„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 
 
 

 

 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

NARODOWEJ 

 

 

 

 
 
 
 

 
Jan Izydor Korzeniowski 
Irena Zimmer-Raducka  

 

 

 

 
Wiercenie otworów strzałowych 711[03].Z2.02 

 
 
 
 
 

 

Poradnik dla ucznia  

 
 
 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 

Wydawca  

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom 2007 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

1

Recenzenci: 
dr inŜ. Józef Parchański 
mgr inŜ. Krzysztof Bobowski 
 
 
 
Opracowanie redakcyjne: 
mgr inŜ. Jan Izydor Korzeniowski 
mgr inŜ. Irena Zimmer-Raducka  
 
 
 
Konsultacja: 
mgr inŜ. Marek Olsza 
 
 
 
 
 
 
 
Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  711[03].Z2.02 
„Wiercenie  otworów  strzałowych”,  zawartego  w  modułowym  programie  nauczania 
dla zawodu górnik odkrywkowej eksploatacji złóŜ. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom. 2007

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

2

SPIS TREŚCI 

 

1.

 

Wprowadzenie 

3 

2.

 

Wymagania wstępne 

5 

3.

 

Cele kształcenia 

6 

4.

 

Materiał nauczania 

7 

4.1.

 

Krótkie i długie otwory strzałowe 

7 

4.1.1.

 

Materiał nauczania 

7 

4.1.2.

 

Pytania sprawdzające 

10 

4.1.3.

 

Ć

wiczenia 

11 

4.1.4.

 

Sprawdzian postępów 

12 

4.2.

 

Wiertarki udarowe pneumatyczne 

13 

4.2.1.

 

Materiał nauczania 

13 

4.2.2.

 

Pytania sprawdzające 

15 

4.2.3.

 

Ć

wiczenia 

16 

4.2.4.

 

Sprawdzian postępów 

16 

4.3.

 

Wiertnice obrotowe 

17 

4.3.1.

 

Materiał nauczania 

17 

4.3.2.

 

Pytania sprawdzające 

18 

4.3.3.

 

Ć

wiczenia 

18 

4.3.4.

 

Sprawdzian postępów 

19 

4.4.

 

Wiertnice udarowo-obrotowe  

20 

4.4.1.

 

Materiał nauczania 

20 

4.4.2.

 

Pytania sprawdzające 

23 

4.4.3.

 

Ć

wiczenia 

23 

4.4.4.

 

Sprawdzian postępów 

24 

4.5.

 

Inne urządzenia do wiercenia długich otworów strzałowych 

25 

4.5.1.

 

Materiał nauczania 

25 

4.5.2.

 

Pytania sprawdzające 

26 

4.5.3.

 

Ć

wiczenia 

26 

4.5.4.

 

Sprawdzian postępów 

27 

4.6.

 

Dokumentacja wierceń 

28 

4.6.1.

 

Materiał nauczania 

28 

4.6.2.

 

Pytania sprawdzające 

28 

4.6.3.

 

Ć

wiczenia 

29 

4.6.4.

 

Sprawdzian postępów 

29 

4.7.

 

Bezpieczeństwo i higiena pracy przy wierceniu otworów strzałowych 

30 

4.7.1.

 

Materiał nauczania 

30 

4.7.2.

 

Pytania sprawdzające 

36 

4.7.3.

 

Ć

wiczenia 

36 

4.7.4.

 

Sprawdzian postępów 

38 

5.

 

Sprawdzian osiągnięć 

39 

6.

 

Literatura 

44 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

3

1.

 

WPROWADZENIE 

 

Poradnik  będzie  Ci  pomocny  w  przyswojeniu  wiedzy  z  zakresu  robót  strzałowych  – 

wiercenie otworów strzałowych.

 

 

W Poradniku zamieszczono: 

1.

 

Wymagania  wstępne,  czyli  wykaz  niezbędnych  wiadomości  i  umiejętności,  które 
powinieneś mieć opanowane, aby przejść do realizacji tej jednostki modułowej. 

2.

 

Cele kształcenia tej jednostki modułowej. 

3.

 

Materiały  nauczania  umoŜliwiające  samodzielne  przygotowanie  się  do  wykonania 
ć

wiczeń  i  zaliczenia  sprawdzianów.  Wykorzystaj  do  poszerzenia  wiedzy  wskazaną 

literaturę,  czasopisma  oraz  inne  źródła  informacji.  Obejmują  one  równieŜ  ćwiczenia, 
które zawierają: 

−−−−

 

opisy materiałów, narzędzi i sprzętu potrzebnych do realizacji ćwiczenia, 

−−−−

 

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonania ćwiczenia, 

−−−−

 

sprawdziany teoretyczne, 

−−−−

 

sprawdziany umiejętności praktycznych. 

4.

 

Ć

wiczenia oraz zestawy pytań sprawdzających Twoje opanowanie wiedzy i umiejętności 

z  zakresu  niniejszego  modułu.  Zaliczenie  ćwiczeń  będzie  dowodem  osiągnięcia 
umiejętności praktycznych określonych w tej jednostce modułowej.  

5.

 

Wykonując  sprawdzian  postępów  powinieneś  odpowiadać  na  pytanie  TAK  lub  NIE, 
co oznacza,  Ŝe  opanowałeś  materiał  albo  posiadasz  jeszcze  luki  w  swojej  wiedzy  i  nie 
w pełni opanowane umiejętności.  
JeŜeli  masz  trudności  ze  zrozumieniem  tematu  lub  ćwiczenia,  to  poproś  nauczyciela 

lub instruktora  o  wyjaśnienie  i  ewentualne  sprawdzenie,  czy  dobrze  wykonujesz  daną 
czynność.  Po  opanowaniu  programu  jednostki  modułowej,  nauczyciel  sprawdzi  poziom 
Twoich  umiejętności  i  wiadomości.  Otrzymasz  do  samodzielnego  rozwiązania  test  pisemny 
oraz  zadanie  praktyczne.  Nauczyciel  oceni  oba  sprawdziany  i  na  podstawie  określonych 
kryteriów podejmie decyzję o tym, czy zaliczyłeś program jednostki modułowej. 
Poradnik  nie  jest  podręcznikiem  zawierającym  kompletną  wiedzę  związaną  z  zawodem 
górnik odkrywkowej eksploatacji złóŜ, lecz tylko jej częścią związaną z techniką prowadzenia 
robót  strzelniczych  w  celu  uzyskania  urobku  i  bloków  skalnych  podlegających  dalszej 
przeróbce bądź obróbce kamieniarskiej. 

Pamiętaj  teŜ,  Ŝe  przedstawiony  tu  wykaz  literatury  nie  jest  czymś  stałym  i  w  kaŜdej 

chwili  mogą  pojawić  się  na  rynku  nowe  pozycje.  Dla  ułatwienia  załączono  do  niniejszego 
Poradnika wykaz tematycznej literatury. 

 

Bezpieczeństwo i higiena pracy 

W  czasie  pobytu  w  pracowni  musisz  przestrzegać  regulaminów,  przepisów 

bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  instrukcji  przeciwpoŜarowych  i  zasad  ochrony  środowiska 
naturalnego, wynikających z charakteru wykonywanych prac. Bezwzględnie będziesz musiał 
przestrzegać przepisów górniczych związanych z wierceniem otworów strzałowych. Przepisy 
te poznasz podczas trwania nauki.  

 
 
 
 
 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

4

 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

Schemat układu jednostek modułowych 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 

7111[03].Z2 

Technika 

strzelnicza 

 

711[03].Z2.02 

Wiercenie 

otworów 

strzałowych 

 

711[03]Z2.01 

Stosowanie 

materiałów 

wybuchowych  

i sprzętu strzelniczego 

 

711[03].Z2.03 
Wykonywanie 

czynności 

strzelniczych 

 

711[03].Z2.04 

Stosowanie 

techniki strzałowej 

poza górnictwem 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

5

2.  WYMAGANIA WSTĘPNE 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

 

−

 

stosować  ogólne  zasady  BHP  w  górnictwie,  ochrony  przeciwpoŜarowej,  ochrony 
ś

rodowiska i zasady udzielania pierwszej pomocy przedlekarskiej, 

−

 

stosować podstawowy sprzęt ochrony osobistej, 

−

 

stosować podstawowe zasady rysunku technicznego, 

−

 

posługiwać się dokumentacją technologiczną oraz normami technicznymi, 

−

 

wykonywać szkice, 

−

 

posługiwać się podstawowymi narzędziami i sprzętem pomocniczym,  

−

 

dobierać narzędzia i przyrządy w zaleŜności od wykonywanej pracy, 

−

 

organizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami ergonomii, 

−

 

wykonywać pomiary podstawowych wielkości elektrycznych, 

−

 

rozpoznawać podstawowe elementy układów elektrycznych i elektronicznych, 

−

 

korzystać z róŜnych źródeł informacji. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

6

3.  CELE KSZTAŁCENIA  

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć: 

−

 

wykonać  krótki  otwór  strzałowy,  posługując  się  pneumatycznymi  wiertarkami 
udarowymi, 

−

 

wykonać czynności pomocnicze przy wierceniu krótkich otworów, 

−

 

wykonać długi otwór strzałowy, posługując się wiertnicą, 

−

 

wykonać czynności pomocnicze przy wierceniu długich otworów, 

−

 

obsłuŜyć  wiertarki,  wiertnice  i  inne  urządzenia  do  wykonywania  długich  otworów 
strzałowych, 

−

 

dokonać analizy wiercenia w róŜnych warunkach górniczo-geologicznych, w porównaniu 
do warunków określonych w dokumentacji strzelania, 

−

 

określić warunki bezpieczeństwa i higieny pracy przy wierceniu otworów strzałowych. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

7

4. MATERIAŁ NAUCZANIA  

 
4.1. Krótkie i długie otwory strzałowe 

 

4.1.1 Materiał nauczania  
 

Definicje: 

Otwór  strzałowy  –  otwór  przeznaczony  do  umieszczenia  w  nim  ładunku  materiału 

wybuchowego. 

Otwór 

wiertniczy 

– 

otwór 

wykonany 

wiertnicą 

w 

celach 

geologicznych, 

hydrogeologicznych lub robót strzelniczych. 

Siatka  otworów  strzałowych  –  rozmieszczenie  otworów  strzałowych  wykonanych 

wiertarkami lub wiertnicami. 

Wiertarka  –  narzędzie  mechaniczne  o  napędzie  elektrycznym,  pneumatycznym 

lub hydraulicznym stosowane do wiercenia otworów w skałach. 

Roboty  wiertnicze  są  w  kopalniach  surowców  skalnych  jednym  ze  źródeł  wysokich 

kosztów  produkcji.  Dlatego  posiadanie  dobrej  wiertnicy,  wydajnej  i  ekonomicznej 
w eksploatacji  jest  troską  zakładów  górniczych.  Szacuje  się,  ze  udział  robót  wiertniczych 
w ogólnych kosztach wytwarzania produktu wynosi aŜ 20–25%. 
 
Krótkie otwory strzałowe 

Za  krótkie  (zwykłe)  otwory  strzałowe  uwaŜa  się  takie  otwory,  których  długość  nie 

przekracza 6 m. Otwory  takie wykonuje się najczęściej wiertarkami ręcznymi. W zaleŜności 
od  podatności  skały  na  wiercenie  wierci  się  otwory  wiertarkami  obrotowymi,  udarowymi 
lub udarowo-obrotowymi. W skałach mocno zwięzłych, jak granit, bazalt, gabro, piaskowiec 
itp.  zwykle  wierci  się  wiertarkami  udarowymi  lub  wiertarkami  udarowo  obrotowymi.  Układ 
otworów strzałowych moŜe być róŜny w zaleŜności od celu strzelania (rys. 1). Dopuszcza się 
róŜne  średnice  otworów  strzałowych.  W  praktyce  wierci  się  krótkie  otwory  o  średnicach  od 
32  do  100  mm.  Kierunek  wiercenia  tych  otworów  nie  jest  dowolny,  lecz  taki,  aby  energię 
detonacji ładunków materiału wybuchowego najpełniej wykorzystać na pracę uŜyteczną.  

Warunkiem poprawnego strzelania jest takie usytuowanie otworów, aby przebiegały one 

prostopadle  do  płaszczyzn  o  zmniejszonej  wytrzymałości  calizny  tj.  prostopadle 
do uwarstwień, szczelinowatości itp. (rys. 1b–k).  

Materiał wybuchowy powinien wypełniać nie więcej niŜ 2/3 długości otworu a przybitka 

1/3  długości.  Rozmieszczenie  ładunku  w  caliźnie  określają  tzw.  geometryczne  parametry 
strzelania,  do  których  zalicza  się  zabiór  i  odległość  między  ładunkami.  Zabiór  jest 
najmniejszą  odległością  od  geometrycznego  środka  ładunku  do  swobodnej  powierzchni, 
oznaczamy go literą – Z (rys. 1a). 

Wiercenie  ręczne  stosuje  się,  gdy  wymagane  objętości  lub  długości  otworów  mogą  być 

małe  lub  gdy  nie  ma  moŜliwości  lub  celowości  wprowadzenia  wiertnic.  W  górnictwie 
odkrywkowym  wykonuje  się  otwory  strzałowe  krótkie  i  o  małych  średnicach,  głównie 
do strzelania:  otworami  zwykłymi,  rozszczepkowego,  szczelinowego,  do  dzielenia  calizny 
skalnej  na  bloki  budowlane  i  kamieniarskie  oraz  do  prac  pomocniczych.  Ręczne  metody 
wiercenia  stosuje  się  równieŜ  w  terenie  trudno  dostępnym  lub  nierównym,  zwłaszcza  przy 
udostępnianiu  nowych  złóŜ  lub  poziomów,  wykonywaniu  dróg  w  skale,  tras  sprzętu 
cięŜkiego, usuwaniu tzw. „progów” lub przy robotach strzałowych wtórnych i pomocniczych. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

8

.

 

Rys. 1.  Najczęściej  spotykane  przypadki  wiercenia  krótkich  otworów  (wymiary  w  metrach):  a  –  parametry 

krótkiego  otworu  strzałowego,  b  –  otwór  z  poszerzonym  dnem;  c  –  pionowe  otwory  przy  cienkim 
uławiceniu trudnourabialnych skał, d – pionowe otwory w kombinacji z poziomymi, e – poziomy otwór 
przy  pionowo  silnie  spękanej  caliźnie,  f  –  poziomy  otwór  z  poszerzonym  dnem  przy  warstwach 
nachylonych, g – otwór przy warstwach nachylonych, h – otwór z poszerzonym dnem przy warstwach 
nachylonych,  i  –  równoczesne  strzelanie  pionowymi  i  poziomymi  otworami  z  poszerzonym  dnem,  
j  –  poziomy  otwór  z poszerzonym  dnem  w  skałach  słabych,  k  –  pionowy  otwór  przy  poziomych 
grubych warstwach [4, s. 65] 

 

Długie otwory strzałowe 

Wiertarkami  ręcznymi  wierci  się  przewaŜnie  krótkie  otwory  (do  6  m).  Czasem  jednak 

zachodzi  konieczność  wiercenia  dłuŜszych  –  ma  to  miejsce  zwłaszcza  w  wysokich  piętrach 
wyrobisk  przeznaczonych  do  urabiania  bloków.  Wiercenie  ręczne  dłuŜszych  otworów 
wiertarkami  jest  moŜliwe  przy  otworach  pionowych,  gdy  cięŜar  wiertarki  powoduje 
samoczynnie  nacisk  i  gdy  dysponuje  się  odpowiednim  zestawem  Ŝerdzi.  Podstawowym 
jednak  sposobem  wykonania  długich  otworów  strzałowych  jest  odwiercenie  ich  maszynami 
wiertniczymi  (wiertnicami).  Są  to  otwory  o  średnicy  od  80  do  250  mm  i  więcej.  Otwory  te 
wykorzystuje  się  najczęściej  do  strzelania  tak  zwaną  metodą  długich  otworów.  Strzelanie  to 
prowadzi  się  ściśle  wg  dokumentacji  strzelania.  W  dokumentacji  tej  są  określone  długości 
otworów, ich nachylenie w stosunku do urabianego piętra, zabiór, przewiert, siatka otworów, 
kolejność  odpalenia  i  sposób  załadowania  otworów  materiałem  wybuchowym,  a  takŜe 
warunki bezpieczeństwa wykonania roboty strzałowej. 

W  zaleŜności  od  przyjętej  metody  strzelania  otwory  strzałowe  moŜna  wiercić  jako 

pionowe,  poziome  lub  nachylone  (rys.  2).  UłoŜenie  wiertnicy  przy  wierceniu  tych  otworów 
przedstawiono na rysunku 3. 
 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

9

 

Rys. 2.  Typowe  wykonanie  długich  otworów  w  stosunku  do  swobodnych  powierzchni  urabianych  pięter:  

A – otwór i ściana są pionowe, B – ściana nachylona a otwór pionowy, C – otwór nachylony równoległy 
do  powierzchni  ściany,  D  –  dowolne  nachylenie  ściany  i  otworu,  H  –  wysokość  piętra,  L  –  długość 
otworu, 

α

, 

β

 – kąty nachylenia ściany i otworu, l 

p

 – przybitka, l 

pw

 – przewiert, l 

MW

 – długość ładunku 

MW, d – średnica otworu [4, s. 71] 

 

Rys. 3. UłoŜenie prowadnicy wiertnicy: a) wiercenie poziome, b) wiercenie nachylone, c) wiercenie pionowe [13] 

 

Nowoczesne  wiertnice  wyposaŜone  są  w  niezbędne  instrumenty  do  pomiaru  kąta 

ustawienia prowadnicy. Są to przewaŜnie urządzenia elektroniczne z sensorem umieszczonym 
na prowadnicy i ze wskaźnikami odczytu usytuowanymi w kabinie maszynisty wiertniczego. 

Rozpoczęcie  wiercenia  otworu  w  zruszonym  i  popękanym  górotworze  często  nastręcza 

trudności  i  wymusza  wiercenie  nie  tam,  gdzie  wynika  to  z  planowanej  siatki  wierceń,  lecz 
w miejscu  moŜliwie  nienaruszonym.  O  stosowaniu  rodzaju  otworów  wiertniczych,  czy 
pionowych,  poziomych  czy  nachylonych,  decyduje  dokumentacja  strzelania,  kaŜda  z  tych 
metod ma swoje zalety i wady.  

Wiercenie  otworów  nachylonych  wymaga  większej  dokładności  ustawienia  prowadnicy 

wiertnicy.  Im  mniejsza  jest  dokładność  ustawienia  prowadnicy,  tym  większe  jest  ryzyko 
odchylenia  otworów  od  planowanej  linii.  Przy  duŜych  długościach  otworów  odchylenie 
to moŜe  być  znaczne.  Teoretycznie  otwory  nachylone  powinno  się  wiercić  równolegle 
do nachylenia ściany. Istnieją jednak trudności lub prawie niemoŜliwość ustalenia dokładnego 
kąta nachylenia ściany; jest to duŜy problem stosowania otworów nachylonych: 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

10

a)

 

ustalenie  dla  kaŜdego  otworu  nachylenia  stwarza  określone  kłopoty:  ściana  skalna  jest 
popękana,  z  nawisami,  itp.  Wprawdzie  produkowane  są  pochyłomierze  przeznaczone 
do określania kąta nachylenia ściany, ale wobec zmienności jej nachylenia, nierówności, 
trudnego  dojścia  do  górnej  krawędzi  –  pomiary  obarczone  są  błędami  subiektywnymi. 
Zwykle zakłady przyjmują stałe nachylenie wierconych otworów, np. 80 stopni. 

b)

 

na  krótkim  odcinku  ściany  kąt  nachylenia  ulega  zmianie,  naleŜałoby  zatem  w  kaŜdym 
miejscu wiercić pod innym kątem i zmieniać parametry strzelania., co jest niewskazane. 
Wadą otworów nachylonych jest równieŜ to, Ŝe: 

−

 

nachylone otwory muszą być dłuŜsze od pionowych, co wymaga dodatkowego wiercenia 
i ponoszenia kosztów, 

−

 

niekompetentna  załoga  wiertnicy  moŜe  łatwo  nie  dowiercić  lub  przewiercić  otwór,  jeśli 
nie będzie miała dostatecznych informacji o wysokości piętra lub zły nadzór techniczny. 
W  skałach  mających  naturalną  tendencję  do  tworzenia  ścian  pionowych  lub  zbliŜonych 

do pionu (85–90°) oraz w piętrach niskich (do 16 m) moŜna stosować otwory pionowe, które 
upraszczają wiercenie i czynią je tańsze, szczególnie gdy zakład ma wiertnice starego typu. 

Otwory poziome stosuje się rzadko. Powinny być prowadzone wg ścisłej instrukcji i pod 

nadzorem  osoby  dozoru  ruchu.  Poziome  wiercenie  wymaga  podejście  wiertacza 
i usytuowanie  wiertnicy  pod  ścianą.  Sytuacja  taka  stwarza  niebezpieczeństwo  wynikające 
z moŜliwości  oberwania  się  masy  skalnej  lub  odłamków  skalnych  od  ściany  skalnej 
i spowodowania  nieszczęśliwego  wypadku.  Wiercenie  poziomych  otworów  stosuje  się  tylko 
w wyjątkowych sytuacjach. 

Bywa  tak,  Ŝe  kierownicy  robót  strzałowych  niezadowoleni  z  wyników  odstrzału  serii 

otworów  szukają  przyczyny  niepowodzenia  w  jakości  materiału  wybuchowego, 
w prawidłowości  przyjętych  zabiorów,  w  odległościach  między  otworami,  itp.,  nie  wiedząc 
o tym,  Ŝe  przyczynami  są  niedowiercone,  niesprawdzone  otwory  przed  załadowaniem 
materiału wybuchowego i nieskorygowane parametry strzelania. Dlatego teŜ z zasady trzeba 
przeprowadzać  kontrolę  długości  kaŜdego  otworu  i  doprowadzać  do  potrzebnej  długości. 
Ustalona  głębokość  kaŜdego  otworu  powinna  być  podana  do  wiadomości  jeszcze  przed 
rozpoczęciem wierceń, nie tylko osobie dozoru ruchu, lecz takŜe maszynistom wiertniczym.  
 

4.1.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

 

1.

 

Jakie mogą być połoŜenia prowadnicy wiertnicy? 

2.

 

Co to jest siatka otworów? 

3.

 

Według jakiego dokumenty wyznacza się siatkę otworów? 

4.

 

Wiercąc  w  piętrze  o  jednakowej  wysokości,  który  z  otworów  będzie  dłuŜszy:  pionowy, 
czy nachylony? 

5.

 

Jakie są podstawowe róŜnice pomiędzy otworami strzałowymi krótkimi i długimi? 

6.

 

Jakim warunki powinny  być spełnione, aby moŜna było ręczną wiertarką  wiercić długie 
otwory strzałowe? 

7.

 

Z jakimi trudnościami moŜna się spotkać przy wierceniu długich otworów nachylonych? 

8.

 

Co pomaga maszynistom wiertniczym w utrzymani zadanego kąta wiercenia? 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

11

4.1.3. Ćwiczenia 
 

Ćwiczenie 1 

Wykonaj  bez  skali  szkic  siatki  otworów  o  układzie  kwadratowym  o  parametrach:  ilość 

otworów – 15, ilość rzędów otworów – 3, wymiar boku kwadratu a = 3 m, zabiór = 4 m.  
 

Szkic kwadratowej siatki otworów

 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

zdefiniować pojęcie zabioru i siatki otworów, 

2)

 

przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania, 

3)

 

wykonać szkic siatki otworów, 

4)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

5)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

6)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

kalkulator, 

−

 

przybory do szkicowania i pisania, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
Ćwiczenie 2 

Narysuj przekrój krótkiego otworu strzałowego wykonanego w ścianie o wysokości 5 m, 

nachylonej pod kątem 80°. Wielkość zabioru wynosi 2 m. Zaznacz wszystkie parametry tego 
otworu. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

podać definicję przekroju, 

2)

 

przeanalizować kształt ściany eksploatacyjnej, 

3)

 

przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania, 

4)

 

narysować przekrój ściany (piętra), 

5)

 

zaznaczyć parametry otworu, 

6)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

7)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

8)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

rysunek ściany eksploatacyjnej (widok z góry), 

−

 

przybory rysunkowe, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

12

4.1.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)

 

oszacować  długość  otworów  strzałowych  w  zaleŜności  od  kąta 
wiercenia? 

 

 

2)

 

dobrać sprzęt wiertniczy do wykonania otworu długiego i krótkiego? 

 

 

3)

 

przedstawić podział wiertarek oraz ich zastosowanie? 

 

 

 

4)

 

podać warunki wykonywania otworów długich wiertarką ręczną? 

 

 

5)

 

wymienić informacje zawarte w dokumentacji strzelania? 

 

 

 

6)

 

podać warunki poprawnego usytuowania otworów krótkich? 

 

 

7)

 

podać definicję otworów krótkich i długich? 

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

13

4.2. Wiertarki udarowe pneumatyczne 

 

4.2.1. Materiał nauczania  

 

W  górnictwie  odkrywkowym  najbardziej  rozpowszechnione  jest  wiercenie  otworów 

strzałowych sposobem: udarowym i udarowo obrotowym. Najczęściej stosowane są wiertarki 
udarowe.  Zasada  wiercenia  udarowego  polega  na  miaŜdŜeniu  i  odłupywaniu  fragmentów 
skały na dnie wierconego otworu strzałowego. Następuje to pod działaniem ostrza lub ostrzy 
narzędzia  obracanego  o  pewien  kąt  po  kaŜdym  uderzeniu.  Wiertarka  zatem  musi  spełniać 
dwie  funkcje:  przekazać  Ŝerdzi  wiertniczej  energię  uderzenia  oraz  spowodować  obrót  Ŝerdzi 
wiertniczej  o  pewien  kąt  po  kaŜdym  uderzeniu.  Obie  funkcje  wykonywane  są  dzięki 
odpowiedniej  konstrukcji  wiertarki.  WaŜną  częścią  wpływającą  na  sposób  wiercenia  są 
Ŝ

erdzie (rys. 4). Jeśli mamy do czynienia z Ŝerdzią wiertniczą zakończoną koronką – wówczas 

mówimy o wiertle (rys.  5). Wewnątrz wiertła lub Ŝerdzi wiertniczej wykonany jest kanał do 
podawania spręŜonego powietrza lub wody płuczkowej do usuwania zwiercin z dna otworu. 
ś

erdzie  mogą  być  łączone  ze  sobą  połączeniem  gwintowym  przez  tuleję.  KaŜde  łączenie 

powoduje  jednak  zmniejszenie  energii  uderzenia  przekazywanej  z  wiertarki  do koronki  na 
dnie wierconego otworu. 
 

 

Rys. 4. śerdź wiertarki udarowej [3, s. 220] 

 

 

Rys. 5. Wiertła wiertarek udarowych, a) piórkowe, b) sześciokątne; 1 – tylec, 2 – Ŝerdź, 3 – ostrze [3, s. 219] 

 
Najczęściej stosowaną w górnictwie skalnym wiertarką udarowo pneumatyczną jest WUP-22 
(rys.  6),  która  słuŜy  do  wiercenia  otworów  strzałowych  w  skałach  twardych  i  średnio 
twardych,  przy  ciśnieniu  powietrza  spręŜonego  0,4  MPa.  UŜywane  są  równieŜ  wiertarki 
z tłumikiem hałasu (WUP-22T) i wiertarki wyposaŜone w amortyzator drgań (WUP-22AT).  
 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

14

 

Rys. 6. Wiertarka udarowa WUP –22 [13] 

 
Tabela 1. Charakterystyka techniczna wiertarki WUP-22 [13] 

Wyszczególnienie 

Dane 

Masa wiertarki [kg] 

22 

Liczba uderzeń [1/min] 

1950 

Obroty wiertła [ /min] 

200 

ZuŜycie powietrza spręŜonego [m

3

/min] 

3,2 

 

Udoskonaleniem wiercenia udarowego jest wiercenie wiertarkami udarowo-obrotowymi. 

Jest  to  połączenie  zalet  sposobów  obrotowego  i  udarowego.  W  wierceniu  tym  stosuje  się 
harmonijne połączenie jednostajnego i niezbyt szybkiego obrotu wiertła, dość duŜego nacisku 
do  calizny  oraz  szybkich  uderzeń  o  dno  wierconego  otworu.  Warunkiem  poprawnej  pracy 
wiertarek obrotowo-udarowych jest dostosowanie parametrów wiercenia do właściwości skał 
tak,  aby  w  miarę  im  skała  jest  twardsza,  tym  większa  część  pracy  wykonywana  była 
działaniem  udarowym.  W  skale  o  małej  wytrzymałości  na  ściskanie  potrzeba  mniejszych  sił 
docisku oraz większego momentu obrotowego. 

 
Tabela 2. Charakterystyka techniczna wiertarki WOU 22R [13] 

Wyszczególnienie 

Dane 

Masa wiertarki [kg] 

30 

Długość wraz z łącznikiem Ŝerdzi [mm] 

500 

Medium robocze 

Hydral 30 

Ciśnienia zasilania [MPa] 

1,6 

Częstotliwość udarów [1/min] 

3500–3600 

Prędkość obrotowa Ŝerdzi [obr/min] 

0–220 

 

W  procesie  wiercenia  sposobem  obrotowo-udarowym  w  skałach  o  duŜej  zwięzłości 

największe  znaczenie  ma  wartość  siły  osiowej  docisku,  wartość  energii  pojedynczego 
uderzenia  oraz  liczba  uderzeń  przypadająca  na  jeden  otwór.  Zastosowanie  niezaleŜnego 
mechanizmu  obrotów  pozwala  na  racjonalny  dobór  parametrów  wiercenia  dla  określonej 
właściwości  skały.  Konstrukcja  hydrauliczna  mechanizmów  udarów  umoŜliwia  samoczynne 
dostosowanie się  częstotliwości oraz siły uderzenia do twardości wierconej skały. Wiertarka 
moŜe być zasilana z indywidualnego agregatu hydraulicznego. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

15

 

Rys. 7.  Koronki  wierteł  udarowych  i  ślady  ich  pracy  na  dnie  otworu:  a)  jednodłutowa,  b)  krzyŜowa,  

c) w kształcie X, d) jednodłutowa z przestawionymi wkładami, e) dwudłutowa [12, s. 11] 

 

 

 

Rys. 8. Koronki stosowane do wierteł udarowych [3, s. 220] 

 

Do  bezpośredniego  miaŜdŜenia  i  odłupywania  skały  na  dnie  wierconego  otworu  słuŜą 

koronki wiertnicze (rys. 7 i 8). Do wiercenia udarowego uŜywane są róŜne rodzaje koronek. 
Najczęściej  stosowana  jest  koronka  jednoostrzowa.  Rozwinięciem  jej  są  koronki:  krzyŜowa, 
czteroostrzowa, teowa, iksowa i inne. Wszystkie mają wkładki z węglików spiekanych. 
 

4.2.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

 

1.

 

Jakie są rodzaje wierceń uwzględniając konstrukcję wiertarek? 

2.

 

Na czym polega wiercenie udarowe? 

3.

 

Co to są wiertło i Ŝerdź wiertnicza? 

4.

 

Jakie są warunki poprawnej pracy wiertarek obrotowo udarowych? 

5.

 

Jakie są rodzaje koronek? 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

16

4.2.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Z grupy elementów (Ŝerdź, koronka, łącznik, tulejka) utwórz długi przewód wiertniczy. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania, 

2)

 

zorganizować stanowisko pracy, 

3)

 

przygotować materiały i urządzenia, 

4)

 

ustalić kolejność łączenia elementów, 

5)

 

wykonać połączenie elementów, 

6)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

7)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

8)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

9)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

Ŝ

erdź, koronka, łącznik, tulejka, 

−

 

odzieŜ ochronna, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
Ćwiczenie 2  

Z  grupy  10  elementów  wybierz  koronki  stosowane  w  wiertarkach  obrotowych.  Jakie 

cechy pozwoliły Ci rozpoznać i wybrać wskazane koronki. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania, 

2)

 

omówić budowę i zastosowanie przedstawionych koronek, 

3)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

4)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

5)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

koronki, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 

4.2.4 Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)

 

utworzyć  przewód  wiertniczy  dopasowany  do  długości  otworu 
wiertniczego? 

 

 

 

 

2)

 

wykazać róŜnice pomiędzy wiertarką udarowa a udarowo-obrotową? 

 

 

3)

 

odczytać dane techniczne wiertaki? 

 

 

4)

 

omówić budowę wiertarki na podstawie modelu, planszy, wiertarki? 

 

 

5)

 

zmontować wiertło do określonej długości otworu? 

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

17

4.3.  Wiertnice obrotowe 
 

4.3.1.  Materiał nauczania  

 

Oprócz  wiertarek  pneumatycznych  udarowych  wykorzystuje  się  w  górnictwie  równieŜ 

wiertarki  obrotowe.  Podczas  wiercenia  sposobem  obrotowym,  zwiercanie  skały  na  dnie 
otworu  strzałowego  następuje  pod  działaniem  obrotu  narzędzia  oraz  siły  osiowej  wiertarki 
dociskanej  do  dna  otworu.  Na  rysunku  9.  pokazano  wiertarkę  obrotową  ręczną,  stosowaną 
do wiercenia  otworów  strzałowych  w  skałach  plastycznych,  miękkich  (np.  w  glinach, 
skawalonych piaskach, ziemi). 

 

Rys. 9.  Widok wiertarki ręcznej do wiercenia sposobem obrotowym oraz Ŝerdzi wiertniczych: a) z wymiennym 

raczkiem, b) dzielona [13] 

 

Nacięcia  spiralne  na  Ŝerdzi  usuwają  z  otworu  zwierciny  podczas  wiercenia.  Elementem 

skrawającym  jest  raczek  z  krawędziami  tnącymi  zbrojonymi  płytkami  z  węglików 
spiekanych.  Siła  osiowa  docisku  potrzebna  do  wiercenia  jest  wywierana  ręcznie  przez 
wiertacza. Wiertarka ma napęd elektryczny. W górnictwie odkrywkowym wiertarki obrotowe 
są stosowane wyjątkowo rzadko. 

Na  podobnych  zasadach  działają  wiertnice  stosowane  w  górnictwie  odkrywkowym. 

MoŜna  nimi  wiercić  otwory  o  średnicy  od  20  do  250  mm.  RóŜnią  się  między  sobą 
mechanizmem  obrotu,  a  zwłaszcza  posuwu  Ŝerdzi,  jak  równieŜ  układem  konstrukcji. 
Stosowane  są  napędy  pneumatyczne,  hydrauliczne  lub  elektryczne.  Najczęściej  spotyka  się 
wiertnice  o  napędzie  hydraulicznym  i  pneumatycznym.  Przeniesienie  obrotów  od  silnika  na 
Ŝ

erdź  wiertniczą  realizowana  jest  z  reguły  przekładnią  zębatą.  Wiertnice  zabudowane  są  na 

podwoziach kołowych oponowych lub  gąsienicowych. Prawie wszystkie  mają swoje napędy 
jazdy. Wiertnice są przeznaczone do wiercenia otworów do głębokości 75 m w skałach mało 
i średnio  zwięzłych.  Mogą  być  przystosowane  do  Ŝerdzi  o  średnicy  60  mm  z  koronką 
o średnicy  20  do  100  mm.  Usuwanie  zwiercin  wykonywane  jest  ciągłym  przedmuchem 
powietrza  o  ciśnieniu  0,35  do  0,5  MPa.  Do  określania  kąta  nachylenia  prowadnicy  wiertła 
z Ŝerdzią  słuŜy  wskaźnik  zamontowany  zazwyczaj  na  szczycie  głowicy.  Wśród  wiertnic 
wyróŜnia się wiertnice do pracy z koronkami skrawającymi (raczkami) i do pracy z wiertłami 
gryzowymi (rys. 10). Narzędzia wiercące (koronki) mają jednak najczęściej kształt trzy – lub 
czterostopniowej  koronki,  których  ostrza  są  zbrojone  płytkami  z  węglików  spiekanych. 
Typową  wiertnicą  obrotową  polskiej  konstrukcji  jest  wiertnica  SWP-131/60.  W  wapieniach 
osiąga  ona  wydajność  wiercenia  110  do  130  m/zmianę,  przy  średnicy  105  mm  z  koronkami 
skrawającymi  czterostopniowymi  produkcji  krajowej.  Wierci  się  całą  długością  Ŝerdzi  bez 
konieczności  dodatkowych  manipulacji,  co  znacznie  skraca  czas  czynności  pomocniczych 
i wpływa  na  zwiększenie  wydajności  wiercenia.  Nowoczesne  wiertnice  obrotowe  mają 
samojezdne  podwozia  gąsienicowe  oraz  magazyny  Ŝerdzi,  które  mieszczą  liczbę  Ŝerdzi 
o określonej długości, aby zapewnić wiercenie na odpowiednią głębokość. 
Jak  juŜ  wspomniano,  w  górnictwie  odkrywkowym  wiertnice  obrotowe  mają  ograniczone 
zastosowanie, stosowane są do skał wapiennych i marglowych.  

b 

a 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

18

 

Rys. 10.  Świder  gryzowy  o  średnicy  14  mm:  a)  o  gryzach  uzębionych,  b)  o  gryzach  zbrojonych  słupkami 

z węglików spiekanych [13] 

 
4.3.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

 

1.

 

Na czym polega wiercenie obrotowe? 

2.

 

W jakich skałach stosuje się wiercenie obrotowe? 

3.

 

Jakie koronki wierteł stosuje się do wiercenia obrotowego? 

4.

 

W  jaki  sposób  usuwane  są  zwierciny  podczas  wiercenia  obrotowego  wiertarkami 
ręcznymi, a w jaki sposób są usuwane, gdy korzysta się z wiertnic? 

5.

 

Do jakiej długości wiercone są otwory przy pomocy wiertnic obrotowych? 

6.

 

Jakie rodzaje napędów stosuje się w wiertnicach obrotowych? 

7.

 

Jakie są cechy nowoczesnych wiertnic samojezdnych? 

 
4.3.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Z  grupy  przedstawionych  wiertarek  wybierz  wiertarkę  obrotową.  Uzasadnij  dokonany 

wybór. Omów budowę wiertarki obrotowej.  
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania, 

2)

 

obejrzeć modele wiertarek, 

3)

 

dokonać wyboru,  

4)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

5)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

6)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

7)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

wiertarki, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

19

Ćwiczenie 2 

Z  katalogu  na  podstawie  danych  technicznych  dobierz  wiertnicę,  która  będzie  w  stanie 

wykonać  6  otworów  strzałowych  o  długości  70  m  i  średnicy  50  mm  w  skałach  mało 
zwięzłych. Oblicz szacunkowy czas potrzebny do wykonania otworów. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

odczytać dane techniczne wiertnicy, 

2)

 

obliczyć szacunkowy czas niezbędny do wykonania otworów, 

3)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

4)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

5)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

katalog wiertnic, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
4.3.4. Sprawdzian postępów 

 
Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)

 

rozróŜnić  i  zamontować  koronki  i  raczki  stosowane  do  wiercenia 
obrotowego? 

 

 

2)

 

podać  ograniczenia  wynikające  z  stosowania  ręcznych  wiertarek 
do wiercenia sposobem obrotowym? 

 

 

3)

 

odczytać dane techniczne wiertarek i wiertnic obrotowych? 

 

 

4)

 

objaśnić budowę wiertarki? 

 

 

5)

 

wykazać róŜnicę pomiędzy wiertarką obrotową a wiertnicą obrotową? 

 

 

6)

 

omówić budowę wiertnicy? 

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

20

4.4.  Wiertnice udarowo-obrotowe 
 

4.4.1. Materiał nauczania  

 
Wiertnice 

Firmy  produkujące  wiertnice  do  wiercenia  otworów  strzałowych  o  średnicach  60  do 

250 mm  preferują  róŜne  rozwiązania  konstrukcyjne.  Zasadniczy  podział  to  sposób 
umieszczenia  mechanizmu  udarowego  (wiertarki).  Produkuje  się  wiertnice  z  mechanizmem 
udaru na zewnątrz otworu i wewnątrz wierconego otworu. Oba rozwiązania mają swoje zalety 
i  wady.  Innym  podziałem  moŜe  być  sposób  napędzania:  hydrauliczny,  pneumatyczny,  bądź 
teŜ mieszany hydrauliczno-pneumatyczny. Niektóre wiertnice nie wymagają zasilania obcego, 
inne  zaś  wiertnice  mają  wbudowane  (lub  ciągnione)  spręŜarki.  O  ile  w  wiertnicach 
pneumatycznych  spręŜarki,  ze  względu  na  wymiary  i  duŜy  cięŜar,  musiały  być  oddzielnymi 
urządzeniami,  to  spręŜarki  wiertnic  hydraulicznych  są  z  reguły  zabudowane  na  wiertnicach 
(rys. 11). 

 

Rys. 11. Wiertnica  z  własnym  napędem  spalinowym:  1  –  prowadnica,  2  –  silnik  posuwu,  3  –  łańcuch  posuwu,  

4  –  wiertarka  obrotowo-udarowa,  5  –  Ŝerdź  wiertnicza  z  koronką,  6  –  dźwignia  sterowania  procesem 
wiercenia,  7  –  wysięgnik,  8  –  siłownik  podnoszenia  wysięgnika,  9  –  siłownik  skrętu.  10  –  podwozie 
gąsienicowe,  11  –  stanowisko  maszynisty  wiertniczego  do  przejazdu,  12  –  dźwignie  sterujące 
i wskaźniki kontrolne [13] 

 
Wiercenie udarowo-obrotowe wiertnicą z wiertarką górną

 

Wiercenie  udarowo-obrotowe  polega  na  tym,  Ŝe  praca  urabiająca  skałę  w  otworze 

wykonywana jest przez uderzanie narzędzia urabiającego (koronki) w dno otworu. Aby udar 
nie następował w tym samym miejscu, narzędzie (Ŝerdź i koronka) poddawane jest obrotowi 
o odpowiedni  kąt.  Mechanizm  udaru  (wiertarka)  przy  tego  typu  wiertnicach  znajduje  się  na 
zewnątrz otworu (rys. 12).  

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

21

 

Rys. 12. Budowa wiertnicy hydraulicznej z wiertarką górną [13] 

 

Podstawowymi  czynnikami  decydującymi  o  efektywności  wiercenia  są:  energia  udaru 

i średnica  otworu.  Istotną  rolę  odgrywają  teŜ:  siła  nacisku,  moment  obrotowy,  częstotliwość 
obrotu  i  udaru.  Konstruuje  się  wiertnice  o  napędzie  hydraulicznym  i  pneumatycznym.  O  ile 
w wiertnicach  pneumatycznych  spręŜarki,  ze  względu  na  znaczne  wymiary  i  duŜy  cięŜar,  są 
oddzielnymi  urządzeniami,  to  spręŜarki  wiertnic  hydraulicznych  są  montowane  zwykle  na 
wiertnicach. Czynnikiem istotnym dla wiertnic z wiertarką górną jest spadek wydajności wraz 
z  głębokością  wiercenia.  Przyczyną  tego  jest  wytłumienie  energii  udaru  przez  układ 
łączonych Ŝerdzi i złączek. Układ ten, choć spręŜysty, absorbuje znaczną część energii udaru, 
stąd wiercenie otworów o długości przekraczającej 20–25 m staje się duŜo mniej efektywne. 
Inną  wadą  tych  wiertnic  jest  nieliniowość  otworów.  Wynika  ona  z  faktu,  Ŝe  standartowe 
Ŝ

erdzie  dla  otworów,  np.  o  średnicy  60  do  127  mm  mają  średnice  w  przedziale  zaledwie 

32 do 51  mm.  Uwzględniając  jeszcze  nacisk  od  góry  przez  wiertarkę  powodujący  gięcie 
Ŝ

erdzi  i krzywiznę  otworu  –  staje  się  uzasadnione  stosowanie  tych  wiertnic  do  wiercenia 

otworów  w piętrach  najwyŜej  kilkunastometrowych.  Wiertnice  z  górnymi  wiertarkami  są 
najefektowniejszymi  wiertnicami  dla  skał  zwięzłych  i  bardzo  zwięzłych.  Ich  walory 
przewyŜszają  zalety  wiertnic  z  dolnym  młotkiem.  Standardy  wyposaŜenia  hydraulicznych 
wiertnic udarowo-obrotowych z wiertarką górną są następujące: 

−

 

mechanizm kontroli ciśnienia udaru, 

−

 

udar wsteczny (tzw. extraktor) wiertnicy, 

−

 

automatyczna kontrola siły nacisku, 

−

 

system antykleszczeniowy (anti-jaming system), 

−

 

automatyka regulacji obrotu silnika, 

−

 

elektroniczny wskaźnik ustawienia prowadnicy i głębokości wiercenia, 

−

 

automatyczna wymiana i smarowania Ŝerdzi, 

−

 

centralny układ smarowania, 

−

 

dwustopniowy system odpalania, 

−

 

kabina z klimatyzacją. 

 

Wiercenie udarowo-obrotowe wiertnicami z młotkiem dolnym 

Zasadą  pracy  wiertnicy  z  młotkiem  dolnym  jest  podobna  do  pracy  do  wiertnicy 

z wiertarką górną, z tą róŜnicą, Ŝe mechanizm udaru znajduje się w otworze, a energia udaru 
jest przenoszona bezpośrednio na koronkę urabiającą bez pośrednictwa Ŝerdzi. 

Tym  mechanizmem  udarowym  jest  młotek  pneumatyczny  zbudowany  w  kształcie 

wydłuŜonego cylindra o średnicy niewiele mniejszej od średnicy otworu.  

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

22

W  miejscu  przesuwnej  wiertarki  (jak  to  ma  miejsce  w  wiertnicach  z  górną  wiertarką), 

po prowadnicy  przemieszcza  się  silnik  obrotu,  który  za  pośrednictwem  Ŝerdzi  rurowych 
powoduje  obrót  młotka.  Nacisk  zaś  spowodowany  jest  zamocowanym  na  wysięgniku 
silnikiem posuwu, pracującym równieŜ przy wyciąganiu osprzętu. Praktycznie nie stosuje się 
młotków  dolnych  dla  średnic  otworów  poniŜej  85  mm.  Wydajność  tych  wiertnic  zaleŜy 
przede wszystkim od ciśnienia spręŜonego powietrza (0,8 do 2,0 MPa). 

Wiercenie  wiertnicami  z  młotkami  dolnymi  jest  mniej  wydajne  (nawet  dwukrotnie)  niŜ 

wiercenie wiertnicami z wiertarką górną oraz bardziej energochłonne. Mają one jednak zalety, 
których nie mają wiertnice z górną wiertarką: 

−

 

moŜliwość wiercenia dłuŜszych otworów (do 30 i więcej metrów) bez wyraźnego spadku 
wydajności, 

−

 

lepszą liniowość otworów (mniej zakrzywień), 

−

 

mniejsze,  niŜ  w  wiertnicach  z  górną  wiertarką,  ryzyko  zaklinowania  się  mechanizmu 
udaru  w  otworze  (ze  względu  na  brak  skrzywień  otworu),  zwłaszcza  w  skałach 
szczelinowatych i spękanych. 
Wadą  jest  duŜa  strata  (wysoki  koszt  młotka)  w  przypadku  zaklinowania  się  młotka 

i niemoŜliwości jego odzyskania. 

Omawiane  wiertnice  występują  w  wersjach  pneumatycznych  oraz  hydraulicznych, 

w których podstawowa operacja urabiania, czyli udar, pozostaje jednak pneumatyczny. 
 
Usuwanie zwiercin z dna otworu 

Usuwanie  zwiercin  z  dna  otwory  wiertniczego  jest  waŜnym  czynnikiem  wiercenia  i  to 

niezaleŜnie  od  sposobu  wiercenia.  Usuwanie  zwiercin  powinno  być  moŜliwe  najbardziej 
skuteczne,  gdyŜ  sprawność  usuwania  zwiercin  wywiera  duŜy  wpływ  na  postęp  wiercenia, 
zuŜycie  narzędzi  wiertniczych  oraz  bezpieczeństwo  obsługi  wiertnicy.  Gdyby  nie  usuwano 
zwiercin z dna otworu wówczas po uzyskaniu niewielkiego postępu wiercenia i wytworzeniu 
zwiercin, dalsza praca koronki wiertniczej oraz energia udaru zuŜywane byłyby nie na postęp 
wiercenia,  ale  na  rozdrobienie  wytworzonych  zwiercin  na  dnie  otworu.  Wytworzyłaby  się 
zatem  „poduszka”  niwecząca  efekt  wiercenia.  Dlatego  usuwanie  zwiercin  jest  istotnym 
elementem  procesu  wiercenia.  Temu  celowi  jest  podporządkowana  budowa  Ŝerdzi 
wiertniczych,  budowa  koronek  oraz  sposób  zasilania.  Usuwanie  zwiercin  następuje  dzięki 
podaniu na dno otworu spręŜonego powietrza, które rozpręŜając się zwiększa swoją objętość 
i uchodząc  do  góry  zabiera  ze  sobą  zwierciny.  SpręŜone  powietrze  podawane  jest  na  dno 
otworu otworem kanałowym w Ŝerdziach wiertniczych i otworami w koronkach. Wynoszone 
poza otwór zwierciny wychwytywane są przez odpylacze. 
 
Ostrzenie koronek wiertniczych 

Stosowane do wiercenia  koronki powinny  być odpowiednio zaostrzone. Ostrza tępią się 

w  czasie  uderzania  o  skałę,  Objawia  się  to  powstawaniem  płaszczyzny  poziomej  w  miejsce 
ostrza.  Wiercenie  stępioną  koronką  zmniejsza  postęp  wiercenia.  Przy  stępionej  koronce 
spadek postępu wiercenia jest na tyle duŜy, Ŝe doświadczony maszynista wiertniczy potrafi to 
zauwaŜyć i spowodować wymianę zuŜytej koronki. Ostrzenie koronek dokonuje się tarczami 
karborundowymi ustawionymi pod poŜądanym kątem, bowiem istotna jest geometria kształtu 
koronki.  Narzędziem  szlifierskim  szlifuje  się  nie  tylko  ostrze  w  granicach  węglika 
spiekanego,  ale  równieŜ  korpus  koronki  (tzw.  koronki  słupkowej),  aby  utrzymać  jego 
wymagany  kształt  i  wysokość.  Poprawność  naostrzenia  koronki  sprawdza  się  przez 
przyłoŜenie wzorca (sprawdzianu). 
 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

23

Maszynista wiertniczy 

Stanowisko  maszynisty  wiertniczego  moŜe  zajmować  osoba  posiadająca  szczególne 

kwalifikacje  zawodowe  stwierdzone  przez  właściwy  organ  nadzoru  górniczego.  Wymagania 
kwalifikacyjne maszynisty wiertniczego ujmuje tabela 3. 
 

Tabela 3. Wymagania dla maszynisty wiertniczego wedlug przepisów górniczych [14] 

Stanowisk 

Wykształcenie 

StaŜ pracy 

Wiek, stan 

zdrowia 

Szkolenie 

specjalistyczne 

 

Maszynista 

wiertniczy 

 

−

 

zawodowe, 

−

 

ś

rednie zawodowe 

lub średnie ogólne 

Sześć miesięcy pracy 

w ruchu zakładu 

górniczego, w tym 3 

miesiące w charakterze 

pomocnika maszynisty 

18 lat, 

−

 

badania 
psychofizyczne 
powtarzane 
co 4 lata 

 

Kurs wiertaczy 

 

 
4.4.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

 

1.

 

Kto moŜe być maszynistą wiertniczym? 

2.

 

Jakie są zalety wiertnicy z górnym mechanizmem udaru? 

3.

 

Jaka  jest  róŜnica  między  wiertnicami  z  punktu  widzenie  umieszczenia  mechanizmu 
udaru? 

4.

 

Dlaczego  usuwanie  zwiercin  z  dna  otworu  wpływa  na  zwiększenie  wydajności 
wiercenia? 

5.

 

Dlaczego koronki powinny być ostrzone? 

6.

 

W jaki sposób zbudowana jest wiertnica z wiertarką górną? 

7.

 

Na  jakich  typach  podwozi  najczęściej  osadzane  są  samojezdne  wiertnice  udarowo-
obrotowe? 

 

4.4.3. Ćwiczenia  

 
Ćwiczenie 1 

Z  grupy  przedstawionych  modeli,  fotografii  wiertnic  wybierz  wiertnicę  udarowo 

obrotową  z  wiertarką  dolną.  Omów  jej  budowę.  Jakie  cechy  pozwoliły  Ci  dokonać 
poprawnego wyboru. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania, 

2)

 

obejrzeć modele, fotografie wiertnic, 

3)

 

dokonać wyboru wiertnicy,  

4)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

5)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

6)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

7)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

modele, fotografie wiertnic, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

24

Ćwiczenie 2 

Przedstaw  na  modelu  zasadnicze  elementy  wiertnicy  udarowo-obrotowej.  Omów 

znaczenie tych elementów w urabianiu. 
 

Sposób wykonania ćwiczeń 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

przeczytać dokładnie informacje podane w treści zadania, 

2)

 

obejrzeć model wiertnicy, 

3)

 

określić zasadnicze elementy wiertnicy, 

4)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

5)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

6)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

7)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

model wiertnicy udarowo-obrotowej, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia.  

 
4.4.4. Sprawdzian postępów 

 
Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)

 

wskazać zalety wiercenia obrotowo-udarowego? 

 

 

2)

 

rozróŜnić  wiertnice  obrotowo-udarowe  w  zaleŜności  od  miejsca 
umieszczenia mechanizmu udaru?   

 

 

3)

 

podać,  na  jakich  typach  podłoŜa  lepiej  przy  robotach  wiertniczych 
stosować wozy wiertnicze na gąsienicach?   

 

 

 

 

4)

 

omówić sposób usuwania zwiercin z wierconych otworów? 

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

25

4.5.  Inne urządzenia do wiercenia długich otworów strzałowych 
 

4.5.1.  Materiał nauczania  

 

Do wiertnic (w tym wiertarek) stosuje się urządzenia pomocnicze, które mają za zadanie 

zwiększyć wydajność wykonywania otworów strzałowych, których moŜe być do wywiercenia 
duŜo  w  zaleŜności  od  projektu  strzelania.  RóŜnego  typu  wiertarki  mogą  być  dociskane 
do ściany eksploatacyjnej za pomocą podpórek pneumatycznych lub hydraulicznych (rys. 13).  
 

 

Rys. 13. Podpórka pneumatyczna do współpracy z wiertarką udarową [3, s. 223] 

 

Wiertarki  mogą  teŜ  być  zamocowane  do  zestawów  samojezdnych,  wiercących  otwory 

w róŜnych płaszczyznach (pionowych, poziomych, nachylonych).  

Dla  zwiększenia  szybkości  wykonania  otworów  wiertniczych,  co  jest  czynnością 

pracochłonną,  wiertarki  pneumatyczne  zestawia  się  w  dwie  kolumny  wiertnicze,  pracujące 
niezaleŜnie.  Kolumny  wiertnicze  zainstalowane  są  na  teleskopowym  wysięgniku,  który 
pozwala  przemieszczać  je  bez  zmiany  ustawiania  zespołu  wiertniczego  samojezdnego. 
W wyrobiskach  przeznaczonych  na  bloki  skalne  do  wiercenia  równocześnie  otworów  obok 
siebie w jednej linii, czyli do wykonania tzw. „piły wiertniczej” stosuje się zespoły wiertnicze 
(perforatory) wyposaŜone w urządzenia wspornikowe umoŜliwiające wykonywanie otworów 
pionowych,  poziomych  i  skośnych.  Wiertarki  mogą  współpracować  z  filtrami  odpylającymi 
z pyłu wiertniczego, które z ochronnikami słuchu i oczu podnoszą komfort pracy.  

Oprócz wymienionych rozwiązań stosowane są (zwłaszcza w górnictwie podziemnym – 

kopalnie  rud  miedzi)  wielowiertarkowe  samojezdne  wozy  wiertnicze.  Nowoczesne  wozy 
wiertnicze  mogą  wykonywać  otwory  we  wszystkich  kierunkach.  Wozy  wyposaŜone  są 
w wiertarki  o  specjalnej  konstrukcji,  oznaczająca  się  duŜą  wydajnością  wiercenia.  Długość 
wysięgników  jest  w  granicach  od  2  do  4,4  m,  a  ich  konstrukcja  moŜe  składać  się  z  kilku 
teleskopów.  Zastosowanie  wozów  wiertniczych  pozwala  na  wielokrotne  zwiększenie 
wydajności  wiercenia.  Jednym  z  takich  wozów  jest  hydrauliczna  wiertnica  typu  WWS-
12EH/2  (rys.  14).  W  tej  wiertnicy  wiertło  uzyskuje  600  obrotów/min,  przy  zapewnieniu 
3500 do 4500 udarów/minutę. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

26

 

Rys. 14. Wiertnica typu WWS-12EH/2

 

[ 2, s. 65]

 

 

4.5.2 Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

 

1.

 

W jaki sposób moŜna dociskać wiertarki w celu zwiększenia efektywności wiercenia? 

2.

 

Jakie znasz urządzenia pomocnicze stosowane w współpracy z wiertarkami? 

3.

 

Czy  moŜliwe  jest  wiercenie  więcej  niŜ  jednego  otworu  z  jednego  urządzenia 
wiertniczego? 

4.

 

W jakich warunkach moŜliwe jest wykonanie tzw. „piły wiertniczej”? 

5.

 

Czy moŜliwe jest wykonywanie z jednej wiertnicy otworów w róŜnych kierunkach? 

6.

 

Co to jest wóz wiertniczy i gdzie jest stosowany? 

7.

 

W  jaki  sposób  chronione  jest  przed  hałasem  i  pyłem  zdrowie  obsługującego  wiertarkę 
lub wiertnicę? 

 

4.5.3. Ćwiczenia 
 

Ćwiczenie 1 

Korzystając z przedstawionych podpórek wiertarek ręcznych zamontuj ją do wiertarki. 

 

Sposób wykonania ćwiczeń 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

zamontować podpórkę do wiertarki, 

2)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

3)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

4)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

5)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

podpórki i wiertarka, 

−

 

przyrządy do montaŜu, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

27

Ćwiczenie 2 

Dobierz z przedstawionych środków ochrony indywidualnej te, które zabezpieczają twarz 

wiertacza przed skutkami robót wiertniczych. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

dobrać środki ochrony indywidualnej, 

2)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

3)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

4)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

5)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

ś

rodki ochrony indywidualnej, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 

4.5.4. Sprawdzian postępów 

 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)

 

zabezpieczyć się indywidualnie przed skutkami robót wiertniczych? 

 

 

2)

 

wskazać w przedstawionej grupie modeli, fotografii te, które umoŜliwiają 
wiercenie więcej niŜ jednego otworu w róŜnych kierunkach? 

 

 

3)

 

dobrać urządzenie pomocnicze zwiększające efektywność wiercenia? 

 

 

4)

 

wymienić sposoby zwiększenia wydajności pracy wiertarek? 

 

 

5)

 

podać zastosowanie tzw. „perforatorów”? 

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

28

4.6.  Dokumentacja wierceń 

 
4.6.1.  Materiał nauczania  

 
Wyznaczenie  miejsc  wiercenia  poszczególnych  otworów  strzałowych  powinno  być 

zgodne  z projektem  siatki  otworów  ujętym  w  dokumentacji  strzałowej.  KaŜdy  maszynista 
wiertniczy  powinien  otrzymać  plan  rozmieszczenia  otworów  określony  w  dokumentacji 
strzałowej.  Wykonanie  otworów  powinno  być  ściśle  zgodne  z  tym  planem.  Najczęściej 
stosowane siatki otworów pokazano na rysunku 15. 

 

Rys. 15. Przykłady najczęściej stosowanych siatek otworów: a) siatka trójkątna, b) siatka kwadratowa [13] 

 

Często  jednak  istnieją  trudności  w  dokładności  wytyczenia  otworów  w  warunkach 

popękanych  stropów,  licznych  nawisów  i  progów,  postrzępionych  krawędzi  i  nierównych 
ś

cian. Niedopuszczalne jest, aby np. zmiana przekazująca pracę następnej zmianie podawała 

przybliŜone  dane  dotyczące  otworów.  Nie  powinno  się  teŜ  wyznaczać  otwory  „na  oko”, 
moŜna tu popełnić gruby błąd. Maszynista wiertniczy powinien prowadzić ksiąŜkę kontrolną 
wiercenia,  w  której  miałby  obowiązek  podawać  dane  dotyczące  kaŜdego  otworu.  Otwory 
powinny  mieć  swoje  oznaczenia.  Po  zakończeniu  wiercenia  na  swojej  zmianie  maszynista 
wiertniczy  powinien  dokonać  odpowiedniego  wpisu  do  ksiąŜki  wiercenia,  w  której  powinny 
znaleźć  się  podpisy  przyjmującego  raport  o  stanie  otworów,  jak  i  podpis  odbierającego  stan 
nawiercenia  otworów.  Przepisy  nie  określają  wzoru  ksiąŜki  robót  wiertniczych  i  zakłady 
górnicze opracowują swoje własne wzory. 
 

4.6.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

 

1.

 

Co naleŜy zrobić przekazując wiercenie otworów strzałowych zmiennikowi? 

2.

 

Według jakiego dokumentu ustala siatkę wiercenia otworów strzałowych? 

3.

 

Jak są najczęściej stosowane siatki otworów? 

4.

 

Dlaczego  waŜnym  jest  przekazanie  przez  maszynistę  wiertniczego  raportu  o  stanie 
i warunkach wiercenia kolejnej zmianie? 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

29

4.6.3. Ćwiczenia 
 

Ćwiczenie 1 

Dysponując  ksiąŜką  kontroli  wiercenia  otworów  wypisz  parametry  otworu  (długość, 

szerokość, nachylenie, rodzaj skały, itp.). 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

dokonać opisu proponowanego wykonania otworów, 

2)

 

sprawdzić poprawność wykonania zadania, 

3)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

4)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

5)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

ksiąŜka kontroli wiercenia z naniesionymi danymi przykładowego otworu, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
Ćwiczenie 2 

Na  podstawie  wpisu  w  ksiąŜce  kontroli  wiercenia  scharakteryzuj  wykonane  prace 

wiertnicze.  

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

przeczytać wpis w ksiąŜce kontroli wiercenia, 

2)

 

scharakteryzować rodzaj wykonywanych prac wiertniczych, 

3)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

4)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

5)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

ksiąŜka kontroli wiercenia, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 

4.6.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)

 

na  podstawie  wpisu  w  dokumentacji  strzałowej  scharakteryzować 
postawione zadanie? 

 

 

2)

 

dokonać wpisu w dokumentacji strzałowej po dokonanym wierceniu. 

 

 

3)

 

rozróŜnić siatki otworów strzałowych? 

 

 

4)

 

zwymiarować zadaną siatkę otworów? 

 

 

5)

 

wskazać przyczyny trudności w dokładnym wytyczeniu otworów? 

 

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

30

4.7.  Bezpieczeństwo  i  higiena  pracy  przy  wierceniu  otworów 

strzałowych 

 

4.7.1.  Materiał nauczania  

 
Zachowanie się załogi przebywającej na terenie zakładu górniczego 

Za właściwą organizację i bezpieczeństwo prowadzenia robót strzałowych i wiertniczych 

na terenie kopalni odpowiedzialna jest osoba dozoru ruchu uprawniona do prowadzenia tych 
robót.  KaŜdy  pracownik  i  osoba  postronna  przebywająca  na  terenie  zakładu  górniczego 
powinny  przestrzegać  poleceń  dozoru  ruchu  oraz  przepisów  porządkowych  i  bhp 
obowiązujących w zakładzie górniczym. Załoga i osoby postronne mają obowiązek poruszać 
się po drogach i przejściach wyznaczonych.  

Wszyscy pracownicy i inne osoby przebywający na terenie zakładu mają znać: 

−

 

obowiązujące dźwięki sygnałów akustycznych, 

−

 

godziny strzelania, 

−

 

lokalizację masztu sygnalizacyjnego, 

−

 

lokalizację schronu dla załogi. 
KaŜdy pracownik zatrudniony w ruchu zakładu górniczego powinien być: 

1)

 

zaznajomiony  z  wyglądem  środków  strzałowych  oraz  pouczony  o  niebezpieczeństwie 
groŜącym przy niewłaściwym obchodzeniu się z nimi, 

2)

 

pouczony  o  znaczeniu  sygnałów  i  znaków  ostrzegawczych,  stosowanych  w  zakładzie 
górniczym  w  związku  z  wykonywaniem  robót  strzałowych  oraz  o  sposobie  zachowania 
się w czasie wykonywania tych robót. 

Osoby wykonujące roboty wiertnicze współdziałające ze słuŜbą strzałową obowiązane są: 

1)

 

zachować  szczególną  ostroŜność  przy  wszelkich  czynnościach  związanych  ze  środkami 
strzałowymi, 

2)

 

zgłaszać  natychmiast  najbliŜszej  osobie  dozoru  ruchu  przypadki  stwierdzonego  braku 
(kradzieŜy,  zgubienia)  środków  strzałowych  oraz  przypadki  ich  znalezienia  lub 
pozostawienia  bez  dozoru,  jak  równieŜ  inne  fakty  i  okoliczności  mogące  spowodować 
niebezpieczeństwo  wybuchu  środków  strzałowych.  Osoba  ruchu,  która  otrzymała 
zgłoszenie  o  tych  przypadkach  ma  obowiązek  natychmiast  zawiadomić  właściwy  organ 
nadzoru górniczego i najbliŜszą jednostkę Policji. 
O  środkach  strzałowych  znalezionych  w  urobku  lub  w  wierconym  otworze  strzałowym 

wiertacz  powinien  natychmiast  zawiadomić  słuŜbę  strzałową;  przypadki  te  nie  podlegają 
zgłoszeniu organom wyŜej wymienionym. 

Zgodnie  z  przepisami  górniczymi  obowiązują  następujące  sygnały  dźwiękowe,  które 

muszą być słyszalne w całej strefie zagroŜenia. 
1)

 

sygnał  pierwszy:  jeden  przeciągły  ton,  oznaczający  „uprzedzenie”,  nadawany  po 
ukończeniu  ładowania  materiałów  wybuchowych,  lecz  przed  wykonaniem  obwodu 
strzałowego;  na  sygnał  ten  wszystkie  osoby  nie  zatrudnione  przy  odpalaniu  powinny 
udać się do schronów lub poza strefę rozrzutu odłamków, a posterunki zabezpieczające –
zająć wyznaczone stanowiska, 

2)

 

sygnał  drugi:  dwa  przeciągłe,  bezpośrednio  po  sobie  następujące  tony,  oznaczający 
„przygotowanie do odpalenia”, nadawany po stwierdzeniu wycofania ludzi do schronów; 
na sygnał ten osoba wykonująca roboty strzałowe przygotowuje się do zapalania lontów 
lub bada opór obwodu strzałowego, a następnie przyłącza zapalarkę do linii strzałowej, 

3)

 

sygnał trzeci: jeden krótki ton, oznaczający „odpalanie”, nadawany tuŜ przed odpaleniem 
lontów lub uruchomieniem zapalarki, 

4)

 

sygnał  czwarty:  trzy  ciągłe,  bezpośrednio  po  sobie  następujące  tony  oznaczający 
„odwołanie”,  nadawany  po  upewnieniu  się,  Ŝe  wszystkie  ładunki  materiału 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

31

wybuchowego  odpaliły,  jednak  nie  wcześniej  niŜ  po  upływie  5  minut  od  momentu 
odpalenia.  Na  sygnał  ten  posterunki  zabezpieczające  i  pozostała  załoga  mogą  opuścić 
schrony. 
Od  chwili  nadania  pierwszego  sygnału  do  chwili  nadania  czwartego  ruch  w  strefie 

zagroŜenia  musi  być  wstrzymany,  a  dojścia  do  tej  strefy  –  obstawione  posterunkami 
zabezpieczającymi;  drogi  o  większym  nasileniu  ruchu  muszą  być  ponadto  zabezpieczone 
dodatkowo zaporami.  

Przed  rozpoczęciem  czynności  związanych  z  ładowaniem  materiałów  wybuchowych 

do otworów  pracownicy  nie  biorący  udział  w  tych  czynnościach  powinni  być  wycofani 
z miejsca ładowania na odległość co najmniej 30 m. 
 
Przygotowania do wiercenia 

Do waŜnych elementów bezpieczeństwa pracy naleŜy utrzymanie w bezpiecznym stanie 

ś

ciany  eksploatacyjnej  i  szerokości  poziomów  (półek  zabezpieczających).  Miejsce  pracy 

maszynisty  wiertniczego  powinno  być  zabezpieczone  przed  osuwami  i  obrywami  oraz 
spadającymi  bryłami  skalnymi.  Oprócz  tego,  do  miejsc  roboczych  powinny  prowadzić 
odpowiednie  dojścia  dla  ludzi  i  drogi  dla  sprzętu.  Dojścia  powinny  umoŜliwić  szybką 
ewakuację  pracowników  w  przypadku  wystąpienia  zagroŜenia  oraz  dostawę  środków 
umoŜliwiających  likwidację  zagroŜenia.  Wszystkie  skarpy  (ściany,  ociosy)  powinny  być 
oczyszczone  (ramowane)  z  nawisów,  niestabilnych  fragmentów  i  występów  skalnych. 
Szczególnie  niebezpieczne  ściany  są  w  okresach  zmiennych  warunków  atmosferycznych 
(deszcze, mrozy, śnieg). 

Roboty  wiertnicze  najczęściej  prowadzi  się  ze  stropu  piętra  wiercąc  otwory  pionowe 

lub nachylone.  W  niektórych  zakładach  górniczych  zachodzi  jednak  potrzeba  wykonania 
otworów  w  ścianie  eksploatacyjnych  od  spodu  ściany  lub  u  jej  podnóŜa  (np.  wiercenie 
otworów  przy  strzelaniu  rozszczepkowym  brył).  W  obu  przypadkach  osoba  wykonująca  tę 
pracę musi zwracać baczna uwagę na kształt i zachowanie się górotworu. Wszelkie nawisy są 
niebezpieczne, gdyŜ groŜą osuwiskiem (rys. 16).  

 

 

Rys. 16.

 

Kształt ściany wymagającej ramowania [13]

 

 

Stąd teŜ ściana eksploatacyjna urabianego piętra powinna być przed rozpoczęciem robót 

wiertniczych  oczyszczona  z  nawisów  i  luźnych  odłamków  skał.  Takie  oczyszczenie  ścian 
przyjęto  nazywać  „ramowaniem”  ściany.  Ramowanie  wykonuję  się  ręcznie,  mechanicznie 
lub robotami strzelniczymi. 
 
Kontrola ściany eksploatacyjnej 

Stan  wyrobisk  górniczych  (szczególnie  ścian  eksploatacyjnych  w  obrębie  robót 

wiertniczych)  powinien  być  okresowo  kontrolowany  przez  osoby  dozoru  ruchu  w  zakresie 
i terminach ustalonych przez kierownika działu górniczego. Kontroli w wyrobisku podlegają 
nie  tylko  stałe  ściany  lub  zbocza,  poziomy  i  półki  zabezpieczające  oraz  inne  elementy 
wyrobiska, ale równieŜ ściany eksploatacyjne. Wskazane jest prowadzenie oddzielnej ksiąŜki 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

32

dla kaŜdej ściany. Do ksiąŜki wpisuję się nie tylko zauwaŜone zagroŜenia, ale równieŜ wyniki 
usunięcia  niebezpieczeństwa,  ramowania  ściany,  itp.  Czynności  kontrolne  powinny  być 
dokonane  przed  rozpoczęciem  robót  wiertniczych,  zarówno  ręcznych  jak  i  mechanicznych. 
Przykład takiej ksiąŜki podaje tabela 4. Wzór ksiąŜki ustala sobie zakład górniczy. 
 

Tabela 4. KsiąŜka kontroli ściany eksploatacyjnej [13] 

Data 

Uwagi o stanie 

ściany

* 

Wydane 

polecenie 

Imię 

i nazwisko 

osoby 

kontrolującej; 

(podpis) 

Osoba 

przyjmująca 

polecenie 

(podpis) 

Sposób 

wykonania 

polecenia 

Dopuszczenie 

ściany do 

eksploatacji 

Podpis osoby 

dopuszczającej 

ścianę do 

eksploatacji 

1 

2 

3 

4 

5 

6 

7 

8 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
 

 

* 

Po  stwierdzeniu,  Ŝe  ściana  nadaje  się  do  eksploatacji  osoba  dozoru  ruchu  wpisuje  na 
przykład:  „Wyznaczyłem  stanowiska  pracy.  Kontrolowałem  ścianę  w  miejscu 
prowadzenia  robót  wiertniczych.  ZagroŜeń  nie  stwierdziłem.  Dopuściłem  rozpoczęcie 
robót  wiertniczych.”  W  przypadku  stwierdzenia  zagroŜeń  zwisami  wpisuje, 
np. (w kolumnie  2).  „Stwierdziłem  zwisy  skalne  na  południowym  odcinku  ściany, 
wstrzymałem  roboty  wiertnicze”  W  kolumnie  3  wpisuje  np.:  „Ścianę  na  południowym 
odcinku naleŜy ramować”. 

 
Stanowisko wiertacza ręcznego

 

W instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy dla wiertacza (wiertarką ręczną) ujmuje się 

między innymi np. zalecenia: 
I.   Część ogólna: 

1.

 

Wiertacz  ręczny  podlega  bezpośrednio  osobie  dozoru  ruchu  górniczego 
odpowiedzialnego  za  właściwe  planowanie  i  wykonanie  robót  wiertniczych  dla 
celów robót strzelniczych. 

2.

 

Przed przystąpieniem do pracy wiertacz ręczny jest obowiązany: 
a)

 

ubrać  odzieŜ  roboczą  i  ochronną  oraz  załoŜyć  sprzęt  ochrony  indywidualnej: 
hełm, ochronniki słuchu, okulary ochronne, rękawice przeciwwibracyjne, 

b)

 

sprawdzić  stan  techniczny  wiertarki,  wierteł,  koronek,  przewodów  spręŜonego 
powietrza i armatury, 

c)

 

sprawdzić  krawędź  i  ocios  skalny  w  pobliŜu  którego  będą  wiercone  otwory 
strzałowe,  czy  na  nich  nie  występują  szczeliny,  spękania,  nawisy,  luźne 
kamienie, które mogłyby spowodować zagroŜenie. 

II.  Wiercenie otworów: 

1.

 

NaleŜy  przestrzegać,  aby  zawór  na  rurociągu  spręŜonego  powietrza  lub  przy 
spręŜarce otwierać przy zamkniętym otworze dolotowym na wiertarce. 

2.

 

Wiertarkę naleŜy skierować tak, aby wylot spręŜonego powietrza nie był skierowany 
na wiertacza. 

3.

 

Przed przystąpieniem do wiercenia otworów w bryle kamienia naleŜy sprawdzić jej 
stabilność,  aby  wyeliminować  zagroŜenie  spowodowane  nagłym  przechyleniem  się 
bryły. 

4.

 

Wiertacz ma obowiązek skontrolować, czy w przygotowanej do wiercenia bryły nie 
znajdują się niewypały. 

5.

 

Przestrzeń za stanowiskiem wiercenia (od  wiertnicy ku  wyrobisku) musi  być wolna 
od  brył  skalnych,  przedmiotów,  narzędzi  itp.,  które  mogłyby  utrudnić  ucieczkę  od 
ś

ciany w przypadku zagroŜenia obrywem skał 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

33

6.

 

NaleŜy  stosować  zasadę  wstępnego  nawiercenia  otworu.  Polega  ona  na  tym,  Ŝe  po 
przyłoŜeniu  wiertła  do  skały  otwiera  się  częściowo  zawór  dolotowy  spręŜonego 
powietrza  i  stosując  niewielki  nacisk  wierci  się  3  do  4  cm  otworu,  po  czym  po 
dokładnym  przedmuchaniu  otworu  moŜna  wiercić  stosując  normalny  docisk  i  pełne 
ciśnienie powietrza. 

7.

 

Nie  naleŜy  stosować  zbyt  duŜego  nacisku  na  wiertarkę,  gdyŜ  moŜe  to  spowodować 
pęknięcie Ŝerdzi wiertła i upadek wiertarki na nogi wiertacza. 

8.

 

W  czasie  ładowania  otworów  strzałowych  materiałem  wybuchowym  bezpieczna 
odległość miejsca pracy wiertacza od miejsca prowadzenia tych robót musi wynosić 
co najmniej 30 m. 

9.

 

Po  usłyszeniu  pierwszego  sygnału  ostrzegawczego  podawanego  przy  robotach 
strzałowych  wiertacz  musi  natychmiast  udać  się  do  schronu  lub  wyjść  poza  strefę 
rozrzutu odłamków skał. 

10.

 

Zabrania  się  wiertaczowi  ręcznemu  pracować  lub  przebywać  w  zasięgu  działania 
maszyn w ruchu (koparki, spycharki). 

III.  Postanowienia końcowe: 

1.

 

Zabrania się czyszczenia ubrania spręŜonym powietrzem. 

2.

 

Po  zakończeniu  wiercenia  naleŜy  odciąć  dopływ  powietrza  do  wiertarki  przez 
zamknięcie zaworów a następnie odłączyć węŜe. 

3.

 

Zabrania  się  usuwania  korków  lodowych  powstałych  poprzez  zamarznięcie 
wewnątrz  węŜy  zbierającej  się  wody,  poprzez  przedmuchiwanie  tych  węŜy 
spręŜonym  powietrzem  lub  podgrzewaniem  ich  otwartym  ogniem.  Jedynym 
dopuszczalnym  sposobem  moŜe  być  wymontowanie  takiego  węŜa  i  złoŜenie  go 
w ciepłym pomieszczeniu do czasu rozmroŜenia lodu. 

4.

 

O  wszelkich  zagroŜeniach  Ŝycia  lub  zdrowia  wykrytych  w  czasie  pracy  wiertarką, 
a takŜe o zaistniałych wypadkach, naleŜy natychmiast zgłaszać osobie dozoru ruchu. 

 
Stanowisko maszynisty wiertniczego 

Zgodnie  z  Kodeksem  pracy  oraz  przepisami  górniczymi  maszynista  wiertnicy  powinien 

otrzymać  instrukcje  bezpiecznego  wykonywania  pracy.  Treść  tych  instrukcji  jest  róŜna 
w zaleŜności od typu wiertnicy, celu i sposobu oraz warunków wiercenia. 

W tabeli 5 podaje się przykład jednej z moŜliwych instrukcji. 

 

Tabela 5. Przykład fragmentu instrukcji bezpieczeństwa i higieny dla maszynisty wiertniczego 

 

INSTRUKCJA BEZPIECZEŃSTWA PRACY 

bezpiecznego prowadzenia robót wiertniczych 

wiertnicami do wiercenia pionowego, nachylonego i poziomego 

 

I. Część ogólna 

 

1.

 

Maszynista wiertniczy obowiązany jest do przestrzegania instrukcji i ogólnych zasad bhp obowiązujących 
w zakładzie górniczym. 

2.

 

Za właściwe rozmieszczenie otworów i ustalenie ich parametrów technicznych, zgodnie z dokumentacją 
(metryką)  strzelania  odpowiada  osoba  dozoru  ruchu  nadzorująca  roboty  wiertnicze  i  strzelnicze.  Do 
obowiązków  maszynisty  wiertniczego  naleŜy  staranne  wykonanie  otworów  zgodnie  z  wytyczoną  siatką 
otworów. 

3.

 

Zabrania  się  prowadzenia  robót  wiertniczych  w  czasie  nie  sprzyjających  warunków  atmosferycznych: 
mgły,  intensywnych  opadów  deszczu  lub  śniegu,  silnego  wiatru  itp.;  jeŜeli  wykonuje  się  roboty 
wiertnicze  po  zapadnięciu  zmroku,  to  miejsce  pracy  wiertnicy  oraz  przestrzeń  w  bezpośrednim 
sąsiedztwie wiertnicy powinny być dostatecznie oświetlone. 

4.

 

Stanowisko  pracy  maszynisty  wiertniczego  musi  być  przed  rozpoczęciem  robót  skontrolowane 
i oczyszczone, szczególnie naleŜy zwrócić uwagę na stateczność ociosów skalnych. 

5.

 

Maszynista wiertniczy obowiązany jest do stosowania sprzętu ochrony osobistej, w szczególności hełmu, 
okularów ochronnych, ochronników słuchu i masek przeciwpyłowych. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

34

6.

 

Maszynista  wiertniczy  obowiązany  jest  prowadzić  wiercenie  zgodnie  z  wyznaczoną  i  wytyczona  siatką 
otworów strzałowych. 

7.

 

Przy wierceniu otworów w miejscach, w których były odpalane ładunki materiału wybuchowego (MW), 
naleŜy  uwaŜać  na  ewentualne  pozostałości  w  starych  otworach  lub  w  ich  bliskości  resztek  nie 
zdetonowanych  ładunków  MW,  tzw.  „fajek”  Fajki  były  powodem  wielu  powaŜnych  wypadków. 
Niedozwolone jest wiercenie w otworach pozostałych po uprzednim strzelaniu (w „fajkach”). 

8.

 

Przy wierceniu otworów strzałowych naleŜy: 

−

 

zabezpieczyć wiertnicę przed moŜliwością samoczynnego przesuwania się, 

−

 

wykonywać wszelkie prace wiertnicze oraz przy wiertnicy zgodnie z instrukcją techniczno-ruchową, 
z którą maszynista powinien się szczegółowo zapoznać, 

−

 

stosować  odpowiednio  zakotwiczone  bariery  zabezpieczające,  gdy  wiertnica  nie  ma  urządzeń  do 
automatycznego  podawania  Ŝerdzi;  bariery  powinny  być  usytuowane  pomiędzy  wiertnicą  a  górną 
krawędzią niŜej połoŜonego piętra, 

−

 

zabezpieczyć odwiercony otwór przed zalaniem lub zasypaniem. 

9.

 

Maszynista  wiertniczy  i  jego  pomocnicy  powinni  znać  i  przestrzegać  sygnałów  ostrzegawczych 
w zakładzie, zwłaszcza dotyczących robót strzelniczych;  

10.

 

Wszelkie  części  zapasowe  (młotki,  koronki,  Ŝerdzie  itp.)  do  wiertnicy  powinny  być  ułoŜone  w  jednym 
miejscu w pobliŜu wiertnicy tak, aby nie stwarzały niebezpieczeństwa dla załogi. 

11.

 

Na  stanowisku  pracy  naleŜy  urządzić  schron  dla  załogi  chroniący  przed  wiatrami  i  intensywnymi 
opadami deszczu;  miejsce ustawienia  schronu i jego  wyposaŜenie;  miejsce schronu ustala osoba dozoru 
ruchu nadzorująca roboty wiertnicze. 

12.

 

Przed  kaŜdym  uruchomieniem  wiertnicy  maszynista  wiertniczy  powinien  sprawdzić  stan  wszystkich 
części i zabezpieczeń. ZauwaŜone niedociągnięcia, usterki  i  wady  wiertnicy powinien  usunąć, a  w razie 
niemoŜności  ich  usunięcia  zgłosić  je  osobie  dozoru  ruchu  górniczego;  maszyniście  zabrania  się 
rozpoczynać pracę niesprawną wiertnicą. 

 

II. Wiercenie otworów pionowych i nachylonych 

 

1.

 

Wiercenie otworów pionowych i nachylonych ze stropu piętra niŜej połoŜonego wolno rozpocząć dopiero 

po: 

−

 

skontrolowaniu  przez  osobę  dozoru  ruchu  górniczego  miejsca  wiercenia  otworów  pod  względem 
stabilności  górotworu  oraz  dokonaniu  ramowania  ścian;  krawędź  dolnego  piętra  powinna  być 
wyrównana i pozbawiona zwisów, 

−

 

wyznaczeniu przez osobę dozoru ruchu nadzorującą roboty strzałowe siatki otworów wiertniczych. 

2.

 

Otwory  pionowe  i  nachylone  powinny  być  wiercone  ściśle  według  parametrów  określonych 
w dokumentacji  technicznej  strzelania,  a  ewentualne  odstępstwa  uzgodnione  z  kierownikiem  odstrzału; 
maszynista powinien starannie ustalić nachylenie prowadnicy wiertnicy tak, aby zachować wymagany kąt 
nachylenia otworu. 

3.

 

Przed  wprowadzeniem  wiertnicy  na  stanowisko  wiercenia,  maszynista  wiertniczy  powinien  je  oczyścić 
z odłamków skalnych i innych przedmiotów teren swojej pracy. 

4.

 

Wiertnica  powinna  być  tak  ustawiona,  aby  tablica  sterownicza  znajdowała  się  od  strony  krawędzi, 
a wszystkie  koła  jezdne  względnie  podwozie  gąsienicowe  powinny  być  zaklinowane  dwustronnie 
podkładami, uniemoŜliwiające przesunięcie się wiertnicy. 

 

III Wiercenie otworów poziomych 

 
1.

 

Wiercenie  otworów  poziomych  (i  ukośnych  od  dołu)  ze  spągu  wyrobiska  (poziomu  eksploatacyjnego) 
jest  robotą  o  szczególnie  duŜym  zagroŜeniu  obrywami  skalnymi  lub  odłamkami  kamieni  ze  ściany 
eksploatacyjnej. W związku z tym, przy tego typu wierceniu wymaga się szczególnie dokładnego nadzoru 
osoby  dozoru  ruchu  i  duŜej  uwagi  i  ostroŜności  maszynisty.  Roboty  naleŜy  prowadzić  pod  nadzorem 
osoby dozoru ruchu. 

2.

 

Decyzję  o  podjęciu  wiercenia  otworów  poziomych  (lub  ukośnych  od  dołu)  podejmuje  kierownik  działu 
robót górniczych kopalni. 

3.

 

Przed podjęciem robót wiertniczych pod ścianą eksploatacyjną, ściana powinna być starannie ramowana 
na szerokości co najmniej 10 m (po 5 m z kaŜdej strony) większej od szerokości odcinka przeznaczonego 
do wiercenia, co powinno być odnotowane w „ksiąŜce kontroli ściany”. 

4.

 

Wiercenie  ze  spągu  (poziomu)  naleŜy  rozpoczynać  z  drugiej  Ŝerdzi,  aby  oddalić  stanowisko  pracy 
maszynisty od ściany skalnej. 

5.

 

Przestrzeń  za  stanowiskiem  wiercenia  (od  wiertnicy  ku  wyrobisku)  musi  być  wolna  od  brył  skalnych, 
przedmiotów, narzędzi itp., które mogłyby utrudnić ucieczkę od ściany w przypadku zagroŜenia obrywem 
skał. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

35

6.

 

Wiertacz nie powinien przebywać przed wiertnicą (pomiędzy ścianą a wiertnicą), gdyŜ moŜe to utrudnić 
ucieczkę w razie niebezpieczeństwa. 

 

IV. Postanowienia końcowe 

 
1.

 

Przed dopuszczeniem pracownika do pracy objętych niniejszą instrukcją osoba dozoru ruchu obowiązana 
jest sprawdzić stan psychiczny i trzeźwość maszynisty i pomocnika. 

2.

 

Wszelkie zjawiska mogące oznaczać niebezpieczeństwo oraz powodować uszkodzenie wiertnicy, naleŜy 
bezzwłocznie zgłaszać osobie dozoru ruchu. W takich przypadkach roboty wiertnicze naleŜy przerwać. 

3.

 

Po  zakończeniu  wiercenia  otworu  strzałowego  maszynista  wiertniczy  powinien  podać  jego 
charakterystykę  w  ksiąŜce  wiercenia.  NaleŜy  podać:  zlokalizowanie  otworu  zgodnie  (lub  nie) 
z wytyczeniem  wg  dokumentacji  strzałowej,  długość  otworu,  przewiert,  nachylenie,  skrzywienie, 
zasypanie, itp. 

 

Zgodnie  z  przepisami  przedsiębiorca  powinien  zapewnić  opracowanie  i  aktualizację 

dokumentu  bezpieczeństwa  ochrony  zdrowia  pracowników,  zwanym  wg  przepisów 
górniczych skrótowo Dokumentem bezpieczeństwa. W tym dokumencie powinna być między 
innym zawarta ocena zagroŜenia dla stanowiska maszynisty wiertniczego i określone dla tego 
stanowiska  ryzyko  zawodowe.  Dokument  ten  powinien  być  w  zakładzie  górniczym 
powiązany z ustaleniami planu ruchu.  

W dokumencie bezpieczeństwa wykazuje się, Ŝe: 

−

 

zagroŜenia, na które są naraŜeni pracownicy są zidentyfikowane i ocenione, 

−

 

projekt, uŜytkowanie i obsługa miejsca pracy oraz sprzęt są bezpieczne, 

−

 

podjęte zostały właściwe środki i działania w celu: 
a)

 

unikania ryzyka, 

b)

 

oceny ryzyka, którego moŜna unikać, 

c)

 

zapobieganie ryzyka u źródła, 

d)

 

stosowania nowych rozwiązań technicznych, 

e)

 

zastępowanie środków niebezpiecznych, bezpiecznymi lub mniej niebezpiecznymi, 

f)

 

prowadzenia  spójnej  i  całościowej  polityki  zapobiegawczej  obejmującej  technikę, 
organizację  pracy,  warunki  pracy,  stosunki  społeczne  i  wpływ  czynników 
związanych ze środowiskiem pracy, 

g)

 

nadawanie  priorytetu  środkom  ochrony  zbiorowej  przed  środkami  ochrony 
indywidualnej. 

W  dokumencie  powinna  być  ujęta  równieŜ  ocena  ryzyka  zawodowego  dotycząc  robót 

strzelniczych  prowadzonych  w  zakładzie  górniczym  (w  tym  roboty  wiertnicze).  Podstawą 
oceny  ryzyka  niebezpieczeństwa  jest  zebranie  potrzebnych  informacji  do  oceny  ryzyka 
zawodowego  oraz  identyfikacja  zagroŜeń.  Na  etapie  identyfikacji  zagroŜeń  przydatne  jest 
przede wszystkim dotychczasowa wiedza na temat zagroŜeń występujących na analizowanym 
stanowisku.  W  kaŜdym  przypadku  zaleca  się  sprawdzić,  czy  wszystkie  zagroŜenia  zostały 
zidentyfikowane i czy zebrane informacje są wystarczające do oceny ryzyka zawodowego na 
stanowisku maszynisty wiertniczego.  

Analiza, w odniesieniu do rodzaju zagroŜeń, polega na ocenie: 

−

 

prawdopodobieństwa wystąpienia zagroŜenia, 

−

 

cięŜkości szkodliwych następstw tych zagroŜeń. 
Podstawą oszacowania ryzyka zawodowego mogą być zebrane informacje, a takŜe opinie 

ekspertów.  Oszacowanie  ryzyka  zawodowego  moŜna  przeprowadzić  w  róŜny  sposób 
w zaleŜności od potrzeb. Zaleca się wykonanie analizy zgodnie z polskimi normami [13]. 

KaŜdy  pracownik  zakładu  górniczego  ma  obowiązek  zapoznać  się  z  ryzykiem 

zawodowym na swoim stanowisku pracy i potwierdzić ten fakt własnoręcznym podpisem. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

36

4.7.2. Pytania sprawdzające 
 

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

 

1.

 

Co zawiera „dokument bezpieczeństwa”? 

2.

 

Jakie zagroŜenia wstępują przy robotach wiertniczych? 

3.

 

Dlaczego  wiercąc  od  dołu  w  ścianie  eksploatacyjnej  naleŜy  zachować  szczególną 
ostroŜność? 

4.

 

Jakie znasz ochronniki indywidualne uŜywane podczas wiercenia wiertarką ręczną? 

5.

 

Co nazywamy „fajką” i dlaczego jest niebezpieczna? 

6.

 

Jakie zalecenia powinna zawierać dla maszynisty wiertniczego instrukcja bezpieczeństwa 
pracy? 

7.

 

Jakie sygnały ostrzegawcze obowiązują w odkrywkowym zakładzie górniczym w czasie 
prowadzenia robót strzelniczych? 

8.

 

Jak naleŜy postąpić w przypadku znalezienia w wyrobisku materiału wybuchowego? 

9.

 

Na jaką odległość powinni być wycofani pracownicy nie biorący udział w czynnościach 
związanych  z  przygotowaniami  do  ładowaniem  otworów  strzałowych  materiałem 
wybuchowym? 

 

4.7.3. Ćwiczenia 
 

Ćwiczenie 1 

Kontrolując  ścianę  eksploatacyjną  stwierdziłeś  niebezpieczne  nawisy,  groŜące  osuwem. 

Wypełnij ksiąŜkę kontroli ściany. 
 

Tabela do ćwiczenia 1. KsiąŜka kontroli ściany eksploatacyjnej 

Data 

Uwagi o stanie 

ściany

 

Wydane 

polecenie 

Imię 

i nazwisko 

osoby 

kontrolującej; 

(podpis) 

Osoba 

przyjmująca 

polecenie 

(podpis) 

Sposób 

wykonania 

polecenia 

Dopuszczenie 

ściany do 

eksploatacji 

Podpis osoby 

dopuszczającej 

ścianę do 

eksploatacji 

1 

2 

3 

4 

5 

6 

7 

8 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wykonać wpis w ksiąŜce kontroli ściany, 

2)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

3)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

4)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

ksiąŜka kontroli ściany, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

37

Ćwiczenie 2 

Jakie są sygnały dźwiękowe ostrzegające, Ŝe kopalnia prowadzi roboty strzelnicze? Nadaj 

je  przy  pomocy  syreny  lub  oznacz  poziomą  grubą  kreską  długie  sygnały,  a  kropką  sygnał 
krótki. 

Sygnał „uprzedzenie”............................... 
Sygnał „przygotowanie do odpalenia”.............................. 
Sygnał „odpalenie”................................. 
Sygnał „odwołanie”............................... 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

określić charakter sygnałów ostrzegawczych, 

2)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

3)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

4)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

przybory do pisania, 

−

 

literatura zgodna z rozdziałem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
Ćwiczenie 3 

Wpisz  do  tabeli  według  własnego  uznania  dwa  podstawowe  zagroŜenia,  jakie  mogą 

wystąpić  w  czasie  wiercenia  otworów  strzałowych  ręczną  wiertarką  pod  ścianą 
eksploatacyjną (wiercenie poziome) i przypisz im cięŜkość następstw: duŜe, średnie i małe. 
 

Tabela do ćwiczenia 3. Oszacowanie ryzyka zawodowego 

Lp. 

Rodzaje zagroŜenia 

Prawdopodobieństwo 

wystąpienia zagroŜenia 

CięŜkość 

następstw 

1 

ZagroŜenia i prawdopodobieństwo wystąpienia 

1.1   

 

 

1.2   

 

 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wypełnić powyŜszą tabelę, 

2)

 

zaprezentować wykonane ćwiczenie, 

3)

 

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia, 

4)

 

uporządkować miejsce pracy. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−−−−

 

tabela do ćwiczenia 3, 

−−−−

 

literatura zgodna z punktem 6 Poradnika dla ucznia. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

38

4.7.4. Sprawdzian postępów 

 
Czy potrafisz: 
 

 

Tak 

 

Nie 

1)

 

wymienić  akustyczne  sygnały  ostrzegawcze  o  prowadzeniu  robót 
strzelniczych? 

 

 

2)

 

oszacować stan przygotowania ściany eksploatacyjnej w wyrobisku do 
robót wiertniczych, aby móc bezpiecznie wykonać wiercenie? 

 

 

3)

 

zorganizować  miejsce  pracy  w  taki  sposób,  aby  zapewniało  ono 
bezpieczne wykonanie wiercenia? 

 

 

4)

 

korzystać 

z 

instrukcji 

bezpieczeństwa 

pracy 

i 

dokumentu 

bezpieczeństwa? 

 

 

5)

 

podać na czym polega kontrola ściany eksploatacyjnej? 

 

 

6)

 

omówić instrukcję bhp dla wiertacza wiertarki ręcznej? 

 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

39

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ  

 

INSTRUKCJA DLA UCZNIA  

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Test  zawiera  20  zadań  o  róŜnym  stopniu  trudności.  Wszystkie  zadania  są  zadaniami 
wielokrotnego wyboru i tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa. 

5.

 

Udzielaj  odpowiedzi  tylko  na  załączonej  karcie  odpowiedzi  –  zaznacz  prawidłową 
odpowiedź  znakiem  X  (w  przypadku  pomyłki  naleŜy  błędną  odpowiedź  zaznaczyć 
kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową). 

6.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

7.

 

Kiedy  udzielenie  odpowiedzi  będzie  Ci  sprawiało  trudność,  wtedy  odłóŜ  jego 
rozwiązanie  na  później  i  wróć  do  niego,  gdy  zostanie  Ci  czas  wolny.  Trudności  mogą 
przysporzyć  Ci  zadania:  16–20,  gdyŜ  są  one  na  poziomie  trudniejszym  niŜ  pozostałe. 
Przeznacz na ich rozwiązanie więcej czasu. 

8.

 

Czas trwania testu 30 minut. 

9.

 

Maksymalna  liczba  punktów,  jaką  moŜna  osiągnąć  za  poprawne  rozwiązanie  testu  
wynosi 20. 

Powodzenia! 

 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 
1.

 

Krótkie otwory strzałowe to otwory o długości 
a)

 

do 10 m.  

b)

 

do 6 m. 

c)

 

do 12 m. 

d)

 

1,5 m. 

 
2.

 

Ze względu na efektywność krótkie otwory strzałowe praktycznie wierci się o średnicy 
a)

 

od 1 do 2 mm. 

b)

 

od 32 do 100 mm. 

c)

 

od 5 do 400 mm. 

d)

 

od 32 do 42 mm. 

 

3.

 

W  górnictwie  odkrywkowym  wykonuje  się  otwory  strzałowe  krótkie  i  o  małych 
ś

rednicach, głównie do 

a)

 

strzelania otworami zwykłymi, szczelinowego, do dzielenia calizny skalnej na bloki 
budowlane i kamieniarskie oraz do prac pomocniczych. 

b)

 

prac pomocniczych. 

c)

 

strzelania szczelinowego, komorowego. 

d)

 

dzielenia  calizny  skalnej  na  bloki  budowlane  i  kamieniarskie  oraz  do  prac 
pomocniczych. 

 

4.

 

Długie otwory strzałowe to otwory o długości  
a)

 

powyŜej 6 m. 

b)

 

poniŜej 6 m. 

c)

 

powyŜej 6 m ale średnica ich nie moŜe być większa niŜ 32 mm. 

d)

 

powyŜej  6  m  ale  Ŝeby  je  uznać  za  długie  kolumna  zapalników  umieszczonych 
w otworze nie moŜe przekraczać 3 m. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

40

 

5.

 

W  piętrze  eksploatowanego  złoŜa  wywiercono  otwory  pionowe  i  nachylone. 
Z poniŜszych stwierdzeń prawdziwe jest, Ŝe 
a)

 

nachylone  otwory  muszą  być  dłuŜsze  od  pionowych,  co  wymaga  dodatkowego 
wiercenia i ponoszenia kosztów. 

b)

 

nachylone otwory muszą być krótsze od pionowych. 

c)

 

otwory są równe. 

d)

 

nachylone  otwory  muszą  być  dłuŜsze  od  pionowych,  ale  nie  wymaga  to 
dodatkowego wiercenia. 

 

6.

 

Dla zachowania bezpieczeństwa i higieny pracy przy strzelaniu pracownicy i inne osoby 
przebywające na terenie zakładu muszą znać 
a)

 

obowiązujące dźwięki sygnałów akustycznych. 

b)

 

tylko lokalizację masztu sygnalizacyjnego. 

c)

 

tylko godziny strzelania. 

d)

 

tylko godzinę transportu MW. 

 

7.

 

Wiertło to 
a)

 

Ŝ

erdź wiertnicza zakończona koronką. 

b)

 

typ wiertarki udarowej. 

c)

 

typ połączenia Ŝerdzi wiertniczej z koronką. 

d)

 

układ wiercący składający się z wiertarki i koronki. 

 

8.

 

Udział robót wiertniczych w ogólnych kosztach wytwarzania produktu wynosi 
a)

 

20–25%. 

b)

 

5–10%. 

c)

 

15%. 

d)

 

powyŜej 25%. 

 

9.

 

Wiertnice obrotowe stosowane w górnictwie odkrywkowym wiercą na ogół otwory do 
a)

 

500 m w skałach średnio zwięzłych. 

b)

 

75 m w skałach bardzo twardych (np. w granitach). 

c)

 

5 m w skałach mało i średnio zwięzłych. 

d)

 

75 m w skałach mało i średnio zwięzłych (np. wapiennych, marglowych). 

 

10.

 

O efektywności wiercenia udarowego, decyduje 
a)

 

energia udaru, twardość skały. 

b)

 

energia udaru, średnica otworu, długość otworu. 

c)

 

energia  udaru,  średnica  otworu,  długość  otworu,  siła  nacisku  na  wiertło,  moment 
obrotowy, częstotliwość obrotu i udaru. 

d)

 

jedynie moment obrotowy, częstotliwość obrotu i udaru. 

 
11.

 

Cechą charakterystyczną wiertnic udarowo-obrotowej jest to, Ŝe 
a)

 

mechanizm  udaru  znajduje  się  w  otworze,  a  energia  udaru  jest  przenoszona 
bezpośrednio na koronkę urabiającą bez pośrednictwa Ŝerdzi.  

b)

 

posiada centralny układ smarowania. 

c)

 

ma kabinę z klimatyzacją. 

d)

 

energia udaru jest przenoszona bezpośrednio na koronkę za pośrednictwem Ŝerdzi.  

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

41

12.

 

Usuwanie zwiercin z dna otworu wierconego realizuje się przez 
a)

 

podanie na dno otworu spręŜonego powietrza, które rozpręŜając się zwiększa swoją 
objętość i uchodząc do góry zabiera ze sobą zwierciny. 

b)

 

budowę Ŝerdzi wiertniczych.  

c)

 

budowę Ŝerdzi wiertniczych, budowę koronek oraz sposób zasilania. 

d)

 

strumieniem oleju pod ciśnieniem. 

 

13.

 

Koronki wiertnicze najefektywniej ostrzy się 
a)

 

pilnikiem metalowym. 

b)

 

tarczami karborundowymi ustawionymi pod poŜądanym kątem. 

c)

 

innymi koronkami wiertniczymi. 

d)

 

spręŜonym powietrzem. 

 
14.

 

Podpórki  pneumatyczne  lub  hydrauliczne  stosowane  do  wiertnic  i  wiertarek,  mają  za 
zadanie 
a)

 

zwiększyć wydajność wykonywania otworów strzałowych poprzez zwiększenie siły 
nacisku na wiertarkę, wiertnicę. 

b)

 

pomagać w usuwaniu zwiercin. 

c)

 

ostrzyć koronki wiertnicze. 

d)

 

współpracować z filtrami odpylającymi usuwającymi pył wiertniczy. 

 

15.

 

Siatkę wiercenia otworów strzałowych ustala się według 
a)

 

dokumentacji strzałowej. 

b)

 

instrukcji wiertnicy. 

c)

 

ksiąŜki kontroli wiercenia.  

d)

 

dowodu czasu pracy wiertnicy. 

 

16.

 

Za właściwą organizację i bezpieczeństwo prowadzenia robót strzałowych i wiertniczych 
na terenie kopalni odpowiedzialnym jest 
a)

 

osoba dozoru ruchu uprawniona do prowadzenia tych robót. 

b)

 

górnik strzałowy. 

c)

 

wiertacz. 

d)

 

wydawca środków strzałowych. 

 

17.

 

Zasadą wiercenia udarowego to 
a)

 

miaŜdŜenie  i  odłupywanie  fragmentów  skały  na  dnie  wierconego  otworu 
strzałowego. 

b)

 

złuszczanie  i  odłupywanie  fragmentów  skały  na  dnie  wierconego  otworu 
strzałowego. 

c)

 

odłupywanie fragmentów skały na dnie wierconego otworu strzałowego. 

d)

 

miaŜdŜenie skały na dnie wierconego otworu strzałowego. 

 

18.

 

Skały, w których stosuje się wiercenie obrotowe ręczne, to skały 
a)

 

twarde. 

b)

 

plastyczne i miękkie. 

c)

 

we wszystkich typach skał, a  efektywność wiercenia zaleŜy jedynie od typu wierteł 
ich średnicy i długości. 

d)

 

we wszystkich typach skał poziomo uwarstwionych.  

 
 
 
 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

42

19.

 

Osoby wykonujące roboty wiertnicze współdziałające ze słuŜbą strzałową obowiązane są 
a)

 

tylko  zachować  szczególną  ostroŜność  przy  wszelkich  czynnościach  związanych  ze 
ś

rodkami strzałowymi. 

b)

 

jak  wyŜej  oraz  zgłaszać  natychmiast  najbliŜszej  osobie  dozoru  ruchu  przypadki 
stwierdzonego braku (kradzieŜy, zgubienia) środków strzałowych oraz przypadki ich 
znalezienia  lub  pozostawienia  bez  dozoru,  jak  równieŜ  inne  fakty  i  okoliczności 
mogące spowodować niebezpieczeństwo wybuchu środków strzałowych. 

c)

 

składać miesięczne raporty z wykonywanej pracy. 

d)

 

nadawać sygnały ostrzegawcze podczas pracy wiertnicy. 

 

20.

 

Wiertniczy prowadzący roboty po zapadnięciu zmroku powinien 
a)

 

zaprzestać prowadzenia prac. 

b)

 

mieć naleŜyte oświetlenie w miejscu pracy. 

c)

 

prowadzić prace jak za dnia. 

d)

 

nie ma określonych wymogów co do prowadzenia prac w porze nocnej. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

43

KARTA ODPOWIEDZI 

 
 
Imię i nazwisko …………………………………………………….. 

 

Wiercenie otworów strzałowych  

 

Zakreśl poprawną odpowiedź. 
 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1

 

 

a 

b 

c 

d 

 

2

 

 

a 

b 

c 

d 

 

3

 

 

a 

b 

c 

d 

 

4

 

 

a 

b 

c 

d 

 

5

 

 

a 

b 

c 

d 

 

6

 

 

a 

b 

c 

d 

 

7

 

 

a 

b 

c 

d 

 

8

 

 

a 

b 

c 

d 

 

9

 

 

a 

b 

c 

d 

 

10

 

 

a 

b 

c 

d 

 

11

 

 

a 

b 

c 

d 

 

12

 

 

a 

b 

c 

d 

 

13

 

 

a 

b 

c 

d 

 

14

 

 

a 

b 

c 

d 

 

15

 

 

a 

b 

c 

d 

 

16

 

 

a 

b 

c 

d 

 

17

 

 

a 

b 

c 

d 

 

18

 

 

a 

b 

c 

d 

 

19

 

 

a 

b 

c 

d 

 

20

 

 

a 

b 

c 

d 

 

 Razem:   

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

44

6. LITERATURA 
 

1.

 

Glapa  W.:  Korzeniowski  J.  I.:  Mały  leksykon  górnictwa  odkrywkowego.  W  i  Szk. 
Górnicze, Wrocław 2005 

2.

 

Gos S., Bonarek J., Siemianowski J.: Górnik strzałowy. Ś.W. T. Katowice 1995 

3.

 

Korecki Z.: Maszyny i urządzenia górnicze. Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1982 

4.

 

Korzeniowski  J.I.,  Onderka  Z.:  Roboty  strzelnicze  w  górnictwie  odkrywkowym.  Wyd. 
i Szk. Górnicze, Wrocław 2006 

5.

 

Onderka Z.: Technika strzelnicza w górnictwie odkrywkowym. AGH, Kraków 1992 

6.

 

Onderka  Z.:  InŜynieria strzelnicza, podstawy  teoretyczne. Skrypt uczelniany 796. AGH, 
Kraków 1981 

7.

 

Praca zbiorowa, Poradnik górnika Tom II. Wyd. Śląsk, Katowice 1982 

8.

 

Praca zbiorowa, Poradnik górnika Tom IV. Wyd. Śląsk, Katowice 1982 

9.

 

Samujłło J.: Górnictwo kamienne. Cz. II. Wyd. Górniczo-Hutnicze, Katowice 1962 

10.

 

Samujłło J.: InŜynieria strzelnicza. Cz. II i III. Skrypt AGH, Kraków. 1985 

11.

 

Samujłło  J.:  Roboty  strzelnicze  w  kopalniach  odkrywkowych  węgla  i  kamienia.  AGH, 
Kraków 1956 

12.

 

Zastawny  E.,  Zawisza  A.:  Maszyny  i  urządzenia  mechaniczne  w  przodkach  górniczych. 
SITG, Zabrze 1989 

13.

 

Zbiory własne autorów