .  K e s s e n , S.  W e i s k o p f , The Categories of Hue in 
Infancy,
  „ S c i e n c e " 191, 1976, s. 201—202;  p o d s t a w o w e 

b a d a n i a  p s y c h o l o g i c z n e  n a  t e m a t  t w o r z e n i a się  k a t e g o ­
r i i  b a r w n y c h przeprowadziła  E .  R o s c h  ( H e i d e r ) :  E . : R. 
H e i d e r ,  F o c a l  C o l o r  A r e a s and development oj color 
names,
  , , D e v e l o p m e n t a l  P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55; 

Universals in Color Naming and  M e m o r y ,  J o u r n a l of 
E x p e r i m e n t a l  P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 10—20;  E .  H . 
Rosch, On the internal structure of perceptual and se­

mantic categories,  [ w : ] Cognitive development and the 
acquisition of language,
  N e w  Y o r k , 1973,  A c a d e m i c Press, 
s. 111—44 

1 2

 P.  K a y , С.  K .  M c D a n i e l , The linguistic signifi­

cance of the meanings of basic color terms,  . . L a n g u a g e " 
54, 1978, s.  6 1 0 ^ 6 

1 3

  B .  B e r l i n ,  E .  A .  B e r l i n , Aguaruna colors catego­

ries,  „ A m e r i c a n  E t h n o l o g i s t " 2,  n r . 1, 1975, s.  6 1 — 8 7 ; 

zob. też: R.  K u n s c h e l ,  T .  M o n b e r g , 'We don't talk much 
about colour here': a study of colour semantics on 
Bellona Isand,
  , , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42 

1 4

  К .  B .  B r a n s t e t t e r , A reconstruction of proto-po-

lynesian color terminology,  . . A n t h r o p o l o g i c a l  L i n g u i s t i c s " 
19, 1977, s. 1—25 

1 5

  E .  R o s c h , The nature of mental codes for color 

categories, „Journal  o f  E x p e r i m e n t a l  P s y c h o l o g y —  H u ­
m a n  P e r c e p t i o n  a n d  P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312 

l s

  Z o b . P.  K a y , С.  K .  M c D a n i e l ,  o p .  c i t . 

1 7

  P o r .  M .  D u r b i n , Basic terms — off color?,  „ S e -

m i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78;  E . R.  H e i d e r , Universals...; 
A .  V o n  W a t t e n w y l ,  H .  Z o l l i n g e r , Color-term salience 
and neuropsychology of color vision,
  „ A m e r i c a n  A n t h r o ­
p o l o g i s t "  8 1 , 1979, s. 279—88 

1 8

 R.  B o l t o n , Black, white and red all over: the 

r i d d l e  o f  c o l o r term salience,  . . E t h n o l o g y " 17, 1978,

 s. 

287—311 

1 9

  Z o b . G.  M .  W y b u r n , R.  W .  P i c k f o r d ,  o p .  c i t , 

s. 125 

2 0

  Z o b . R.  L .  D e  V a l o i s , G.  H . Jacobs,  o p .  c i t . 

2 1

  Z o b .  N .  R o u w e t , Wprowadzenie do gramatyki ge-

neratywnej,  W r o c l a w 1982, s. 316;  N .  C h o m s k y , Zagad­
nienia teorii składni,
  W r o c l a w 1982,

 s. 179, 184 

2 2

 Wyjaśnienie  t e j nieco, przyznaję,  k o n t r o w e r s y j n e j 

t e z y należy  n i e s t e t y pozostawić do  i n n e j  o k a z j i .  P e w n e 
a s p e k t y  p o r u s z o n e j  t u  p r o b l e m a t y k i  s e m i o t y c z n e j  o m a ­

w i a m dokładniej w tekście  K o l o r y u> procesie symboli-
zacji
  ( w  d r u k u ) 

Aleksander Błachowski 

WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU 

D o  n e k r o l o g u  zami e s z c z one go w  n u m e r z e 3 z 1983  r . 

chciałbym dodać trochę  i n f o r m a c j i . Z  K a z i m i e r z e m  P i e t ­
k i e w i c z e m  p r a c o w a ł e m w  M i n i s t e r s t w i e  K u l t u r y i  S z t u ­
k i , myślę że  G o znałem i rozumiałem.  W i e l e  m u za­
wdzięczam.  Z n a l i go zresztą  w s z y s c y ,  k t ó r y m  b l i s k i e 
były  s p r a w y  s z t u k i  l u d o w e j .  Z n a l i Go urzędnicy i  d z i a ­
łacze  k u l t u r y  w s z y s t k i c h szczebli, był  o b e c n y w środo­

w i s k u  e t n o g r a f ó w i muzeolojjów, zabierał głos  n a  w s z y ­

s t k i c h ważniejszych  k o n f e r e n c j a c h poświęconych  t w ó r ­
czości  l u d o w e j .  O b o k  p r a c y  a d m i n i s t r a c y j n e j i  n a u k o ­
w e j  z aj m owa ł się chętnie  u p o w s z e c h n i a n i e m  w i e d z y o 
sztuce  l u d o w e j w różnych kręgach społecznych pisząc 
artykuły i wygłaszając  p r e l e k c j e . 

Cała droga. Jego życia  o d  w s i  ł o t e w s k i e j ,  p r z e z  s t u ­

d i a  n a  U n i w e r s y t e c i e  W a r s z a w s k i m (1934—1938), pracę 
w  I n s t y t u c i e  B a ł t y c k i m (1938—1939), a  p o  w o j n i e w 
M i n i s t e r s t w i e  K u l t u r y i  S z t u k i (1945—1967) i  P a ń s t w o ­
w y m  M u z e u m  E t n o g r a f i c z n y m w  W a r s z a w i e (1967—1974) 
stanowiła  a m b i t n e  w s p i n a n i e się  p o szczeblach  k a r i e r y 
z a w o d o w e j , zawsze w zgodzie z.  w y z n a w a n y m i ideałami 

służby  p o l s k i e m u społeczeństwu. 

K t o  z n a l  K a z i m i e r z a  P i e t k i e w i c z a bliżej,  n i e  t y l k o 

z  o f i c j a l n y c h spotkań,  t e n  r o z u m i e skąd  p o j a w i a ł się 
w  J e g o  w y p o w i e d z i a c h  t o n  p a t o s u , zwłaszcza  g d y  o k r e ­

ślał  w a g ę jakiejś  s p r a w y w  a s p e k c i e  k u l t u r y  n a r o d o ­

w e j .  A u t o r Kultury  m a t e r i a l n e j Łotwy miał,  j a k  r z a d k o 
k i o ,  p r a w o być  i - u m n . - m  s w n j c j i;u!sko<

!

-i,  b a r d z i e j 

też niż  w i e l u  i s u i y c h  b y ł  w y c z u l o n y на  n i e s i o n e przez 

czas zagrożenia wartości  k u l t u r a l n y c h  w y t w o r z o n y c h 
p r z e z  p o l s k i  l u d .  D u m ę i  w r a ż l i w o ś ć narodową  o d z i e ­
dziczył  p o  p o k o l e n i a c h  P o l a k ó w  r o z s i a n y c h  n a rubieżach 
d a w n e j  R z e c z y p o s p o l i t e j ,  w t o p i o n y c h w  m a s y obce  e t ­
n i c z n i e ,  p o d d a n y c h  o d d z i a f y w a n i u  i n n y c h  k u l t u r ,  n i e ­
j e d n o k r o t n i e  k r z y w d z o n y c h za  d e m o n s t r o w a n i e polskości, 
a  j e d n a k  w i e r n y c h  j e j do  o s t a t n i e g o  t c h u . 

O j c i e c  K a z i m i e r z a  W ł a d y s ł a w  P i e t k i e w i c z  b y ł  r o b o t ­

n i k i e m  k o l e j o w y m  z m u s z o n y m do  o d b y w a n i a  w r a z z  r o ­
dziną  w ę d r ó w e k w  p o s z u k i w a n i u  p r a c y  n a  s z l a k a c h 

żelaznej  k o l e i  r o s y j s k i e g o  i m p e r i u m .  M a t k a  Z o f i a  p o ­
chodziła z chłopskiej  r o d z i n y .  K a z i m i e r z przyszedł  n a 
świat w mroźny dzień 9  g r u d n i a 1910  r .  n a  s t a c j i  k o ­
l e j o w e j  A l e k s a n d r o w n a koło  P e t e r s b u r g a . W  t y m  m i e ś ­
cie spędził  p i e r w s z j c h jedenaście  l a t życia i zaczął 
uczęszczać do  p o l s k i e j szkoły.  R e w o l u c j ę oglądał i  p r z e ­

ż y w a ł  j a k o  d z i e c k o , często z trwogą oczekujące  p o w r o t u 
do  d o m u któregoś z rodziców.  W i e l e scen oglądanych 
n a  u l i c a c h  P e t e r s b u r g a w  t a m t y c h  l a t a c h , głód,  z i m n o , 
b r a k odzieży, zagrożenie życia i  m i e n i a ,  n a zawsze 
pozostały w  J e g o pamięci. W 1921  r .  P i e t k i e w i c z o w i e 
w y k o r z y s t a l i szansę  r e p a t r i a c j i i  w r ó c i l i  n a  Ł o t w ę  d o 

w s i Rzeżyca.  S y n a posłali do  p o l s k i e j szkoły i  m i m o 

w i e l k i c h  k ł o p o t ó w  m a t e r i a l n y c h zdał maturę w 1931  r . 
P o t e m odbył  o b o w i ą z k o w ą służbę  w o j s k o w ą i rozpoczął 
s a m o d z i e l n e życie. 

Cóż my  d z i s i a j  w i e m y o  P o l o n i i łotewskiej?  K a z i ­

m i e r z  P i e t k i e w i c z  m a r z y ł o Polsce, szukał  d o  n i e j  d r o -

251