Kopia Antologia SF - PNF 3.Podróż na Księżyc

Opracowanie graficzne

Andrzej P

gowski

Noty o autorach

Stefan Otceten

Redaktor

Marek S. Nowowiejski

Redaktor techniczny Ewa Guzenda

ISBN 83-7001-037-7 (cało

ść

)

ISBN 83-7001-040-7 (Podró

na Ksi

ęż

yc)

Wydawnictwa ALFA, Warszawa 1984

Wyd. I. Nakład 60.000+250 egz. Ark. wyd. 13,5. Ark. druk. 14,0.

Druk. Łódzka Drukarnia Dziełowa.

Zam. nr 788/1100/84. T-66.

Cena 120.-

Przedmowa

Księżyc, wierny naszego planety towarzysz, od najdawniejszych

czasów  zwracał  na  siebie  uwagę  mieszkańców  ziemi,  a  duch  ludzki
ułudnym przeczuciem nakłaniaj się ku wierze, że jako wszędy w przy-
rodzie  jest  życie,  to  ono  znajdować  się  musi  i  na  sąsiednim  nam  ciele
niebieskim. Wynikiem nieodzownym tej wiary było przypuszczenie na
księżycu  istot  myślących,  a  mnogie  pozostałe  ślady  dowodzą,  że  już
przed pięciu tysięcy laty mądrzy Egipcjanie lubili  się pieścić tą ideą o
sąsiadach księżycowych jak najulubieńszym  kwiatem poezji.

Poeci żadnego narodu i żadnej religii o tym nie wątpili, że są ludzie

na  księżycu,  którzy  do  nas  tęsknią  tak  jak  my  do  nich,  ale  świat  pro-
zaiczny  nie  wierzył  poetom  i,  po  otrzymaniu  stanowczej  w  tej  mierze
odpowiedzi,  udano  się  do  astronomów.  Odpowiedź,  wbrew  ogólnemu
życzeniu i oczekiwaniu, wypadła przecząco i w tych słowach: „Księżyc
nie ma atmosfery,   a bez powietrza nie ma  życia.”

Nielitościwy ten wyrok nauki zburzył najmilsze rozkołysanej wy-

obraźni rojenia.

Lecz uczuciowi ludzie nie mogli się wyrzec niepowrotnie owych po-

nętnych marzeń o pobratymcach na tym ciele niebieskim, które tak
mile przyświeca młodości naszej i jest powiernikiem naszych najskryt-
szych myśli, uczuć i czynów.

Szczęściem, że nad uczonych pedantów są jeszcze uczeńsi obserwa-

torowie i że tymczasem optycy wynaleźli doskonalsze instrumenta.

Na dwóch odległych punktach ziemi pracowali jednocześnie dwaj

szlachetni  astronomowie  nad  dowiedzeniem  ludzkości  niezbitymi  do-
wodami,  że  księżyc  posiada  atmosferę,  że  skład  naturalny  podobny
jest  do  naszego  planety  i  że  można  tam  przypuszczać  zbliżony  do  na-
szego byt organiczny.

Tymi uczonymi byli Pan Pompolio de Luppis w Ferrarze i Pan Dö-

ller w Pułtawie.

Bóg raczył pobłogosławić ich pracy.
Już nie ma wątpliwości, że księżyc posiada atmosferę, rzeki, morza,

góry, wulkany, a zatem zapewne i wegetację, zwierzęta i ludzi.

My sami, którzy ogłaszamy ten opis podróży, odbytej na księżyc

przez  ziomka  i  kolegę,  już  od  bardzo  dawna  wiedzieliśmy,  że  księżyc
ma  atmosferę  i  istoty  rozumem  obdarzone  w  niej  mieszkające,  a  wie-
dzące, że my istniejemy i do nich tęsknimy, i jeśli wstrzymaliśmy się z
ogłoszeniem tej podróży, to tylko dlatego, żeśmy chcieli, żeby tymcza-
sem surowa nauka dowiodła  możliwości ludzi na księżycu.

Teraz dopiero wystąpić możemy z ogłoszeniem wycieczki, odbytej

przez lekarza polskiego, jeszcze żyjącego, wcale się nie wystawiając na
czynione  nam  nieraz  przez  czujnych  i  nieprzychylnych  krytyków  za-
rzuty,  jakobyśmy  naszymi  podróżami  naokoło  ziemi,  w  obłokach i  na
księżycu urągali si$  z łatwowierności publicznej.

Najnowsze wydoskonalenia żeglugi nadpowietrznej dają śmiałym

turystom nadzieję bezpośredniego dosięgnienia księżyca i porozumie-
nia się bliższego z jego zacnymi mieszkańcami. Pan Gavarni

zaręcza,

że byle miał powietrze w aparacie do oddychania, będzie się mógł swo-
im balonem na inne dostać planety, a najłatwiej na nasz księżyc, odle-
gły tylko o mil pięćdziesiąt tysięcy. Przyjąwszy bieg balona, tak jak to
już obliczano w podróży Pana Gavarni do Algieru, po trzynaście mil
na godzinę, potrzeba by tylko niespełna roku na przeprawę do księży-
ca i na przekonanie się, czy istotnie Pan Cyrano de Bergerac i doktor
Serafin Boliński na nim przebywali.

Warszawa, d. 12 lutego 1857
Dr T. T.

Kto przeczytał z uwagą naszą Maskaradę w obłokach czyli podróż nadpo-

wietrzną nad morze północne, wyszlą dwa lata temu w „Gazecie Codziennej” i
osobno w Wilnie, ten przyzna, żeśmy przewidzieli i przepowiedzieli wynala-
zek Pana Gavarni.

(Powyższy tekst zaczerpnięto z książki Teodora Tripplina Podróż po księżycu

odbyta przez Serafina Balińskiego).

XVII w.

Nie chcę wcale przyznawać sobie tego artykułu, zmieni-

łem  w  nim  tylko  kilka  zastarzałych  wyrazów,  z  resztą  zaś
przepisałem  je  dosłownie  z  rękopismu  znalezionego  w  bi-
bliotece jednego  z  najbogatszych  opactw  niemieckich.

Data tego rękopismu jest w r. 1630. Nic tak nie zdoła po-

niżyć  naszej  pychy,  jak  te  mądre  zasady  rządu  w  ludach,
które  zowiemy  barbarzyńskimi  dlatego,  że  je  tak  wielka  od
nas  przestrzeń  dzieli.  Widać  u  nich  mądrość  bez  chełp-
liwości,  uległość  bez  przymusu,  zamożność  bez  przepychu,
uczciwość  bez  słabości,  słowem:  cnotę  równie  stałą  jak  po-
myślność,  którą  ona  tworzy  i  utrzymuje  między  nimi.  Nie-
stety!  Czemuż  cnota  i  szczęście  ludzkie  znajduje  się  tylko  w
krajach   nieznanych   i   nieprzystępnych.

(przestroga względem następującej rozmowy -

przypisek Stanisława)

Żałowałbym podróży mojej tak niebezpiecznej do Indii, gdybym z

niej nie odniósł jednej korzyści, która wszystkie moje wynagrodziła cier-
pienia; nabyłem bowiem nowych wiadomości, które, jak się spo-
dziewam, równie będą pożyteczne dla publiczności, jak były dla mnie.

Zostawując innym podróżnym zwyczaj opowiadania wszystkich przy-

gód długiej i niebezpiecznej podróży, powiem tu tylko: że kiedy

znajdowaliśmy  się  w  wysokości  52°  i  14°  stopnia  szerokości  południo-
wej,  wiatr  gwałtowny  i  południowo-wschodni  spędził  nasz  okręt  zupeł-
nie  z  drogi  i  zaniósłszy  do  nieznanych  brzegów,  rozbił  o  skałę.  Ja  sam
tylko uszedłem zatonienia; pasując się czas jakiś z bałwanami morskimi,
dostałem  się  szczęśliwie  na  ląd,  a  postrzegłszy  w  pewnym  oddaleniu
dosyć porządną wieś, poszedłem w tę stronę w celu otrzymania pomocy i
ratunku.

Wkrótce otoczyli mię mieszkańcy, przypatrując mi się z niezmiernym

podziwieniem,  z  którego,  wniosłem,  że  wyspa  ta  była  niedostępną  dla
cudzoziemców. Zaczęli do mnie wszyscy razem mówić; nie mogąc odpo-
wiedzieć, starałem się gestami dać im poznać moje położenie, z których
łatwo wnieśli, że z odległych krajów  przybywam, żem  się rozbił na mo-
rzu  i  te  nareszcie  proszę  ich  o  pomoc  i  przytułek.  Zdawali  się  wszyscy
użalać  nad  moim  nieszczęściem  i  wzrokiem  litośnym  zachęcać  wza-
jemnie do dania mi pomocy; gdy wtem zbliżył się do mnie ich naczelnik,
a wziąwszy za rękę zaprowadził do swego domu, gdzie mię z  wszelkimi
przyjęto  względami  i  opatrzono  w  to  wszystko,  co  było  potrzebnym  do
przywrócenia  zdrowia  i  wypocznienia  po trudach.

Przepędziłem u nich cały miesiąc. Wieś ta stała w przyjemnym bar-

dzo położeniu, powietrze było czyste i pogodne; widząc zaś jedność, jaka
między  mieszkańcami  panowała,  można  by  sądzić,  że  jedną  tylko  skła-
dali rodzinę.  Dwie szczególniej rzeczy zastanowiły  mnie  przez swą uży-
teczność. Były to dwa gmachy, z których jeden służył za skład zboża na
przypadek  nieurodzaju  zachowanego,  w  drugim  zaś  był  szpital  przez-
naczony  dla  ubogich  miejscowych,  utrzymywany kosztem gminy.

Uwielbiałem te dwa użyteczne zakłady, które zasłaniały kraj od głodu

i przeszkadzały żebractwu, a następnie rozpuście i próżniactwu, niewiele
kosztowały gminę, a ich korzyści nieskończenie wynagradzały ciężar
umiarkowany, jakim każdego mieszkańca, stosownie do jego zamożnoś-
ci, dotykały.

Byłem w tym kraju tak nadzwyczajnym przedmiotem, że przysłano

rozkaz zaprowadzenia mię do stolicy, w której król przesiadywał. Przez
całą drogę widziałem grunta dobrze uprawiane, wszędzie okazywała się
zamożność, na wszystkich twarzach widać było radość i swobodę, wszę-
dzie postrzegałem otwartość i ludzkość, wszędzie wreszcie okazywała się
rządność i porządek, będące oznaką mądrości rządu oświeconego i sta-
łego w przyjętych raz zasadach.

Po trzytygodniowym tam pobycie przybyłem do stolicy. Miasto to by-

ło ogromne, ulice w nim czyste, szerokie i otwarte, domy prywatne wy-
godne lecz proste, wspaniałość zaś i okazałość jedynie dla gmachów

publicznych zostawioną była. Gmachy te w odmiennym guście od naszej
architektury, lecz w prostszym i szlachetniejszym stawiane, wykazywały
wielkość geniuszu założyciela.

Jeden z tych gmachów przeznaczony był dla młodzieży krajowej

wszelkiego stanu. Rząd utrzymywał w niej swoim kosztem biegłych nau-
czycieli do nauk i kunsztów, i ci uczniowie, którzy nie byli w stanie płacić
za siebie, byli wychowywani z równym staraniem jak ci, którzy płacili.
Ta jednakże opłata tak była niską, że rzadko kto uskutecznić jej nie
mógł.

Nie uczono w tej szkole żadnych cudzoziemskich języków, te tylko

nauki i  kunszta  były w niej objęte,  które  mogą  być  użyteczne dla pańs-
twa;  dlatego  też  wychodzili  z  niej  zawsze  obywatele  zdolni  z  honorem
służyć ojczyźnie i artyści doskonali w swoim powołaniu. Nie było w pań-
stwie nigdzie ludzi niezdatnych, na urzędach lub w rzemiosłach, którymi
się trudnili, nie widać było nigdzie ludzi nieużytecznych dla społeczności
przez swą niezdolność lub nieczynność. Praca stała się miłą przez nałóg,
ponieważ zaś każdy był wychowany w powołaniu, jakie pełnił, każdy też
z  ochotą  w  nim  pracował.  Rodzice  nie  mogli  rozrządzać  powołaniem
dzieci; zależało to od gustu ich samych, a do czegóż nie doprowadzi  gust
dobrze  kierowany?

Na trzeci dzień po moim przybyciu przedstawiono mnie poważnemu

człowiekowi,  który  mi  się  zdawał  być  braminem,  ze  znajomością  i  obo-
wiązkiem  prawa  łączącym  obowiązki  kapłańskie.  Postrzegłem  w  nim
wielką  chęć  do  rozmawiania  ze  mną;  jakoż  poruczył  jednemu  z  swoich
przybocznych, żeby mię uczył języka krajowego. Jest to język najłatwiej-
szy do nauczenia się, prosty, bez ozdób i mało ma słów, które nadto nie
odmieniają swego zakończenia; we trzy miesiące mogłem już nim dosta-
tecznie mówić. Bramin chciał mię naprzód obznajomić z swoją religią i
oświadczył,  że  moja  wiara  nie jest  mu  obcą.

- Niedawno - rzekł - jeden z ofiarników waszej wiary nie wiem jakim

sposobem dostał się do naszej wyspy, chcąc w niej rozsiewać waszą na-
ukę.  Tak  rzadkie  widowisko  uczyniło  lud  nasz  bacznym  na  jego  mowy,
lubo  je  zaledwie  rozumiał.  Człowiek  ten  otoczony  zawsze  niezmierną
liczbą ciekawych, których może brał za zwolenników, przebiegał spokoj-
nie  nasze  państwo,  aż  nareszcie  zaszedłszy  do  jednej  jego  części  przez
dzikich  zamieszkałej,  nielitościwie  przez  nich  zamordowany  został.  Ża-
łowałem bardzo, że mi się nie zdarzyła sposobność rozmawiania z nim,
gdyż poznałem jego  dogmanta tylko  z opowiadania tych, co go słuchali.

Według ich powieści, religia wasza zadziwia przez swą dawność, której
początek od stworzenia świata wyprowadzacie, przez ciągłe i ustawne

postępy, przez czystość, surowość, użyteczność, a nawet potrzebę swoich
prawideł. Lecz szkoda, żem się nie dowiedział o tajemnicach, które w
sobie zamyka.

ustawne - ustawiczne

Na tak otwarte i pochlebne jego zdanie o godności mojej religii uczu-

łem żywą chęć oświecić go więcej w tej mierze, lecz nie posiadając dosyć
zdolności, przy tym równie mu nieznany jak i wzmiankowany misjonarz,
musiałem zaniechać tłumaczenia mu tych prawd, o których może bym
go nie zdołał gruntownie objaśnić.

Tym łatwiej zaś odstąpiłem mego zamiaru, że nic w jego uczuciach

przeciwnego naszym nie widziałem.

- Rozum - rzekł - dał mi pojąć, że świat sam z siebie stworzyć się nie

mógł. Bóg tylko stworzył go z niczego i nadał mu porządek, układ, ruch i
życie. Jako stworzenie tegoż Boga staram się wypełnić jego wolę. Czuję,
że chcąc Mu podobać się, powinienem unikać występków a ćwiczyć się w
cnotach,  że  sprawiedliwość  Jego  musi  za  dobre  nagradzać,  a  za  złe  ka-
rać;  jako  dzieło  rąk  Jego  winniśmy  Mu  miłość,  której  szlachetniej  Mu
dowieść  nie  możemy,  jak  kochając  wzajemnie  jedni  drugich.  Takie  jest
główne wiary naszej prawidło; z niego to pochodzi, że jedność i pokój w
państwie naszym panują oraz że panujący dobrotliwie się z nami obcho-
dzą,  kiedy  my  wzajemnie  zupełną  mamy  ufność  w  szlachetności  powo-
dów, które im każą  samowładnie  nami  rządzić.

Ponieważ miłość bliźniego, o której mówił mi Bramin, jest także pod-

stawą naszej religii, rzekłem mu, że. zasady jego nie różniłyby się prawie
od naszych.

- Jeśli tak jest w istocie - rzekł Bramin - skąd pochodzą między wa-

mi  rozterki  dręczące  i  uciążliwe  procesa,  skąd  zabójstwa,  rozboje,  te
mordy,  które najwięcej uderzają w  waszej  historii,  jak  gdyby sława  wa-
sza zależała od przelania ich pamiątki potomności.  Nie dziw się temu -
dodał  -  że  tak  dokładnie  znam  wasze  obyczaje  i  zwyczaje;  kiedym  był
jeszcze młody, wpadła mi w ręce przypadkiem jedna z waszych książek,
kazałem ją sobie przetłumaczyć Europejczykowi, który podobnym jak ty
do  nas  dostał  się  przypadkiem.  Była  to  wasza  historia      powszechna,
zawierająca układ, rewolucje, prawa, zwyczaje i rozmaite religie państw

waszych. Pragnąc oświecić się, chciwie to dzieło czytałem i wkrótce mó-
wiłem o nim królowi, który żądał, abym z niego treść wyciągnął. Ponie-
waż  geniusz  szczęśliwy  ze  wszystkiego  korzystać  umie,  przeto  też  i  on
potrafił  wyczerpać  z  niego  użyteczne  zamiary,  które  później  w  pań-
stwach swoich przyprowadził do skutku. Co do mnie, wyznam otwarcie,
że  książka  ta  o  mało  co  nie  zniszczyła  we  mnie  wszystkich  uczuć  przez
wychowanie  nabytych,  a  które  szczęściem  dotąd  jeszcze  dochowałem.
Znalazłem w niej bowiem wzniosłe maksymy religii, które nieszczęściem
nie  miały  wpływu  na  umysły  wyższych    ani    na    postępowanie    podda-
nych.

- O, jak wielka - rzekł - różnica między tamtym krajem a naszym, u

nas bowiem religia jest najmocniejszą podporą władzy najwyższej. Przez
nią królowie nasi uważając siebie za obraz bóstwa biorą sobie za powin-
ność karać występki, bronić niewinności i nagradzać cnoty; przez nią to
każdy z nas uznając ich władzę za pochodzącą od Boga, być im po-
słusznym za chwałę sobie poczytuje.

Cóż miałem odpowiedzieć na tak słuszne zarzuty Bramina, które

jeszcze bardziej utwierdzał przez tak sprawiedliwe porównanie. Rzekłem
mu jednak:

- Lepiej byś trzymał

o naszej religii i obyczajach, gdyby kraj wasz

miał jaki związek z naszym.

trzymać - mówić

- Broń Boże - przerwał mi Bramin - abym tak dalece szukał wyja-

śnienia moich wątpliwości; żaden u nas nie opuszcza swojego kraju ani
nawet dla miłości zysku, dla którego najniebezpieczniejsze przedsiębie-
rzecie  żeglugi.  Ludy  nasze  bowiem  dostateczne  znajdując  bogactwa  w
produktach własnej ziemi i płodach swojej pracy, w pokoju są przywią-
zane do rodzinnej ziemi. Szczególnie zaś dwie przyczyny wstrzymują nas
w granicach kraju:  pierwsza, że uważamy za  hańbiące, a  nawet  nieuży-
teczne te wszystkie wasze starania w nabyciu bogactw, którymi pragnie-
cie  wznieść  się  nad  resztę  obywateli;  więcej  u  nas  szacują  nędzarza  z
zasługą  niż  najbogatszego  człowieka  bez  talentów  i  cnoty.  Dlatego  też
cała  nasza  ambicja  ogranicza  się  w  tym,  aby  każdy  był  w  swoim  stanie
takim,  jakim  być  powinien;  żaden  blask  obcy  nas  nie  łudzi,  szukamy
człowieka w głębi jego serca, a nie sądzimy o nim z bogactwa lub godno-
ści, które, nie mogąc nigdy same przez się   uczuć jego  moralnych  na-
prawić, często bardziej je psują. Drugą przyczyną jest położenie wyspy

naszej  zewsząd  nieprzystępne,  z  której  równie  trudno  wydostać  się  jak
do niej się dostać; może bowiem bez tej zawady nie słuchając mądrości,
tylko  za  przyrodzoną  idąc  skłonnością,  przebywaliśmy  jak  i  wy  odległe
morza i nazbierawszy nieużytecznych .skarbów, przywieźlibyśmy z nimi
razem te wszystkie klęski, jakie  miłość bogactw  między  wami  rodzi.

- Zgadzam się na to - rzekłem mu - że obyczaje nasze mniej są

czyste    i    prostsze  od  waszych,  zasługują  po  większej  części  na  naganę,
ale  też  musisz  wiedzieć,  że  wady,  jakie  nam  zarzucasz,  są  podstawą
pomyślności  państw   naszych,   utrzymujących   się  na wysokim szcze-
blu  bogactw  i wielkości.

- Znam - rzekł Bramin - stan waszych królestw i ich pomyślności,

jeśli tak można  nazwać  próżny blask,  który was w oczach własnych tak
bardzo nad nas wynosi. Przypominam sobie teraz wiele drobnych szcze-
gółów z waszej historii powszechnej, które mi już nieco wyszły z pamię-
ci.  Podług  niej  macie  dwa  rodzaje  rządu:  rząd  monarchiczny  i  republi-
kański. Rząd monarchiczny jest podług mnie najzdolniejszy zahamować
nieugiętą  próżność  ludzi  i  umiarkować  ich  niestałość  i  płochość.  W  ta-
kim tylko państwie można spokojnie i bezpiecznie używać tej szacownej
wolności,  która  w  Rzplitych  jest  tylko  źródłem  nieszczęśliwych  rewolu-
cji;  wolność  ta  nade  wszystko  daje  się  odczuć  pod  rządem  króla,  który
jest przeświadczonym, że chwała jego i szczęście zależą jedynie od cnót i
miłości narodu. Takim jest nasz teraźniejszy monarcha; ponieważ on nie
oddziela  interesu  swego  od  naszego,  chciałby  też,  aby  wszystkie  jego
bogactwa były naszymi, sądzi, że wtedy tylko prawdziwie korzystnie ich
używa,  kiedy  je  między  naród  rozdaje,  i  nie  myli  się  wcale,  ma  on  bo-
wiem w zamianę wdzięczność, która nas zawsze zniewala do oddania mu
tego w potrzebie, cośmy z rąk jego otrzymali. Rzadki może jest podobny
przykład między wami.

Przerwałem w tym miejscu Braminowi mowę, chcąc bronić chwały

naszych monarchów.

- Są - rzekłem - między nami tacy, co lubo celując odwagą i mę-

stwem,  prowadzą  jedynie  wojnę  dla  przymuszenia  nieprzyjaciół  do  po-
koju, a stali w swoich przedsięwzięciach wśród najwspanialszych trium-
fów,  zawsze  go  ofiarują.  Przyjaciele  własnych  poddanych,  ich  tylko
szczęście mają na celu i bardziej uważają za podpory swojej władzy ani-
żeli   za  podległych   sobie   ludzi.

- Wiem, jak wielką wagę przywiązujecie do waszej polityki. Jest to

wielka  nauka,  jedyna  sprężyna  waszych  działań,  środek,  którego  używa
wasza  duma  i  chciwość.  Każdy  ten  u  was,  co  bez  zasługi  chce  dojść  za-
szczytu  lub  bogactw,  do  niej  się  ucieka.  A  tak  uczycie  się  okazywać  in-
nymi,  jak  w  rzeczy  samej  jesteście,  żeby  uwieść  tych,  którym  wiele  na
tym zależy, aby was zgłębić mogli; nieraz nawet u was poczciwy człowiek
musi udawać różne przywary i wady dla podobania się człowiekowi roz-
wiązłemu i bezczestnemu, od którego może się spodziewać jakiej łaski i
względów.  Zawsze  do  celów  waszych  krzywą  postępujecie  drogą,  żaden
nie chce działać otwarcie, żeby się sam nie zgubił, rugując zaś z społecz-
ności dobrą wiarę, wyłączyliście z niej razem słodycz i ufność; nieszczę-
ście wasze jest tak wysokie, że nie umiecie rozróżnić cnoty od występku,
a prawdy od fałszu, a to ciągłe przekonanie, że każdy pragnie oszukiwać,
niszczy między wami do  szczętu  otwartość i  zaufanie.

Poznałem z mowy Bramina, że nie był wcale politykiem i życzyłem

mu wewnętrznie nieco mniej prostoty obyczajów i naiwności, których
śladów nawet w krajach naszych nie przypuszczał.

- Dziwno mi - rzekłem - że czytając naszą historię nie uważałeś w

niej  tych  nadzwyczajnych  czynów,  które  nie  raz  świat  zadziwiały,  tych
nagłych  i nieprzewidzianych wypadków, owych gwałtownych  w  krajach
wstrząśnień, co długo przygotowywane w milczeniu, nagle odsłoniły całą
obszerność i głębokość polityki, która je utworzyła. Powiem ci nadto, że
nie dość odróżniasz roztropność od podstępu, szczerość od niedyskrecji,
przezorność  od  oszustwa,  przebiegłość  od  fałszywości    i    zręczność    od
wykrętów.

- Nie rozumiem wcale tej różnicy - odpowiedział Bramin - nie zdaje

mi się bowiem, żeby cnoty i przywary tak się blisko stykały z sobą, aby je
za jedno wziąć można było, ty sam może nawet mieszasz je z sobą, chcąc
ustanowić między nimi tak ścisłe granice, z tego zaś, że tak mały między
nimi ustanawiasz przedział, wnoszę sobie, że łatwość, z jaką go przesko-
czyć można, często was musi do występku prowadzić. Mimo to wszystko
- rzekł Bramin - czyliż byś nie mógł dać mi jaśniejszej definicji o tej poli-
tyce, którą tak mocno chwalisz i uważasz za jedyną sprężynę najwięk-
szych wypadków. Czy ma ona pewne prawidła i niezmienne zasady? Czy
się nie odmienia stosownie do czasu, miejsca i okoliczności? Jest-że ona
nieomylna, albo czy nie zależy mniej od geniuszu, który nią kieruje, ni-
żeli od trafu, który nieraz jej się sprzeciwia i w jednej chwili wszystkie
obala układy.

- Zdaniem moim - dodał - (a zapewnie i zdaniem wszystkich mędrców

świata) najlepszą polityką, jakiej się trzymać możemy w rządzie państw i
w  całym  naszym  postępowaniu,  jest  to  prawidło:  żeby  żadnej  nie  mieć
polityki  i  postępować  jedynie  według  prawideł  roztropności  i  rozumu.
Monarcha,  który  potrafił  zjednać  poszanowanie  sąsiednich  narodów
więcej przez swą rzetelność jak przez potęgę, który przez dobroć i spra-
wiedliwość  pozyskał  miłość  narodu,  monarcha  taki  łatwo  dokona
wszystkich  przedsięwzięć,  nie  używając  żadnych  mniej  przydatnych
tajemnic.

Przechodząc dalej do innych gałęzi rządu. Bramin wyjawił mi swoje

zdanie o wojnie i utrzymywaniu wojsk, lecz te wszystkie jego zasady
znalazłem zupełnie przeciwnymi naszej opinii. Mówił mi potem o skar-
bowości; nauki jego zdały mi się tak ważne, że z. szczególną słuchałem
uwagą.

- Układ - rzekł - jakiego się trzymamy w naszych finansach, na

trzech  szczególniej  zasadza  się  częściach:  pierwsza  ma  na  celu  rozkład
stosowny i sprawiedliwy ciężarów, druga łatwy i całkowity pobór, trzecia
takie  nimi  zawiadywanie,  aby  wydatki  nigdy  nie  przewyższały  przycho-
dów.  Co  do  pierwszego  artykułu:  panujący  wkładając  na  nas  podatek,
podobnie sobie postępuje jak prywatny, co żyjąc jedynie z płodów swojej
roli, starannie ją uprawia, lecz uważa, żeby jej sił przez zbytnią chciwość
nie  wyczerpał  i  woli  wyrzec  się  raczej  nadmiaru  płodów,  żeby  zawsze
miał tyle, ile konieczne potrzeby wymagają. Wszystkie prowincje opłaca-
ją u nas podatki, lecz żadna nie jest przeciążona, a nawet nie opłaca tyle,
ile  by  mogła  opłacać.  Sprawiedliwość  bowiem,  a  nawet  interes  panują-
cego  wymaga,  aby  ci,  których  majątki  jedynym  dochodów  jego  są  źró-
dłem,  zostawali  w  pewnej  zamożności.  Jeśli  muszą  dźwigać  ten  ciężar,
nie  powinni  przecież  pod  nim  upadać,  chlubniej  zaś  jest  dla  tego,  co
nakłada,  gdy  go  chętnie  wnoszą,  nie  zaś  z  niesmakiem  i  wstrętem.  Mi-
łość  poddanych  jest  najszacowniejszym  dla  panującego  skarbem.  Nie
mniej jest ważny i drugi artykuł: wybieramy nasze podatki bez pomocy
poborców  i  celników,  równie  zawsze  chciwych  jak  nieużytecznych,  któ-
rzy  tak  zawsze  czerpią  w  źródle,  że  je  zupełnie  wysuszają  i  którzy  pod
pozorem zbogacenia swego pana równie go kradną, jak zdzierają i gubią
lud  nieszczęśliwy.  Ostatni  artykuł  najwięcej  z  wszystkich  ściąga  naszą
uwagę:  staramy  się  poznać  dokładnie  coroczne  potrzeby  i  wydatki  pu-
bliczne, składamy potem w zapasie sumy na ten cel przeznaczone,  któ-
rych  tylko  na  wydarzające  .się  potrzeby  państwa  używamy.  Sam  król
święcie to mądre prawo zachowuje, sądzi bowiem, że to tylko do niego

należy,  to  tylko  może  obracać  na  utrzymanie  swego  dworu,  na  swoje
zabawy  i  dary,  co  pozostanie  po  zaspokojeniu  wszystkich  potrzeb  pań-
stwa i tego wszystkiego, co dobro i  interes  kraju  nakazuje.

Bramin, widząc, z jaką go przyjemnością słuchałem, ciągnął dalej

swoje  opowiadanie,  a  chcąc  mi  dać  zupełnie  dokładne  wyobrażenie  o
polityce  swego  narodu,  zaczął  mówić  dalej  o  sposobie  wymierzania  u
nich  sprawiedliwości.

- Ponieważ - rzekł - panujący nie może sam jej czynić, postanowił

zatem  ludzi  biegłych  w  prawie,  którzy  bezpłatnie  ją  wymierzają.  Przed
panowaniem  teraźniejszego  naszego  króla  wszystkie  urzędy  nasze  były
wystawione  na  aukcję,  tych  bowiem  tylko  godnymi  uznawano,  którzy
byli w stanie więcej za nie zapłacić. Talenta, które najczęściej ubogich są
udziałem  (jak  gdyby  samo  tylko  ubóstwo,  pobudzając  geniusz  przez
prace, do majątku doprowadzało), talenta nigdy prawie nie otrzymywały
urzędu; co gorsza nawet, poszło stąd, że ci, co mieli prawo odmierzania
sprawiedliwości,  zwykle  ją  sprzedawali  więcej  dającemu  dla  wynagro-
dzenia sobie kosztów swego urzędowania. Dziś już nie ma tego naduży-
cia, miejsca sądowe przyznawane są osobom najgodniejszym, które swo-
jej  biegłości  dają  dowody;  nie  strony,  lecz  sam  monarcha  opłaca  sę-
dziów, a zarazem oświeca ich; jego czujność  i mądrość wynagradza lub
karze,  powaga  ogranicza  ich  władzę,  żeby  jej  nie  nadużywali,  a  nawet
oznacza małą ich liczbę w każdym trybunale; przekonał się bowiem nasz
monarcha,  że  gdzie  wielu  bardzo  sędziów,  tam  tylko  większa  niezgod-
ność zdań panuje, i sprawy dłużej się wleką ze stratą obu stron, tak tej,
co ma słuszność, jak i tej, co niesłusznie  działa.

Kiedy tak dokładny zaprowadzono wymiar sprawiedliwości we wszy-

stkich  częściach  rządu,  poszło  zatem  koniecznie,  że  go  wprowadzono
również  i  do  wszystkich  innych  szczegółów,  które  się  dotyczą  po-
myślności  lub  majątków  ludu  naszego.  Wiesz  zapewne  -  mówił  dalej
Bramin  -  że  administracja  ogólna  każdego  kraju  na  cztery  główne  daje
się  rozdzielić  poddziały;  tymi  są:  wojna,  skarbowość,  sprawiedliwość  i
policja.  Podobne  poniekąd  do  tych  żywiołów,  których  zgodnym  działa-
niem utrzymuje się przyrodzenie

;

przyrodzenie - natura, przyroda

cztery te wydziały, dobrze urządzone i w dokładnym z sobą zostające
związku, utrzymują państwo i przykładają się równie do jego pomyślno-
ści i potęgi, jak do chwały i okazałości. Przekonani o prawdzie tego, com

powiedział, ustanowiliśmy   w   każdej  prowincji   regencję   złożoną   z
czterech  osób  równie roztropnych jak cnotliwych,  równie  biegłych jak
szczerze  kochających  swoją  ojczyznę.  Z  tych  czterech  osób  składa  się
rada prowincjonalna,  której przewodniczy  Rządca posiadający zaufanie
monarchy,  mający  obowiązek  przestrzegania  porządku  i  baczenia,  żeby
się  w  nich  nie  działo  nic  przeciwnego  interesowi  monarchy  i  narodu.
Każdy z tych Radców (tak ich bowiem nazywamy) stoi na czele osobnego
wydziału; pierwszy zatrudnia się  tym  wszystkim,  co  się  tyczy  wojsk
tej  jego    prowincji,  drugi  zarządza  skarbowością,  trzeci  czuwa  nad  wy-
miarem  sprawiedliwości,      czwarty    zaś      kierunek      policji      ma    sobie
powierzony.    Żeby    zaś  ta    ich    praca    zupełnie  użyteczną  być    mogła,
powinna  odnosić  się  do  wspólnego  ogniska,  które  by  wszystkim  szcze-
gólnym władzom nadawało przyzwoity dla dobra publicznego kierunek;
i stąd więc pochodzi, ze takowi   rządcy podlegli   są  czterem   ministrom
do  osoby  króla  przywiązanym, z których  każdy  ma  ogólny  ster jed-
nego  z tych czterech wydziałów   o których mowa. Z nich składa się naj-
wyższa  rada  panującego.  Takowym  ministrom  radcy  prowincjonalni
zdają zawsze sprawę z   tego,   co   się  w   ich   okręgu   dzieje. Takowe
raporta  przedstawiają ministrowie   królowi  na   radzie,   która  o  nich
stanowi  i   natychmiast stosowne  względem  nich   wydaje  przepisy;   a
tak   król  może  widzieć co dzień jasny obraz obecnego stanu państwa,
zaradzić  wszelkim  nadużyciom,  w  chwili  ich  dostrzeżenia,  a  co  lepsza
jeszcze, może uniknąć bezrządu, jaki z natłoku  spraw  przez niedbałość
zaległych    powstaje.  Zdziwiony  tak  cudownym  układem  przerwałem
milczenie  i  zapytałem      Bramina      jakim    sposobem      król  jego    mógł
utworzyć i wykonać tak wielki zamiar, nade wszystko zaś pod względem
skarbowym;  musiał  bowiem  niejednej  doznawać  w  tym  przeszkody  od
tylu osób, które wszędzie  starają  się  wzbogacić,  z krzywdą  panującego
r narodu.

- Król pragnący dobra swych poddanych - odpowiedział Bramin -

niech  tylko  trwa  silnie  w  swojej  chęci,  zawsze  dojdzie  do  swego  celu
mimo  wszelkich  przeszkód.  Nie  ma  zaś  przyczyny  lękać  się  ani  ła-
komstwa  ani  ambicji  ze  strony  swoich  ministrów.  W  liczbie  tylu  uży-
tecznych  przymiotów,  jakie  król  nasz  posiada,  jest  jeden  szczególniej
zdaniem moim najpotrzebniejszy dla panującego, a który mógłby nawet
wszystkie  inne  zastąpić;  przymiotem  tym  jest  głęboka  przenikliwość.
Pan  nasz  zna  dobrze  ludzi  i  nigdy  się  w  ich  wyborze  nie  myli,  tak  jak
biegły artysta, co geniuszu bardziej niż doświadczenia pomocą łatwo

potrafi rozeznać narzędzia najprzydatniejsze do jego kunsztu. Ministro-
wie, którzy dzisiaj zaufanie jego posiadają, zasługują na nie przez swoje
cnoty  i  zapewne  nie  wybrałby  ich,  gdyby  mógł  w  kraju  godniejszych
swego zaufania znaleźć. Zupełna jedność panuje zawsze między nimi; bo
wszyscy jeden cel tylko mają, to jest: dobro ojczyzny; ich gorliwej pracy
winno  teraźniejsze  panowanie  swą  świetność  i  chwałę.  To,  com  powie-
dział,  może  cię  już  dostatecznie  przekonać,  że  polityka  nasza  nieskoń-
czenie  wasze  przewyższa  tak  mądrością,  jak  i  prostotą  zasad  między
nami ustanowionych.

- Prawda - rzekłem zawstydzony i obrażony nieco - prawda, że

urządzenia wasze są wyborne, lecz polityka nasza, wyjąwszy małe nie-
które drobności, nie tak dalece od waszej się różni, jak mniemasz.

- Jeśli tak jest w istocie - rzekł Bramin - dlaczegóż takich jak u nas

nie wydaje ona owoców? Dlaczegóż w ustanowieniu podatków wyrywa-
cie drzewo niejako razem z korzeniem, a przez to przywodzicie do ostat-
niej  nędzy  ludy,  w  których  macie  zawsze  znaleźć  zasiłki  na  potrzeby
państwa?  Dlaczegóż  wystawiacie  waszych  poddanych  na  utratę  całego
mienia,  odwlekając  przez  długie  postępowanie  wyroki  rozsądzające
sprawę  tego,  który  słuszności  na  swoją  stronę  domaga  się,  a  które  jed-
nak zwykle sprzyjają niesłuszności, a ta, obawiając się sprawiedliwości,
dla siebie ją zakopuje? Dlaczego ustawy policji waszej nie są jednakowe
dla  wszystkich  stopni  i  stanów;  dlaczego  spadają  tylko  na  gołębia,  a
oszczędzają  jastrzębia?  Dlaczegóż  nareszcie  okrywacie  politykę  waszą
tylu  nieprzejrzanymi  zasłonami?  Jam  ci  odkrył  naszą  zupełnie;  gdybyś
zaś ty mógł mi równie wykryć wszystkie sprężyny polityki waszych kra-
jów, musiałbym bardziej jeszcze nad nieszczęściem ludów waszych ubo-
lewać.  Te,  tak  zdaniem  waszym,  silne  polityki  sprężyny  nie  mają  tej
szczęśliwej między sobą harmonii, która łącząc i wiążąc z sobą rozmaite
części jednej całości, nadaje wszystkim jednakowy kierunek i do jednego
celu  prowadzi.  Sprężyny  te  nie  są  prawie  nigdy  u  was  jednostajne,  co
jaśniej  jeszcze  ich  słabości  i  nieużyteczności  dowodzi;  tym  zaś  spręży-
nom,  jakich  w  rozmaitych  szczegółach  rządu  naszego  używamy,  tym,
mówię, nadają całą siłę zasady naszej polityki, które wyłożyłem; spręży-
ny  te  żadnej  nigdy  nie  doznając  zmiany,  szczęśliwy  zawsze  owoc  przy-
nieść  muszą.  Macie  wprawdzie  prawa  i  maksymy  własne,  lecz  co  dzień
nowe i zawsze dla szczególnych tylko  przypadków stanowicie; zmienia-
cie je według okoliczności, traf was tylko oświeca.   Zaniedbujecie   walą-
cych się fundamentów, poprawiacie jedynie tylko nadpsute się ściany;

17
nie trzeba przeto się dziwić, że usiłowania wasze w naprawieniu tych

wyłomów wszędzie poczynionych, często prędzej jeszcze upadek jego

1785

Bohater powieści, Wojciech Zdarzyński, po odbyciu nauk

w  Akademii  Nowosądeckiej  wyjeżdża  do  Warszawy,  gdzie
zatrzymuje  się  w  domu  wuja.  Poznaje  nowe  mody,  uczy  się
francuskiego  i  romansuje.  Po  pewnym  czasie,  znudzony  i
rozczarowany życiem w stolicy, daje się namówić na podróż
balonem  za granicę

[...] Uczyniwszy potrzebne przygotowanie do tej podróży, dnia 21

marca (bo ta jedna tylko data potrzebna jest do mojej historii) o godzi-
nie  szóstej  z  rana,  trzymając  łódź  przywiązaną  do  balonu  mocną  liną
przy  ziemi,  zaczęliśmy  go  napełniać  gazem  tak  szczęśliwie,  iż  w  trzy-
nastu   minutach   podniósł  się  do  góry.

Gdyby niektóre przyczyny nie były nam na przeszkodzie, zrobili-

byśmy byli widowisko dla całej Warszawy. Wszakże w tym wieku, kiedy
się każdy szczyci z ludzkości, chętnie jednak patrzy na to, co jest hazar-
dem z życia cudzego i im większe widzi niebezpieczeństwo, tym żywszą
radość okazuje klaskaniem.

Jak tylko kolega mój przeciął linę, która nas utrzymywała przy ziemi,

natychmiast balon podniósł się z. nami z taką szybkością, iż w krótkim
czasie zniknęła nam z oczu Warszawa.

Przez dni kilka byliśmy na powietrzu, mając wiatr, który nas niósł ku

zachodowi. Poglądając na ziemię, bojaźń we mnie coraz się bardziej
wzmagała.

Ale niech mi daruje czytelnik, że mu nie dam dostatecznego opisania

dalszej żeglugi naszej. Wolę wyznać prawdę, iż strach odejmował mi tę
przytomność, która potrzebna jest do zastanowienia się nad każdą oko-
licznością komentującą ciekawość, niżeli chełpiąc się z odwagi pokrzyw-
dzić fałszywą powieścią prawdę i oszukiwać albo nudzić nią czytających.
Dosyć na tym, iż cokolwiek w podróży swojej Charles Robert d'Arlande,
Pilastre de Rosier, Blanchard i inni opisali, wszystko to nam się przytra-
fiło.

Po różnych odmianach ciepła i zimna, po nieznośnym bólu, który mi

się  dał  uczuć  w  uszach,  osłabiony  na  siłach  i  nie  mogąc  oddychać  dla
cienkości powietrza, wpadłem na koniec w słabość i utraciłem zmysły. W
tym  stanie  jak  długo  zostawałem,  nic  nie  wiem,  ponieważ  nie  przysze-
dłem  do  siebie,  aż  po  upadku  moim,  otrzeźwiony  wodą,  w  której  się
zanurzyłem.  Widząc  nowe  dla  siebie  niebezpieczeństwo  wywarłem
wszystkie siły, abym się ratował. A osłabiony, gdy się już puszczałem w
głąb wody, aby mię zalała, szczęściem osobliwszym dostałem dna noga-
mi i obaczyłem kolegę mego, który się jeszcze pasował z wodą, nie wie-
dząc, jaka była głębokość miejsca. Słoność i niesmak, który  uczułem  w
ustach, dały  mi  poznać,  że woda była  morska.

Oglądając się na wszystkie strony i nigdzie dla siebie nie widząc ra-

tunku, żałować począłem, żem zaraz nie utonął, bo moment życia, który
mi  zostawał,  był  dla  mnie  tym  nieznośniejszy,  im  bardziej  stawiał  mi
przed oczy śmierć, która przychodzić miała. I gdyby kolega nie dodawał
mi był serca czyniąc nadzieję, że nas zachowa Opatrzność, odważyłbym
się był  podobno dobrowolnie szukać dla siebie śmierci.

W godzinę po upadku naszym znacznie odstąpiło morze, skąd oba

wnieśliśmy sobie, iż ku północy musi być kraj jakiś bliski, który opusz-
czając morze wracało nazad do łoża swego. Nie tracąc czasu udaliśmy się
ku brzegom, które od północy opasane górami zasłaniały nam dalsze
położenie kraju.

Słońce, którego wielkość nadzwyczajną postrzegłem, chociaż się już

skłaniało ku zachodowi, tak jednak było dla nas przykre, iż ten kraj wziął
kolega za Gwineę lub inną jaką krainę pod Ekwatorem.

Opatrzność, która nas zachowała od śmierci, miała oraz staranie o

dalszym życiu naszym. Kilka gniazd jaj ptaszych, któreśmy znaleźli, były
dla nas posiłkiem. Odpocząwszy nieco i mając pokrzepione siły, weszli-
śmy na jedną górę przed zachodem słońca, aby stamtąd odkryć położe-
nie miejsca i kraj nam nieznajomy. Kolega, mając wzrok bystrzejszy ode
mnie, postrzegł odległe równie i pola na kształt winnic porządnie wkoło
drzewami obsadzone, a stąd powziął nadzieję, iż kraj ten kwitnący rol-
nictwem musi być mieszkalny i obywatele jego nie dzicy.

Znużony podróżą i zwątlony na siłach usiadłem pod cieniem drzewa

osobliwszego  jakiegoś  rodzaju,  a  gdy  mię  sen  zniewalać  począł,  kolega,
poglądając  na  słońce,  które  już  zachodziło,  a  z  przeciwnej  strony  po-
strzegłszy wielką jakąś planetę na kształt księżyca, ale świetniejszą i da-
leko większą, gdy się coraz lepiej przypatrywać począł gwiazdom i innym
ciałom  niebieskim.

- Ach, przyjacielu! - zawołał. - Jeżeli nam Opatrzność pozwoli szczę-

śliwie  powrócić do ojczyzny, ile  pożytków  przyniesie  Europie ta podróż
nasza. Jak wiele domysłów nowych czynić będzie można, zbijając zdania
astronomów naszych,  którzy z jednego tylko  punktu,  jakim jest ziemia,
patrząc  na  rozległość  świata  całego,  chcą  nam  wyperswadować,  iż  ich
mniemania są nieomylne. Ile nowych sekretów natury, które powiększą
umiejętność  fizyczną!  Ile  ciekawości  do  historii  naturalnej,  które  po-
mnożą  zbiór  osobliwych  rzeczy!  Nigdy  Kolumb  i  Ameryk  odkryciem
nowych krajów tyle się nie wsławili, ile my tą naszą podróżą. Bo jeżeli się
nie mylę, ile tylko wiadomości astronomii zapewniać mię może, kraj ten,
w którym zostajemy, jest krajem na księżycu.

Struchlałem na te słowa. Widząc jednak rzecz prawie niepodobną do

wiary,  rozumiałem,  iż  kolega,  po  tylu  fatygach  i  niebezpieczeństwach
zapaloną  mając  głowę,  gada  od  rzeczy.  Ale  poznawszy,  iż  na  wszystkie
moje pytania  rozsądnie  opowiadał:

- Jakże, przyjacielu - rzekłem do niego - moglibyśmy przebyć tak

wielką odległość, jaka jest między księżycem i ziemią? Powietrze, coraz
delikatniejsze im wyżej się wznosi, byłożby zdatne do oddychania płu-
com przyuczonym do grubszej atmosfery?

- Prawda - odpowiedział - iż astronomowie nasi naznaczają wielką

odległość księżyca od ziemi, ale wielu z nich i ci, którzy tu byli

, upew-

niają, iż ta odległość nie jest tak wielka, aby jej przebyć nie można.

Cyrano de Bergerac, Wilkins biskup Chesterski (Przyp. aut.)

Podróż naszą zaczęliśmy 21 marca w czasie porównania dnia z nocą,
kiedy księżyc i słońce, najskuteczniej wywierając swe siły atrakcji

Zbliżanie się do siebie ciał bez widocznej przyczyny” (Linde)

sprawują naj-

większe przybywanie i ubywanie morza. A jeżeli woda, przyciągniona od
księżyca, mimo swej ciężkości wznosi się i robi na oceanie górę, daleko
bardziej powietrze, leksze od wody, wznosi się do góry i robi ostrokrąg,
którego  wierzchołek  rozciąga  się  prawie  aż  do  wierzchołka  ostrokręgu
zrobionego  na  księżycu  dla  tej  samej  przyczyny.  Popędzeni  wiatrem
zachodnim  wpadliśmy  najprzód  w  ostrokrąg  ziemny,  a  w  nim  balon
nasz, lekszy od powietrza, wznósłszy się do góry utracił własność dążącą
do centru ziemi i nabył własności uciekającej od centru, a tak spadliśmy
własnym ciężarem  na księżyc.

Już trzy godziny, jak miarkować mogłem, upływało po zachodzie

słońca, a ziemia, będąc naówczas w pełni

, tak jasną noc czyniła, iż czy-

tać nawet można było. Kolega poglądając częścią ku północy, gdzie były
owe równiny, częścią ku zachodowi, gdzie się pokazywały lasy:

- Oto - rzecze skazując palcem na pierwsze miejsce - Dolina Newto-

na, to Góra Św. Katarzyny, którą astronomowie nasi zmierzyli, iż ma 31
mil wysokości. To miejsce, na którym spoczywamy, jest Góra Nadmor-
ska Snu. To - kraj darowany naszemu Kopernikowi, takim prawem, jak
Ferdynand Katolik nabył do krajów odkrytych. To...

Mało będąc ciekawy wiedzieć, co się roić mogło w głowie astrono-

mów  naszych,  a  mniej  jeszcze  myśląc  o  tym,  co  mi  kolega  rozprawiał,
wtenczas kiedy rzecz szła o coś więcej  niż o Dolinę Newtona, zasnąłem
szczęśliwie,  znużony  długim  niewczasem.  [...]

Ziemia nasza względem ksieżycanów tak jest świetna planetą jak księżyc

względem nas, ziemian, i ma też same odmiany na nowiu, pełni i kwa-
drach (przyp. aut.)

Nie przyuczony do ręcznej roboty, miałem się z początku za równie nie-

szczęśliwego jak Doświadczyński u Nipuanów. Ale z czasem sił. nabierając,
też same uwagi,  które  mu  prace jego słodziły,  mnie  także dodawały  serca.
„W kraju naszym - myślałem sobie - rolnictwo zostawione wzgardzonemu
od nas poddaństwu, tu jest powinnością każdego,   aby   własnymi   rękami
uprawiał   tę   ziemię,   która  go  żywi. Jeżeli mieszkańcy kraju tego nie żyją

naszym sposobem, trzeba się poddawać pod pierwszy wyrok, który
wszystkich ludzi skazał na pracę aż do potu czoła.”

W samej rzeczy mieszkańcy kraju tego, jak dalej poznałem, mieli rol-

nictwo za najpierwszą  powinność życia społecznego.  Sam nawet rządca
kraju,  sędziwy  Satumo,  nie  lenił  się  iść  czasem  za  pługiem  i  ten  chleb,
który  pot  czoła  jego  skrapiał,  był  najmilszą  jałmużną  dla  nie  mogących
pracować (bo pod tym imieniem zowią tam ubogich).

Sielana (tak się nazywa ten kraj, o którym piszę), nie mając żadnego

związku  z  postronnymi  państwami,  przestaje  na  samym  tylko  handlu
wewnętrznym,  którym obywatele  wspólnie użyczają sobie tych  produk-
tów, w które jedna okolica więcej obfituje niż druga. Mając wszystko w
kraju, co się ściąga do potrzeby i do wygody bez zbytku, nie potrzebują
żeglugi, aby topili dostatki swoje i siebie razem z nimi. Metal najdroższy
u  nich  jest  ten,  który  im  służy  do  rolnictwa  i  obrony  majątku.  Złoto  i
inne  kruszce,  jako  nieużyteczne,  nie  mają  żadnego  szacunku.  Bogac-
twami u nich jest zboże i bydlęta, które ich żywią i odziewają, a znakami
wyrażającymi te ich bogactwa jest moneta z  pierwszego  metalu,  który
niczym  się  nie  różni  od  naszego  żelaza.

Sielanie tak co do życia i odzienia, jako i co do nauk o to się tylko sta-

rają,  co  im  jest  istotnie  potrzebnego.  Pomieszkaniem  ich  są  domy  pro-
ste,  bez  ozdób  architektury,  ale  wygodne  i  zdrowe.  Wsie  (ponieważ  w
całym kraju miasta żadnego nie masz) są osiadłe, w dobrym położeniu i
mające  wszelkie  wygody  potrzebne  do  życia.  Pożywienie  ich  zdrowe,
znacznie, ale bez zbytku. Strój prosty, wygodny i poważny, w tym tylko
odmienny od naszego, iż nie znają kapot ani kontuszów, mając za rzecz
wcale niepożyteczną nosić na sobie dwie suknie razem, gdy jedna z nich
dobrze  odziewa.  Nie  używają  czapek  i  niczym  nie  przykrywają  głowy.
Kolega mój, zgubiwszy czapkę swoją w morzu, dostał wielkiego kataru i
zaraził wiele mieszkańców tą chorobą,  której  nigdy  w  tym  kraju  nie
znano.

Kobiety sielańskie mało się różnią w swym stroju od mężczyzn. Natu-

ra, szczodra w rozdawaniu im wdzięków, zdaje się nie potrzebować sztu-
ki, aby ją poprawiała. Te, które nie są urodziwe, ponieważ nie wyciągają
tego, aby im mówiono, iż są ładne, przestają na wdziękach, które im dała
natura. Nie starając się zbytecznie o piękność ciała, nie znają kalectwa i
chorób, którym większa część kobiet naszych podlega. Płeć ich ani jest
tak ogorzała od słońca jak wieśniaczek naszych, ani tak biało wybladła
jak tych dam, którym sznurówki obejmują wolne odetchnienie, ani tak

pąsowa  jak  tych,  które  się  malują,  ale  po  większej  części  są  smagławe,
mając  żywe  kolory  krwie  zdrowej,  którym  żadna  farba  wyrównać  nie
potrafi.  Nie  mają,  prawda,  tej  szczupłości,  która  u  nas  jest  skutkiem
sznurówek, lekarstw i sedenterii

, ale za to są zdrowe, płodne i zdatne

do pracy.

sedenteria - siedzący tryb życia

Ta, będąc najpierwszą zaletą we wszystkich obywatelach Sielany, tak

z czasem i mnie samemu stała się słodką, iż miałem sobie za najmilszą
rozrywkę to, co brałem w początkach za skutek niewoli.

Praca Sielan około rolnictwa jest umiarkowana. Nie widać między

nimi tak padających na ziemię od upału słońca i siły swoje wycień-
czających od świtania aż do ciemnej nocy, jak pospolicie widzieć się daje
u nas. Każda ręka, dla swojej tylko żywności pracując, ma dosyć czasu,
aby odpoczęła.

Ustały więc z czasem narzekania nasze i o to tylko usilnie staraliśmy

się  oba,  aby  jak  najprędzej  umieć  język  krajowy.  Zlecono  to  staranie
kilku kobietom, częścią dlatego, iż płeć niewieścia skłonna jest wszędzie
z  natury  do  wielomówstwa,  częścią,  iż  przez  wrodzoną  sobie  ciekawość
wyczerpać  z nas potrafi  wszystkie skrytości.

Cnota i niewinność obyczajów, którymi się zaszczycają mieszkańcy

kraju  tego,  zasłonią  mię  od  żartów,  które  z  tej  okazji  może  sobie  robić
czytelnik.  Powiem  w  szczerości,  co  mi  się  zdarzyło.  Znając  dobrze  sła-
bość naszych ziemianek, jako pochwały, które im płeć nasza daje, są dla
nich  największą  powabą,  użyłem  tegoż  samego  sposobu,  wychwalając
Fanilę, najmłodszą nauczycielkę naszą, z piękności duszy i ciała, a uda-
jąc  częste  wzdychania,  abym  z  niej  wyczerpał  wiadomość  o  rządzie  i
zwyczajach  krajowych,  oświadczyłem  jej,  iż  ujęty  żywością  wdzięków,
przepędzam niespokojne momenta. Z początku Fanila rumieńcem, który
twarz jej oblał, zdawała się pokazywać, iż w jakimkolwiek kraju i plane-
cie  kobieta  jest  zawsze  kobietą;  ale  powtórzone  pochwały  tak  potem
gniew  w  niej  wzbudziły,  jak  gdyby  który  u  nas  z  niedyskretnych  męż-
czyzn  odważył  się  w  oczy  to  powiedzieć  damie  nieurodziwej,    że  jest
niepiękną.

Gdyśmy już oba dobrze język rozumieć i myśli nasze wyrażać poczęli,

kazano się nam stawić przed Saturnem, Ten z zwykłą łagodnością spytał

się nas w przytomności ludu, z jakiego jesteśmy kraju  i jakim przypad-
kiem dostaliśmy się do Sielany tą stroną, którędy morze  oddziela  kraj
ich  od  innych  narodów.

Kolega, jako przewodnik do tej podróży, pierwszy się odezwał, iż oj-

czyzna nasza jest na ziemi, która będąc w liczbie pierwszych planet nie-
bieskich,  jest  nierównie  szlachetniejszą  od  księżyca.  Ciekawość  oglą-
dania  dalekich  krajów,  aby  rozprzestrzenić  umiejętność  naszą,  jest  w
nas,  ziemianach,  skłonnością  panującą.  Im  większe  przeszkody  po-
czyniła do tego natura, tym większą chęć ciekawość w nas zapaliła, aby
je  przełamać.  Jakoż  wynalazek  żeglugi  przybliżył  już  do  nas  naj-
odleglejsze  kraje.  Bohatyrowie  nasi,  którzy  mało  cenili  życie  własne,  a
mniej  jeszcze  kolegów  swoich,  puścili  się  na  tysiączne  niebezpieczeń-
stwa,  szukając  po  morzu  nieznajomych  krajów.  W  tej  podróży  znaczną
część  ziemi  odkrywszy,  ,wyplenili  z  niej  ogniem  i  mieczem  dawnych
mieszkańców,  aby  wyczyszczony  kraj  z  ludzi  i  złota  podbili  pod  pa-
nowanie swoje.

- Dziś dowcip nasz nie przestając na tym, iż włada ziemią i morzem,

zaczyna  być  panem  trzeciego  żywiołu  i  przez  wynalezienie  balonów
przybliża do siebie najodleglejsze planety. Nie ma się jednak niczego od
nas kraj wasz obawiać, bo jesteśmy mieszkańcami tego narodu, który się
sprawiedliwie  szczycić  może,  iż  jest  najspokojniejszym  ludem  na  świe-
cie. Gdyby zamiast nas, Polaków, dostał się tu był który z owych bohaty-
rów, którzy odkryli naszą  Amerykę, mielibyście  byli Ferdynandów Kor-
tezów, którzy by was kuli w łańcuchy i wystawiali na wzgardę i śmierć od
własnego  ludu;  Pizarrów,  którzy  by  was  wyrzynali  i  łupili  z  majątku;
Nugnezów,  którzy  by  was  szczwali  psami;  Velasquezów,  Narwaezów,
Almagrów, którzy by zbroczyli tę ziemię krwią ziomków waszych, tak jak
Meksyk i Peru spłynął krwią niewinnych  Indianów.

Ale jeżeli odkrycie Ameryki naszej było zgubą dawnych jej miesz-

kańców,  przyznać  jednak  potrzeba,  iż  wprowadzenie  tam  światła  nauk
czyni  ją  teraz  nierównie  znakomitszą  w  świecie,  jak  była  przed  odkry-
ciem swoim.  Europa nasza stawszy się najprzód ogromną innym trzem
częściom  ziemi,  niesie  im  teraz  pochodnią  nauk,  za  którą  postępując
wszystkie narody wychodzą pomału z ciemnoty swej i grubiaństwa. Na-
uki  nasze  zniosły  przesądy,  w  których  długo  zostawali  ziemianie,  a  ci-
snąc  się  aż  do  tronu,  odmieniły  sposób  myślenia  w  samych  nawet  mo-
narchach.

Potem kolega wyliczając wynalazki nasze, a między innymi proch,

bomby,  kartacze,  ognie  greckie,  kule  rozpalone  i  balony,  których  użyć
można  na  palenie  miast  i  flot  nieprzyjacielskich,  wyprowadzał  różne
pożytki,  które  nam  przyniosły  nauki,  a  przekładając  Sielanom  ich  po-
trzebę,  oświadczył  chętnie  łożyć  swe  usługi,  aby  kraj  ten  stał  się  pole-
rowniejszym.

Gdy przestał mówić, spytał się mię Satumo, co bym sądził o naszych

naukach. Odpowiedziałem mu, czego mię uczono w akademii sandeckiej
i jako tę naukę dał mi poznać przypadek, iż była próżno straconym cza-
sem;  jako  potem  ucząc  się  języka  swego  kraju,  chwyciłem  się  nowości,
która  mię  śmiesznym  i  niezrozumianym  czyniła;  jako  ucząc  się  francu-
skiego  języka  zabrałem  gust  do  romansów  i  dzieł  teatralnych,  które  mi
przewróciły głowę amorycznymi intrygami i przywiodły do utraty czasu,
zdrowia,  majątku  i  samej  nawet  cnoty.  A  wspomniawszy  sobie,  żem
utracił na zawsze ojczyznę, zacząłem złorzeczyć wszystkim wynalazkom
szkodliwym  i tym,  którzy  się  nimi  wsławić usiłują.

Widząc mię Satumo rozrzewnionego, spytał się, jeżeli bym miał chęć

zostać na zawsze w kraju. Łatwo się każdy domyśli, iż nie wiedząc, co z
sobą czynić, przystałem na to, abym został w Sielanie.

Odłączono mię natychmiast od kolegi, o którym nierychło dowie-

działem się, iż skazany był na wygnanie do wyspy Magaty, dokąd tamtej-
si obywatele zwykli posyłać tych, którzy wykraczają przeciw ustawom
ich rządu.

Satumo, nie znając tej różnicy, która jest między nami, sądził o mnie

według  zwyczaju  i  sposobu  myślenia  swego  narodu.  Powiedziałem  mu,
iż u nas jest dwojaki rodzaj ludzi - jedni, którzy nie pracują, a są majętni,
drudzy,  którzy  siebie  i  pierwszych  żywią  pracą  rąk  swoich,  a  żyją  w
ostatniej  nędzy.  Nie  mógł  najprzód  pojąć  tego,  ale  gdym  mu  wyłożył
różnicę,  którą czyni  między  nami  stan  i  urodzenie:

- Jakże - rzekł z czułością - toż ludzie podobni wam naturą i skłon-

nościami mają się różnić od was urodzeniem? I ta różnica ma usprawie-
dliwiać dzikość i okrucieństwo wasze? Gdybym przemocą trzymał cię w
podobnej niewoli i patrzał na nędzę twoją z taką obojętnością, jak ty
patrzyłeś na smutny stan podobnych tobie, nie miał-żebyś mię za okrut-
nego tyrana? Jakimże sercem domagasz się od tych, których wolnymi
stworzyła Natura, aby byli niewolnikami twymi? Jak możesz przywłasz-
czać sobie krwawy ich dobytek i uchodzących z niewoli ścigać tym prawem,

że są twoi poddani? Któż to prawo stanowił? Masz-że go od Najwyższej
Istotności?

Satumo [...] nadto się zapędzał w uwagach nad naszym sposobem

myślenia i zwyczajami. Z tym wszystkim wybić mi nie mógł z serca tej
miłości, którą miałem ku mojej ojczyźnie. Często, myśląc o niej, brała
mię rozpacz, osobliwie natenczas, kiedym obaczył ziemię wschodzącą na
niebie jak księżyc, który oświeca nas, ziemian. Gniewałem się na chmu-
ry, które zasłaniając sobą porywały mi z oczu, com miał najmilszego.

Czasem wlepiwszy oczy i utopiony w myślach zdawało mi się, jak

astronomom  naszym,  iż  widzę  na  niej  gór  wierzchołki,  które  biorąc  za
góry  Karpackie,  a  blisko  nich  patrząc  ku  części  północnej  wystawiałem
sobie w imaginacji kraj nasz i Warszawę, biorąc dwie  plamki jaśniejsze
za  dwie  wieże  Świętego  Krzyża.

Zacząłem robić około balonu w ukrytym miejscu, które mi wyznaczył

Satumo.  A  że  Sielanie  nie  znają  ani  pasztetów,  ani  drugiego  i  trzeciego
dania,  ani  konsomów,  ani  bulionów  twardych,  nie  mógłbym  był  nigdy
tyle nazbierać błonek z kiszek bydlęcych, ile potrzeba było na zrobienie
balonu.  Szczęściem  osobliwszym  znalazłem  w  tym  kraju  pewny  rodzaj
drzewa,  którego  łyczka  lekkie  i  nie  przepuszczające  przez  siebie  powie-
trza były tak dobre jak błonki, z których robią balony. Mieszkańcy uży-
wają tych łyczek zamiast tafel do okien, a napuszczone sokiem z innego
drzewa  tracą  przezroczystość  i  służą  za  papier  równie  dobry  jak  nasz,
który  robiemy  z  płótna.  Z  tych  łyczek  w  krótkim  czasie  zrobiwszy  mój
balon, zacząłem pracować około przysposobienia gazu.

Mając wszystko gotowe prosiłem Saturna, aby mi pozwolił wziąć tyle

złota i drogich kamieni, których kraj ten miał wiele w sobie

, ile balon

mój mógłby ze mną unieść, a gdy mi to pozwolił z wielką łatwością, opa-
trzony w żywność pożegnałem starca, oświadczając mu, iż jeżeli mię
zachowa Opatrzność i doprowadzi szczęśliwie do ojczyzny, wielbić zaw-
sze będę pamięć jego, używając spokojnie daru, który z rąk jego odebra-
łem.

Wielu było tego zdania - mówi De La Lande - iż jasne plamy, które widzimy

na księżycu, są wierzchołki gór drogimi kamieniami okryte. „Nie ma nic tak
dumnego i niepodobnego do prawdy, czego by który z filozofów nie powiedział”
(Cicero) (przyp. aut.)

Satumo nie był nawet ciekawy patrzyć na mój odjazd, owszem, prosił

mię,  abym  taki  czas  obrał  sobie,  kiedy  wszyscy  Sielanie  udadzą  się  na
spoczynek.  Uczyniłem  zadosyć  rozkazowi  jego  i  o  drugiej  po  północy
puściłem  się  szczęśliwie  w  przedsięwziętą  podróż.

We dwie godziny zrobił się dzień jasny. Poglądając na księżyc zdzi-

wiłem się, iż balon mój nie tak był wysoko, jakem się spodziewał. Znik-
nął mi jednak z oczu kraj sielański, bo wiatr wschodowy, coraz się bar-
dziej wzmagając, niósł mię z sobą gwałtownie. Przez kilka godzin byłem
prawie w jednej wysokości, chociaż często przydawałem gazu. Widząc na
koniec, iż ciężar złota nie dopuszczał mi wyżej się podnieść, zacząłem
wyrzucać z łodzi cięższe bryły, na kształt kupca wyrzucającego w morze
towary swoje, gdy mu nawałność grozi utratą życia.

Mgły grube, które potem okryły księżyc, nie dały mi widzieć, co się ze

mną  działo  i  w  jakim  miejscu  znajdowałem  się  od  dni  czterech.  Z  tym
wszystkim  byłem  bez  najmniejszej  bojaźni,  częścią  dlatego,  iż  miłość
ojczyzny  i  nadzieja  jej  oglądania  nie  wystawiały  mi  przed  oczy  niebez-
pieczeństwa, na które się puszczałem, częścią, iż jak ostrzelany żołnierz
mniej  zważałem  na  to,  co  mię  pierwszą  rażą  niezwyczajnie  czyniło
trwożliwym. Spuściwszy się na Opatrzność, czekałem losu, jaki mię spo-
tka, a w tych prawie myślach z wielkim zadziwieniem obaczyłem  się  na
ziemi,  a  co  osobliwsza, bez żadnego  szwanku.  [...]

1833

I tak dowiodłem, że ludzie przed potopem byli daleko

rozumniejsi aniżeli teraz. Jaka szkoda, że utonęli!...

Baron Cuvier

Co za niedorzeczność.

Homer w Illiadzie

14-go kwietnia (1828 r.) ruszyliśmy z Irkucka w dalszą podróż, w kie-

runku  północno-wschodnim,  a  pierwszych  dni  czerwca  byliśmy  już  na
stacji  Berendyńskiej,  ujechawszy  konno  przeszło  tysiąc  wiorst.  Mój  to-
warzysz podróży doktor filozofii Szpureman, znakomity naturalista, lecz
jeździec nieszczególny, osłabł zupełnie i nie był w stanie dalej jechać. Nie
można  sobie  wyobrazić  nic  zabawniejszego  jak  szanownego  badacza
natury,  zgarbionego  na  chudym  koniu,  obwieszonego  fuzjami,  pistole-
tami,  barometrami,  termometrami,  skórami  żmij,  ogonami  bobrów  i
wypchanymi  słomą  ptakami,  z  liczby  których  szczególnego  rodzaju  ja-
strzębia,  nie  mając  już  miejsca  na  piersiach  i  za  plecami,  umieścił  na
czapce.

We wsiach, przez któreśmy przejeżdżali, zabobonni Jakuczanie, bio-

rąc go za wielkiego Szamana, z uszanowaniem ofiarowywali mu kumys i
suszoną rybę, starając się ile możności zmusić go, aby choć trochę nad

nimi poszamanił.

Doktor gniewał się i klął Jakutów po niemiecku, ci

zaś rozumiejąc, że on mówi z nimi świętym narzeczem tybetańskim i
innego języka nie rozumie, okazywali mu jeszcze więcej szacunku i upo-
rczywiej nalegali, aby z nich wypędzał złych duchów. Całą drogę śmieli-
śmy się z kapłaństwa Szpuremanowi przyznanego.

Narody, zasiedlające północną cześć Syberii, dotychczas su jeszcze w bałwo-

chwalstwie. Wyznają religią szamańską, kłaniając się bałwanom.

W miarę przybliżania się naszego ku brzegom Leny krajobraz stawał

się coraz więcej zajmującym. Kto nie był w tej części Syberii; ten myślą
nie jest w stanie pojąć przepychu i rozmaitości widoków, jakie tu za
każdym prawie krokiem zachwycają oko podróżnika, obudzając w duszy
jego niespodziewane i przyjemne uczucia.

Wszystko, co tylko kula ziemska w różnych swych częściach zawiera

w sobie pięknego, pysznego, czarującego, strasznego, dzikiego, malowni-
czego: najeżone szczyty gór, wesołe aksamitne pola, ponure przepaście,
rozkoszne  doliny,  groźne  skały,  jeziora  z  jaśniejącą  powierzchnią,
upstrzone  pięknymi  wyspami,  lasy,  wzgórki,  gaje,  pola,  potoki,  wspa-
niałe  rzeki  i  szumne  wodospady,  wszystko  znajdziesz  tu  zebrane  w  do-
statku  trudnym  do  uwierzenia,  rzucone  z  gustem  lub  też  z  niepojętą
ustawione sztuką. Zda się, jakby natura ze szczególną hojnością wysiliła
się na ten zakątek ziemi, nie zapomniawszy o niczym, co by człowiekowi
mogło  służyć  do  pożytku,  szczęścia  i  rozkoszy,  i  oczekując  tego  władcy,
zachowuje ją w pierwotnej barwie, w całym blasku świeżego   utworu.

Podobne myśli często bardzo zajmowały naszą wyobraźnię i nie mo-

gliśmy  prawie  uwierzyć,  aby  taż  sama  natura,  zadawszy  sobie  tyle  sta-
rań,  rozsypawszy  tyle  skarbów  na  urządzenie  i  upiększenie  tej  cząstki
planety,  zagradzała  dobrowolnie  wstęp  do  tego  przybytku  najulubień-
szemu swemu wychowańcowi tak okropnym i niegościnnym klimatem.

Ale Szpureman, jako osobisty przyjaciel natury, dla utrzymywania z

nią związków zapłacony od Kr. Hannowerskiego, usprawiedliwiał ją w
tym względzie, dowodząc, że przymuszoną do tego była zewnętrzną siłą,
jednym z tych wielkich i niespodziewanych wstrząśnień, które zamieniły
kraje ciepłe, gdzie rosły palmy i banany, gdzie żyły mamuty, słonie, ma-
stodonty, w kraje zimne, zawalone wiecznym lodem i śniegiem, w któ-
rych teraz koczują białe niedźwiedzie, a gdzie z trudnością sosna i brzoza
wyrasta.

Na dowód, że północna część Syberii była niegdyś pod wpływem cie-

płego  klimatu,  przywodził  kości,  a  nawet  całe  szkielety  zwierząt  sfer
południowych,  w  znacznej  ilości  na  jej  powierzchni  porozrzucane,  lub
też  z  drzewami  i  płodami  ciepłych  stron  świata  zagrzebane  w  wierzch-
nich  warstwach  tej  żyznej  niegdyś  ziemi.  Doktor,  umyślnie  wysłany
przez  Getyngski  uniwersytet  dla  zbierania  tych  kości,  z  prawdziwym
zadowoleniem  pokazywał  nam  skamieniałe  już  słoniowy  ząb  i  winną
jagodę,  które  mu  przedał  pewny  Jakuta  znad  brzegów  Ałdanu.  Był  on
przekonanym,  że  przed  tym  wstrząśnieniem  natury  (którego  powodem
mógł być potop powszechny lub też jeden z mniejszych potopów, o któ-
rych nawet Pismo Święte nie wspomina), zamiast Jakutów i Tunguzów,
mieszkali  tu  jacy  przedpotopowi  Indianie  lub  Włosi,  którzy  jeździli  na
tych  skamieniałych  słoniach   i jedli  te  skamieniałe winogrona.

Uczone brednie naszego kolegi z początku tylko śmiech we mnie

wzbudzały, lecz wszystkie teorie są zaraźliwe jak zgniłe gorączki, i takie
jest działanie dowcipnych i pozornych nauk na słaby umysł ludzki, że
właśnie te same głowy, które z początku słynęły ze swego niedowiarstwa,
później atoli, przejęte ulotną ich treścią, stają się najzapalczywszymi ich
stronnikami i gotowe bronić ich z muzułmańskim fanatyzmem.

Jeszczem się śmiał i sprzeczał, gdy nagle uczułem, że przeklęty Nie-

miec, wpośród przyjacielskiej sprzeczki, zaszczepił mi swoją teorię: że
ona, z krwią razem, rozpływa się w moim ciele i ślizga po wszystkich
żyłach, że je ogień bije mi do głowy, że jestem chory na teorię.

Drugiego dnia byłem już w obłąkaniu; ciągle mi się marzyły wielkie

wstrząśnienia świata i porównawcza anatomia z mamutowymi szczęka-
mi, mastodontowymi kłami, megalosaurami, pleziosaurami, megalote-
rionami, pierwiastkowymi, dwoistymi i troistymi gruntami. Chęć wykła-
dania wszystkim, i każdemu w szczególności, cudów porównawczej ana-
tomii przyprowadzała mię do ostateczności.

Będąc raz przypadkiem w stepach, napadnięty paroksyzmem teorii, i

nie  mając  innych  słuchaczy,  starałem  się  dowieść  Buriatom,  że  oni,
głupcy,  nie  wiedzą  i  nie  pojmują  tego,  że  w  początkach  na  Ziemi  były
tylko  łupek  i  ostrygi,  które  zniszczone  zostały  potopem,  po  czym  żyły
hydry,  drakony,  żółwie  i  rosły  ogromne  drzewa,  znowu  potopem  zgła-
dzone,  po  którym  zjawiły  się  mamuty  i  inne  kolosalne  zwierzęta,  które
nowy zniósł potop i że na koniec oni, Buriaci, są w prostej linii potom-
kami tych kolosalnych zwierząt. Potopy za taką już miałem bagatelę - w
jednym Paryżu było ich cztery! - że dla łatwiejszego wytłumaczenia naszej

teorii ciotce, czyli też prosto na pamiątkę wielkiego Cuviera,

zdaje mi

się, że ja sam, przy małej pomocy natury, byłbym w stanie jedną szklan-
ką ponczu zatopić cały Toropecki powiat.

Georges Cuvier (1769-1832), zoolog francuski, jeden z twórców współczes-

nej paleontologii i anatomii porównawczej. Przeciwnik koncepcji ewolucyj-
nych, twórca teorii katastrof.

Tym sposobem, zatapiając obszerne części ziemi, wytępiając całe or-

ganiczne  płody  natury,  aby  natomiast  utworzyć  nowe,  przenosząc  na
kuli ziemskiej góry i morza z jednego miejsca na inne jak szachy na sza-
chownicy,  zmęczeni  sprzeczkami,  kombinacjami  i  drogą,  stanęliśmy  na
koniec w Berendyńskiej stacji, gdzie jasna, przezroczysta Lena, królowa
rzek Syberyjskich, ukazała się oczom naszym w całej swej wspaniałości.
Powitaliśmy ją jednogłośnym  „hurra!”

Doktor Szpureman zdjął z czapki swego jastrzębia, poustawiał we

dwa rzędy na ziemi wszystkie swoje wypchane zwierzęta i skamienia-
łości, porozwieszał na drzewie barometry i, położywszy się na rozesła-
nym płaszczu, stanowczo oświadczył, że dalej konno ani na krok się nie
ruszy. Ja także, zmęczony konną jazdą, chciałem odpocząć trochę w tym
miejscu. Reszta naszej kompanii chętnie przystała na moje zdanie.

Jeden tylko szanowny nasz dowódca, Oberbergprobirmeister 7-mej

klasy  Iwan  Antonowicz  Strabiński,  jadący  do  Jakucka  w  interesie  rzą-
dowym, gniewał się na nasze lenistwo i naglił do odjazdu. Nie wierzył on
ani  porównawczej  anatomii,  ani  naszemu  zmęczeniu,  i  wszystko  to  na-
zywał  „czczą  teorią”.  W  całej  Syberii  nie  widziałem  człowieka  zimniej-
szego:  dowiedzionej  prawdy  dla  niego  mało  było  -  chciał  jeszcze  wie-
dzieć, jakiej ona próby. Serce jego, złożone z części niepalnych, zupełnie
nieprzystępne  było  rozognieniu  i  gdy  raz  doktor  upewniał  nas,  że  starł
sobie  na  siodle  koniec  pacierzowej  kości,  on  i  to  policzył  do  rzędu
„czczych  teorii”  do  niczego  nie  prowadzących  w  praktyce  i  w  służbie,  i
chciał się naprzód przekonać o prawdziwości wyznania doktora próbną
swoją igłą. Rzeczywiście, Iwan Antonowicz to człowiek  okropny!

Po długich umowach jednozgodnie ułożyliśmy pozostawić konie i je-

chać  do  Jakucka  wodą.  Iwan  Antonowicz,  jako  znający  miejscowość,  zo-
bowiązał  się  wyszukać  dla  nas  łódkę  i  6  czerwca  ruszyliśmy  w  drogę  z
biegiem Leny. Brzegi tej czarującej i wspaniałej rzeki, jednej z największych

i  najbezpieczniejszych  w  świecie,  obstawione  są  ogromnymi  skałami  i
ustrojone  pasmem  rozkosznych  i  czarujących  widoków.  W  wielu  miej-
scach skały, wznosząc się stromo nad powierzchnią wody, przedstawiają
oku  łudzące  podobieństwo  zburzonych  baszt,  zamków,  świątyń,    pała-
ców.

Zachwycenie, zdziałane podobnym widokiem, jeszcze więcej utwier-

dziło  we  mnie  zaszczepione  rozumowaniami  doktora  idee  o  łagodnym
niegdyś  klimacie  i  kwitnącym  bycie  tej  cudnej  krainy.  Oddając  się  tej
pocieszającej  myśli,  przedstawiałem  sobie  Lenę  jako  starożytny  Sy-
beryjski  Nil,  a  w  tych  fantastycznych  skałach  widziałem  rozwaliny
przedpotopowej  rozkoszy  i  cywilizacji  narodów,  zaludniających  jego
brzegi.  I  każdy,  obdarzony  od  natury  wyższym  uczuciem,  patrząc  na  te
czarujące  widoki,  też  same  by  uczuł  wrażenie.  Po  każdym  nowym  spo-
strzeżeniu doktor i ja wykrzykiwaliśmy z zapałem: „Niepodobna, aby ta
ziemia  miała  być  zawsze  tylko  Syberią!”  Na  co  Iwan  Antonowicz  z  naj-
większą  flegmą  odpowiadał,  że  od  czasu,  jak  on  służy  w  randze  oficer-
skiej,  nic  tu  oprócz Syberii  nigdy  nie  widział.

Ale co do Nilu - wojażując przez długi czas po Egipcie i będąc w Pary-

żu, miałem honor należeć do liczby najgorliwszych uczniów Szampolio-
na młodszego

, sławnego odkryciem klucza do czytania hieroglifów.

Jean François Champolion (1790-1X32), egiptolog francuski. Pierwszy odczytał
hieroglificzne pismo egipskie.

W krótkim czasie wielkie zrobiłem postępy w czytaniu tych ta-

jemniczych  wyrazów;  swobodnie  czytałem  napisy  na  obeliskach  i  pira-
midach, tłumaczyłem mumie i papirusy, układałem z hieroglifów szlaki
do serwet, pisałem hieroglifami sentymentalne listy do Francuzek; sam
nawet  odkryłem  połowę  dotąd  niewiadomej  litery,  za  co  Szampolion
młodszy  obiecał  unieśmiertelnić  imię  moje,  wspomniawszy  o  mnie  w
przypisku do swego dzieła.

To prawda, że pan Gulianów zaprzeczał zasadności naszego systemu

i  podawał  natomiast  inny,  przez  niego  odkryty  sposób  czytania  hie-
roglifów, za pomocą którego sens danego tekstu zupełnie był przeciwny
temu, jaki się otrzymywał  czytając podług metody Szampoliona, lecz to
nikogo nie powinno wprawiać w wątpliwość, gdyż spór, rozpoczęty przez
szanownego członka akademii rosyjskiej z wielkim francuskim egiptolo-
giem, mogę jednym rozstrzygnąć słowem. Metoda, wskazana przez

Szampoliona,  tak  jest  rozumna  i  dowcipna,  że  jeżeli  egipscy  kapłani
„rzeczywiście  byli tak  mądrzy, jakimi  nam ich starożytni malują, to nie
mogli,  a  nawet  nie  powinni  byli  inaczej  czytać  swoich  hieroglifów,  jak
podług  naszej  metody.

Hieroglificzny zaś alfabet, wynaleziony przez pana Gulianowa, tak

jest prosty, że jeżeli gdzie kiedykolwiek był w używaniu, to zapewne
tylko u egipskich diaków

, z którymi my nic do czynienia mieć nie

chcemy.

diak – urzędnik stojący na czele resortu w Rosji carskiej

W przejeździe naszym z Irkucka do Berendyńskiej stacji kilka razy

wykładałem  Szpuremanowi  hieroglificzny  system  Szampoliona  młod-
szego,  lecz  konno  niezręcznie  się  mówi  o  hieroglifach,  a  uporczywy
Niemiec  żadną  miarą  nie  chciał  wierzyć  naszym  uczonym  odkryciom,
które  nazywał  filozoficznym  marzeniem.

Teraz, znajdując się na łódce, gdzie można było swobodnie rysować

różne na deskach figury, korzystałem z tej okoliczności, aby go przeko-
nać o gruntowności mojej metody.

Z początku doktor we wszystkim upatrywał sprzeczności i niedokład-

ności,  lecz  w  miarę  rozwijania  dowcipnych  reguł,  zastosowanych  przez
nauczyciela  mojego  do  czytania  nie  znanych  liter,  nie  znanego  prawie
języka, niedowiarstwo jego zamieniało się w zachwycenie i doświadczył
on na sobie tegoż samego  czarodziejskiego wpływu nowo pojętej teorii,
jaki  niedawno  na  mnie  wywarła  porównawcza  anatomia  i  cztery    pary-
skie  potopy.

Objaśniłem mu, że podług naszego systemu każdy hieroglif jest albo

literą,  albo  metaforyczną  figurą,  zawierającą  w  sobie  pewną  myśl  lub
pojęcie, albo li też ani literą, ani figurą, tylko nic nie  znaczącym upięk-
szeniem pisma. Tak więc nie masz nic łatwiejszego, jak czytać hieroglify:
gdzie nie ma sensu czytając literami, trzeba je tłumaczyć metaforycznie;
a gdy i metafora zastosować się nie daje, pozwala się  zupełnie hieroglif
wypuścić i  przejść do innego, zrozumialszego.

Szpureman, któremu się nigdy w głowie pomieścić nie mogło, aby

tym  sposobem  można  było  dowiedzieć  się  o  tajemnicach  najgłębszej
starożytności,  nie  znajdował  słów  do  wyrażenia  swego  zachwycenia.
Zabrał  mi  wszystkie,  jakie  tylko  miałem  w  tym  przedmiocie  broszurki
różnych uczonych, i czytał je z uwagą. Po przeczytaniu takowych był już
zupełnie przekonany o gruntowności wyłożonej mu teorii i dał mi słowo,
że  w przyszłym jeszcze tygodniu zacznie się uczyć cudownej sztuki

czytania  hieroglifów,  a  powróciwszy  do  Petersburga,  uda  się  wprost  do
egipskiego  mostu,  który  widział  na  Fontance,  niesłusznie  _  zapewne
nazwanego  przez  dorożkarzy  Berdowskim  mostem,  i  który  być  musi
daleko  starożytniejszym  jak  powszechnie  znany  K.  J.  Berd;  aby  się  za-
tem  z  pewnością  dowiedzieć,  na  pamiątkę  jakiego  krokodyla  i  za  wiele
wieków  przed  N.Ch.  ciekawy  ten  most  zbudowano,  nie  spuszczając  się
na  cudze  objaśnienia,  sam  osobiście  przeczyta  znajdujące    się    na  nim
hieroglificzne  napisy.

Na koniec ujrzeliśmy przed sobą obszerne łąki, rozpostarte na pra-

wym  brzegu  Leny,  na  których  zbudowany  jest  Jakuck.  Dziesiątego
czerwca  stanęliśmy  w  tym  niewielkim,  lecz  ładnym  mieście,  które  wy-
twornością gustu wielu drewnianych zabudowań przypomina ulice Car-
skiego Sioła, i  pomieściliśmy się w różnych domach, do właścicieli któ-
rych  mieliśmy  rekomendacyjne z  Irkucka  listy.

Obejrzawszy miejscowe osobliwości i, zjadłszy obiad z kolei u wszyst-

kich gościnnych Jakuczanów, u których znaleźliśmy daleko lepsze serce
niżeli  czerwony  ich  rotwein,  zaczęliśmy  rozmyślać  o  wyjeździe  każdy  w
swoją stronę. Ja, jadąc z Kairu do Toropca, sam nie wiem jakim sposo-
bem i po co, zabrnąłem do Jakucka, a że już byłem w Jakucku, zdaniem
więc ludzi doświadczonych najbliższy trakt do Toropca był: powrócić do
Irkucka  i,  nie  wdając  się  więcej  z  żadnymi  naturalistami,  nie  odprowa-
dzając  przyjaciół,  jechać  przez  Tobolsk  i  Kazań  na  zachód,  a  nie  na
wschód. Doktor Szpureman bez zamierzonego jechał celu tam, gdzie mu
powiedzą,  że  jest  wiele  kości.  Iwan  Antonowicz  Strabiński  wybierał  się
do  ujścia  Leny,  mając  zlecenie  od  swej  władzy  obejrzeć  jej  brzegi  pod
względem mineralogicznym i górniczym.

Nasz naturalista umyślił podróż Oberbergprobirmeistra 7-mej klasy

obrócić  na  korzyść  porównawczej  anatomii  i  wynurzył  chęć  towarzy-
szenia mu pod siedemdziesiąty stopień północnej szerokości, skąd spo-
dziewał  dostać  się  dalej  do  Faddejewskiej  wyspy  i  kościanego  przes-
myku. Z rana paląc w swej stancji cygaro, z uczoną ciekawością robiłem
postrzeżenia. jak dym mego cygara rysuje się w syberyjskiej atmosferze,
gdy nagle wbiegł do mnie Szpureman z wieścią, że jutro odjeżdża  z Iwa-
nem  Antonowiczem  w dalszą  podróż na północ.

Był on nadzwyczajnie uradowany z tej okoliczności i wszelkimi siłami

starał się zachęcić mnie do tej podróży, wystawiając ją w najko-
rzystniejszym świetle: nasze zajmujące uczone biesiady; zdarzająca się
sposobność obejrzenia całego biegu wspaniałej Leny i widzieć ujście jej

nie odwiedzone dotąd przez żadnego geologa i naturalistę; przyjemność
żeglowania  po  północnym  oceanie,  wpośród  lodowatych  gór  i  białych
niedźwiedzi,  spokojnie  spoczywających  na  bryłach  lodu  miotanych  bu-
rzą po morzu; szczęście być pod siedemdziesiątym stopniem szerokości
północnej  w  Nowej  Syberii  i  kościanym  przesmyku,  gdzie  znajdziemy
mnóstwo najpiękniejszych kości różnych przedpotopowych zwierząt; na
koniec przyjemność połączenia różnorodnych  wiadomości naszych, aby
wspólnymi siłami zrobić ważne jakie dla nauk odkrycie, które by okryło
sławą imię nasze w  Europie,  Azji  i  Ameryce.

I aby jeszcze więcej rozdrażnić moją miłość własną, chytry Niemiec

obiecywał dać mię zaszczytnie poznać we wszystkich zoologicznych zbio-
rach  i  gabinetach  kopalnych  osobliwości,  bo  gdy  w  wielkiej  liczbie  po-
rozrzucanych w tych stronach szkieletów uda nam się wyszukać jakie nie
znane dotąd w uczonym świecie zwierzę, na pamiątkę naszej przyjaźni i,
aby  imię  moje  zręczniej  podać  przyszłym  wiekom  rzuciwszy  je  z  tymi
kośćmi  głodnej  potomności,  nada  temu  zwierzęciu  moje  szanowne  na-
zwisko,  nazwawszy  je  Megalo-brambeusoterionem-wielkozwierzem-
brambeusem  albo jak  mi  się  samemu podoba.

Chociaż, mówiąc prawdę, i to niepośledni jest krok do nieśmiertel-

ności,  i  wielu  nielepszym  sposobem  doszło  do  znakomitości,  jednakże
nadzieja  być  po  przyjacielsku  podwyższonym  na  stopień  przedpotopo-
wego  zwierzęcia  nie  tyle  by  mię  spowodowała  do  przyjęcia  tej  pro-
pozycji,  ile  następująca  okoliczność.  Doktor  przypomniał  mi,  że  za  uj-
ściem Leny znajduje się sławna pieczara, którą pomiędzy innymi Pallas i
Gmelin  opisali  z  opowiadań  tamtejszych  kupców,  mocno  żałując,    że
osobiście  nie  mogli jej widzieć.

Rybacy nasi zowią ją „Pisaną Komnatą” - imię, z którego Pallas utwo-

rzył swoje „Pisanoi Komnat”

i które Reineggs wytłumaczył po niemiec-

ku „das geschriebene Zimmer”.

Gmelin nawet radził wysłać osobną

ekspedycję  dla  odkrycia  i  opisania  tej  pieczary;  zresztą  o  istnieniu  pie-
czary  tej  wiedziano  jeszcze  w  średnich  wiekach.  Arabscy  geografowie,
słysząc o niej od Cheraskich kupców, nazywają ją Gar-el-kitabe tj. „pie-
czarą pism”, a  wyspę,  na której się ona znajduje,  Ard-el-gat, czyli „zie-
mią pieczary”.

Pallas, Reise, T. 11, p. 108

Reineggs, Reise, p. 218

Origines Russes, extraits de divers manuscrits orientaux, par Hammer, p.

56 - Memoriale populorum, p.317

Chińska powszechna geografia, przywodzona przez uczonego Klaprotha,
tak o niej mówi: „Niedaleko od ujścia rzeki Lino jest pieczara z napisem
w nie znanym języku, odnoszonym do czasów Cesarza Jao. Myndzy
twierdzi, że jej niepodobna inaczej przyczytać jak tylko za pomocą trawy
szi, rosnącej na mogile Konfucjusza.

Piano Karpini, podróżnik z XII

wieku,  także  wspomina  o  ciekawej  pieczarze,  położonej  u  ostatniego
krańca  północy,  in  ultimo  septentrioni,  w  okolicach  której,  mówi  on,
żyją ludzie o jednej ręce i nodze, którzy nie mogą chodzić, a gdy zechcą
przejść  z  miejsca  na  miejsce,  kręcą  się  jak  koło,  dotykając  ziemi  na
przemian ręką i nogą. O samej pieczarze zabobonny poseł Rzymski do-
daje tylko, że  w  niej  są  napisy  w języku,  którym  mówili  w  raju.

Klaproth. Abhandlungen über die Sprache und Schrift der Uiguren, p. 72.

Ob. też: Opis Dżungarii i Mongolii przez o. Jakinfa

Wszystkie te wiadomości mnie - jako uczonemu podróżnikowi -

dawno już były wiadome, jednakże doktor powtórzył mi je ze wszystkimi
szczegółami dla rozłonienia mojej gorliwości na korzyść nauk. Zamyśli-
łem się trochę. W rzeczy samej, trzeba było tylko wyszukać tę wysławio-
ną pieczarę, obejrzeć ją, skopiować napisy i przywieść do Europy, aby
się stać wielkim człowiekiem.

Przyjemne drżenie chwały zawrzało w mym sercu. Jechać czy nie?

Prawda,  że  to  trochę  z  drogi  do  Toropca!  Lecz  jakże  opuścić  przy-
jaciela?... Przy tym Szpureman nie jest zdatny do podobnych odkryć; on
nawet  nie  jest  w  stanie  dostrzec  napisów  -  i  prędzej  wszystko  zepsuje,
aniżeli  zrobi  co  porządnego.  Ja,  to  zupełnie  co  innego!...  Jestem  stwo-
rzony do zdejmowania napisów: tyle ich widziałem w różnych  częściach
świata!...

- Niech i tak będzie, kochany doktorze - rzekłem ściskając przed-

siębiorczego naturalistę - jadę z tobą do kościanego przesmyku.

Drugiego dnia rano (13 czerwca) jużeśmy byli na statku, a po po-

łudniu  odpłynęliśmy  z  przyjaznym  wiatrem.  Żegluga  nasza  po  Lenie
trwała przeszło dwa tygodnie, a to z powodu, że Iwan Antonowicz, który
zupełnie  nami  rozrządzał,  musiał  często  stawać  dla  obejrzenia  gór,  w
wielu  miejscach  dotykających  samego  koryta  rzeki.  Doktor  zawsze  mu
pilnie  towarzyszył  we  wszystkich  tych  urzędowych  wycieczkach,  ja  zaś
zostawałem  na łódce  i paliłem cygaro.

Podczas tej podróży mieliśmy zręczność bliżej poznać naszego gospodarza

i kolegę. Był on nie tylko człowiekiem dobrym, uczciwym i ujmującym, ale

nadto z wielkimi wiadomościami w swoim przedmiocie, co pierwej przez
urzędową jego pokrywę nie dało się widzieć. Polubiliśmy go z całego
serca. Szkoda tylko, że był wielkim nieprzyjacielem teoryj i wszystko
chciał sprawdzać na swoim probierczym kamieniu.

Pogoda była jasna i ciepła. Lena i jej brzegi długo jeszcze zachwycały

nas czarującą swoją pięknością. Była to prawdziwa panorama, utworzo-
na z najpiękniejszych w świecie widoków. W miarę oddalania się nasze-
go  od  Jakucka  drzewa  coraz  się  stawały  rzadsze  i  mniejsze,  lecz  za  ten
mały  niedostatek  wzrok  sowicie  był  wynagrodzony  coraz  wzrastającą
wspaniałością obumarłej natury. Pod 70-tym stopniem szerokości rzeka
staje  się  podobną  nieskończenie  długiemu  jezioru,  a  przyległe    góry
przyjmują na  siebie groźną postać Alpejską.

Na koniec wyjechaliśmy w puste królestwo północy. Zieloności tu

prawie nie widać. Granit, woda i niebo całą zajmują przestrzeń. Natura
zdaje  się  spustoszoną,  zrytą,  zrabowaną  niedawnym  jeszcze  pochodem
nieprzyjaciela. To pole bitwy między planetą a jego atmosferą, w których
wiecznej  walce  lato  chwilowy  tylko  pokój  sprowadza.  W  nieprzezrocz-
nym  mglistym  powietrzu  nad  biegunem  wiszą  rozwarte  zima  i  burze,
czekając  tylko  zajścia  słońca,  aby  w  mroku  z  nowym  okrucieństwem
rzucić  się  na  planetę,  a  on,  zdjąwszy  z  siebie  swą  cudowną,  roślinną
odzież,  nagą  piersią  gotów  jest  spotkać  wściekłe  żywioły,  których  suro-
wość, zda się, jakby chciał zastraszyć widokiem swych ostrych, czarnych,
olbrzymich  członków i  żelaznych  krawędzi.

Drugiego lipca rzuciliśmy kotwicę w małej zatoce przy samym ujściu

Leny, która w tym miejscu na kilka wiorst jest szeroka. Tak więc juże-
śmy byli przy ujściu tej ogromnej rzeki pod 70-tym stopniem szerokości,
lecz nie ziściły się nasze oczekiwania - zamiast bowiem pysznego i nie-
zwyczajnego widoku niceśmy nie widzieli.

Rzeka, łącząc się z morzem, przedstawia płaską, siną, okiem nie-

przejrzaną przestrzeń wód, przy której niknie zupełnie okazałość brze-
gów. Nawet ocean Lodowaty nie pocieszył nas po długiej i przykrej wę-
drówce: ani kawałka lodu, ani jednego niedźwiedzia. Bardzo byłem nie-
kontent z ujścia Leny i z Lodowatego oceanu.

Doktor zwrócił moją uwagę na osobliwość tegoż ujścia, które zdaje

się jakby uciętym było. Brzegi nie są tu niższe jak o sto, a nawet 200
wiorst w górze rzeki, a z obu końców ujścia wychodzą długie ulice skali-
stych wysp, które giną w dalekich wodach oceanu. Nie podlega wątpli-
wości, że to jest dalszy ciąg Leny, która niegdyś musiała o wiele dalej

płynąć na północ, lecz jedno z tych wielkich wstrząśnień, o których cią-
gleśmy z doktorem dysputowali, zapewne jej skróciło bieg, poddawszy
znaczną część koryta władzy morza. Szpureman bardzo dobrze wyjaśniał
cały porządek tego zdarzenia. Lecz wyjaśnienia te nie pocieszały mię
zupełnie.

- Gdybym ja rozrządzał tym wstrząśnieniem - powiedziałem - prze-

niósłbym ujście Leny jeszcze bliżej Jakucka.

- I ty takim byś był Wandalem: psuć tak piękną rzekę! - mówił dok-

tor.

Znaleźliśmy tu kilka jurt Tunguzów trudniących się łowieniem ryb;

była to cała ludność tej strony. Pod wyspą zakrywającą wejście do naszej
zatoki stały dwa kupieckie statki wysłane z Jakucka dla połowu psów
morskich. Z różnych powziętych wiadomości byliśmy przekonani, że tak
nazwana „Pisana Komnata” znajduje się na wyspie Niedźwiedziej, leżą-
cej między Fadiejewską wyspą, Nową Syberią i kościanym przesmykiem.

Ponieważ Iwan Antonowicz miał tu około dziesięciu dni zabawić, we-

szliśmy  więc  w  umowę  z  pomocnikiem  kupieckim  jednego  statku  o
przewiezienie  nas  na  wyspę  Niedźwiedzią.  Śmiali  kupcy  zupełnie  po-
twierdzili wszystkie zebrane przez nas wiadomości o przedmiocie naszej
podróży upewniając nas, że sami nie raz byli na tej wyspie i w pieczarze.
Zawarłszy  z  nimi  ugodę,  4  lipca  pożegnaliśmy  naszego  kochanego  go-
spodarza,  który  z  duszy  żałował,  że  się  musiał  z  nami  rozłączyć,  tym
więcej, że i sam pragnął odwiedzić tę ciekawą jaskinię. Przyrzekł jednak-
że czekać naszego powrotu w ujściu Leny, a gdy już rozpuściliśmy żagiel,
przysłał nas zawiadomić, że jeżeli prędko swą czynność zakończy, a my
długo w pieczarze zabawimy, to nas może odwiedzi na wyspie Niedźwie-
dziej.

Ominąwszy wiele małych wysp, wypłynęliśmy na koniec na otwarte

morze.  Panująca  cisza  zatrzymała  nas  do  wieczora  w  widoku  brzegów
Syberii.  W  nocy  powstał  dość  mocny  północno-zachodni  wiatr,  a  rano
jużeśmy  płynęli  po  Lodowatym  oceanie.  Kilka  samotnie  pływających
brył  lodu  było  jedynym  znakiem  tego  groźnego  nazwiska.  Po  trzydnio-
wym płynieniu ujrzeliśmy na koniec po prawej stronie niską wyspę na-
zywaną  Małą,  a  po  lewej  -  wysokie  skały  południowej  części  Fadiejew-
skiej  wyspy.  Wkrótce  ukazały  się  zawalone  lodowatymi  górami  niedo-
stępne  brzegi  Nowej  Syberii,  a  za  południowo-zachodnim  jej  krańcem
pokazano  nam  wysoką,  piramidalną,  z  wieloma  ustępami  bryłę  ka-
mienia. To była wyspa Niedźwiedzia.

Ósmego lipca około południa stanęliśmy w miejscu i natychmiast

wyszliśmy  na  brzeg.  Wyspa  Niedźwiedzia  składa  się  z  jednej  krągłej,
granitowej góry, otoczonej ze wszech stron wodą i oddzielonej od Nowej
Syberii  małym  przesmykiem.  Wierzchołek  jej  panuje  nad  wzgórzami
sąsiednich,  wysp  i  wznosi  się  nad  powierzchnię  morza  na  2  200  stóp
podług barometrycznego wymiaru doktora Szpuremana.

Pieczara, znana pod nazwiskiem „Pisanej Komnaty”, znajduje się u

samego wierzchu góry. Jeden z kupców zaprowadził nas do niej po krę-
tej  ścieżce,  udeptanej,  jak  mówił,  przez  białe  niedźwiedzie,  które  w  je-
sieni i zimą w znacznej liczbie odwiedzają tę wyspę, od czego utworzyło
się  $fej  nazwisko.  Często,  opierając  się  rękami,  musieliśmy  się  czołgać,
nim  na  koniec  dobraliśmy  się  do  niewielkiej  płaszczyzny,  gdzie    się
znajduje wejście do pieczary zawalone  odłamem  granitu.

Przezwyciężywszy z wielką biedą wszelkie trudności i przegrody, zna-

leźliśmy się na koniec w tej sławnej pieczarze. Rzeczywiście ma ona wi-
dok wielkiego pokoju. Z początku brak światła nie pozwolił nam widzieć
przedmiotów, lecz gdy oczy nasze przyzwyczaiły się do półmroku, jakież
było zachwycenie, jaka radość, jakie szczęście dla doktora odkryć razem
i  ślady  liter  -  i  kupę  skamieniałych  kości!!...  Szpureman  jak  zgłodniała
hiena  rzucił  się  na  kości;  ja  zapaliłem  kieszonkową  latarkę  i  zacząłem
opatrywać  ściany,  lecz  właśnie  tu  czekało  mię  zadziwienie.  Nie  wierzy-
łem  własnemu  wzrokowi  i  przetarłem  oczy:  myślałem,  że  światło  mię
zwodzi  i  trzy  razy  objaśniłem  świecę.  Zawsze  toż  samo!    To    być    nie
może!!!   !!!

- Doktorze.
- Hm?

- Patrz tu, na miłość Boga!
- Nie mogę, baronie. Ja tu jestem zajęty. Co za bogactwa. Co za

skarby!... Oto ogon pleziosaura, którego nie dostaje w Getyngskim uni-
wersytecie.

- Zostaw go i chodź tu prędzej. Pokażę ci coś daleko ciekawszego jak

wszystkie twe ogony.

- Raz, dwa, trzy, cztery - cztery łopatki różnych przedpotopowych

psów,  canis  antediluvianus,  a  wszystko  z  nowych,  jeszcze  nie  wiado-
mych  gatunków.  No,  baronie,  wybieraj  podług  upodobania,  którą  kość
chcesz zaszczycić twoim imieniem? Tej, na przykład, damy twoje nazwi-
sko, tej -  moje,  a  tej  można dać imię twej  szanownej  siostry.

Nie mogąc dłużej wytrzymać, pobiegłem do Szpuremana, odciąg-

nąłem go przemocą od kości i przyprowadziłem do ściany, a oświeciwszy

latarnią litery, zapytałem, czy je poznaje? Szpureman poglądał na ścianę
i na mnie w odurzeniu.

-  Baronie!  - zdaje  mi  się?
-  Co takiego?...    Mów twoje zdanie.
-  Wszak  to hieroglify!... Zacząłem całować doktora.
-  Tak  jest,  kochany  doktorze!  -  zawołałem  z  drżącym  od  ukon-

tentowania  sercem  -  to  one,  to  egipskie  hieroglify,  nie  mylę  się.  Po-
znałem  je  z  pierwszego  wejrzenia:  zawsze  i  wszędzie  umiem  poznać
egipskie  hieroglify jak  swoje  własne pismo.

- Wszak umiesz je także i czytać, baronie?... jesteś bowiem uczniem

Szampoliona - poważnie dodał doktor.

-  Jużem trochę przeczytał.
-  Tego  pisma?
-  Tak,  jest  to  pismo  dialektu  różnego  nieco  od  prawdziwego  egip-

skiego, lecz dosyć pojętne i czytelne. Zresztą wiesz, że hieroglify dają się
czytać we wszystkich językach. Zgadnij, kochany doktorze, o czym to
pismo mówi!

-  O czymże?
-  O potopie.
-  O potopie!... - zawołał doktor, skoczywszy w górę na pół arszyna w

zapale uczonego zachwycenia. - O potopie !!!... - i znowu porwał mię w
swoje objęcia, mocno przyciskając do piersi jakby najrzadszy ogon ple-
ziosaura. - O potopie !!!... Co za odkrycie! Widzisz, baronie, a nie chcia-
łeś jechać ze mną do ujścia Leny, chciałeś pluć na Lodowaty ocean? Wi-
dzisz, wiele jeszcze zostało ludziom ważnych dla nauk odkryć. Co tam
spostrzegłeś?...

- Czytam napis. Sądząc z treści jest to opis wielkiego wstrząśnienia

natury.

- Może to być?
- Zdaje się, że ktoś, uratowawszy się w tej pieczarze od potopu,

umyślił na jej ścianach opisać swe przygody.

- To skarb!... Napisy jedyne, nieocenione! Dowiemy się ż nich na

pewno  wielu  ciekawych  rzeczy  o  przedpotopowych  zwyczajach  i  oby-
czajach  i  o  wielkich  podówczas  żyjących  zwierzętach...  Jak  ja  ci  za-
zdroszczę, baronie, obszernych wiadomości twoich co do egipskich sta-
rożytności!  Wiesz,  że  za  ten  jeden  napis  możesz  być  członkiem  wszyst-
kich  naszych  niemieckich  uniwersytetów  i  korespondentem  wszystkich
uczonych  towarzystw jak egipski  pasza!...

- Bardzo mię to cieszy, kochany doktorze, że wtenczas będę miał

przyjemność mianować się twoim kolegą. Dzięki twemu przedsiębiorst-
wu i twemu uczonemu instynktowi zrobiliśmy to wielkie odkrycie. Jed-
no mię tylko zastanawia, czego żadną miarą wytłumaczyć sobie nie mo-
gę.

- Cóż takiego?
- Oto jakim niepojętym sposobem egipskie hieroglify znajdują się

na wyspie Niedźwiedziej, pośród lodowatego oceanu! Czy czasem białe
niedźwiedzie nie ułożyły tego napisu?

- Białe niedźwiedzie?... Nie, to być nie może - serio odpowiedział

niemiecki Gelehrter - znam dobrze zoologię i mogę cię upewnić, że białe
niedźwiedzie nie są w stanie nic podobnego zrobić. Ale wreszcie, cóż tu
dziwnego?... To tylko dowodzi, że egipskie hieroglify nie są istotnie egip-
skimi, ale przekazane zostały kapłanom tego kraju przez naród daleko
starożytniejszy, zapewne przez ludzi z ostatniego ocalonych potopu. Tak
więc, oczywista, że hieroglify są pismem przedpotopowym literae ante-
diluvianae, pierwotną literą rodzaju ludzkiego, i były w powszechnym
używaniu u ludzi zamieszkujących ciepłą i piękną ziemię, teraz w części
zamienioną w północną Syberię, a w części pochłonioną przez lodowate
morze, jak to dostatecznie okazuje samo ujście Leny. Dlatego znajduje-
my egipskie hieroglify na Niedźwiedziej wyspie.

- Twoje uwagi, kochany doktorze, zdają mi się bardzo gruntownymi.
- A przynajmniej są naturalne i wypływają z cudownej teorii o czte-

rech potopach: czterech warstwach ziemnych i czterech zburzonych
organicznych naturach.

- Ja zgadzam się zupełnie z twoim zdaniem. I mój zmarły nauczyciel

i  przyjaciel  Szampolion,  zacierając  raz  ręce  przed  piramidami,  na  któ-
rych  także  znaleziono  hieroglificzne  napisy,  powiedział  swym  kolegom:
„Tych  gmachów  nie  zbudowali  Egipcjanie,  one  liczą  przeszło  20000
lat!”

- Widzisz, widzisz, baronie! - zawołał uradowany Szpureman. - Ja

nie  jestem  egiptologiem,  a  zaraz  powiedziałem,  że  egipskie  hieroglify
istniały jeszcze przed ostatnim potopem... 20000 lat!!! A potop przypadł
niedawno! I tak, to więc już jest dowiedzione. Prawda, że ja czasem żar-
towałem sobie z hieroglifów, ale... my w Niemczech, w naszych uniwer-
sytetach, lubimy dowcip; w sercu jednak zawsze przejęty byłem dla nich
szczególnym szacunkiem i mogę cię upewnić, baronie, że egipskie hiero-
glify  kładę  na  równi  z  mamutowymi  kłami.  Jak    żałuję,    że    będąc  w
Paryżu, nie  uczyłem się  hieroglifów.

Tym sposobem, wyjaśniwszy pochodzenie napisów i obejrzawszy z

latarnią ściany ściśle zapełnione od dołu do góry hieroglifami, pozostało
nam  tylko  zdecydować  się,  co  robić  z  tym  napisem.  Skopiować  go  było
niepodobna:  na  to  przeszło  dwumiesięcznej  potrzeba  było  pracy,  a  na-
wet  nie  stałoby  nam  i  papieru.  Co  tu  począć?...  Po  dokładnym  roz-
patrzeniu  się  postanowiliśmy,  powróciwszy  do  Petersburga,  nakłonić
Akademię  Nauk,  aby  celem  przyprowadzenia  do  skutku  projektu  Gme-
lina  wysłała  umyślnie  uczoną  ekspedycję  dla  zdjęcia  przez  woskowy
papier  oryginalnego  napisu,  tymczasem  zaś  przetłumaczyć  go  na  miej-
scu  i  przedstawić  sądowi  uczonego  świata  w  dosłownym  przekładzie.
Lecz i to niełatwo było uskutecznić. Ściany mają 8 arszynów wysokości i
schodzą  się  u  góry  w  nieregularne  sklepienie.  Napis,  chociaż  z  dużych
hieroglifów  złożony,  zaczyna  się  tak  wysoko,  że  ani  podobna  stojąc  na
ziemi rozpoznać wyrazy w pierwszych wierszach zawarte. Przy tym wier-
sze  dosyć  są  krzywe,  zawikłane,  nawet  pomieszane  jedne  z  drugimi,  a
powinny być dochodzone z wielką uwagą, aby w czytaniu i tłumaczeniu
nie  zmieszać  hieroglifów  i  skojarzonych  z  nimi  myśli.  Trzeba  było  ko-
niecznie  urządzić  wprzód  rusztowanie  naokoło  całej  pieczary,  a  potem,
przy  świetle  latarni  lub  pochodni,  jednemu  czytać  i  tłumaczyć,  a  dru-
giemu  pisać.

Rozważywszy to wszystko wróciliśmy na statek, gdzie zabrawszy nie-

potrzebne  deski,  bale,  ławki  i  drabinki,  kazaliśmy  je  zanieść  do  pisanej
komnaty. Pracowici rybacy za niewielką nagrodę ochotnie i  wesoło wy-
pełnili  nasze  rozkazy.  Wieczorem  materiał  już  był  na  górze,  lecz  urzą-
dzenie  rusztowania  zajęło  nam  cały  dzień  następny,  w  ciągu  którego
Szpureman cały się w kościach zakopał, a ja szukałem początku napisu i
porządku,   w jakim  ściany   idą jedna   za  drugą.

Trzeciego dnia z rana (10 lipca) wzięliśmy z sobą stół, ławeczkę,

atrament i papier i bez zwłoki przystąpiliśmy do dzieła.

Ja wlazłem na rusztowanie z dwoma ludźmi mającymi trzymać

przede  mną  latarnie,  doktor  zasiadł  przy  stoliku.  Zapaliłem  cygaro,  on
zażył tabaki - i zaczęliśmy. Wiedząc, jak wielkiej dokładności wymagają
uczeni  od  spisujących  starożytne  historyczne  pomniki,  ułożyliśmy  tłu-
maczyć hieroglificzny tekst podług stałych zasad metody Szampoliona -
słowo  w  słowo,  tak  jak  jest,  bez  żadnych  upiększeń  stylu;  pisać  każdą
ścianę  osobno,  nie  wymyślając  żadnych  nowych  podziałów.  W  takim
więc samym stanie znajdą  go tu moi uczeni czytelnicy. Przy pierwszym
jednak  słowie  wszczęła  się  między  nami  żwawa  sprzeczka o  tytuł.

Wychowaniec atramentem zbryzganej Germanii ani chciał nawet pisać

bez jakiegoś tajemniczego lub rogatego tytułu. Chciał nazwać pracę na-
szą Homo diluvii testis, „Człowiek, świadek potopu” - gdyż to, nieznacz-
nie,  byłoby  niejako  w  ukośnym,  bardzo  dalekim  i  bardzo  dowcipnym
związku  z  systemem  Steichzera,  który,  znalazłszy  przypadkiem  u  siebie
w  piwnicy  skamieniałego  człowieka,  pod  tym  tytułem  napisał  książkę
dowodząc,  że  ten  człowiek  własnymi  oczami  widział  z  tego  podziemia
potop, zbijając tym stronników Cuviera, którzy upewniają, że przed po-
topem  nie  było  na  Ziemi  ani  ludzi,  ani  piwnic.  Przekładałem  temu  pe-
dantowi  prosty  i  jasny  tytuł:  „Pamiętniki  ostatniego  przedpotopowego
człowieka.”

Straciliśmy przeszło pół godziny najdroższego czasu nic nie ułożyw-

szy. Brakło mi już cierpliwości, powiedziałem więc doktorowi, że jeśli
dłużej będzie się ze mną o takie sprzeczał bagatele, to go samego zosta-
wię w pieczarze. Szpureman się zreflektował.

- Dobrze - rzekł - tytuł w Europie postanowimy.
- Dobrze! - odpowiedziałem - a teraz proszę pisać.

Ściana I

„Najpodlejszy niewolnik słońca, księżyca i 12-stu gwiazd rządzących

losami świata wszystkim czytającym te wyrazy życzy zdrowia i po-
wodzenia.

Cel pisma tego jest następujący:
Dręczony głodem, strachem i rozpaczą, pozbawiony wszelkiej nadziei

ratunku, pośród okropnego i powszechnego zniszczenia, przedsięwzią-
łem, na tym przypadkiem ocalałym kawałku ziemi, skreślić obraz strasz-
nego wypadku, którego byłem świadkiem,.

Jeśli kto z żyjących pozostał jeszcze na tej ziemi, jeżeli przypadek,

ciekawość lub też zguba przyprowadzi go albo synów jego do tej piecza-
ry, jeżeli ta będzie kiedykolwiek dostępną dla potomków człowieka,
zrządzeniem losów wyrwanego z tego powszechnego wytępienia rodzaju
ludzkiego, niech czytają to opowiadanie moje i niech zadrżą.

Nikt już z nich zapewne nie ujrzy ani rodzinnych miejsc, ani wspa-

niałości i rozkoszy swych przodków. Nasze najpiękniejsze kraje, nasze
pałace, pomniki, podania śpią w głębiach morza lub też pokoją się pod
ciężarem nowych ogromnych gór. Tu, gdzie się teraz rozpościera

to burzące się i kawałami lodu pokryte morze, jeszcze niedawno

kwitnęło  bogate  i  silne  mocarstwo,  wznosiło  się  niezliczone  mnóstwo
miast  błyszczących  lśniącymi  dachy,  pośród  palmowych  gajów  i  bam-
busowych  plantacyj.”

- Widzisz, baronie - zawołał w tym miejscu Szpureman - jak się tu

wszystko potwierdza o dowodzonych ci przeze mnie cudownych odkry-
ciach Cuviera.

- Widzę - odpowiedziałem, i tak szedłem dalej.

„Szumnie roiły się tłumy ludu i pasły stada pod jasnym i czystym

niebem.  A  to  powietrze,  upstrzone  obrzydliwymi  kawałami  śniegu,
zmieszane z ponurą i ciężką mgłą, jeszcze niedawno  było napojone wo-
nią  kwiatów  i  brzmiało  odgłosem  śpiewów  najpiękniejszych  ptaszków,
zamiast których dają się teraz słyszeć smutne krakanie wron i przeraźli-
wy krzyk kormorana. Tam, gdzie dziś na rozhukanych falach wznosi się
ta  oddalona,  lodowata  góra  powiększając  się  coraz  to  nowymi  słojami
śniegu  i  skamieniałej  wody,  w  tym  samym  miejscu,  o  kilka  staj  drogi,
przed pięcia jeszcze tygodniami wznosił się nasz wspaniały Chuchurun,
stolica  potężnej  Barabii  i  ozdoba  świata,  rozgłośna  rozkoszą  i  blaskiem
przewyższającym  wszystkie  miasta,  jak  mamut  przewyższa  wszystkie
zwierzęta. I wszystko to znikło jak sen, jak mara!...

O Barabio! Ojczyzno moja! Gdzież teraz jesteś?... Gdzie mój dom?

Moja  rodzina?...  Matka,  bracia,  siostry  i  wszyscy  mili  sercu  mojemu?...
Zginęliście  w  powszechnym  zburzeniu  natury,  zagrzebani  w  głębiach
nowego  oceanu,  lub  też  pływacie  po  jego  powierzchni  razem  z  bryłami
lodu, o który roztrącają się ciała wasze i łamią kości. Ja jeden zostałem
na świecie, lecz i ja wkrótce pójdę za wami!... W bolesnym oddaleniu od
wszystkiego,  co  niegdyś  istniało,  jedno  tylko  wspomnienie  łączy  mię
jeszcze ze zburzonym światem. Lecz czy mi starczy sił na wznowienie w
pamięci  wszystkich  okropności  i  śmieszności  towarzyszących  temu
strasznemu zgonowi?... Woda, dla własnego może naszego honoru, zmy-
ła  ostatnie  ślady  głupstwa  i  cierpień  rodzaju  naszego  -  i  ja    nie    mam
prawa zrywać tej tajemnicy.  A więc ograniczę się, dla własnej rozrywki,

opisem osobistym mych uczuć i przygód od samego początku zjawienia
się naszego nieszczęścia.

Dnia 10 drugiego miesiąca bieżącego 11.789 roku na północno-

wschodniej części nieba ukazał się mały kometa. Pod  ten czas byłem  w
stolicy.  Wieczór  był  najpiękniejszy;  niezliczone  mnóstwo  ludu  wesoło  i
bezpiecznie  napełniało  marmurowe  nadbrzeże  Leny,  a  znakomitsze
towarzystwa stolicy swoją obecnością ożywiały ten czarujący obraz.. Płeć
piękna...  płeć piękna...?”

- Czemu stanąłeś, baronie - zapytał Szpureman podnosząc głowę. -

Na miłość Boga, tłumacz: to bardzo interesujące.

- To mię zatrzymuje - odpowiedziałem - że nie wiem, jak nazwać

różne przedpotopowe kobiece ubiory, o których tu wspomina.

- Nic nie szkodzi - dawaj im nazwiska teraźniejsze., z dodatkiem

ogólnego przymiotnika antediluvianus, „przedpotopowy.” W porów-
nawczej anatomii nazywamy tak wszystkie niewiadome ze swego istnie-
nia przedmioty. To bardzo dogodnie.

- Dobrze. Pisz więc.

„Przedpotopowa płeć piękna w bogatych przedpotopowych salopach,

w eleganckich przedpotopowych kapeluszach na głowie, w przedpotopo-
wych tureckich szalach zręcznie zarzuconych urozmaicała obraz tego
zgromadzenia i zajmującym go czyniła.”

- Wybornie - zawołał doktor zażywając tabaki - i krótko, i jasno.
- Jednak zdaje mi się, że daleko byłoby krócej nie dodając słowa

„przedpotopowy”.

- Prawda! To będzie jeszcze krócej.
- Nie przerywajże mi już więcej, proszę cię, bo nigdy nie skończymy.

„Promienie zachodzącego słońca, przelewając się w różne odcienie i

odbijając w kolumnach pałaców zdobiących przeciwny brzeg rzeki, i
oświecając złote i niebieskie dachy świątyń, zajmowały więcej

bezczynnych  widzów,  oddanych  zabawie  i  rozkoszy,  niżeli  kometa,  a
nawet  więcej  jak  nowiny  z  armii.  Barabia  była  na  ten  czas  w  wojnie  z
dwoma silnymi mocarstwami: ku południowo-zachodniej stronie1 (oko-
ło Szpicberga i nowej Ziemi) prowadziliśmy krwawą wojnę z Murzudża-
nem, władcą rozległej krainy zasiedlonej przez Negrów, a na wewnętrz-
nym  morzu  (teraźniejsze  kirgiskie  stepy)  flota  nasza  walczyła  ze  sławą
przeciw  połączonym  siłom  Ptarmachii  i  Garry...  Król  nasz  Marchusa-
chaab osobiście dowodził wojskiem  przeciw czarnemu  władcy i właśnie
w  wilię  tego  goniec  przywiózł  radosną  nowinę  o  odniesionym  zwycię-
stwie.

Ostrzega się raz na zawsze, iż wyrazy imion własnych dodane są przez dokto-

ra Szpuremana i jakkolwiek są one ważne i uzasadnione, jednak ja ich nie dyk-
towałem, (przyp. aut.)

Jam się także przechadzał; lecz ani ów kometa, ani zwycięstwo, ani

nawet promienie słońca żadnego na mnie wrażenia uczynić nie mogły.
Byłem smutny i roztargniony. Przed godziną byłem u mojej Sajany, naj-
piękniejszej z kobiet żyjących kiedykolwiek na kuli ziemskiej, u Sajany, z
którą wkrótce miałem się połączyć nierozerwanym węzłem małżeństwa i
szczęścia domowego i rozstałem się z nią napełniony jadem podejrzeń i
zazdrości. Ja byłem nadzwyczaj podejrzliwy, a ona nadzwyczaj płocha.

Kilka już razy poróżniliśmy się z sobą, a zawsze z mojej winy, lecz te-

raz miałem jawny dowód zdrady. Teraz własnymi oczyma widziałem, jak
ściskała  rękę  Saarabowi,  młodemu,  przedpotopowemu  modnisiowi.
Czyż może być, myślałem, aby tyle obłudy i fałszu mogło się kryć w mło-
dej i niedoświadczonej dziewicy, i to pod tak czarującą maską piękności,
niewinności  i  czułości?...  Niedawno  przysięgała  mi,  że  oprócz  mnie  ni-
kogo w świecie kochać nie może, że beze mnie tęskni, czuje się nieszczę-
śliwa,  że  w  mojej  obecności  dla  niej  rozkosz  prawdziwa  i  życie!  Lecz
może się mylę, może mi się przywidziało, może ona zawsze mi jest wier-
na?... W rzeczy samej, nie mogę sobie wyobrazić, aby mogła kogo innego
kochać,  a  zwłaszcza  takiego  trzpiota  jak  Saarab...  Lecz  on  jest  piękny,
świetny i zuchwały: wiele kobiet za nim szaleje... Î co znaczy ta jej ręka w
jego ręku?... Skąd ta obojętność dla mnie?... Nawet mię się nie spytała,
kiedy się znowu zobaczymy!... O, ja muszę to wszystko wyjaśnić i jeśli się
przekonam, że ona gardzi   moją  miłością, to  przysięgam   na  słońce  i
gwiazdy!...

Wtem myśli moje nagle wstrzymały się, upadłem, zbiłem sobie głowę

i ogłuszony zostałem przeraźliwym krzykiem przygniecionego przeze

mnie  człowieka,  który  mi  wrzeszczał  do  ucha:  »Aj!  Ah!  Szabachubo-
saarze!...  Wariacie!... Co robisz!...  Tyś mię zabił!...  Ty  mię dusisz!... Pa-
nowie!...  Ratujcie!...«  Podniosłem  się,  cały  okurzony  i  zdziwiony  tym
przypadkiem, pośród śmiechu przechodzących i płaskich docinków mo-
ich  przyjaciół.  Teraz  dopiero  postrzegłem,  że,  odurzony  namiętnością,
tak  się  rozpędziłem  po  nadbrzeżu,  żem  zdeptał  głównego  w  Chu-
churunie astronoma, garbatego Szimszika, niegdyś mego nauczyciela.

Szimszik chciał korzystać z pojawienia się komety na niebie, aby na

ziemi  zwrócić  powszechną  na  siebie  uwagę.  Stanąwszy  więc  z  powagą
pośród  przechadzających  się,  wyciągnął  szyję  nie  spuszczając  swych
mglistych oczu z komety, aby tym sposobem dać poznać przechodniom
swoje  urzędowe  stosunki  z  tym  planetą.  Lecz  pośród  tych  przygotowań
został przeze  mnie obalony  na ziemię.

Naprzód pomogłem mu podnieść się z ziemi; wtenczas jeszcześmy

byli otoczeni tłumem ciekawych. Gdy on oczyszczał i porządkował swą
brodę, ja poprawiłem na nim odzienie i podając mu spadły z głowy
ostrokończaty kołpak, starałem się usprawiedliwić moją nieuwagę.

Starzec był niepocieszony i rozgniewany; obciążył mię wyrzutami, że

nie umiem szanować jego siwizny i głębokich wiadomości, że on dawno
już  przepowiedział  zjawienie  się  tego  komety  i  że  ja,  obaliwszy  go  pod-
czas  jego  astronomicznych  obserwacyj,  zniszczyłem  najpiękniejszy  sy-
stem,  który  on  tworzył  o  biegu,  własnościach  i  pożytku  komety.  Wy-
słuchiwałem  w  milczeniu  tych  wymówek  będąc  przekonany,  że  gniew
ten głośny miał więcej na celu dać poznać zgromadzonym, że jest astro-
nomem, a zatem wielką figurą w obecnym przypadku, aniżeli zmartwić i
poniżyć  mię  przed  obcymi  ludźmi.  Wesołość  obecnych,  spowodowana
wydarzonym przypadkiem, nagle się zamieniła w ciekawość, skoro tylko
dowiedzieli się, iż ten garbaty człowieczek może ich uwiadomić, co zna-
czy  zjawiona na  niebie  miotła. ..

Ze wszech stron sypnęły się pytania, a Szimszik w odpowiedziach

swoich  tyle  umiał  dać  sobie  powagi,  że  wielu  pomyśleć  by  mogło,  iż  w
rzeczy  samej  on  rządzi  kometami,  i  że  według  woli  roztrzaska  planetę
nad głową tego, który by nie miał winnego szacunku dla niego i  dla jego
nauki.

Wiedząc o skłonności naszego mędrca do szarlatanerii, przy zdarzo-

nej sposobności wyprowadziłem go stamtąd, chociaż z wielką niechęcią
opuszczał miejsce swego tryumfu.

Gdyśmy już sam na sam byli, rzekłem do niego:
- Bardzoś lud przestraszył tym kometą, kochany Szimsziku.

- Nic nie szkodzi - odpowiedział mi obojętnie - to obudzą w głup-

cach poszanowanie dla nauk i uczonych.

- Lecz mi sam mówiłeś.
- Ja zawsze mówiłem, że przyjdzie kometa; ja to przepowiedziałem

przed dwudziestoma laty.

- Lecz mówiłeś także, że nie ma się czego obawiać komet, że te pla-

nety nie mają żadnego związku ani z ziemią, ani z losem jej mieszkań-
ców...

- Prawda, to było pierwej, lecz teraz utworzyłem zupełnie nowy sys-

tem świata, w którym nadaję kometom znaczenie daleko ważniejsze jak
przedtem. Mam do tego słuszne powody, które ci później wyjaśnię. Lecz
ty,  kochany  Szabachubosaarze,  latasz  na  spacery  jak  szalony  paleote-
rion.  Mało  coś  nie  zadusił  twego  starego  nauczyciela  przygniótłszy  go
całym ciężarem twego ciała. Myślałem, że już kometa z nieba wprost  na
mnie upadł.

- Daruj mi, szanowny Szimsziku, byłem roztargniony, prawie nie-

swój.

- Wiem przyczynę twego roztargnienia. Ty ciągle się dręczysz tą

swoją Sajaną. Pewno cię zdradziła?

- Na teraz nie zgadłeś!... Kocham ją, ubóstwiam; ona jest godna mo-

jej miłości, chociaż zdaje się trochę... płocha...

- Wszak ja ci to przepowiedziałem przed ośmioma miesiącami? Nie

chciałeś mi wierzyć!

- Co za kokietka!...
- Przepowiedziałem to, gdy jeszcze dzieckiem była. Moje przepo-

wiednie zawsze się sprawdzają; i ten kometa...

- Przyznam się, że jestem w rozpaczy...
- Po co się o to troszczyć, przyjacielu Szabachubosaarze!... Cóż w

tym nadzwyczajnego, wszystkie nasze kobiety to niezmierne kokietki.”

- Poczekaj, baronie, jedno słowo - zawoła mój przyjaciel Szpureman

- sądzę, że ty niedobrze tłumaczysz.

- Skądże ci się to wzięło? - odpowiedziałem.
- Już drugi raz wspominasz o kokietkach. Ja nie myślę, aby kokietki

istniały przed potopem. Wtenczas były mamuty, megalosaury, plezio-
saury, paleoteriony, różne hydry i smoki, ale kokietki są płodem now-
szych czasów.

- Przepraszam cię, kochany doktorze: oto jej hieroglif, liszka bez

serca, co według metody Szampoliona młodszego oznacza kokietkę.
Zdaje mi się, że dosyć znam język hieroglificzny i tłumaczę systema-
tycznie.

- To być może, jednak ani Cuvier, ani Steichzer, ani Gone, ani Bu-

chland, ani Bomiar, ani Humboldt nic nie wspominają o skamieniałych
kokietkach, a szkieletu starożytnej kokietki nie masz ani w Paryskim
Muzeum, ani Petersburgskiej Kamtkamerze.

- Co mnie tam do tego. Ja tłumaczę tak, jak tu napisano. Pisz więc

dalej.

„Wszystkie nasze kobiety to niezmierne kokietki...”

- Zaczekaj no, baronie - przerwał mi raz jeszcze doktor. - Rób co

chcesz,  ale  mnie  się  zdaje,  że  tu  koniecznie  do  słowa  „kobiety”  trzeba
dodać  wyraz  „przedpotopowe  albo  kopalne”,  gdyż  lękam  się,  aby  nasze
damy nie obraziły się tym tłumaczeniem, a gdybyśmy chcieli drukować,
cenzura  nawet  nie  przepuści  tego  miejsca.  Proszę  cię,  umieść  to  obja-
śnienie w nawiasie.

- No dobrze, dobrze! - odpowiedziałem. - Tylko mi już nie prze-

rywaj.

- Już więcej słowa nie powiem.
- Pamiętaj tylko, że to mówi astronom do swego ucznia Szabo-

chubosaara.

„Wszystkie nasze przedpotopowe, czyli kopalne kobiety to straszliwe

kokietki, co wypływa naturalnie z tej nieograniczonej swobody, jakiej tu
używają.  Wielu  mędrców  naszych  utrzymuje,  że  bez  tej  swobody  spo-
łeczeństwo nasze nigdy by nie doszło do tego stopnia cywilizacji i oświa-
ty,  na  jakim  się  dzisiaj  znajduje;  ja  się  na  to  nie  zgadzam.  Można  być
oświeconym  zamknąwszy  żonę  w  sypialni,  nawet  łatwiej  i  prędzej  jesz-
cze; co się zaś tycze wielkiej cywilizacji, pytam się, co oni nazywają tym
imieniem? Wyrachowaną rozpustę i nic więcej!  Rozpustę w system

ułożoną, podległą pewnym prawidłom - prezesowskie krzesło, któreśmy
kobietom oddali. Dlatego też rządzą one zupełnie na swoją korzyść, roz-
szerzając swą władzę, a ścieśniając prawa nasze z każdym dniem coraz
więcej i więcej; władza ich w towarzystwach doszła do najwyższego
stopnia. One zagarnęły wszystko, zwyczaje, rozmowy i interesa, a nas nie
chcą już mieć za mężów, lecz za kochanków i niewolników swoich. Przy
takim porządku rzeczy społeczeństwo zginąć musi.

- Jak widzę, mój szanowny astronomie, należysz do partii mał-

żeńskiego absolutyzmu.

- Ja należę do partii dobrze myślących i nie cierpię rewolucji w sy-

pialniach,  jakie  teraz  panują  w  wielu  mocarstwach.  Dawniej  tego  nie
było.  Niedorzeczne  domaganie  się  o  przypuszczenie  kobiet  do  naj-
wyższych społeczności rządów zjawiło się dopiero w teraźniejszych cza-
sach:  przez  to  też,  przy  pomocy  młodych  wiatrogłowów,  zupełnie  nas
ujarzmiły. U nas w Barabii gorzej jeszcze niżeli gdzie indziej. Przekonały
się  na  koniec  rządy,  że  podobne  zasady  staną  się  zgubą  społecznego
zgromadzenia  i  w  wielu  miejscach  przedsiębiorą  środki  dla  ukrócenia
tych moralnych zaburzeń. Zobacz, jak rozsądne środki przedsięwzięto w
Garze,  Szanderachii  i  Chaachaburze  dla  pohamowania  hydry  kobiecej
swawoli.  Mówią,  że  w  Bramburgii  władza  męża  jest  już  zupełnie  przy-
wrócona,  chociaż  w  salonach  naszych  twierdzą,  że  dotąd  jeszcze  w  ta-
mecznych małżeństwach trwają nieporozumienia, a nawet i bitwy. Lecz i
u nas zbliża się przesilenie towarzyskiego porządku. Spodziewam się, że
i  w  naszej  świętej  Barabii  wkrótce  już  skończy  się  panowanie  spódnic.
Czy  wiesz,  Szabachubosaarze,  prawdziwą  przyczynę  naszej  wojny  prze-
ciw Negrom Szachszuch? (Nowej Ziemi)

- Nie wiem.
- Słuchaj więc. Jest to tajemnica, którą mi powierzył przyjaciel,

wielki kapłan słońca, który, jak wiesz, kilkakrotnie już doradzał królowi,
aby  poskromił  nadzwyczajną  wolność  kobiet.  Wszczęliśmy  wojnę  tę  w
tym  jedynie  celu.  Wszystko  obmyślano  jak  najlepiej.  Mamy  nadzieję
zawojować z pół miliona Negrów i utworzyć z nich groźną armię rzezań-
ców. Sprowadzimy ich tu jako niewolników i  pod pozorem kwaterunku
przeznaczymy  jednego  na  każde  małżeństwo.  Przy  ich  pomocy  w  dniu
umówionym  schwytamy  nasze  żony,  zamkniemy  je  w  sypialniach  i  po-
stawimy przy drzwiach straż wierną. Wtenczas i ja z wielkim kapłanem,
chociaż już starcy, mamy jednak zamiar wziąć młode żony i skosztować
owocu prawdziwego szczęścia. Lecz zaklinam cię na wszystko, nie mów

tego nikomu, bo wszystko byś zepsuł. A gdybyśmy tego nie dokazali,
to zobaczysz, że nie tylko nas, lecz cały rodzaj ludzki, a nawet całego
naszego planetę, kobiety na wieki nieszczęśliwymi uczynią?...

- Żartujesz, kochany Szimsziku?...
- Nie żartuję, bracie. Jestem przekonany, że kobiety nas zgubią.

Lecz uprzedzimy nieszczęście i wkrótce już koniec będzie ich samo-
władztwu nad obyczajami. Życzę i tobie, kochany Szabachubosaarze,
odłożyć małżeństwo twoje do szczęśliwego ukończenia wojny z Negrami.

Rozumowania naszego astronoma do łez mię rozśmieszyły i dla więk-

szej rozrywki umyślnym przeczeniem starałem się go podżegać. Jakkol-
wiek  dziwaczne  były  zdania  jego  i  zabawne  tajemniczo  powierzone  mu
wiadomości,  nie  były  one  przecież  zupełnie  bezzasadne.  Od  pewnego
czasu wszystkie prawie narody dotknęło przeczucie okropnego jakiegoś
nieszczęścia;  głodzono  najstraszniejsze  proroctwa.  Zdawało  się,  że  ro-
dzaj ludzki przeczuwał bliską karę za powszechne zepsucie obyczajów, a
że  mocniejsi  zawsze  wszystko  na  słabszych  składać  zwykli,  winę  więc
złego  ludzie  kobietom  przypisali.  Wszędzie  ostre  przedsiębrano  środki
dla  ograniczenia  swobody  kobiet,  nie  wszędzie  jednak  mężczyźni  byli
zwycięzcami. Był to czas prześladowania spódnic: w małżeństwach  po-
wszechna  niezgoda,  a  w  towarzystwach  chaos.

Dosyć już późno rozstałem się z Szimszikiem; jego dziwactwo roz-

proszyło moją tęsknotę. Ponieważ gniewałem się na Sajanę, gderania
starego astronoma na płeć piękną zaraziły i moje serce, a kładąc się spać
zmówiłem nawet modlitwę do księżyca o szczęśliwe powodzenie naszego
oręża przeciw Negrom.

Na drugi dzień całe miasto zastałem w obawie. Wszyscy rozprawiali o

komecie, o Szimsziku, jego kołpaku i jego przepowiedniach. A tak, małe
ciało niebieskie i mały niezgrabny pedant, o których nikt pierwej ani
pomyślał, stały się teraz przedmiotem powszechnej uwagi. I to wszystko
dlatego, że ja tego garbusa na bruk obaliłem. O ludzie! O rozumy!

Zajęty tymi rozumowaniami poszedłem do kochanki ze stałym przed-

sięwzięciem  w  duszy,  by  zimną  obojętnością  ukarać  ją  za  wczorajszą
płochość.  Z  początku  aniśmy  spojrzeli  na  siebie.  Zacząłem  rozmowę  o
komecie.  To  ją  zniecierpliwiło.  Opowiadałem  dalej  mój  wypadek  z
Szimszikiem,  ciągłą  okazując  oziębłość.  Ona  gniewać  się  zaczęła.  Uda-
łem, że tego nie postrzegam. Rzuciła mi się na szyję mówiąc, że mię

ubóstwia. Ach! Obłudnico! Lecz takie są wszystkie (kopalne)

kobiety,

przeto chwała słońcu i księżycowi, że już potonęły!

Dodatek doktora Szpuremana (przyp. aut.)

Poddałem się, a nawet sam musiałem prosić o przebaczenie. Na-

stąpiły  objaśnienia,  łzy,  przysięgi;  pokazało  się,  że  zupełnie  co  innego
widziałem; że muszę mieć brzydką wadę w oczach, a na koniec zupełna
amnestia  za  przeszłość  obustronnie  ogłoszona  została.  W  zachwyceniu
postanowiłem  zmusić  jej  rodziców  i  moją  matkę  do  przyspieszenia  na-
szego związku, tym więcej, że u nas (przed potopem)1 ożenienie uważa-
no  za  najpewniejszy  środek  do  skrócenia  miłosnych  męczarni.

Chociaż związek mój z piękną Sajaną już dawno ułożono pomiędzy

naszymi  rodzicami,  od  niejakiego  jednak  czasu  przywiedzenie  go  do
skutku różne spotykało przeszkody. Ojciec mojej kochanki miał znaczny
urząd  przy  dworze.  Był  pierwszym  i  zawołanym  urzędnikiem  i  tym  się
pysznił, że nikt z królewskich dworzan nie umiał się niżej od niego kła-
niać. Chciał on mię naprzód doświadczyć i żądał, abym wdarłszy się do
przedpokojów  pałacowych  w  jego  obecności,  oddał  ukłon  przynajmniej
choć Namiestnikowi królestwa, gdy ten przechodzić będzie z papierami.
Doświadczony  dworak  z  większego  lub  niższego  nachylenia  mojego
grzbietu  do  przedpokojowej  posadzki,  przy  pierwszym  moim  ukłonie,
chciał wnieść, jak daleko zięć jego posunąć się może w dostojeństwa.

Z drugiej strony, moja matka była bardzo niekontenta z matki Saja-

ny, która miała się nie tylko za lepiej urodzoną, ale za młodszą od niej.
Gdy  tymczasem  moja  matka  wiedziała  z  pewnością,  że  jest  o  50  lat
młodsza,  bo  miała  wtenczas  255  lat,  a  matka  Sajany  przeszło  trzysta!
Często  przycinały  sobie,  chocież  w  towarzystwie  zdawały  się  najszczer-
szymi przyjaciółkami. Moja matka nie radziła mi spieszyć się ze ślubem,
bo chodziły wieści, że interesa rodziców Sajany były w złym stanie. Mat-
ka mej narzeczonej chciała oddać mi swą córkę, lecz  myślała  więcej  o
swoich  zabawach  niż o  losie  córki.

Najgłówniejszą jednakże przeszkodą do zawarcia związku był mój

wuj Szaszabaach. Budował  on sobie wtedy  pałac o kilkunastu tysiącach
kolumn  i  z  przyczyny  ogromnego  majątku  w  wielkim  był  poważaniu  u
rodziców  Sajany.  Kochając  mię  jak  własnego  syna  zapowiedział  z  góry,
że nikt oprócz niego żadnego nie ma prawa zatrudniać się moim domo-
wym szczęściem, i że o ślubie ani podobna myśleć poty, póki nie ukończy

swego wielkiego salonu i nie porozwiesza swoich obrazów, gdyż teraz, w
tak  uroczystym  dniu,  nie  miałby  gdzie  balu  wyprawić.  Sądząc  z  uporu
wuja  Szaszabaacha  i  z  niewolniczego  potakiwania  krewnych  dziwac-
twom jego, ostatnia ta przeszkoda była bardziej  od  innych  nieprzezwy-
ciężona.

Nie wiedziałem, co robić. Byłem zakochany i zazdrosny. Sajana ubó-

stwiała  mnie,  lecz  nim  by  mój  wuj  porozwieszał  swoje  obrazy,  naj-
cnotliwsza  kochanka  musiałaby  z  dziesięć  razy  zdradzić  swego  lubego.
Położenie  moje  było  okropne  i  postanowiłem  wszystko  poświęcić,  aby
się  z  niego  wydobyć.

Pobiegłem naprzód do mojej matki i pogniewałem się z nią straszli-

wie.  Poszedłem  potem  do  ojca  Sajany,  a  ten  zamiast  odpowiedzi  prze-
czytał mi nowo ułożony ceremoniał do wkrótce mającej nastąpić dwors-
kiej  fety  i  odprawił  mię  do  żony.  Przyszła  moja  świekra,  będąc  dniem
pierwej  zdradzoną  przez  swego  kochanka,  wystąpiła  z  groźną  satyrą
przeciw całej naszej płci dowodząc, że wszyscy mężczyźni ladaco, i że ich
nie warto kochać. Udałem się więc do wuja Szaszabaacha, lecz i tu lepiej
nie  wskórałem.  Kazał  mi  przez  cały  dzień  wraz  z  nim  układać  antyki  w
nowej jego  wspaniałej  bibliotece, a na  moje napomknienia o Sajanie, o
miłości,  o  koniecznej  potrzebie  raz  już  położyć  koniec  moim  mękom,
odpowiadał mi długą rozprawą o sztuce wypalania garnków u starożyt-
nych. A gdy zniecierpliwiony upuściłem i stłukłem szczególnego kształtu
wielki  gliniany  garnek,  którego  starożytność  sięgała  250  roku  po  stwo-
rzeniu świata, kijem mię od siebie wypędził.

Płakałem, przeklinałem zimny egoizm starców, którzy nie mogli zro-

zumieć zapałów  młodzieńczego serca, lecz nie traciłem nadziei. Po dłu-
gich  prośbach,  zwłokach,  sprzeczkach  i  smutkach  zdołałem  na  koniec
pogodzić  krewnych,  lecz  gdy  już  na  proszonym  obiedzie  miano  nam
oznajmić nasze szczęście, pokłóciłem się z Sajaną o to, że bardzo słodko
się  uśmiechnęła do jednego  młodego  człowieka.

Wszystko się skończyło i ja znowu przywiedziony zostałem do roz-

paczy.  Przysiągłem  nigdy  już  nie  wracać  do  obłudnicy  i  całe  trzy  doby
święcie dotrzymałem słowa. Żeby mi nikt nie przeszkadzał gniewać się,
chodziłem  w  miejsca  odludne  i  samotne,  gdzie  by  mię  nie  raził  widok
zdradliwych niewiast. Pewnego dnia noc mię zaskoczyła w przechadzce.
Poróżnienie  się  z  miłą  jest  bez  wątpienia  najlepszą  porą  do  robienia
astronomicznych  spostrzeżeń,  a  nawet  sama  astronomia  wymyśloną
została  w  IV wieku po stworzeniu świata przez pewnego mędrca, który

pobiwszy się raz wieczorem z żoną, był wypędzony z sypialni.

Z żalu zacząłem rachować gwiazdy po niebie i dostrzegłem, że kome-

ta, o którym w kłopotach o małżeństwo zupełnie zapomniałem, od nie-
jakiego czasu nadzwyczajnie się powiększył co do swej objętości. Głowa
jego dochodziła wielkości księżyca, a ogon bladożółtego koloru, rozdwo-
jony na dwie pręgi, zakrywał większą część niebieskiego sklepienia. Nie
mogłem się wydziwić, jakim sposobem podobna zmiana mogła ujść mo-
jej  wiadomości  i  uwagi.  Uderzony  dziwnym  widokiem  i  znudzony  sa-
motnością, poszedłem do Szimszika pomówić z nim o tern. Nie zastałem
go  w  domu;  powiedziano  mi,  że  jest  w  obserwatorium,  pobiegłem  więc
do  niego.  Astronom  w  koszuli  tylko,  bez  kołpaka  i  bez  pończoch,  stał
przykuty  prawym  okiem  do  Astrolabu,  zawiązawszy    lewe  oko    zrzuco-
nymi  dla  zbytecznego gorąca  gaciami.

Dał mi znak ręką, abym nie przerywał jego zatrudnień. Stałem więc

przy nim kilka minut w milczeniu.

- Czymże to jesteś tak zatrudniony - spytałem go, gdy już skończył

swą robotę i wyprostował się przede mną, trzymając się za plecy ręko-
ma.

- Robiłem postrzeżenia nad ogonem komety - odpowiedział. - Zgad-

nij, jaka jest jego wielkość?

- Będę wiedział, skoro mi powiesz.
- On rozciąga się na 45 milionów mil, to jest więcej jak dwa razy

wzięta odległość ziemi od słońca.

- Lecz objaśnij mnie, proszę cię, szanowny Szimsziku, skąd się wzię-

ło tak nagłe powiększenie. Pamiętasz, jak był małym tego wieczora,
kiedym cię przewrócił na nadbrzeżu.

- Gdzieżeś bywał, kiedy nie wiesz, jak i kiedy się powiększył... Ale ty,

ciągle zajęty swoją niedorzeczną miłością ani widzisz, ani słyszysz, co się
wokoło ciebie dzieje. Porzuć to, przyjacielu! Gdyż przy takim zaślepieniu
ty i tego nie spostrzeżesz, jak ci twoja kochanka umieści na głowie ko-
metę z dwoma ogonami, daleko większymi jeszcze od tych, co tu wi-
dzisz.

- Dajmy jej pokój, panie astronomie. Lepiej pomówmy o tym, co

mamy przed oczyma.

- Bardzo chętnie. Otóż: kiedyś ty nie spuszczał oczu z różanej twa-

rzyczki  Sajany,  kometa  zupełnie  zmienił  swój  kształt.  Przedtem  zdawał
się  małym,  bladobłękitnego  koloru,  teraz  zaś  w  miarę  zbliżania  się  do
słońca  coraz staje się większym i robi się żółtym z ciemnymi plamkami.

Wymierzyłem  rdzeń  jego  i  atmosferę:  pierwszy  zdaje  się  być  dosyć
szczelnym i trzyma w średnicy 189 mil, lecz jego atmosfera rozpościera
się  na  7000  mil  i  tworzy  ciało  trzy  razy  większe  od  ziemi.  Bieg  komety
jest nadzwyczaj prędki, przelatuje bowiem na godzinę 50.000 mil. Wno-
sząc  z  tego  i  z  jego  kierunku,  za  3  tygodnie  będzie  się  on  znajdował  od
ziemi  w  odległości  tylko  200.000  mil.  Wszystkie  te  wiadomości  dawno
już są wszystkim wiadome z ostatniego mego dziełka.

- Pierwszy raz o nim słyszę.
- I nie dziw! - zawołał mędrek. - Jak ty możesz myśleć o ciałach nie-

bieskich, zatopiwszy się po uszy w takim białym ziemskim ciałku! Będąc
młodym i ja także chętniej się włóczyłem za pięknymi twarzyczkami jak
za ogonem komety. Ale ty zapewne i o tym nie wiesz, że to stopniowe,
powiększanie się komety strwożyło lud?

- Ja się komet nie boję, a na cudzy strach nie uważam.
- Że Buburuch, królewski astronom, a mój współzawodnik i wróg

dla uspokojenia potrwożonych umysłów wydał najgłupsze w świecie
dzieło, na które ja będę odpowiadał?

- Wszystko to dla mnie nowością.
- Tak!... On wydał dzieło, które podobało się wielu, a osobliwie, ta-

kim  głupcom  i  tchórzom  jak  on  sam.  Lecz  ja  wykryję  jego  nie-
wiadomość,  dowiodę,  że  on,  przesiadując  po  całych  dniach  w  królew-
skich kuchniach, nie jest w stanie nic innego pojąć jak chyba teorię ob-
racania  się  pieczeni  na  swojej  osi,  a  nie  krążenia  ciał  niebieskich.  On
twierdzi, że ten kometa, chociaż się bardzo nawet zbliży do ziemi, nic jej
jednak złego nie zdziała, że wstąpiwszy w okrąg działania siły przyciąga-
jącej ziemi, jeśli go pięknie poproszą, może się stać jej satelitą i będzie-
my  mieli  dwa  księżyce  zamiast  jednego,  lub  też  przeleci  mimo  i  znowu
zniknie,  że  na  koniec  nie  ma  przyczyny  lękać  się  spotkania  jego  z  kulą
ziemską  ani  tego,  aby  się  rozbił  na  kawały  jak  stary  garnek,  ponieważ
jest rzadki jak żur, składa się z błota i pary etc, etc... Czy  możesz sobie
wyobrazić podobne głupstwa?

- Ale sam byłeś przedtem tego zdania, kiedy ja się uczyłem astro-

nomii.

- Prawda... pierwej w rzeczy samej tak było i mój współzawodnik

myśli tak dotychczas, ale teraz zmieniłem swoje zdanie. Bo czyż ja mogę
się zgodzić w zdaniu z takim głupcem jak Buburuch? Sam przyznaj, że to
by było dla mnie zanadto poniżające. Dlatego też układam teraz nową
teorię stworzenia świata i przy pomocy słońca i księżyca może potrafię

zniweczyć mego przeciwnika. Według mojej teorii komety grały wielką
rolę przy tworzeniu się słońc i planet. Czy wiesz, kochany Szaba-
chubosaarze, że był czas, kiedy komety padały z nieba jak zgniłe jabłka z
jabłoni?

- Wtenczas pewno niebezpiecznie było chodzić po ulicach - rzekłem

z uśmiechem - za nic w świecie nie chciałbym żyć w takim wieku, kiedy
wyjmując z kieszeni chustkę do nosa można było wyrzucić z niej przy-
padkiem z nieba spadniętego kometę.

- Ty żartujesz - mówił dalej astronom - jednakże to w samej rzeczy

miało miejsce. A dowód tego, że komety nieraz z nieba padały na ziemię,
widzimy w tych wysokich pasmach gór groźnie sterczących na kuli ziem-
skiej i zajmujących wielką jej przestrzeń. Wszystko to są obalone kome-
ty, ciała przyrosłe do ziemi, stłuczone i połamane przy spadaniu. Dosyć
jest  spojrzeć  na  urządzenie  gór  kamiennych,  aby  się  przekonać  o  tej
prawdzie.  Gdyby  nie  to,  powierzchnia  naszego  planety  byłaby  zupełnie
gładka;  nie  można  nawet  przypuścić,  aby  natura  tworząc  jakikolwiek
glob  nie  wydała  go  zupełnie  okrągłym  i  równym,  i  jakby  naumyślnie
psuła dzieło swoje wklęsłościami i wypukłościami.

- Tym sposobem, mój kochany Szimsziku - zawołałem parskając od

śmiechu - i twoja głowa początkowo musiała być zupełnie okrągłą i
gładką kulą, a nos, który na niej teraz sterczy, jest to zapewne ciało obce,
coś na kształt komety przypadkowo na nią spadłego.

- Mości panie! - krzyknął obruszony astronom. - Czyś tu przyszedł

drwić sobie ze mnie? Proszę iść żartować sobie z kogo się podoba, lecz
nie tu. Ja nie lubię żartów tam, gdzie idzie o nauki ścisłe!

Przepraszałem go za tę niezręczną wesołość, jednakże śmiać się nie

przestawałem. Rozumowania jego zdawały mi się tak zabawne, że roz-
stawszy się z nim myślałem więcej o jego nosie aniżeli o zdradzieckiej
Sajanie.

Obudziwszy się nazajutrz, najprzód przypomniałem sobie o jego teo-

rii  i  znów  się  śmiać  zacząłem;  śmiałem  się  z  całej  duszy  i  skończyłem
myślą, że ta teoria jest w stanie uleczyć mnie nawet z miej miłości. Lecz
w tej samej chwili oddano mi bilecik od... Krew mi się zburzyła, pozna-
łem  pismo  mojej  dręczycielki.  Wymawiała  mi  niestałość  i  okrucień-
stwo!...  Zapewniała,  że  mnie  kocha,  że  umrze  z  rozpaczy,  jeżeli  nie  od-
dam sprawiedliwości czystej i gorącej miłości, którą ku mnie pała.

- Wszystkie moje przyrzeczenia i teorie Szimszika w mgnieniu oka

zapomniane, na kształt obalonego według jego systemu komety zostały

skruszone, połamane, poplątane w swych warstwach i zrzucone na nie-
kształtną kupę. Ona ma słuszność! Jam winien! Jam niestały!... Ona, tak
dobra, przebacza mi moją płochość, moje okrucieństwo!... Po pół godzi-
nie byłem już u nóg cnotliwej mojej Sajany... chwilę potem w jej obję-
ciach.

Znowu szczęśliwy, z nową usilnością zacząłem starać się o dopeł-

nienie związku. Trzeba było zebrać i pogodzić krewnych rozgniewanych
na mnie i z tej okoliczności pokłóconych między sobą, znosić ich wyrzuty
i  wymówki,  nakłonić  matkę,  wysłuchać  rozumowania  wuja  Szaszabaa-
cha  i  pochlebiać  matce  Sajany,  która  o  ile  pragnęła  pozbyć  się  córki,  o
tyle  chciała  się  naprzykrzyć  jej  świekrze  i  pomęczyć  mię  swymi  kapry-
sami. Dodawszy do tego przygotowania do ślubu, rady staruszek, obawy
zazdrosnej miłości, moją niecierpliwość, lekkomyślność Sajany i chmurę
plotek,  jakie  się  rozbiły  o  głowę  moją  od  czasu,  jak  się  wieść  o  moim
ślubie  rozeszła  po  mieście  -  można  sobie  wyobrazić  drogę,  którą  prze-
bywać i przedzierać się musiałem do mojego szczęścia.

Piekło to trwało dwa tygodnie. Na domiar nieszczęść serdeczne moje

troski ciągle się mieszały z ogonem komety. Musiałem jednocześnie
odpowiadać na nudne komplementa przyjaciół, gniewać się z Sajaną za
każde mimo mnie rzucone spojrzenie, za każdy uśmiech w obcym obu-
dzony sercu, i rozprawiać ze wszystkimi o miotle niebieskiej, która ciągle
się powiększając dawała codziennie nowy powód do nowych wniosków...

I kiedy już goście sproszeni byli na ślub, tenże sam ogon zagrodził mi

jeszcze  drogę  do  świątyni  Ducha.  Małżeńskiej  Wiary,  który  z  nie-
cierpliwością oczekiwał naszej przysięgi. Mój Szimszik, nie poprzestając
na  wydaniu  swego  dzieła  przepowiadającego  spadnięcie  na  ziemię  ko-
mety,  namówił  swego  przyjaciela,  wielkiego  kapłana  słońca,  aby  korzy-
stał z nim razem z panującej  w narodzie trwogi.

W dzień mego wesela obwoływacze ogłosili mieszkańcom stolicy, że

dla  odwrócenia  grożącego  nieszczęścia  kolosalny  posąg  Niebieskiego
Raka  wyniesiony  zostanie  ze  świątyni  na  plac  i  po  dopełnieniu  ofiar
Wielki  Kapłan  pędzie  go  zaklinał  publicznie,  aby  porwał  w  swe  święte
kleszcze ogon  komety i nie dopuścił mu  upaść na ziemię.

Wyrachowanie było doskonałe. Bo jeżeli kometa przeleci mimo, przy-

piszą to świętości Wielkiego Kapłana, jeżeli zaś upadnie na ziemię,
Szimszik pozyska sławę pierwszego w świecie astronoma. Ja śmiałem się
w duszy z szarlataństwa obu, lecz teść mój, dowiedziawszy się o mającym

nastąpić obrzędzie, zupełnie stracił głowę. Zapomniał o mnie i o swojej
córce, i pobiegł do wielkiego kapłana, aby z nim obmyślić plan ceremo-
nii. Ślub mój miał dopiero nastąpić po skończeniu uroczystości. O, co to
za męka żenić się z córką mistrza ceremonii podczas zjawienia się ko-
mety!

Na koniec modły szczęśliwie się skończyły, wielki kapłan wypełnił

swoją  czynność  nie  uśmiechnąwszy  się  ani  razu,  umysły  uspokoiły  się
nieco i nastąpił dzień mego ślubu, dzień ze wszech miar pamiętny. Dom
mój,  jeden  z  najpiękniejszych  w  Chuchurunie,  był  pysznie  przybrany  i
oświecony. Tłumy gości napełniały pokoje. Sajana w  narodowym stroju
zdawała  się  królową  płci  swojej,  a  ja,  czytając  podziwienie  w  oczach
wszystkich na nią zwróconych, czułem się być czymś wyższym nad czło-
wieka. Ona jest moją!... Teraz do mnie jednego należy!...  Nic nie  mogło
wyrównać  mojej  rozkoszy.

Jednakże i ten wieczór, wieczór szczęścia i zachwycenia nie prze-

minął  bez  nieprzyjemnych  wrażeń.  Sajana,  błyszcząca  pięknością  i  mi-
łością,  nie  porzucała  prawie  mojej  ręki:  często  ściskała  ją  z  czuciem,  a
każde  to  ściśnienie  powtarzało  się  w  mym  sercu  z  niebieską  słodyczą.
Lecz  czasami  w  jej  oku,  w  jej  uśmiechu,  dostrzegłem  jakąś  tęsknotę  i
zmartwienie; była też w istocie zmartwiona tym, że ślubny ten obrządek
położył nieprzebytą tamę między nią a niezliczonym  tłumem jej wielbi-
cieli, że dla jednego człowieka zrzekła się dobrowolnie władzy nad tysią-
cami niewolniczych zalotników. Myśl ta przyprowadzała mię do szaleń-
stwa. Przyzwoitość nakazywała być wesołym i ujmującym nawet z daw-
nymi rywalami, lecz ukradkiem pozierałem przenikliwym i zazdrosnym
okiem  na  krążących  koło  nas  elegantów  i  chciałbym  zaprawić  jadem
promienie  mych  źrenic,  aby  w  jednym  mgnieniu  oka  zadać  cios  śmier-
telny  wszystkim  wrogom  mojej  spokojności,  aby  wytępić  płeć  męską  i
jedynym pozostać mężczyzną w świecie, gdzie żyła  moja Sajana.

Noc była cicha i jasna. Po kolacji część gości wyszła na taras od-

dychać  świeżym  powietrzem.  Szimszik,  zapomniany  dotychczas  od
wszystkich,  wyskoczył  z  kąta  i  pobiegł  za  nimi.  Sajana  zaproponowała
mi, bym za nim poszedł, aby się ubawić jego systematem komet. Zwróci-
liśmy nasze oczy na kometę. Był on dotychczas przedmiotem strachu dla
zabobonnej  tylko  czerni;  ludzie  porządni  (u  nas  przyjętym  było  w  do-
brym  tonie  niczemu  nie  wierzyć,  dla  odróżnienia  się  od  pospólstwa)
nawet  nim  się  bawili,  jak  dzieci  goniąc  w  powietrzu  różnobarwną    my-
dlaną bańkę.

Dla nas kometa, jego ogon, kłótnie astronomów i mój przyjaciel

Szimszik dawały tylko pole do dowcipnej i miłej obmowy, lecz teraz i my
byliśmy  zatrwożeni;  od  wczorajszej  nocy  objętość  jego  potroiła  się  pra-
wie, a powierzchowność jego miała w sobie coś złowieszczego, pomimo-
wolnie przejmującego drżeniem. Ujrzeliśmy ogromną, nieprzezroczystą,
ciemną, z obu stron ściśniętą kulę szarosrebrzystego koloru, którą moż-
na było porównać do krągłego jeziora pośród niebieskiego sklepienia. Ta
jajowata kula tworzyła jakby rdzeń komety i w wielu miejscach pokryta
była  dużymi,  czarnymi  i  szarymi  plamami.  Krawędzie  jej,  dosyć  słabo
określone,  ginęły  w  mglistej  i  brudnej  obwódce,  rozjaśniającej  się  w
miarę oddalania się od ścisłej masy kuli, i na koniec zlewającej się z czy-
stą i przezroczystą atmosferą komety, która będąc oświetlona pięknym,
purpurowym  światłem,  opasywała  rdzeń  w  dosyć  znacznej  rozległości;
przez  nią  widzieć  można  było  świtanie  gwiazd.  Jednak  i  w  atmosferze
tej,  złożonej  jakby  z  jakiegoś  powietrznego  płynu,  migały  w  różnych
miejscach  podobne  do  obłoków  plamy,  zapewne  tworzące  się  ze  zgęsz-
czonych  gazów.  Ogon  planety  przedstawiał  widok  jeszcze  groźniejszy;
nie znajdował się już na wschodniej jego stronie, lecz widocznie skiero-
wany był ku ziemi, i zdawało się, żeśmy patrzeli na kometę przez koniec
jego ogona jak w lunetę, gdyż rdzeń i purpurowa atmosfera mieściły się
w jego środku i ze wszech stron oświecone były jego promieniami. Zaw-
sze  jednak  można  się  było  przekonać,  że  on  wisi  ukośnie  do  ziemi:
wschodnie  jego  promienie  były  daleko  dłuższe  od  zachodnich,  ta  część
komety,  obróconą  będąc  do  Słońca  dopiero  co  zaszłego,  jaśniała  także
purpurowym  kolorem,  który  bledniał  stopniowo  w  północnych  i  połu-
dniowych promieniach koła, a we wschodniej jego części zamieniał się w
kolor żółty z zielonymi i białymi pręgami. Tym sposobem kometa okrą-
gławym swoim ogonem zajmował większą część nieba i, że tak powiem,
całą  masą  ciążył  na  powietrze  naszego  planety.  Światłojasna  materia
tworząca ogon zdawała się jeszcze cieńszą i przeźroczystszą od atmosfe-
ry komety. Tysiączne gwiazdy zasłonione tym krągłym, różnokolorowym
wachlarzem,  przeglądając  przez  jego  ściany,  nie  tylko  nie  traciły  swego
blasku, lecz jeszcze mocniej i jaskrawiej gorzały; nawet blady nasz księ-
życ, gdy wszedł w okrąg jego promieni, nagle się oświecił nowym, pięk-
nym światłem podobnym do światła  lustrzanej  lampy.

Nie zważając na strach i niepokój, jakie mimowolnie nas opanowały,

nie mogliśmy się nie zachwycić wspaniałym widokiem ogromnego nie-
bieskiego ciała, wiszącego prawie nad naszymi głowami, objętego jeszcze

większym  kołem  purpurowych,  różowych,  żółtych  i  zielonych  promieni
rozpiętych  na  kształt  pawiego  ogona,  na  którym  niezliczone  mnóstwo
gwiazd gorzało na kształt porozstawianych różnobarwnych lamp. Długo
staliśmy na tarasie w głębokim milczeniu. Sajana pogrążona w dumaniu,
z niechcenia wspierała się na moim ramieniu, a ja  czułem  mocne  bicie
jej  serca.

- Co ci jest, moja luba?
- Dręczą mnie straszne przeczucia - odrzekła, czule się do mnie

przyciskając. - Czy ten kometa ma zniszczyć moje nadzieje, moje szczę-
ście z tobą i wieczne posiadanie twego serca?

- Nie lękaj się daremnie, moja miła - dodałem z udaną spokojnością

- przeleci on i zginie jak wszystkie inne komety, i jeszcze my... - Tu dał
się słyszeć głos Szimszika, głośno rezonującego na drugim końcu tarasu,
nie skończywszy więc myśli poprowadziłem lam Sajanę. Stał pośród
gości ze wszech stron go otaczających i słuchających jego opowiadań z tą
niespokojną ciekawością, jaka się czuć daje, kiedy przewidujemy bliskie
niebezpieczeństwo.

- Co takiego mówisz, mój kochany nauczycielu? - zapytałem sta-

nąwszy za słuchaczami jego.

- Wyjaśniam tym panom tereźniejsze położenie komety - odpowie-

dział mi przysuwając się bliżej do mnie. - Kometa odległy jest teraz tylko
na 160.000 mil od ziemi, która pływa już w jego ogonie. Jutro o siódmej
godzinie nastąpi u nas zupełne zaćmienie słońca. To bardzo ciekawe
widowisko!

- Lecz co myślisz o kierunku drogi komety?
- Co tu myśleć, on prosto zmierza do Ziemi. Ja dawno ci to przepo-

wiadałem, lecz nie chciałeś mi wierzyć.

- Prawdziwie niełatwo mogłem wierzyć w takie przepowiednie.

Ale na miłość słońca i księżyca powiedz, czy on spadnie na ziemię, czy
nie?

- Niezawodnie spadnie i narobi wiele wrzawy w uczonym świecie.

Ten głupiec Burubuch twierdził, że komety są złożone z pary i płynu, że
nie są twarde, lecz miękkie jak zleżałe śliwki. Niechże on teraz spróbuje
ugryźć  go,  jeżeli  może.  Teraz  sam  widzisz  jak  rdzeń  jego  ciemny,  nie-
przezroczysty i ciężki; składa się on zapewne z ogromnej masy granitu i
pogrążony jest w lekkiej, przezroczystej atmosferze, tworzącej  się z pary
i  gazów  na  kształt  naszego  powietrza.

- Może więc przez swoje spadnięcie zrządzić okropne spustoszenia,

nieprawdaż?

- Tak jest!... Może... - odpowiedział Szimszik - i niech zrządza.

Okrąg  spustoszenia  będzie  ograniczony.  Rdzeń  tego  komety,  jak  ci  już
mówiłem,  w  największej  swojej  średnicy  trzyma  189  mil,  a  więc  upad-
kiem  swoim  może  przygnieść  trzy  lub  cztery  prowincje,  dajmy  na  to  3
lub  4  królestwa,  ale  za  to  co  za  szczęście!...  Będziemy  już  z  pewnością
wiedzieli,  co  to  są  komety  i  z  czego  się  składają.  A  zatem  nie  tylko  nie
powinniśmy bać się tego upadku, ale przeciwnie - z rozkoszą go pragnąć
dla rozszerzenia naszych wiadomości.

- Jak to? - zawołałem - dla rozszerzenia naszych wiadomości zawalić

granitem trzy lub cztery mocarstwa? Czyś ty zwariował, Szimsziku?

- Zupełnie nie! - odrzekł astronom obojętnie, potem wziąwszy mię

na  stronę,  przydał  z  komicznym  zapałem  -  jesteś  moim  przyjacielem  i
powinieneś  wraz  ze  mną  żądać  tego  spadnięcia.  Jak  tylko  to  się  stanie,
zaraz  podam  do  króla  prośbę  wykrywając  głupstwo  i  niedorzeczność
Buburucha  i  prosząc  o  umieszczenie  mię  w  miejscu  jego  na  posadzie
królewskiego astronoma z zostawieniem mi i teraźniejszego mego urzę-
du.  Spodziewam  się,  że  ty  i  twój  szanowny  teść  pomożecie  mi  w  tym
interesie. Poproś także i twojej żony, aby zrobiła co na moją korzyść przy
dworze,  kobiety,  wiesz,  kiedy  czego  zechcą...  A  przy  tym  nasz  Król  nie
odrzuci tak  miłej  twarzyczki...

Zdrętwiałem...
- Jak to! Chciałbyś... aby Sajana, aby moja żona... - żywo zawołałem

i, wyrywając się z oburzeniem, tak go pchnąłem ręką, że garbaty intry-
gant o mało nie zleciał z tarasu.

Pobiegłem do Sajany z zapałem i namiętnie przycisnąłem ją do mego

serca. Ona i wielu z gości chciało wiedzieć, co mi powiedział astronom,
domyślając  się  zapewne,  że  musiał  mi  odkryć  ważną  tajemnicę,  jak  się
zachowywać  podczas  spadania  komet;  nie  chciałem  wchodzić  w  wyja-
śnienia  i  poprosiłem  mych  gości,  aby  wrócili  do  pokojów.  Na  próżno
niektórzy  z  moich  młodych  przyjaciół  usiłowali  przywrócić  w  towarzy-
stwie  wesołość  i  chęć  do  zabaw,  wszyscy  byli  zatrwożeni,  zmieszani    i
smutni.

Tak widoczne powiększanie się komety zdawało się niejako stwierdzać

przepowiednie Szimszika, przeto wprawiło wszystkich w trwogę. Pragną-
łem z duszy, aby się wynieśli do domu i zostawili mię samego z żoną, lecz
w powszechnym zamieszaniu nikt nie myślał o gospodarzu. Tłumne grupy
mężczyzn i kobiet potworzyły się we wszystkich pokojach i roztrząsały
skutki mającego nastąpić spotkania się dwóch ciał niebieskich... Jedni

spodziewali  się  czerwonego  śniegu,  drudzy  rybiego  deszczu,  inni  na
koniec,  którzy  czytali  dzieło  znamienitego  mędrca  Buburufona,  dowo-
dzili, że kometa rozbije ziemię na kilka części, które przetworzywszy się
na  kilka  oddzielnych  globów,  pójdą  każdy  właściwym  biegiem  krążyć
koło  słońca.  Niektórzy  nawet  żegnali  się  z  przyjaciółmi,  na  przypadek
gdyby po rozbiciu pozostali na oddzielnych kawałkach  rozbitej  ziemi.

Ta ostatnia teoria podobała się szczególniej wielu małżonkom, którzy

obiecywali sobie nawet zręcznie przeskoczyć z jednego kawałka na dru-
gi, aby tym sposobem na wieki rozłączyć się już i rozwieść bez żadnych
zabiegów,  wrzawy,  plotek  i  wydatków.  Każdy  wykładał  swoje  zdanie,
swoje  nadzieje  i  wszyscy  wychodzili  na  taras,  powracając  do  pokoju  z
mnóstwem nowych postrzeżeń i wiadomości. Szimszik stawszy się duszą
ich  sporów,  latał  z  jednego  pokoju  do  drugiego,  zbijał  ich  twierdzenia,
wyjaśniał każdemu swoją teorię, rysował astronomiczne figury kredą na
podłodze i zdawał się być jedynym gospodarzem komety i mojego domu.
Już  mi  nie  stawało  cierpliwości.  Skarżyłem  się,  że  jestem  zmęczony,  że
mam ból głowy, lecz i tak niewielu postrzegło moje nieukontentowanie i
zaczęli szukać swoich kołpaków. Na koniec kilku z gości pożegnało nas i
wyszło.  Mój  teść  kazał  także  przyprowadzić  swego  mamuta,  zapowie-
dziawszy wszystkim uroczyście, że już czas zostawić sam na sam nowo-
żeńców. Chwała słońcu i księżycowi!...  bo nim się co z ziemią stanie, ja
nie mogę pierwszej nocy po ślubie poświęcić samym tylko teoriom!

Jużeśmy się cieszyli tym początkiem, gdy dwóch gości powróciło z

wieścią, że żadną miarą nie można się przetłoczyć do domów, że w mie-
ście wielkie zamieszanie, lud skupia się po ulicach, wszyscy w rozpaczy i
nikt nie myśli o spaniu. Nowa nieprzyjemność!

Posłałem ludzi dowiedzieć się o przyczynie niespokojności; za kilka

minut  doniesiono  mi,  że  lud  zupełnie  powstał.  Burubuch  oznajmił  ze-
branemu  tłumowi,  że  on  zawsze  był  osobistym  nieprzyjacielem  szkod-
liwych komet i nawet podawał swe zdanie, aby ten przeleciał mimo Zie-
mi,  nie  przybliżając  się  tak  znacznie  do  niej  i  nie  trwożąc  jej  miesz-
kańców, lecz że Szimszik główny astronom formalnie się temu sprzeciwił
i  swymi  teoriami  i  pismami  naprowadził  go  na  naszą  stolicę,  i  gdyby
teraz cokolwiek miało się stać złego, to całą winę tego nieszczęścia trzeba
przypisać  temu  szarlatanowi,  czarownikowi,  głupcowi,  intrygantowi,
zawiśnikowi  etc.  etc.  Lud  podburzony  mową  Buburucha  doszedł  do
wściekłości, tłumnie rzucił się na obserwatorium, potłukł instrumenta,

zniszczył gmach, zrabował mieszkanie Szimszika i jego samego wszędzie
szukał,  chcąc  go  poświęcić  na  ofiarę  swojej  zemście.  Nie  można  sobie
wyobrazić  wrażenia,  jakie  wieść  ta  zdziałała;  wszyscy  przeczuwali,  że
wściekłość  pospólstwa  nie  ograniczy  się  na  zburzeniu  obserwatorium,
lecz  trzeba  było  widzieć  twarz  Szimszika  podczas  tego  opowiadania!
Zbladł, oblał się zimnym potem, przebąknął kilka słów na obronę   swo-
jej   teorii   -   i  skrył   się   nie  czekając  końca  doniesienia.

W smutnym milczeniu oczekiwaliśmy rozwiązania się zaczętej burzy.

Ciągle dochodziły nas wieści, że lud coraz większych dopuszcza się gwał-
tów;  rabuje  domy  znaczniejszych  mieszkańców  i  zabija,  kogo  tylko  na-
zwą  astronomem.  Wkrótce  i  wspaniałe  brzegi  Leny,  gdzie  był  położony
dom  mój,  zaczęły  się  napełniać  hołotą;  z  trwogą  wpatrywaliśmy  się  w
dzikie postacie błąkających się w mroku i ogłaszających swym krzykiem
portyki  niezliczonych  domów,  gdy  wtem  grad  kamieni  posypał  się  w
moje  okna.  Goście  pochowali  się  za  ściany  i  kolumny;  Sajana  we  łzach
rzuciła mi się na szyję; świekra zemdlała; wuj krzyczał, że mu skaleczono
nogę,  zamieszanie  było  powszechne.  Dowiedziawszy  się,  że  dzika  tłusz-
cza  uważa  balowe  oświetlenie  mojego  domu  za  obrazę  powszechnego
smutku,  kazałem  pogasić  lampy  i  pozamykać  okiennice.  Zostaliśmy  w
ciemności prawie, lecz niemniej przyrządzaliśmy wszystko do odporu na
przypadek napadu. Widok mnóstwa sług, koni, słoni i mamutów zebra-
nych  na  podwórzu  mojego  domu,  a  należących  do  znajdujących  się  u
mnie panów, wstrzymał rokoszan od dalszych pokuszeń.

W kilka chwil potem około mojego domu trochę się uspokoiło, lecz w

drugich częściach miasta rozruch, trwał ciągle.

Dzień już świtał. Nie mając śmiałości w podobnym przypadku wy-

pędzić gości moich na ulicę, zaproponowałem im, aby się pokładli spać
jak kto może, na sofach, na kanapach, a nawet i krzesłach. Wszyscy się
zakrzątnęli, a ja korzystając z ogólnego rozruchu, zawlokłem moją Saja-
nę do sypialni, z gustem i królewskim prawie przepychem ubranej. Ona
drżała i rumieniła się, ja także drżałem, lecz dodawałem jej odwagi poca-
łunkami, ośmielałem czułymi przysięgi, gorzałem płomieniem, zamkną-
łem drzwi i byłem szczęśliwy.

Wszystkie bunty świata, wszystkie miotły niebieskie i komety nie są w

stanie  zakłócić  szczęścia  dwojga  młodych  kochanków,  gdy  znajdą  się  po
raz pierwszy sam na sam przy łożu małżeńskim. Byliśmy sami w pokoju i
sami na całej ziemi. Sajana z rozkosznym niepokojem opasała  mnie  bia-
łymi jak  mleko  rękoma  i  kryjąc na mych piersiach zarumienione

dziewiczym wstydem lica mocno się do mnie przytuliła, mocno jak dzie-
cię żegnające na wieki swoją najdroższą matkę. Ja tymczasem spiesznie
zdejmowałem  z  jedwabnych  jej  włosów  bogatą  ślubną  zasłonę,  z  lekka
zrywałem  przezroczystą  chustkę,  rozwiązywałem  rękawy  i  odpiąłem
suknię z tyłu, a ta ostatnia, zślizgając się po jej nadobnym gorsie, szybko
się  zsunęła  na  podłogę,  odkrywszy  mym  oczom  szereg  czarujących
wdzięków.  Chciwie  okryłem  je  mymi  spiekłymi  ustami.  Zdawało  się,  że
żadna  siła  nie  byłaby  w  stanie  rozerwać  konwulsyjnego    naszego    obję-
cia.

Zlani ogniem miłości w jedno ciało, w jedną duszę, staliśmy chwil

kilka w tym położeniu w środku pokoju bez tchu,  bez  czucia, bez  ~ pa-
mięci... gdy wtem ktoś nagle za nami kichnął. Nigdy uderzenie piorunu
trzaskającego  nad  naszymi  głowami  nie  mogłoby  nagiej  wyprowadzić
nas  z  słodkiego  upojenia  i  zatrzymać  w  sercach  naszych  ognisty  potok
namiętności jak to słabe działanie zakatarzonego ludzkiego nosa. Sajana
krzyknęła  i  padła  na  ziemię,  ja  odskoczyłem  kilka  kroków  w  tył  i  zdzi-
wiony obejrzałem się na wszystkie strony. W sypialni jednak oprócz nas
nikogo  nie  było...  Obejrzałem  wszystkie  kąty  i  nie  znalazłszy  żywej  du-
szy, upewniłem żonę, że to tylko nam się tak zdało.

Lecz ledwie com zdołał kilkoma pocałowaniami uspokoić Sajanę, gdy

znów  dało  się  słyszeć  kichanie,  teraz  już  w  wiadomym  miejscu,  bo  pod
naszym  łóżkiem.  Zajrzałem  tam  i  spostrzegłem  dwie  nogi  w  butach.  W
pierwszym  zapędzie  gniewu  chciałem  na  miejscu  zabić  nieszczęśliwego
zuchwalca,  który  się  ośmielił  wyrządzić  podobną  krzywdę  młodej  mał-
żonce,  i  świętokradzką  swoją  obecnością  skalać  nienaruszone  tajniki
prawej  miłości.  Porwałem  go  za  nogi,  wywlokłem  spod  łóżka    krzycząc
strasznym głosem.

- Kto tu?!... Kto?!... Po co?!... Zabiję cię, nędzniku!...
- Ja!... Ja!... Poczekaj, mój kochany! Puść mię!... a sam wylezę! -

odpowiedział gość nieproszony.

-  Coś  ty  za jeden?...
-  Nie  gniewaj  się.  To ja.   Ja...   twój   przyjaciel...
-  Kto?  Jaki  przyjaciel?
-  Ja,   twój   przyjaciel...   Szimszik.
Opadły  mi  ręce.  Domyśliłem  się,  że  chcąc  się  ukryć  od  poszukiwań

tłuszczy jedynie ze strachu wlazł pod nasze łóżko i mój gniew zamienił
się w wesołość. Nie zważając na rozpacz wstydliwej Sajany, nie mogłem
się wstrzymać od śmiechu.

- Coś tu robił, niegodziwcze? - zapytałem ż udaną surowością.
- Ja?... Ja, bracie, nic złego nie robiłem - odpowiedział cały drżący

gramoląc się pod łóżkiem - ja chciałem robić spostrzeżenia nad zaćmie-
niem słońca.

Mój gniew znowu był rozbrojony. Podczas gdy pomagałem tchórzli-

wemu  astronomowi  wydobyć  się  spod  łóżka,  Sajana,  na  moją  prośbę
zarzuciwszy  na  siebie  nocne  odzienie  wybiegła  bocznymi  drzwiami  do
pokojów mojej  matki.

Okropnie zmartwiła się tym przypadkiem i moim niewczesnym

śmiechem i wychodząc z sypialni gniewnie krzyczała na wpół z płaczem,
że to się nie godzi!... Widać, że jej nie kocham, mówiła, kiedy za miast
zabić kindżałem tego głupca, śmieje się z nim razem z jej pohańbienia,
że nigdy już do mnie nie wróci!... Otóż skąd się wzięła bieda!

Ściana II

Poleciałem w ślad za Sajana, chcąc uspokoić ją wyznaniem winy i

przyrzeczeniem  ukarania  astronoma,  lecz  u  mojej  matki  było  mnóstwo
kobiet  po  większej  części  na  wpół  już  rozebranych,  które  za  moim  zja-
wieniem  się  we  drzwiach  wszczęły  taki  krzyk,  że  przymuszony  byłem
uciec nazad do sypialni. Wracając przysiągłem, że zabiję Szimszika, lecz
gdym  spojrzał  na  długą,  martwą  ze  strachu  twarz  jego,  znowu  nie  mo-
głem  się  wstrzymać  od  śmiechu!  Wziąłem  go  na  koniec  za  rękę  i  bez
żadnych ceremonii  popchnąłem  kolanem do sali,  gdzie na  moje  zadzi-
wienie  nikt ani  myślał o  spaniu.

Wszyscy goście moi przechadzali się po pokojach z wielką niespokoj-

nością.  Nieznośny  zaduch  nagle  rozlany  w  atmosferze  odjął  im  sen,  a
smutne wieści z miasta o swawoli burzliwej czerni i widok komety jesz-
cze  okropniejszego  przy  pierwszych  promieniach  wschodzącego  słońca
mogły wzruszyć  i  najzimniejszy  umysł

Skórom się tylko zjawił, wielu prawie siłą zawlekli mię na taras, aby

pokazać, co się dzieje na ziemi i na niebie.

Zlodowaciałem ze strachu. Kometa podobny był wtedy wielkiej okrą-

głej chmurze i zakrywał całą wschodnią część nieba; stracił tę bogatą

lśniącą  obwódkę  i  przyjął  rudawy  kolor,  który  co  chwila  ciemniał  bar-
dziej. Słońce niedawno jeszcze weszło i już zachodnią swoją częścią kryło
się za krawędź tej olbrzymiej kuli. U nóg moich miasto wrzało głuchym
szumem;  w  wielu  miejscach  wznosiły  się  gęste  masy  dymu,  w  którym
wrzał  płomień  pożaru;  po  ulicach  przesuwały  się  tłumy  krwią  zbroczo-
nych łupieżców i przed obliczem strasznego niebezpieczeństwa grożące-
go pochłonieniem całej natury z dziką chciwością znoszących do ogólnej
mogiły wydarte swym braciom  bogactwa.  W  kwadrans czasu słońce się
skryło zupełnie za rdzeń komety, któregośmy teraz widzieli czarnym jak
smoła, i w tak bliskiej od ziemi odległości, że można było nawet widzieć
znajdujące się na nim wklęsłości, wzgórza i inne nierówności. W atmos-
ferze zaległ nocny prawie zmrok i uczuliśmy znaczne ochłodzenie.

Kobiety zaczęły płakać, mężczyźni okazywali jeszcze niejaką odwagę,

a nawet starali się być uprzejmi, chociaż niejeden w udanym uśmiechu
połykał łzy mimowolnie spływające z powiek.

Mnie udało się dojść do Sajany. Ona dzieliła ogólny smutek, a przy

tym gniewała się na mnie. Wziąłem ją za rękę, wyrwała mi ją i nie chcia-
ła ze mną mówić.

Padłem na kolana, błagałem o przebaczenie, zaklinałem ją i zapew-

niałem o mojej nieograniczonej miłości, przyrzekłem jej moje poświęce-
nie się i posłuszeństwo... niczym jej przebłagać nie mogłem. Wyrzekła
nawet okropne w małżeństwie słowo »zemsta!...«

Zimny dreszcz przebiegł po moich żyłach, wiedziałem bowiem, jakim

sposobem  u  nas  kobiety  mściły  się  na  swych  mężach  i  kochankach.
Groźba ta przywiodła mię  do szaleństwa. Pogniewaliśmy się na dobre  i
pomieszany, blady, z desperacką twarzą i płomieniejącym okiem wybie-
głem  z jej  pokoju.

Na domiar mej rozpaczy nagle znalazłem się pośród moich gości. Nie

myśleli już o komecie, ani  o buncie i  pożarze stolicy.  Zdziwiłem się na-
wet ich szczęśliwą i wesołą postacią. Zgadnijcież, co ich uszczęśliwiło? -
Moje  nieszczęście!  Opowiadali  już  do  ucha  jeden  drugiemu  ciekawe
nocne zdarzenie w mojej sypialni. Jedni zapewniali, że nowo zamężna z
krzykiem i płaczem uciekła ode mnie do swojej matki, drudzy poważnie
wyjaśniali  ten  postępek  różnymi  niedorzecznymi  na  mój  rachunek  do-
mysłami, inni na koniec z pewnością dowodzili, że Sajana przymuszona
była pójść za mnie, że ona mnie nie cierpi, i że ja zastałem ją w sypialni z
młodym  i  pięknym  człowiekiem,  jej  kochankiem,  który  natychmiast
schował  się  pod łóżko.

Szydercze spojrzenia, napomknienia ironiczne, dowcipne słówka o

szczęściu w małżeństwie, udane politowania, które się sypnęły na mnie
ze  wszystkich  kanap  i  krzeseł,  jasno  dały  mi  odczuć,  że  moje  szczęście
domowe  rozszarpano  już  zębami  potwarzy,  że  moi  kochani  przyjaciele,
zepchnąwszy mój i mojej młodej żony honor w przepaść swojej obmowy,
spieszyli przywalić go wyskokami swego dowcipu, strząsnąwszy na niego
zgrozę  swoich  występków..  Zmierzyłem  myślą  tę  przepaść  i  moim  tro-
skom  i  memu  oburzeniu  nie  było  miary.  Na  domiar  tego,  że  przyzwo-
itość nakazywała mi pokazywać wesołą twarz, uśmiechać się i  po  przy-
jacielsku  ściskać  ręce  moich  zabójców.

O ludzie! Szkaradni ludzie! Złość wasza silniejszą jest nad bojaźń, go-

towi jesteście iść za jej popędem w ostatniej nawet chwili waszego bytu.
Społeczeństwo!  Gorzki  zbiorze  tysiąców  jadowitych  namiętności!
Okrutne  doświadczenie  dla  nieskalanego  jeszcze  serca!  Jeśli  już  masz
zginąć  tu  razem  z  nami,  to  się  cieszę  z  duszy,  żem  dał  bal  na  twój  po-
grzeb.

Nie wiedząc, gdzie się ukryć przed ludźmi i przed samym sobą, po-

szedłem znowu na taras, usiadłem w miejscu samotnym i złośliwie cie-
szyłem się widokiem mnóstwa pożarów, którym mrok zaćmienia nada-
wał wspaniałość rozwartego piekła.

Tymczasem, zmordowani nocnym rozbojem, i zaskoczeni północ-

nym, wśród dnia, mrokiem, buntownicy rozproszyli się powoli, a na
koniec i moi drodzy goście zaczęli się rozjeżdżać.

Zasnąłem pod rozpostartym na tarasie namiotem, aby ich nie widzieć

i nie żegnać się z nimi.

Zaćmienie trwało do drugiej godziny po południu. W przeciągu tego

czasu niebo się trochę rozjaśniło, a wąska krawędź słońca błysnęła z
obróconego na zachód brzegu komety.

Obudziłem się, zeszedłem na dół i już nikogo nie zastałem w poko-

jach. Wkrótce słońce w całym swym blasku zajaśniało, lecz podczas jego
nieobecności okrąg komety znacznie się rozszerzył. Z jednej strony wiel-
ka część brudnego i strzępiastego jego okręgu ginęła za wschodnią gra-
nicą horyzontu, gdy tymczasem przeciwny brzeg jego podpierał sklepie-
nie  nieba.  Takie  powiększenie  się  jego  powierzchni,  przy  widocznym
oddaleniu się na wschód, jasno dawało poznać, że kometa ukośnie  leci
ku  ziemi.  O  piątej  po  południu  zupełnie  zaszedł.

Zastałem Sajanę i matkę moją we łzach. Nie wiedząc, co się ze mną

stało, dręczyły się smutnymi domysłami, czyli czasem nie wyszedłem z
gośćmi na ulicę i nie zostałem zabity za moje z Szimszikiem związki.

Zjawienie się moje mocno je uradowało. Zona już się nie gniewała na

mnie. Uścisnęliśmy się przed obiadem, podczas obiadu byliśmy bardzo
czuli, a po obiedzie jeszcze czulsi...

Znajdowaliśmy się wtenczas w sypialni. Słońce już zachodziło. Sajana

siedziała  na  mych  kolanach,  skłoniła  piękne  swe  czoło  na  moje  ramię
objąwszy szyję moją rękami. Trzymałem ją w objęciach i z uniesieniem
czułego kochanka zapewniałem, że teraz nic już nas nie rozłączy, nic nie
zakłóci  naszego  szczęścia.  Ona  stwierdziła  tę  przepowiednię  pło-
mienistym dziewiczym długim, długim  pocałowaniem i  spojeni  magne-
tyczną jego siłą. poiliśmy się najczystszą słodyczą, oddychając jednym i
tymże  samym  powietrzem,  czując  i  żyjąc  jedną  i  tąż  samą  duszą,  gdy
nagle  usta  nasze  rozerwane  zostały  okropnym,  niespodzianym  wstrzą-
śnieniem  całego  pokoju.  Zdawało  się,  jakby  podłoga  zapadła  się  pod
nami. Drugie zaraz uderzenie wznowiło toż samo uczucie, a przeraźliwe
wycie  psów potwierdziło wszystkie domysły.

Porwałem Sajanę za rękę i szybko ku drzwiom powlokłem, wołając:
- Moja droga! Trzęsienie ziemi! Trzeba uciekać z pokojów!
Przebiegliśmy długi szereg pokojów pośród ciągłego trzęsienia, po-

wtarzającego się coraz częściej i mocniej. Lampy, lichtarze, posągi, ma-
lowidła, wazy, krzesła, stoliki, wszystko waliło się jedno za drugim. Pod-
łoga chwiała się pod nami jak pokład kołysanego bałwanami okrętu.

Krzyczałem na ludzi moich, aby się ratowali, biegli na podwórze, że-

by wyprowadzali ze stajen konie, mamuty, mastodonty, a sam, z drżącą
Sajaną, pędziłem do schodów, przeskakując przez obalone sprzęty i
pochylając się przed padającymi ze ścian sztukateriami.

Tylko cośmy do sieni wyjść zdążyli, gdy w wielkiej sali runął sufit

ułożony z długich i szerokich kamiennych tafli. Na schodach, gdzie my,
słudzy moi i niewolnicy skupili się razem, dwa nowe ziemne wstrząśnie-
nia z dwóch przeciwnych stron pochodzące zwaliły nas wszystkich z nóg
i potoczyliśmy się na dół jeden przez drugiego po zgruchotanych stop-
niach.

Jęk ranionych, krzyk przelękłych i przygniecionych ogłuszyły mnie

zupełnie, lecz miłość wróciła mi przytomność umysłu i nie puściłem rąk
Sajany. Tym sposobem utrzymaliśmy się na ruinach obalonych ścian,
filarów, ludzi nie spadłszy na połamane kawały kamieni, o które wielu
zupełnie się rozbiło.

Wstawanie jednak niebezpieczniejszym było od upadnięcia, jedno-

czesne usiłowanie wszystkich wydobyć się spod kupy sprawiło zamie-
szanie powszechne. Każdy potrącał lub chciał zepchnąć z siebie sąsiada.

Przy pomocy jednego niewolnika, który szczęśliwie zdołał utrzymać

się na schodach i porwał na ręce Sajanę, wydobyłem się z leżącego w
nieporządku tłumu i we troje najprzód wyskoczyliśmy na podwórze.

W tej samej chwili pozostała gromada zastała zgnieciona, rozmiaż-

dżona,  zmielona,  zduszona  nagle  spadłym  na  nią  pysznym  sklepieniem
moich  sieni,  a  krew  z  niej  wyciśniona  trysnęła  przez  szczeliny  na
wszystkie strony jak  woda od rzuconego ciężaru.

Byliśmy już na dworze, lecz jeszcze nie uniknęliśmy niebezpieczeń-

stwa.  Moje  mastodonty,  mamuty,  słonie,  konie  i  wielbłądy,  natchnione
instynktem  przy  pierwszych  oznakach  trzęsienia  ziemi,  siłą  rozerwały
swe  pęta.  Wyłamały  drzwi  zagrody  i  wybiegły  na  odkryte  powietrze.
Podwórze było już nimi napełnione, kiedyśmy na nie  weszli. Ich niepo-
kój  i  drżenie,  wraz z okropnym  rykiem,  powiększyło zamieszanie.

Położenie nasze było okropne. Z jednej strony walące się całe rzędy

kolumn,  całe  ściany  mego  pysznego  pałacu  jak  dziecinne  zabawki  ta-
jemną  poruszone  sprężyną  staczały  pod  nogi  nasze  ogromne  bryły  ka-
mienia,  zasypywały  oczy  kurzem,  a  z  drugiej  strony  rozjuszony  masto-
dont lub mamut jednym zamachem olbrzymich swoich kłów, podobnych
do  ogromnych  kościanych  kłód,  jednym  uderzeniem  grubych  nóg  swo-
ich  mógł  nas zgładzić  i  zdeptać.

Tymczasem piekło wrzało pod naszymi stopami. Podziemny grom

z głuszącym trzaskiem i hukiem nieustannie rozlegał się po wierzchnich
warstwach ziemi, która, to rozwierając się i podejmując do góry, to
znów spadając, tworzyła straszliwe rozpadliny jak zwały fal oceanu.

W jednej chwili powierzchnia jej kołysała się z północy na południe i

wtem nagle ruch jej odmienił kierunek od  wschodu na zachód i na od-
wrót. Potem zdało się nam, jakby ziemia krążyła pod nami; my, wielbłą-
dy, konie padały jak opojone, jedne tylko mamuty i mastodonty, rozsta-
wiwszy szeroko swe, nogi i kręcąc trąbami dla równowagi, utrzymywały
się  na  nogach.

Z całej rodziny tylko ja, Sajana i mój najmłodszy brat zostaliśmy przy

życiu, reszta - wszyscy, moja matka, siostry i większa połowa sług, nie
znalazłszy wyjścia, poginęli w różnych częściach zabudowania.

Trzęsienie ziemi nie ustawało, lecz nie było już tyle przerażającym. W

dwie  godziny  takeśmy  się  już  do  niego  przyzwyczaili,  jakby  było  zwy-
czajnym  działaniem  naszej  ziemi.  Każdy  wybrał  sobie  bezpieczne  miej-
sce  i  czekał  końca  burzy.

Nie lękaliśmy się więcej przygniecenia rozwalających się portyków i

ścian, gdyż dom do szczętu już był zburzony. Przedstawiał płaską

przestrzeń  rozwalin  zawierających  i  podwórze  i  nas  w  swoim  okręgu.
Belki  i  kolumny  były  pomieszane  w  dziwnym  nieporządku,  wiązania
dachów  i  pięter  były  porozrywane,  każdy  kamień  leżał  osobno  albo
przywalony drugim kamieniem, albo koło drugiego. Gruzy te zdawały się
być  ożywione  konwulsyjnym  życiem  robaków  na  kupę  zgromadzonych.
Z każdym powtórzeniem się trzęsienia, gdy ziemia podnosiła się i opada-
ła, ruszały się i przewracały, stawały pionowo, padały i przesypywały się
z  jednego  miejsca  na  drugie,  wyrzucając  czasami  zgniecione  części  ciał
ludzkich i znowu  połykając je w rozwalinach.

Wszystko było stracone. Trzeba było myśleć o przepędzeniu nocy pod

gołym  niebem,  pośród  chwiejącej  się  ziemi,  zajmującej  szeroką  prze-
strzeń  ruchomych  gruzów  i  rozwalin.  Niewielka  ilość  sukien,  a  jeszcze
mniejsza jedzenia wyratowanego przez moich ludzi, to było wszystko, co
mogło  nas  okryć  i  zasilić;  rozdzieliliśmy  je  na  różne  części.  Dwa  małe
bochenki chleba i kawałek pozostałego z obiadu anoploteriona

składały

się na posiłek Sajany, mój i brata mego. Otuliłem moją jeszcze czystą
żonę w płaszcz jednego koniuszego i w tej postawie zamierzaliśmy cze-
kać poranku.

1Anoplotherium gracile, rodzaj przedpotopowej gazeli. Przyrządzone z niego

pieczyste na hiszpańskim sosie z solonymi syberyjskimi bananami, podług zda-
nia uczonego Schlotheima miało być bardzo smacznym. Dodatek Szpure-
mana. - Przyp. aut.

Nie zważając na burze wrzące wewnątrz naszego planety, który, zda-

wało  się,  że  powinien  był  się  roztrzaskać  na  drobne  kawałki,  na  po-
wierzchni jego panowała najpiękniejsza noc jasna, cicha jak wczorajsza.
Księżyc  białymi  promieniami  posrebrzał  mogilnik  naszej  stolicy.  Niebo
iskrzyło  się  tysiącem  gwiazd;  komety  widać  nie  było.  Myśleliśmy,  że
wzejdzie  później,  omyliliśmy  się  jednak  w  naszych  oczekiwaniach.  Czy
rzeczywiście  zginął?...  Czy  też  spadł  gdzie  na  Ziemię!...  To  trzęsienie
ziemi nie jestże skutkiem tego spadnięcia?... Przeklęty Szimszik! Upew-
niał,  że  ten  kometa  zburzy  te  tylko  miejsca,  o  które  się  rozbije...  Lecz
spadł,  a  więc  twierdzenie  Szimszika  sprawiedliwe  i  on  rozumniejszym
jest od Burubucha!... Zresztą, jak dodała Sajana, jest to tylko przypadek:
jeden  z  nich  twierdził,  że  kometa  upadnie,  drugi,  że  mimo  przeleci  -
jedno z dwojga koniecznie stać się musiało.

Kiedyśmy byli zajęci podobnymi uwagami, podziemne uderzenia sta-

wały się coraz rzadsze i słabsze. Gromy wrzące wewnątrz Ziemi za-
mieniły się na stłumiony huk, który niekiedy zupełnie ucichał. W czasie

małej tej przerwy burz przyrody płacz żon i matek, jęk ranionych i umie-
rających, krzyk, czyli raczej lament, i wycie rozpaczy ocalonych od zgu-
by, lecz pozbawionych przytułku i pożywienia okropnie słuch nasz raziły
i rozdzierały serce. Dosyć było obejrzeć się na własne nasze położenie,
aby zrozumieć nędzę i rozpacz innych.

Na koniec nadszedł dzień. Nie poznawaliśmy prawie wczorajszych

rozwalin. Długie belki i ogromne kamienie były na proch zmielone i
jakby w moździerzu stłuczone, a miasto przedstawiało widok ogromnego
stepu gruzów.

Wspaniała Lena przed moimi płynąca oknami porzuciła swe dawne

koryto i obrała sobie inny kierunek przez zburzone baszty, rozesłane po
ziemi ściany pałaców i świątyń. W wielu miejscach gruzy i rozwaliny
tamowały jej bieg i zmusiły ją przez to rozszerzyć się w różnych kierun-
kach.

Na placach, na podwórzach znaczniejszych domów i w rozpadlinach

ziemi potworzyło się mnóstwo kałuż, a cała zachodnia część miasta mia-
ła widok różnej wielkości jezior, z których tu i ówdzie sterczały samotne
kolumny i kominy, dziwnym zrządzeniem przyrodzenia nie tknięte na
swych posadach jakby nagrobki zagrzebanego u stóp ich miasta. Wylew
wody nie dotknął jeszcze wschodniego brzegu, gdzie był mój dom zbu-
dowany, lecz widzieliśmy, że podobne kałuże zaczynają się zjawiać i z tej
strony dawnego koryta rzeki.

Trzęsienie ziemi ustało prawie i tylko czasami mocniejsze lub słabsze

uderzenia zdawały się wznawiać wczorajsze okropności. Nie było więc
po co siedzieć na miejscu. Wszyscy, kto tylko zdołał się uratować, szukali
schronienia na wzgórzach ze wschodu otaczających Chuchurun; my
także poszliśmy za przykładem innych.

Zabudowania, w których mieściły się moje stajnie, mamuty, masto-

donty  i  część  sług  były  zbudowane  z  pięknego  rajskiego  drzewa,  roz-
rzuciwszy  więc  połamane  belki,  wydobyliśmy  co  było  jeszcze  zdolnego
do  użycia  i  ułożywszy  ten  ostatni  zabytek  naszego  bogactwa  ja,  Sajana,
mój  brat,  dwóch  niewolników  i  jedna  służąca  siedliśmy  na  mego  ulu-
bionego  rudego  mamuta,  reszta  zaś  ludzi  zabrała  się  na  słonie  i  wiel-
błądy lub też prowadzili konie; tak roztasowawszy się, ruszyliśmy w dro-
gę  przez  rozwaliny  mego  domu.  Po  długich  walkach  z  przeszkodami
dostaliśmy  się  na  koniec  na  długą  i  szeroką  ulicę  prowadzącą  do
wschodnich  rogatek  miasta  i  złączyliśmy  się  z  tłumem  ludzi  w  jedną  z
nami dążących stronę.

Nie mogę wyrazić wrażenia, jakie zdziałała na mnie długa ta pogrze-

bowa  procesja,  przedzierająca  się  z  wolna  i  smutnie  drożyną  pomiędzy
wysokimi zwałami gruzów. Podobnie jak my, w innych ulicach ciągnęły
także  długie  pasma  wylazłych  z  mogiły  swojej  potępieńców.  Nie  tylko
ludzie, lecz i zwierzęta nawet czuły cały ogrom tego nieszczęścia. Mamu-
ty  jawnie  dzieliły  nasz  smutek.  Szlachetne  te  zwierzęta,  najpierwsze  w
przyrodzeniu po człowieku, a nawet przechodzące wielu ludzi, obdarzo-
ne  od  natury  rzadką  pojętnością  i  szczególną  tkliwością,  w  milczeniu
powszechny smutek podzielały. Mój rudy mamut, łatwo pojmujący trzy
obce  dialekty,  bił  się  trąbą  po  bokach  przechodząc  koło  zburzonych
mieszkań  moich  przyjaciół,  których  on  za  swoich  uważał.  Ujrzawszy
mego  wuja,  przechadzającego  się  po  rozwalinach  swego  nowego  domu,
stanął i nie chciał iść dalej, pókiśmy nie powiedzieli kilka pocieszających
słów starcowi.

- Moje obrazy!... Moje antyki!... - wołał wuj mój żałosnym głosem. -

O, gdybym przynajmniej mógł wyszukać moją patelnię drugiego wieku
od stworzenia, za którą tak drogo zapłaciłem!...

- Weź - rzekłem - kochany wuju, zamiast tej patelni jedną cegiełkę z

rozwalin twego domu, on od dnia wczorajszego przeszedł w szereg kosz-
townych antyków

- Ty nie znasz się zupełnie na starożytnościach! - odpowiedział mi

mój wuj i znów zaczął grzebać w rozwalinach. Wywlókł z nich jakiś gał-
ganek i z zapałem opisywał nam jego przymioty, lecz mój mamut po-
strzegłszy, że trzęsienie ziemi nie zrobiło wuja rozumniejszym, nie chciał
słuchać głupstw i ruszył dalej.

Żal wuja za przedmiotem tak nikczemnym uśmiech we mnie obudził,

lecz to tylko moment - i znowu pogrążyłem się w ponurym dumaniu,
które ciężyło od samego rana na moim sercu. Oprócz zmartwienia,
wzbudzonego powszechną klęską, miłość moja dla Sajany była najgłów-
niejszą ich przyczyną.

Przymuszony bowiem byłem dręczyć się zazdrością, nawet pośród

wzburzenia całej natury. Sajana płakała, nie chciała za mną mówić, od-
rzucała  me  prośby  i  błagania;  ja  na  nieszczęście  wiedziałem  przyczynę
tego smutku. Nie żałowała ona straconego majątku, nie płakała po zgo-
nie rodziny i ojczyzny, zniszczenia kilku kroć sto tysięcy współobywateli,
lecz  żałowała  pysznych  salonów  i  zniknienia  towarzystwa,  tego  wybra-
nego,  szumnego,  świetnego  towarzystwa,  w  którym  górowała  swoją
pięknością,  gdzie  uszczęśliwiała  jednym  uśmiechem  i  przywodziła  do
rozpaczy  surowym  spojrzeniem,  gdzie  żyli  jej  wielbiciele,  gdzie  ćmiła  i
upokorzała rywalki.

Ochrona jednego kochanka, jednego wiernego przyjaciela nie mogła

wynagrodzić  jej  tłumu  zimnych  zalotników  rozpierzchłych  razem  z  bu-
rzą,  roju  pięknych  motylków,  z  którymi  igrała  przez  całą  swą  młodość.
Ja dla niej niczym byłem, czyli raczej byłem wszystkim - lecz jeden tylko.
Sądziła, że we dwoje będzie nam smutno!! Twierdziłem przeciwnie, do-
wodząc że bez tych panów będzie nam daleko weselej. Lekkie uniesienie
próżności, którego pozwoliłem sobie,, bardzo się jej nie podobało. Roz-
gniewała się i pokłóciliśmy się jadąc na mamucie. Obróciliśmy się tyłem
do  siebie.  Mój  mamut  wyprostował  trąbę  do  góry  na  kształt  słupa  na
znak,  że  niepięknie  się  kłócić  wobec  całego  miasta.  Powiedziałem  ma-
mutowi, że jest głupi.

Tak więc moich miłosnych trosk, pomyślałem sobie, nie mogło za-

kończyć  ani  małżeństwo,  ani  trzęsienie  ziemi!!  To  prawie  nie  do  uwie-
rzenia.  Otóż  co  znaczy  kobieta  wychowana  w  wirze  modnego  świata!
Trzebaż  więc,  żeby  te  kobiety  były  tak  piękne,  i  żeby  ludzie  musieli  się
tak zapamiętale w nich kochać?... Jużeśmy wyjechali z miasta, już wjeż-
dżaliśmy na wzgórze, a jeszcześmy z sobą ani słowa nie mówili.

Ziemia, po której jechaliśmy, była potrzaskana w różne desenie, i

często napotykaliśmy różne rozpadliny, przez które trzeba było prze-
skakiwać. Wzgórki były zniszczone, jedne się rozsypały i spłaszczyły,
drugie leżały rozbite na kilka części. W innych miejcach rozwarty plane-
ta wyrzucił z łona swego masę ogromnych skał. Dawne jeziora znikły, a
w ich miejsce zjawiły się inne.

Najwidoczniejszym znakiem zburzenia były drzewa, lasy z korzenia

wyrwane, w gajach i na polu nie pozostało żadne drzewo w pionowym
kierunku do ziemi; wszystkie stały ukośnie pod różnymi kątami i każde
w inną stronę pochylone. Wiele dębów, buków, sykomorów, platanów
było skręconych jak lipowe gałązki, a niektóre tak rozpadły się, że czło-
wiek bezpiecznie mógłby przez pień ich przejść jak przez drzwi.

Długo szukaliśmy całego i niczym nie zajętego kawałka ziemi, gdzie

by można było czas jaki pobyć; na koniec zatrzymaliśmy się w palmo-
wym gaju. Ludzie moi postawili nam natychmiast namiot z gałęzi.

Nadspodziewanie znaleźliśmy się tu wpośród naszych znajomych:

chmura elegantów zleciała się do nas z całego gaju. Opowiadania o
wczorajszych zdarzeniach, żarty z pierwszego niebezpieczeństwa, kom-
plementa, pochlebstwa i obmowa zamieniły nasze schronienie w świetny
salon, czyli w świątynię obłudy.

Sajana w moment się rozweseliła. Znowu się uśmiechała, znowu

panowała nad całym męskim rodem i była szczęśliwą. W powszechnie i z
wielką biegłością rzucanych miłych spojrzeniach i ja - pokorny mąż, jej
sługa miałem honor odebrać jedno, w którym wielkimi hieroglifami
wyrażone było przebaczenie za moją zazdrość i za niedorzeczne żądanie,
aby żona moja tylko mnie jednemu podobać się miała. O małom nie pękł
ze złości.

Wkrótce przekonaliśmy się, że nie tylko Lena zmieniła dawne swe

koryto, ale wszystkie rzeki i potoki wyszły z brzegów swoich, a na-
potkawszy zawady, poczęły zalewać równiny.

Woda ukazała się niedaleko naszego koczowiska i zajmowała coraz to

większą  przestrzeń.  Niektórzy  twierdzili,  że  spod  ziemi  wychodzi,  i  tu
pierwszy  raz  wyrzeczone  zostało  okropne  i  straszne  słowo  „potop!”  Po-
wszechnym było zdaniem uchodzić na Saacharskie góry, dokąd niektóre
familie  udały  się  jeszcze  ze  wschodem  słońca.  Gaj  w  momencie  ożywił
się powszechnym ruchem. Jedni układali swoje zabytki, drudzy siodłali
konie i słonie.

Kiedy ludzie moi zajmowali się podobnymże przygotowaniem, a żona

zawierała umowę z grzecznymi kawalerami nie opuszczać się w podróży,
przypadkiem dowiedziałem się o wyratowaniu się mojej matki. Ona nie
zginęła w rozwalinach domu, lecz wyskoczyła oknem na nadbrzeże
wtenczas, kiedyśmy uciekali na podwórze. Wielu widziało ją niedaleko w
gaju z jedną znajomą nam familią.

Serce moje mocno bić poczęło z ukontentowania, chciałem zaraz biec

do mojej najukochańszej rodzicielki, do tego jedynego i prawdziwego
przyjaciela w tym gorzkim życiu. Lecz co tu począć? Zostawić młodą,
niewinną i czystą żonę wpośród tych trzpiotów było niepodobna!...

Zaproponowałem Saabarabowi - temu bożyszczu naszych kobiet,

który budził we mnie zazdrość, kiedym jeszcze był narzeczonym Sajany,
a  który  teraz  bardzo  jej  nadskakiwał  -  aby  mi  pomógł  poszukać  mojej
matki.  Wymówił  się  od  tego  jakimś  nieznacznym  pozorem,  który  żona
moja  znalazła  bardzo  dostatecznym.  Okazałem  moje  nieukontentowa-
nie.  Spojrzeli  na  siebie  i  na  mnie,  i  uśmiechnęli  się.  Wtenczas  gotów
byłem  zabić  ich  oboje,  lecz  pomyślawszy,  że  żonatemu  człowiekowi  nie
wypada gniewać się na przyjaciół swojej żony, nawet i po trzęsieniu zie-
mi,  postanowiłem  pokryć  milczeniem  krzywdzący  ten  uśmiech.  Oni
widocznie się śmieli z mojej zazdrości!! Wyszedłem więc z namiotu rzu-
ciwszy  straszne  i  surowe  spojrzenie  na  Sajanę,  od  którego  zadrżała.
Siadłszy na mego mamuta z dwoma niewolnikami, udałem się na

wyszukanie mojej matki, rozkazując ludziom czekać mego powrotu.

Już jej nie było we wskazanym miejscu. Objechałem wszystkie oko-

lice i nie mogłem nawet wykryć śladu jej pobytu. Ostatnie to nie-
powodzenie jeszcze więcej mnie rozjątrzyło.

Koło południa wróciłem się do gaju, który już przez wszystkich był

opuszczony i po większej części zalany wodą. Mój brat i słudzy byli w
wielkiej obawie. Roztargniony dałem znak do odjazdu pytając się, gdzie
Sajana. Zimno mi odpowiedziano, że poszła do gaju i nie wróciła więcej.

- Jak to? Sajana wyszła... i nie wróciła?... - Zimny pot wystąpił na

zsiniałe lica, na drżące ręce. - Ona nie wróciła!... Moja biedna, moja
droga Sajana!

Naprzód myślałem, że utonęła. Chciałem biec i szukać jej po całym

gaju, gdy służąca w milczeniu wyciągnęła rękę i oddała mi bilecik na
złożonym kawałku papirusa.

Rozwinąłem go... O rozpaczy! Nakreślone w nim były kobiecą ręką,

nawet bez ortografii, dwa tylko następujące hieroglify:

(Bądź zdrów!)

(Zazdrosny!)

Gniew, oburzenie, rozpacz, wściekłość wybuchnęły w duszy mojej z

całą siłą i zapamiętałością obrażonego honoru.

Tak więc Sajana mnie porzuciła! Przeniosła usłużność obłudnego i

podłego  zwodziciela  nade  mnie,  nad  moją  miłość,  nad  nasze  szczęście!
Wiarołomna,  zdrajczyni!  Uciekać  z  kochankiem  od  męża  w  czasie  po-
wszechnego  potopu!  Ach  nikczemniku!  Przysięgam  na  słońce  i  księżyc,
że ten sztylet!... że w  ich  występnej krwi...!  I fale zemsty huczące z mej
piersi zawarły mi głos w gardle. Nie mogłem słowa jednego wyrzec, tylko
skinąłem  ręką  na  brata  dając  znak,  że  mu  powierzam  wszystkich  na-
szych ludzi i zabytki, a sam w tejże chwili poleciałem za odjeżdżającymi,
aby  wyśledzić  mą  żonę  i  Saabaraba.  Nie  wątpiłem  bowiem,    że    z  tym
wisielcem  uciekła...

Lecz gdzie i jak ich znaleźć w takim napływie ludzi przybywających z

miast, ze wsi..., zajmujących wszystkie przeprawy, wszystkie drogi i su-
che miejsca gęstymi nieprzejrzystymi masami? Biegałem tam, na powrót
i wszerz, rzucałem się na oślep w różne strony, pytałem, zaglądałem,
czatowałem; nigdzie ani śladu! Jakby w wodę wpadli!

Chciałem powrócić do brata, ale i jego już nie zastałem. Palony strogą

boleścią,  upadający  pod  ciężarem  smutku,  hańby,  wstydu,  zmęczony,
zdyszany,  umierający  prawie,  na  koniec  straciłem  ostatnią  nadzieję  i
postanowiłem spokojnie jechać w góry wraz z innymi. Tam los, szczęśli-
wym trafem, może prędzej zadośćuczyni mojej zemście aniżeli  tu  moje
umyślne  poszukiwania.

O czwartej godzinie po południu stanęliśmy u przeprawy przez sze-

roko  rozlany  strumień.  Przechodzący  w  bród  rozstąpili  się,  aby  nas
przepuścić,  jeden  tylko  mały,  garbaty  człowieczek,  stojący  po  kolana  w
wodzie,  i  który  drżał  cały  ze  strachu  na  widok  brodu,  nie  zważając  na
krzyk  nasz nie chciał ustąpić z miejsca. Mój mamut  leciał szybko i my-
śleliśmy, że go zdepce w błocie, gdy wtem wspaniały olbrzym zwierzęce-
go królestwa, aby oczyścić sobie drogę bez szwanku dla przechodzących,
idąc porwał go końcem ogromnej swej trąby, podniósł do góry nad gło-
wę i poniósł przez wodę jak snop słomy zatknięty na długie widły. Gar-
baty człowieczek kręcił się, wierzgał, machał rękami  i  nogami  nie  poj-
mując,  co  się  z  nim  stało.

Niewolnicy moi śmieli się do rozpuku. Kazałem im zatrzymać ma-

muta, bojąc się, aby dobre  zwierzę z ludzkości nie  zadusiło go w swych
objęciach.  Wtem  on  nieznacznie  obróciwszy  do  nas  głowę  spostrzegł
mnie  na siodle  i  zawołał  radosnym  głosem:

- Ach! Ty tutaj? Jakżem rad, że cię spotykam w tym dogodnym

miejscu...

- Szimszik! Szimszik! - zawołaliśmy jednogłośnie, witając go głoś-

nym śmiechem.

- Ratujcie! - krzyczał nieszczęśliwy astronom. - Aj! Zgniótł mi

wszystkie kości!... A cóż kometa?... Nie mówiłżem ci? Aj!... Aj, na miłość
słońca?

Przeszedłszy bród nasz olbrzym sam się zatrzymał i z nadzwyczajną

zręcznością postawił biednego Szimszika na nogi. Rzuciliśmy mu dra-
binkę z postronków, wciągnęli na siodło, i ruszyliśmy dalej.

Szimszik opowiedział mi swoje przypadki, ja również powiedziałem

mu moje; moje nieszczęścia go zmartwiły.

Uratował on swoje dzieła, swoje odkrycia i teorię, którymi chciał

zdziwić współczesnych i potomność. Wszystkie jego kieszenie napełnio-
ne były sławą i gdyśmy go dopędzili u przeprawy, w wielkim był kłopocie
i  nie  wiedział,  co  miał  z  sobą  począć,  bojąc  się  pozostać  w  tyle  biegną-
cych, a nie chcąc zamoczyć pism swoich. Szczęśliwym trafem mój dobry
mamut wyprowadził go z tego nieprzyjemnego położenia i uratował dla
nauk  i zaszczytu  Barabii.

Dowiedziawszy się ode mnie o zdradzie Sajany, zawołał:
- A co? Nie przepowiadałem ci, że jeżeli ziemię spotka jaka klęska,

to  jedynie  przez  kobiety!  Na  nieszczęście,  teraz  nie  ma  środków  urato-
wać jej. Powiadają, że Negry Szach-Szuch (Nowej Ziemi) dowiedziawszy
się, że chcemy całe ich królestwo na eunuchów obrócić, bili się jak mega-
loteriony i rozbili naszych, którzy teraz biegną ku stolicy. Cała nadzieja
dostania  eunuchów  zginęła,  a  to  był  jedyny  środek  ukrócenia  zepsucia
kobiet  i  poprawy obyczajów.

Dojechaliśmy na koniec do gór, ujechawszy w przeciągu sześciu go-

dzin 90 mil geograficznych. Znajdowaliśmy się na granicy naszej ko-
chanej ojczyzny, oddzielającej ją od dwóch wielkich mocarstw, Chabary
i Kasko.

Zatrzymawszy się postrzegliśmy, że ziemia rusza się jeszcze pod na-

mi. W niektórych miejscach kamienny grzbiet gór zdawał się być roz-
palonym od podziemnego ognia, niedawno co przelatującego z gromem
w jego wnętrzu.

Zburzenie przyrody przedstawiało się tu oczom naszym w najwspa-

nialszym  i  najokropniejszym  widoku:  granitowe  ściany  zryte  szczelina-
mi, bardzo podobnymi do przepaści i jaskiń, wąwozy zawalone spadłymi
wierzchołkami nagich skał, ogromne bryły kamienia zdruzgotane i zora-
ne,  skały  wraz  z  lasami  na  nich  rosnącymi  zwalone,  potłuczone  i  ro-
zerwane tu i ówdzie, zawalały całą tę przestrzeń. Góry Sasachaarskie po
wczorajszym trzęsieniu ziemi ukształciły się na podobieństwo łoża dwoj-
ga  młodych  kochanków  tylko  co  przez  nich  opuszczonego  w  ma-
lowniczym nieporządku jak rozwaliny ognistych namiętności, dyszących
jeszcze wulkanicznym żarem ich serc pośród zimnych już śladów pierw-
szego  uniesienia  miłości.

Od czasu, jakeśmy osiedli góry, nieszczęścia i okropności prześlado-

wały się nawzajem i nas z taką gwałtownością, że ani podobna wypo-
wiedzieć je komu, ani przedstawić swej własnej wyobraźni. Ziemia, nie-
bo, żywioły, ludzie i ich burzliwe namiętności zlały się w jeden ogromny
chaos i razem tworzyły ponurą, szumną i straszną burzę.

Kiedyśmy stanęli na miejscu, góry już były napełnione ratującym się

ze  wszech  stron  ludem.  Przeciwległa  pochyłość  upstrzona  była”  kamie-
niami  różnych  kolorów  i  kształtów,  pomiędzy  którymi  wiele  zadziwiło
nas  swoją  pięknością,  przezroczystością  i  ognistym  blaskiem,  a  inne
znowu  podobieństwem  swoim  do  strzał piorunowych.

Z jednego wysokiego wierzchołka zbiegli z tych okolic pokazali nam

w  północno-wschodniej  części  horyzontu  widok  daleko  więcej  zajmu-
jący.  Długi  łańcuch  gór  najeżony  wysokimi  i  ostrymi  masami,  który
wprzódy tam się nie znajdował. Była to jedna tylko część rozwalin wczo-
raj  roztrzaskanego  o  ziemię  komety,  który  stał  się  nieprzejrzanym  pa-
smem z niezliczonym mnóstwem podobnych odnóg na ziemi, wstrząsnął
nią w jej podstawie, swym ogromem zawalił większą część naszego pla-
nety, a po bokach, zajętych granitową jego masą, cała przestrzeń przyle-
głych stron zalała się i zasypała deszczem z błota i piasku i wielkim ka-
miennym gradem nieustającym przez kilka godzin przed i po spadnięciu
komety.  Ślady  tego  gradu,  który  dotknął  podeszwy  Sasachaarskich  gór,
widzieliśmy  w  tych  nieznajomych  nam  różnokolorowych  kamieniach  i
błyszczących  nagich  płytach,  a  zbiegli  pokazali  nam  próbki  żółtego  i
czerwonego  piasku,  składającego,  jak  sądzili,  materię  komety,  a  który
zebrali na przyległej górom dolinie. Żółty piasek, błyszczący swą piękną
postacią, czarował szczególnie oczy nasze i serca. Każdy z nas chciał go
mieć choć kilka ziarek. Widać więc, że na komecie  musiał być uważany
za  rzecz dosyć  kosztowną.

Według ich opowiadania, spadnięcie komety poprzedzał...

Ściana III

... straszny huk z trzaskiem w wyższych częściach atmosfery i wkrótce

zupełny  mrok  przerzynany  iskrzącymi  się  słupami  ognia,  jakby  wy-
ciśniętymi .z powietrza przygniecionego jej ciężarem,  przydawał okrop-
ności  tej  chwili.

W tymże czasie pięć kroć sto tysięcy rycerzy Chabary i Kasko stanęło

na  polu  bitwy,  aby  swoim  życiem  i  krwią  swoją  bronić  pychy  swych
władców,  pychy  współobywateli  i  nietykalności  małego  kawałka  ziemi
nieużytecznej  ani  ich  władcom,  ani  ziomkom,  ani  im  samym.  Dowódcy
zagrzewali  ich  męstwo,  wyjaśniając  groźne  na  niebie  zjawisko  za  ko-
rzystne  dla  nich  proroctwo,  przypominając  im  wieczną  chwałę,  która
wkrótce  uwieńczyć  miała wielkie ich  nieśmiertelne czyny.

Miasta, wsie, dachy domów i wzgórza napełnione były niezliczonym

tłumem  z  niespokojnością  oczekującym  rozwiązania  ognistej  walki  ży-
wiołów i krwawej bitwy swoich bliźnich. Pola i łąki upstrzone były mnó-
stwem  stad,  które  osłupiałe  ze  strachu,  zapomniawszy  o  paszy  w  po-
wszechnym  przeczuciu  zguby,  łączyły  swoje  smutne  beczenia  z  rykiem
lwów,  tygrysów i  tapirów drżących  w  lasach  i jaskiniach.

Powietrze grzmiało zmieszanym krzykiem niepojętego mnóstwa pta-

ków latających w gęstych stadach w coraz zwiększającym się mroku, gdy
ciężka masa powietrznego kamienia spadła na ziemię!!

Ludzie i zwierzęta wydały jeden nagły, straszliwy, przeciągły i urwany

jęk i wraz. z tym jękiem na proch starte zostały spadłymi z nieba górami,
które swym krwią zbryzganym spodem spłaszczyły, zgniotły i na wieki
zagrzebały byt, nadzieję, dumę, sławę i złość niezliczonych milionów
istot.

Na nieprzejrzanej okiem mogile pięćdziesięciu samoistnych narodów

i  pięciuset  skażonych  miast  nagle  powstał  ogromny,  niedostępny,
grzmiący śmiertelnym echem i kryjący szczyt swój w obłokach pomnik,
na  którym  przeznaczenie  świata  wyryło  rozrzuconymi  w  nieporządku
granitowymi głoskami tajemniczy napis:»Tu spoczywa połowa organicz-
nego  życia  tej  mglistej,  zielonej  planety  trzeciego  rzędu.«

Staliśmy na skale i w smutnym milczeniu patrzyliśmy na blady i

obrzydliwy  trup  komety  rozwalonego  w  końcu  naszego  widnokręgu,
wczoraj  jeszcze  tak  jasnego,  błyszczącego  i  pięknego,  wczoraj  jeszcze
wznoszącego  się  własną  siłą  w  przestrzeni,  i  który  przyleciał  z  innych
światów, z innych słońc, z innych gwiazd, jakby po to, aby u nas, śmier-
telnych, znaleźć grób, zmieszać swój proch z naszym prochem i  złączyć
z naszą  ziemią.

Tymczasem inny widok nad naszymi głowami zdarzony, pogrążył nas

w nowy smutek. Przedtem jeszcze uważaliśmy, że słońce zanadto długo
nie  skłania  się  ku  zachodowi.  Wielu  twierdziło,  że  kręci  się  na  jednym
miejscu,  drudzy,  a  między  nimi  i  Szimszik,  że  straciło  już  dawny  swój
kierunek, że nie znając astronomii zabrnęło zupełnie nie tam, gdzie  by
mu  iść  należało z  kalendarzem  akademii  w  kieszeni.

Tłumaczyliśmy sobie to zdarzenie różnymi domysłami, gdy nagle

słońce ruszyło się z miejsca i na kształt spadającej gwiazdy szybko prze-
leciało zwyczajny bieg swój i skryło się za widnokręgiem.

W jedno mgnienie oka zmienił się cały widok, światło zgasło, niebo

iskrzyło się gwiazdami, otoczeni byliśmy zupełną ciemnością, a krzyk
rozpaczy rozległ się naokoło w górach. Myśleliśmy, że już na zawsze

porzuciło nas dobroczynne światło i że taż sama planeta, na której uro-
dziliśmy  się,  po  wytępieniu  znacznej  części  rodzaju  ludzkiego,  będzie
ciemnym  więzieniem  dla  reszty,  i  gdzie  wkrótce  spodziewać  się  mamy
śmiertelnego wyroku. Nie można sobie wyobrazić zmartwienia, jakie nas
ogarnęło na tę  myśl  okropną.

Kilka godzin przepędziliśmy w tym położeniu, lecz gdy już niektórzy

obmyślali środki, jak urządzić ostatek życia swego w tym ponurym wię-
zieniu, nagle lśniące fale światła zalały nasze źrenice oślepiającym blas-
kiem. Padliśmy wszyscy na ziemię i długo nie śmieliśmy podnieść oczu,
bojąc się być zgładzonymi jego promieniami.

Na koniec przekonaliśmy się, że światło to pochodzi ze słońca; nie-

pojętym sposobem pokazało się znów stąd, dokąd z takim impetem za-
padło.  Doszedłszy  pewnej  wysokości,  nagle  poszło  na  południe,  potem
obróciwszy  się  wzięło  kierunek  północno-wschodni.  Nie  dochodząc  do
ziemi zachwiało się i poczęło ślizgać się równolegle od równika, a potem
znów się skryło za nim niedaleko południowego punktu. Tym sposobem
w przeciągu piętnastu godzin cztery razy wschodziło, każdy raz w innym
miejscu,  i  każdy  raz  określiwszy  bieg  swój  krzywą  linią,  zachodziło  w
drugim  punkcie  i  wtrącało  w  nocną  ciemność  zdziwione  i    zmęczone
nasze oczy.

Nie zważając na strach spowodowany przez obalenie odwiecznego

porządku  świata,  można  się  było  jednak  domyśleć,  że  nie  słońce  tak
dziwnie  błądzi  nàd  nami,  lecz  że  kula  ziemska  przeładowana  nadzwy-
czajnym ciężarem komety straciła równowagę, wyszła z dawnego swego
śrpdka  ciężkości  i  konwulsyjnie  chwieje  się  na  swojej  osi  szukając  no-
wego  środka  i  nowej  osi  do  zwyczajnego  swego  dwudziestoczterogo-
dzinnego obiegu.

Rzeczywiście widzieliśmy, że przy każdym zjawieniu się słońca punkt

jego  wschodu  coraz  więcej  przybliżał  się  na  północ,  chociaż  zachód  nie
zawsze był odpowiedni nowemu wschodowi i przypadał na przemian  to
po  prawej,  to  po  lewej  stronie południowego bieguna.

Na koniec przy piątym razie słońce wzeszło na samym punkcie pół-

nocy i odbywszy obieg swój zygzakiem, w 7 godzinach zaszło prawie na
samym  południu.  Potem  nastąpiła  długa  noc,  a  po  jedenastogodzinnej
ciemności  dzień  znowu  zaświtał  na  północy.  Słońce  wzeszło  jak  zazwy-
czaj  poprzedzone  najpiękniejszą  zorzą.  Powitaliśmy  je  głosem  radości
ciesząc  się  nadzieją,  że  już  nadszedł  przecie  koniec  naszym  mękom,
wszystko wróci do dawnego porządku i my wrócimy na równiny.

Jeden tylko Szimszik nie mógł się pocieszyć stratą dawnego wschodu

i zachodu słońca. Upewniał nas, że nie przeżyje takiego bezbożnego wy-
wrócenia dawnych zasad Astronomii i Geografii: 245 lat życia poświęcił
on na ułożenie tablic długości i szerokości geograficznej dla trzech tysię-
cy znaczniejszych miast, a teraz, ze zmianą biegunów, wszystkie jego
wyrachowania, nauka, zasługa potomności i prawo do całkowitej pensji
emerytalnej od spółczesnych warte były starego gałgana...

Rozumiałem dobrze smutek Szimszika, lecz on, przeklęty, nie umiał

ocenić  mojej  boleści.  Niestety!  Mąż,  którego  żona  opuszcza  i  ucieka  z
kochankiem podczas spadnięcia komety, nieszczęśliwszy jest od wszyst-
kich  astronomów  w  świecie.  Powiedzą  mu  na  przykład,  że  udali  się  na
wschód,  biedny  mąż  poleci  za  nimi  trzymając  się  biegu  słońca,  wtem
bieguny  się  zmieniają,  i  znajdzie  się  na  północy  o  90  geograficznych
stopni  od  swojej  małżonki. To  zanadto  okropne!

Rozważywszy dobrze, przekonałem się, że w obecnych stosunkach

słońca do ziemi na próżno szukałbym mojej żony.

Wtem pogoda się zmieniła, powietrze zaczęło się zaćmiewać czymś

przezroczystym, podobnym gorącej parze lub mgle i mocny zapach siar-
ki  dotknął  nasze  powonienie.  Przyzwyczaiwszy  się  nieco  do  nadzwy-
czajnych  zjawisk,  małośmy  z  początku  zważali  na  tę  zmianę  pogody,
która  zresztą  dotychczas  dziwiła  nas  swoją  jednostajnością.  Wkrótce
słońce  stało  się  mgliste,  krwawe,  ogromne  jak  podczas  zimowego  za-
chodu,  i  w  wierzchnich  warstwach  atmosfery  zaczęły  migać  płomienie
niebieskiego i czerwonego koloru jak palący się spirytus. W pół godziny
płomień  tak  się  powiększył,  że  byliśmy  prawie  okryci  ruchomym    pło-
mieniejącym sklepieniem.

- Powietrze pali się! - zawołało wiele głosów.
- Powietrze pali się!! - rozległo się po całym paśmie gór. - Zgi-

nęliśmy!

Prawdziwość tej uwagi nie podlegała wątpliwości: powietrze było

podpalone!

Nie trudno nawet było zgadnąć, jaką śmierć przygotowała, nam roz-

gniewana przyroda: mieliśmy się żywcem spalić, oddychać płomieniem,
widzieć za życia wnętrzności nasze na węgiel spalone. Co za okropność!
Jaka przyszłość!

Pożar atmosfery okropną przybrał postać. Zamiast migających i częs-

tych kawałków płomienia ogień płonął na niebie ogromnymi masami, z
ogłuszającym trzaskiem, a chociaż nie widać było żadnego obłoku, rzęsi-
sty deszcz lał na nas jak z cebra. Płomień jednak zostawał zawsze w

pewnej wysokości, nie zniżając się do ziemi. Oddech stawał się trudnym,
wszystkie twarze powlekły się śmiertelną bladością. Wielu w głowie krę-
cić się zaczęło, padali na ziemię w okropnych, konwulsyjnych kurczach,
oddawali ducha nie doczekawszy końca katastrofy.

Śmierć okrążyła nas czarnoksięską swą buławą; w przeciągu kilku

godzin większa połowa ludzi, którzy  w górach się schronili, stała się  jej
pastwą.  Doliny  i  skały  zawalone  były  odrażającymi  trupami.  Ci,  którzy
wytrzymali pierwszy atak na szczątki naszego rodzaju, sprawiali wraże-
nie  zupełnie  pijanych  jakimś  wesołym  obłędem.  Padłem  bez  przy-
tomności  na  kamień.

Nie wiem, jak długo zostawałem w tym położeniu, lecz ocknąwszy

się,  uczułem  w  sobie  wszystkie  oznaki  przepicia  się.  Moi  koledzy  po-
strzegli  w  sobie  toż  samo  uczucie,  chocież  niewielu  z  nich  było  świad-
kami  mojego  ocknienia.  Cierpieliśmy  ból  głowy,  mdłości  i  zdrętwienie
członków, a zarazem  byliśmy skłonni do swawoli.

Osada, do której należałem, składała się z pięćdziesięciu osób: męż-

czyzn,  kobiet  i  dzieci;  podczas  tego  wypadku  straciła  32  osoby,  a  my
zaraz  zaczęliśmy  okazywać  nową  i  niepojętą  dla  nas  skłonność  do  swa-
woli, zrzucając z niepowściągnionym śmiechem trupy naszych zmarłych
kolegów  z.  zamieszkałej  przez  nas  skały  w  przepaść  u  jej  stóp  leżącą.
Rozigrawszy  się,  chcieliśmy  dla  facecji  rzucić  tamże  i  naszego  astrono-
ma,  lecz  darowaliśmy  mu  życie  dlatego  tylko,  że  przyrzekł  przewrócić
trzy razy koziołka dla naszej satysfakcji... Lecz gdyby się wtenczas dosta-
ła  w  me  ręce  Sajana,  z  największą  radością  przerzuciłbym  ją  przez  cały
Sasachaarski łańcuch tak, że znalazłaby się na rozwalinach  komety.

Obok tej złośliwej wesołości w sercu czuliśmy w ustach palący, kwa-

śny smak naturalnie wypływający z powietrza, bo pomimo wszystkich
przedsięwziętych środków żadną miarą nie mogliśmy się tego pozbyć.

Lecz daleko dziwniejszy widok okazywało samo powietrze. Podczas

naszego  upojenia  oczyściło  się  z  mglistej  pary  i  gorejącego  w  niej  pło-
mienia,  ale  zupełnie  zmieniło  swój  kolor  i  zdawało  się  być  niebieskim,
gdy przedtem zwyczajny i naturalny kolor nieba podczas pięknej  pogo-
dy był jasnozielony.

Szimszik, który zawsze umiał znaleźć przyczynę, objaśnił zmianę tę

mówiąc, że kometa oprócz twardej swej masy przyniósł z sobą i swą
atmosferę, składającą się z pary i gazów, po większej części nie-
właściwych naszej atmosferze. Pomiędzy tymi gazami znajdował się

zapewne jeden mający kwaśną i palącą zasadę, i on to zrządził ten pożar
w powietrzu, a będąc zmieszany z atmosferą przepalił się, skwasił i
przeistoczył nawet swoją powierzchowną postać.

Szimszik sprawiedliwie może twierdził, chociaż bardzo wiele kłamał,

ladaco...  Jakkolwiek  bądź  wkrótce  przekonaliśmy  się,  że  nasze  dawne
słodkie,  miękkie,  dobroczynne,  miłe  powietrze  nie  istnieje,  że  napływ
rozlicznych,  zepsutych  części  uczynił  jego  skład  niesmacznym,  śmier-
dzącym, pienistym, cierpkim i gryzącym. I w tym zabijającym powietrzu
przeznaczono od  tego czasu  żyć rodzajowi  ludzkiemu!

Z trudnością wciągaliśmy go w nasze piersi i potem z odrazą na-

tychmiast wyrzucaliśmy z siebie na powrót. Czuliśmy, jak ono pali, gry-
zie,  niszczy  nasze  wnętrzności.  W  przeciągu  jednej  doby  zestarzeliśmy
się  o  dwadzieścia  lat.  Kobiety  tak  były  tym  zmartwione,  że  rwały  sobie
włosy  i  płakały  bez  ustanku.  Ja  i  Szimszik  westchnęliśmy  tylko  pomy-
ślawszy, że w tym powietrzu znacznie się skróci życie ludzkie, że już  nie
będą  mogli  żyć  ludzie  po  pięćset  i  więcej  lat.

Objaśnienie myśli autora tego napisu co do przyczyny palenia się powietrza

bardzo jest zajmujące. Z tego wszystkiego jasno się pokazuje, że przedpotopowe
powietrze składało się z gazów nie znanych w obecnym powietrzu i że w nim nie
było  kwasorodu,  a  gdyby  się  tenże  miał  znajdować,  to  w  innej  proporcji.  Teraz
wiem już skład tego powietrza i wydam o tym dysertację. NB. Trzeba napisać z
Jakucka  do  uniwersytetu  w  Getyndze  o  zasługach  naukowych  Radcy  Dworu
Szimszika,  znakomitego  przedpotopowego  chemika  i  astronoma,  i  przedstawić,
ażeby popiersie jego postawione zostało w uniwersyteckiej bibliotece. (Dodatek
na marginesie ręką doktora  Szpuremana  -  przyp.   aut.)

Myśl ta jednak nie mogła nas długo smucić. Przez dwa dni takeśmy

się  przyzwyczaili  do  nowego  powietrza,  że  nawet  nie  czuliśmy  żadnej
różnicy pomiędzy nim a dawnym, a śmierć stała przed nami w nowej  i
jeszcze gorszej  postawie.

W górach przeleciała wieść, że morze wewnętrzne (gdzie dziś kir-

giskie, mogolskie stepy)

wystąpiło ze swego łoża i przelewa się do dru-

giej ziemi, że już zatopiło całą przestrzeń między dawnym swym brze-
giem i górami.

Objaśnienie doktora Szpuremana

Wychodźcy zajmujący dolną część gór, porzuciwszy swe siedliska,

tłumnie ruszyli na nasze osady położone prawie w połowie wysokości
gór, wewnątrz ich łańcucha. Oni przynieśli nam tę straszną wiadomość,
że podnóże gór już otoczyło morze, wypchnięte ze swych przepaści

gwałtownym kołysaniem się kuli ziemskiej, i że my oddzieleni jesteśmy
wodą od całego świata.

Trwoga, nieporządek i rozpacz stały się powszechnymi; można po-

wiedzieć,  że  od  tej  chwili  zaczęła  się  męczeńska  śmierć  nasza  -  roz-
staliśmy  się  z  nadzieją.  Ostry  i  przeraźliwy  wicher  z  deszczem  i  burzą
rozniósł po powietrzu wątłe nasze schronienia i nas samych. Przez dzie-
sięć  dni  nie  można  było  ani  spokojnie  zasnąć,  ani  rozniecić  ognia,  ani
upiec  kawałka  mięsa.  Cały  ten  czas  trzymaliśmy  się  obydwoma  rękami
za drzewa, krzaki, skały i często bardzo razem z nimi padaliśmy w  prze-
paści.

Tymczasem wody przybywało coraz, więcej, bałwany z szumem

wdzierały się we wszystkie wklęsłości i wąwozy, a my co dzień coraz to
wyżej wchodziliśmy na kręte i spadziste ściany gór.

Wierzchołki skał, ustępy i płaszczyzny w górach zapchane były lu-

dem, który w gęstych zebrany masach wisiał gronami jak roje pszczół na
gałęziach  drzew  pozaczepiane.  Zapomniano  stosunków  przyjaźni,  kre-
wieństwa, miłości, znajomości, aby otworzyć sobie przejście lub też do-
stać  jaki.  zakącik  miejsca.  Ci,  co  się  znajdowali  we  środku  tłumu,  bez
zastanowienia  zrzucali  w  przepaści  stojących  na  brzegu  skał.  Oręż  bły-
skał  w  ręku  każdego,  a  opór  słabszego  natychmiast  krwią  jego  się  oku-
pywał.

Dotychczas żyliśmy mięsem uratowanych zwierząt, a osobliwie koń-

skim,  wielbłądzim  i  lofiodontowym,  lecz  tego  już  zbrakło.  Jeśli  kto-
kolwiek  przypadkiem  zachował  sobie  najmniejszy  zapas  żywności,  dru-
dzy  napadali  zaraz  na  niego  tłumami,  porywali  mu  ostatni  kawałek,
często razem z życiem, a potem rżnęli się między sobą o wyrwaną z cu-
dzych  ust  strawę.

Rozbój, gwałty, zemsta tysiącami zmniejszały naszą ludność nie wy-

tępioną jeszcze srogością epidemicznych chorób i wściekłością żywio-
łów. Zdawało się, jakoby ludzie przysięgli wytępić się własnymi rękami,
pozostawiając niszczącej przyrodzie zmazanie z planety śladów ich zło-
ści.

Na koniec zaczęliśmy pożerać jeden drugiego. . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wiersze zajęte kropkami oznaczają miejsca napisu, które czas zupełnie zatarł

i gdzie w żaden sposób nie można było rozpoznać hieroglifów. (Uwaga Szpure-
mana - przyp. aut.)

Liczne moje osobiste przypadki niczym się prawie nie różnią od

ogólnego rodzaju życia wychodźców w dniach tych wściekłości i roz-
paczy.

Ratując się z jednej góry na drugą, straciłem mego mamuta i roz-

łączyłem  się  z  dawnymi  kolegami.  Od  tego  czasu  błądziłem  z  różnymi
tłumami, z którymi los mnie połączył. Żyliśmy jak zwierzęta razem i bez
poprzedniej  znajomości  targając  ogólny  kawał  zdobyczy.  Mieliśmy  za
najbliższych przyjaciół wszystkich należących do naszego stada, wszyst-
kich zaś nie należących do niego rachowaliśmy za nieprzyjaciół,  których
należało gryźć,  dusić  i  obracać  sobie  na  pożywienie.

W jednym z tych stad trafiło mi się dziwne zdarzenie, które dało inną

postać memu bytowi. Dostrzeżono u mnie kilkanaście pięknych, różno-
kolorowych kamyczków, spadłych w nasze góry z kamiennym deszczem
komety,  i  które  wkrótce  w  wielką  u  nas  weszły  cenę;  kiedy  więc  nie
chciałem się nimi dobrowolnie podzielić, moi nieszczęśliwi bliźni, przy-
waleni  nieszczęściem,  strachem  i  głodem,  drżący  przed  nieuchronnym
palcem wyroku, mało co nie rozszarpali mię za tych kilka świecących się
błyskotek.  Rzuciłem  im  kamyki  i  opuściłem  ich;  snując  się  po  górach,
szukałem sposobności  wkręcić się do jakiego tłumu.

Na ustępie jednej góry postrzegłem garstkę ludzi. Byli w wielkim

pomieszaniu  i  pospieszyłem  złączyć  się  z  nimi  bez  zwrócenia  na  siebie
uwagi.  Przyczyną  ich  trwogi  był  niespodziewany  napad  ogromnego  ty-
grysa,  który  spośród  nich  porwał jednego człowieka.

Podobne przypadki zdarzały się dość często. Lwy, tygrysy, hieny, me-

galosaury  i  inne  kolosalne  zwierzęta  wypchnięte  z  lasów  i  jaskiń  przez
wodę, uchodziły w góry razem z nami; od niejakiego czasu robiły znacz-
ne  spustoszenie  pomiędzy  nami.  Już  nie  przestawały  na  naszych  tru-
pach,  lecz szukały  żywych  ludzi  i  ciepłej  krwi.

Korzystając z zamieszania nagle zastraszonych umysłów wcisnąłem

się  we  środek  tłuszczy,  gdzie  kilku  ludzi  w  półkole  stojących  z  cieka-
wością  spoglądało  na  ziemię.  Na  ziemi  jednak  nie  było  nic  osobliwego:
kobieta leżała w mdłościach. Przy omdlałej  kobiecie  klęczał mężczyzna,
czule trzymając ją na swoich rękach i lejąc na twarz jej wodę.

Przysunąłem się bliżej i założywszy w tył ręce począłem się równie z

innymi przyglądać. Jak to? Czy to być może?... Tak, to ona!

- Sajana! Sajana! Moja żona! - zagrzmiałem w obłąkaniu pośród

zdziwionej rzeszy i jako zgłodniały tygrys rzuciłem się na zajmującą
parę z dobytym sztyletem w ręku.

Porwałem za włosy czułego adonisa, odciągnąłem głowę jego w tył i

wbiłem mu w gardło zabójcze żelazo po samą rękojeść. Krew stru-
mieniem trysnęła na zwodnicę.

Z przytomnych nikt słowa nie wyrzekł.
Nie czekając eksplikacji, wziąłem na ręce Sajanę i pobiegłem z nią po

pochyłości góry.

Nie wątpiłem, żem zabił jej uwodziciela. Potem przekonałem się

przeciwnie.  Prawdziwy  kochanek  Sajany  kilka  chwil  przedtem  rozszar-
panym  został  przez  tygrysa,  a  ten,  któregom  poświęcił  mojej  zemście,
nie  miał  z  nią  przedtem  żadnych  stosunków,  i  tylko  z  grzeczności  dla
kobiet  starał  się  przywrócić  ją  do  życia.  A  tak,  na  próżnom  go  zabił!...
Bardzo  żałuję!...  Nie  ściskaj  w  objęciach  cudzej  żony,  jeśliś  nie  jest  jej
kochankiem!

Ciągle niosłem Sajanę. Otwarła oczy, ciężko westchnęła i znów je za-

mknęła,  nie  poznawszy  we  mnie  prawdziwego  swego  pana.  Po  upływie
kilku  chwil  wymówiła  stłumionym  głosem  jakieś  nieznane  mi  imię;  w
odpowiedź  na  to  nieznane  imię  chciałem  ją  rzucić  w  napełnioną  wodą
przepaść, po brzegu której szedłem. Chciałem rzucić ją z całej siły, obar-
czoną ciężarem wiecznego przekleństwa. Ale zamiast tego przycisnąłem
ją silnie do mego serca! Przeznaczeniem moim było nieszczęście!  Zno-
wu  byłem  zakochany, i  znów zazdrosny!

Wlekąc na plecach, po ostrych, prawie nieprzebytych skałach brze-

mię  zawiedzionych  moich  nadziei,  mojej  miłości  i  mej  hańby,  traciłem
siły, oblewałem się krwawym potem i dobywałem ostatka sił. Spieszyłem
za  górę,  spodziewając  się  znaleźć  tam  samotne  miejsce,  lecz  u  samego
zakrętu  postrzegłem  całą  pochyłość  skały  tworzącej  bok  góry  pokrytej
burzliwym  tłumem  ludu.

Okropny widok! Skała prawie równolegle sterczała nad przepaścią,

niebezpiecznie  wstrząsając  się  od  każdego  uderzenia  bałwanów,  rozbi-
jających się u jej podnóża. Na skale ludzie z głuszącą wrzawą rżnęli się  i
szarpali - o  cóż?  O  garstkę  nieużytecznej już dla nich  ziemi.

Kometa spadający narzucił w to miejsce warstwę żółtego, błyszczą-

cego  piasku,  o  którym  wspomniałem  wyżej,  nie  znanego  dotychczas  na
Ziemi, a ci szaleńcy zapaleni chciwością tego drogiego daru, zesłanego z
innych światów, może na zgubę rodzaju ludzkiego, rzucali się tłumem na
niego; tarzali się w nim jak dzieci, czyli raczej jak hieny w mogiłach lu-
dzi;  wyrywali  sobie  wzajemnie,  skrapiali  krwią  swoją,  ślizgali  się  w  tej
krwi,  padali  na  ziemię  i  podnosząc  się  poranieni  i  potłuczeni,  jeszcze
podejmowali  spod  nóg  przeciwników  swoich  garście  zmieszanego  z  ich
krwią  metalicznego piasku.

A ja, uchodząc od ludzi, przypadkiem znalazłem się pośród tej rozuz-

danej  chciwością  i  rozbojem  tłuszczy!  Nie  wiedziałem,  gdzie  się  mam
podziać. Bojąc się być zabitym jako targający się na dary wyrokiem losu
dla  nich  zesłane,  i  nie  widząc  sposobu  przejścia  na  drugą  stronę  skały,
począłem  pełznąć  na  górę  powyżej  tej  płaszczyzny  z  mym  ciężarem  na
ręku, lecz zaledwie przebiegłem dwieście kroków, chwiejąca się  skała  z
ludźmi  i  żółtym  piaskiem  runęła  w  przepaść.

Rozprysknięte głębie okryły nas i całą górę pianą, kamienie pokry-

wające wierzch ściany zsunęły mi się nagle pod stopy, upuściłem Sajanę
- i potoczyłem się na dół po szorstkich ułamkach granitu. Przelęknienie i
ból odjęły mi przytomność. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Gdym się ocucił, głowa moja zbryzgana krwią leżała na kolanach mo-

jej  dobrej  Sajany.  Nie  porzuciła  mię  w  niebezpieczeństwie.  Spo-
strzegłszy, żem się za daleko zsunął i oparto krawędź nowo utworzonego
obwału,  szlachetnie  poświęciła  się  dla  mego  ratunku.  Zsunęła  się  do
mnie  po  stromej  spadzistości,  odwlokła  mię  od  przepaści  i  położyła  w
bezpiecznym i wygodnym miejscu.

Nie pamiętałem ani co się ze mną stało, ani gdzie byłem. Długo nie

mogłem  otworzyć  oczu  z  przyczyny  okropnego  bólu  i  potłuczonych  po
całym  mym  ciele  członków,  zdawało  mi  się  jednak,  że  czuję  na  mym
czole  lekkie  i  przyjemne łechtanie.

Ocknąwszy się ujrzałem razem koło siebie: w dole niezmierzoną

przepaść z szumiącymi falami, po których pływało mnóstwo ludzkich
trupów, a w górze, nad moją twarzą, miłą twarz Sajany.

Spojrzałem na nią bez miłości, z prostym uczuciem wdzięczności, a

wtem dwie duże krople łez spadłe z rzęsów niewiernej zawrzały na mych
policzkach.  W  palącym  ich  dotknięciu  poznałem  ogień  skruchy,  która
roztapia serca i oczyszcza je z zawziętości. Wszystko było zapomniane, i
ja  na  nowo  kochałem  w  niej  moją  kochankę,  narzeczoną,  żonę...  Lecz
jakże  się  zmieniła!  Jak  się  zestarzała  w  tym  nowym  powietrzu.  Przed
trzema  jeszcze  tygodniami  jaśniała  wdziękami  młodości,  piękności  i
niewinności,  teraz  zaś  zdawała  się  być  staruszką.  Lecz  to  nic    nie  szko-
dzi!  Zawsze  mi  się jeszcze  bardzo  podobała.

Skoro tylko pierwszy ból przeszedł i mogłem się już podnieść, za-

częliśmy  znowuż  drapać  się  na  górę,  a  na  koniec,  wspierając  się  wza-
jemnie, zdołaliśmy dobrać się do jednego dosyć wysokiego ustępu, gdzie
postanowiliśmy   noc  przepędzić.  Zmęczenie sprowadziło posilny sen,

który nas ogarnął i zostawił w objęciach na twardym kamienistym grun-
cie.

Następnego poranku przekonany już byłem zupełnie o cnocie Sajany

i  nieskazitelności  jej  postępków,  i  byłem  już  pewien,  że  podczas  trzy-
tygodniowego  naszego  rozłączenia  się  ona  nikogo  oprócz  mnie  nie  ko-
chała.  Nigdym  nie  myślał,  aby  podobne  przekonanie  mogło  kiedy-
kolwiek wejść do mego serca! Jednakże tak było istotnie: z zakochanymi
małżonkami,  a  osobliwie  podczas  wielkich  zmian  natury,  trafiają  się
rzeczy  zupełnie niepodobne.

Czas jednak było pomyśleć o naszym położeniu. Byliśmy kontenci z

naszych  uczuć,  lecz  zgłodniali  i  pozbawieni  wszelkiej  komunikacji  z
ludźmi. Nocą woda tak się wzniosła, że  pasmo Sasachaarskich gór było
zupełnie  przerwane.  Cały  ich  ogrom  znikł  w  burzliwych  głębiach;  po
grzbiecie  średnich  wyżyn  swobodnie  płynęły  fale  i  tylko  wierzchołki
wysokich  gór  nie  były  jeszcze  pochłonięte  w  wędrującym  do  cudzych
ziem  oceanie.

Wierzchołki te pośród oceanu tworzyły mnóstwo skalistych wysepek,

które  sterczały  na  kształt  rozległego  archipelagu  lub  też  cmentarza
zmarłych mocarstw dawnego świata. Każdy wierzchołek stał się oddziel-
nym  krajem.  Los,  igrając  nami,  pędząc  przez  zburzoną  ziemię,  przez
zatrute  powietrze,  przez  ogień  prosto  do  wody,  jakby  na  wyszydzenie
naszej politycznej próżności spędzone ostatki naszego rodzaju rozdzielił
na  kilkanaście  niezawisłych  narodów,  oddawszy  każdemu  z  nich,  na
krótki  czas,  po piędzi  granitu  na  założenie  chwilowych  ojczyzn.

Mogliśmy dokładnie widzieć, co się działo na sąsiednich wyżynach, w

tych  nowych  społeczeństwach  potworzonych  okropną  igraszką  losu.
Widzieliśmy ludzi słabych i ludzi zuchwałych, ludzi zręcznie pnących się
w  górę  na  czworakach,  ludzi  prostych,  niezgrabnych,  spadających  na
głowę  w  przepaście,  ludzi  trudzących  się  na  próżno,  i  ludzi  obojętnie
korzystających  z  cudzej  pracy,  ludzi  dumnych,  ludzi  złych,  ludzi  nie-
szczęśliwych i ludzi wytępiających drugich ludzi. Widzieliśmy to na wła-
sne nasze oczy, i kiedy teraz już ich nie stało, możemy zaświadczyć,  że
oni  byli  ludźmi  do  ostatniej  chwili  swego  istnienia.

Góra, na której znajdowałem się z Sajaną, była najwyższą i naj-

niedostępniejszą ze wszystkich gór Sasachaarskiego pasma. Oprócz pta-
ków i kilku tu zabłąkanych zwierząt tylko my dwoje, i to przypadkiem,
zostaliśmy jej mieszkańcami, kiedy się z niej utworzyła wyspa.

Nie tyle nas jednak zatrważała samotność, ile zupełny niedostatek

żywności. Pierwsze początki głodu uspakajaliśmy liściem z krzaków

wyrosłych  w  jednej  szczelinie  i  znów  byliśmy  kontenci  z  siebie,  nawet
prawie  kontenci  z  naszego  losu.  Nadzieja  ostatnim  swym  promykiem
jeszcze raz oświeciła nasze serca. W przeznaczonej dla nas ciemnej, sa-
motnej  cząstce  życia  z  rozkoszą  widzieliśmy  jaśniejącą  cząstkę  przy-
szłości,  zarumienioną  bladym  ogniem  próchna,  i  przy  tym  zwodniczym
świetle kreśliliśmy obszerne plany szczęścia, jedynego pozostałego nam
szczęścia -  umrzeć  razem.

Objadłszy wszystkie liście z krzaków, udaliśmy się dalej szukać

schronienia  w tej nowej naszej ojczyźnie, i zapoznaliśmy się niedługo z
jedyną,  jak  się  zdaje,  naszą  rodaczką,  hieną.  Rzecz  sama  z  siebie  była
jasna - albo ona nas, albo my ją powinniśmy byli pożreć koniecznie. Mój
kindżał  zdecydował  nierówny  bój  na  naszą  korzyść:  pogrążyłem  go  w
paszczy hieny, kiedy rzuciła się na me piersi - a dziki zwierz stał się na-
szą  zdobyczą.  Z  jaką  rozkoszą  po  liściach  z  krzaków  jedliśmy  lepkie  i
smrodliwe jego mięso! Karmiliśmy się nim osiem dni i znaleźliśmy, że z
miłością w sercu może być słodką i surowa hiena.

Znalazłszy na samym prawie wierzchołku góry dogodną pieczarę, tę

samą, na ścianach której kreślę teraz te hieroglify; obraliśmy ją na
mieszkanie.

Deszcz wraz z nowo południowym wiatrem nie ustawał, a wody coraz

więcej. Z każdym dniem zatapiała po kilka wierzchołków tak, że szóstego
dnia z całego archipelagu zostało tylko pięć wysepek znacznie zmniej-
szonych w swej rozległości.

Siódmego wiatr się zmienił i zaczął dąć z nowej północy dawniejszego

zachodu.  W  przeciągu  kilku  godzin  morze  pokryło  się  niezliczonym
mnóstwem  unoszących  się  na  powierzchni  wody  dziwnego  kształtu
przedmiotów  ciemnych,  podługowatych,  krągłych,  podobnych  z  daleka
do krótkich bali czarnego drzewa.

Ciekawość zmusiła nas wyjść z pieczary, aby się przypatrzyć tej pły-

wającej chmarze. Jakież było zdziwienie nasze, gdy w tych palach pozna-
liśmy naszą armię, która wystąpiła do walki przeciw Negrom, i czarne
nagie wojsko naszego nieprzyjaciela - oba pospołu uniesione falami
zapewne podczas bitwy.

Morze wyrzuciło na nasz brzeg kilka długich pik, będących w uży-

waniu u Negrów (Nowej Ziemi). Wziąłem jedną z nich i przygarnąłem
do siebie piękną, płaską skrzyneczkę przepływającą tuż obok. Rozbiłem
ją o skałę i znalazłem górną mowę napisaną na dzień przed bitwą dla
obudzenia męstwa wojowników. Rzuciliśmy w morze tę górną mowę.

Tymczasem wiatr zawiał z innej strony i obie armie, zmieniwszy kie-

runek ruchu, popłynęły w innym kierunku.

W końcu ostatnia wyspa zatonęła w morzu, a my dogryzaliśmy ostat-

nią kość hieny. Jeden tylko wierzchołek przez nas zajęty jeszcze sterczał
na wzdętych głębiach. I tak we dwoje zostaliśmy ostatnimi mieszkańca-
mi ziemi, zdobytej w walce oceanu z człowiekiem!...

Brzeg morza już był tylko o pięćdziesiąt sążni od pieczary, a my

z zimną krwią rachowaliśmy wiele nam jeszcze pozostało godzin, nam,
prawym dziedzicom praw ludzkiego rodzaju, panowania nad rozuzdaną
przyrodą. Przyznam się

Ściana IV

Po prawej stronie wschodu

.   .    .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
.   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .potop  mi  się okropnie
naprzykrzył. Siedząc głodni w pieczarze i  nie  mając nic lepszego do ro-
boty,  zaczęliśmy  się  kłócić.  Dowodziłem  Sajanie,  że  mnie  nie  kocha  i
nigdy  nie  kochała,  ona  zaś  mi  wyrzucała  zazdrość,  podejrzliwość,  gru-
biaństwo i wiele innych   kryminalnych   w   małżeństwie   występków.
Zaklinałem   słońce i księżyc, aby to się już jakkolwiek bądź skończyło.   .
.   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
obaczyliśmy   wielką,   szkaradną   głowę  żmii, która kręcąc się na swej
wysokiej  i  prostej  jak  pień  szyi,  zaglądała  w  otwór  pieczary.  W  paszczy
swej trzymała ona trup człowieka i z ciekawością poglądała na nas swy-
mi dużymi oczami, w których łyskał się straszny,  zielony ogień.

Nagle przestaliśmy się kłócić. Sajana schowała się w kącie, ja zerwa-

łem się z miejsca, porwałem pikę i przygotowałem się do obrony. Lecz
głowa ukryła się za kamienie, nawalone u wejścia do pieczary

Ochłonąwszy nieco ze strachu, przybliżyliśmy się do otworu, gdzie

ujrzeliśmy  ogromnego  pleziosaura  do  30  kroków  długości,  na  czterech
nadzwyczaj wysokich nogach, z krótkim, lecz grubym ogonem i z dwoma
skórzanymi skrzydłami, które w kształcie trójkątnych żagli wznosiły  się
na  pokrytym  gęstą  łuską  grzbiecie.

Groźny potwór, zapewne wypędzony przez wody ze swego łożyska

będącego gdzieś na tej górze, upuściwszy z paszczy trupa gramolił się po

chwiejących się kamieniach, z oczywistym przedsięwzięciem opanować
nasze schronienie, i my mieliśmy paść ofiarą jego okrucieństwa.

Uczułem niepodobieństwo bronić się przed nim orężem, lecz nie-

zgrabne  i  ciężkie  jego  poruszenia  po  najeżonej  obruszonymi  skałami  i
prawie  pionowej  powierzchni  podały  mi  inny  rodzaj  obrony.  Przy  po-
mocy  Sajany  zrzuciłem  na  niego  ogromny  kamień,  luźno  spoczywający
na  brzegu  pieczary.  Strącona  z  miejsca  bryła  uniosła  za  sobą  mnóstwo
innych kamieni pod nogi pleziosaura, a obalony smok zsunął  się  razem
z nimi  w  morze.

Pocałowaliśmy się czule z Sajaną winszując sobie nawzajem wyba-

wienia od tego niebezpieczeństwa; znowu byliśmy dobrymi przyjaciółmi
i nawet daliśmy sobie słowo nie kłócić się więcej.

Pozbywszy się nieproszonego gościa zbliżyliśmy się do trupa, którego

nam zostawił na pamiątkę swych odwiedzin. Któż wyobrazi sobie nasze
zdziwienie, gdy w tym trupie poznaliśmy szanownego Szimszika! On, jak
widać było, niedawno zginął, gdyż ciało jeszcze zupełnie było świeże.

Wyrzekłszy kilka ubolewających słów o jego śmierci postanowili-

śmy... głód męczył nasze wnętrzności!... postanowiliśmy zjeść go. Wzią-
łem za nogę astronoma i przywlokłem do pieczary.

Zdaje się, że człowiek ten był stworzonym umyślnie na moje nie-

szczęście!  Tylko  cośmy  przystąpili  do  obejrzenia  chudej  jego  tuszy,  gdy
wspomniawszy  o  zdarzeniu  pod  łóżkiem,  gdzie  on,  robiąc  postrzeżenia
nad  słońcem,  zniweczył  pierwsze  zapały  naszego  szczęścia  -  znowuśmy
się  pokłócili.

Sajana korzystała z tej okoliczności, aby mię dotknąć wyrzutami.

Trzeba jej tylko było pozoru, gdyż już jej się przykrzyło ze mną. Samot-
ność była zawsze dla niej zabijająca i potop zdawałby się dla niej bardzo
miłym,  bardzo  wesołym,  gdyby  mogła  utonąć  w  dobrym  towarzystwie,
pośród  świetnych  wielbicieli  jej  płci,  którzy  uprzejmie  podaliby  jej  w
żółtych rękawiczkach ręce, aby zgrabniej zeskoczyć w  przepaść.

Przenikałem na wskroś jej myśli i chęci i nagadałem jej tysiące twar-

dych prawd, od których ona zemdlała. Co za okropny  charakter! Męczy
mię kaprysami podczas potopu! Jak gdybym nie dość zniósł przedpoto-
powych  kaprysów!  A  wszystkiego  przyczyną  ten  przeklęty  Szimszik,
który i po śmierci nie daje mi pokoju! Miotany żalem, gniewem, wście-
kłością, rozpaczą porwałem małego astronoma za nogi i rzuciłem w mo-
rze. Zgiń, niegodziwy pedancie! Lepiej umrzeć z głodu jak   psuć  żołądek

chudą szkolną strawą przesiąkła atramentowymi sporami.

Starałem się jednak ulżyć cierpieniom mej żony. lecz odrzuciła moje

usługi. Przyszedłszy nieco do siebie płakała i nie chciała ze mną mówić.
Przyrzekłem  sobie  nadal  nie  przeszkadzać  jej  smutkowi.  Odwróciliśmy
się  jedno  do  drugiego  i  tak  siedzieliśmy  przez  parę  godzin.  Przyjemne
przepędzenie  czasu  wpośród  dogorywającego  potopu!

Tymczasem głód doprowadził mię do ostateczności. Kąsałem samego

siebie!

- Sajano! - zawołałem, zrywając się z kamienia, na którym siedzia-

łem zadumany. - Sajano, patrzaj, woda już zatopiła wchód do pieczary.

Spojrzała się na otwór obumarłymi, skamieniałymi oczami.
- Czy widzisz tę wodę, Sajano? - dodałem, wyciągając do niej rękę. -

To nasz grób!

Ona ciągle jeszcze patrzyła strasznie, osłupiałe, milcząc, jakby nic nie

widziała.

- Ty mi nie odpowiadasz, Sajano?
Krzyknęła dzikim głosem, rzuciła się w me objęcia i mocno, mocno

przycisnęła mnie do piersi. Konwulsyjne to objęcie trwało kilka minut i
nagle osłabło. Głowa jej spadła wznak na moje ręce. Z rozkoszą zatopi-
łem wzrok mój w oczy lubej i długo nie mogłem się nasycić tym wido-
kiem.

Widziałem wewnątrz jej zemdlałe bicie ognistej namiętności, samo-

lubstwa; widziałem przez suche szkło oczu nieszczęsnej, jak w jej duszy,
na kształt czarnoksięskich cieni na płótnie, przechodziły mdłe obrazy
wszystkich jej z porządku wielbicieli. Wtem zdawało mi się, że w tej licz-
bie przemknął się i mój obraz. Łzy mi trysnęły z oczu; kilka ich padło na
jej usta, a ona z chciwością je połknęła, aby ukoić głód. Biedna Sajana!

Złączałem me usta z jej ustami szczerym, serdecznym pocałowaniem

i przez chwilę zostawałem bez przytomności w tym położeniu. Gdym się
oderwał,  ona  już  była  zimna  jak  marmur...  Już  nie  istniała!  Cały  dzień
płakałem nad  jej trupem.  Biedna Sajana... Któż ci  przeszkadzał umrzeć
na  łonie  prawdziwej  miłości?  Tyś  nie  znała  tej  czułej  i  rozkosznej  na-
miętności!...  Nie,  tyś  jej  nie  znała,  i  urodziłaś  się  kobietą  tylko  przez
pychę. Kochałem ją i teraz jeszcze, tak jak wtenczas, kiedyśmy   po   raz
pierwszy   przysięgali   kochać   się  do  grobowej   deski...

Okrywałem ciało jej pocałunkami namiętności... Wtem uczułem w sobie
paroksyzm głodu, a przywiedziony do wściekłości, zatopiłem chciwe
me zęby w białe ciało, które osypywałem całowaniami. Lecz upamię-
tałem się i ze zgrozą odskoczyłem do ściany. . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Po lewej stronie wejścia

Woda zatrzymała się na jednym punkcie i wyżej nie wznosi się. Zjadłem
kokietkę! .   .    .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .   .   .   .   .
.   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .    .   .   .   .   .   .
15  dnia  szóstego  księżyca  woda  znacznie  opadła.  Kilka  wierzchołków
znów się pokazało z morza na kształt wysepek   .   .    .   .   .   .   .   .   .   .   .
.   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
19 dnia. Morze przy nowo północnym wietrze pokryło się gęstymi
bryłami lodu.   .    .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .   .   .   .
.   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .    .   .   .   .   .

26 dnia. Dziś skończyłem wyrzynanie sztyletem na ścianach tej pie-

czary  historii  moich  przygód.
28 dnia. Naokoło tworzą się lodowate góry.   .    .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
.   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
30 dnia. Zimno coraz się wzmaga.   .    .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
.   .   .  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
.   .   . .   .    .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .
P.S.  Marznę  umier

. . . . . . . . „

Tymi słowy kończy się długi hieroglificzny napis w sławnej pieczarze,

nazywanej „Pisaną Komnatą”, i my tu zakończyliśmy nasze tłumaczenie.
Pracowaliśmy  nad  nim  od  rana  do  wieczora  przez  sześć  dni.  Wy-
potrzebowaliśmy  dwa  pudy  świec  i  dwie  ryzy  „papieru,  zażyliśmy  i  wy-
palili co niemiara tabaki i tytuniu, wymęczyliśmy się, znużyli, a mało co
nie zachorowali,  lecz na  koniec skończyliśmy.

Zeskoczyłem z rusztowania, doktor wstał zza stolika i zeszliśmy się

na środku pieczary.

On trzymał w ręku dwa skamieniałe ludzkie żebra i dzwonił nimi na

znak ukontentowania, mówiąc:

- Wiesz co, baronie, żeśmy wielkiego dzieła dokonali. Teraz już je-

steśmy nieśmiertelni i możemy choćby zaraz umierać. Oto są kości
przedpotopowego małżeństwa. To kość kobieca, w tym nie ma żadnej
wątpliwości. Słuchaj, jak dzwoni, gdy się w nią uderzy kością męską...

Szanowny Szpureman zachwycał się kośćmi, pieczarą, napisem i tłu-

maczeniem. Ja ożywiony byłem tymże uczuciem, rozważywszy ważność
odkrycia, które los pozwolił nam uskutecznić w najodleglejszej i rzadko
kiedy  przystępnej  stronie  północy;  nie  byłem  jednak  kontent  ze  stylu
tłumaczenia.  Napomknąłem  o  koniecznej  potrzebie  poprawienia  go
wspólnymi  siłami,  w  Jakucku,  podług  reguł  retoryki  profesora  Toł-
maczewa,  i  przysypać  do  niego  z  kilka  pudów  przedpotopowych  za-
imków  ten  i  onże,  bez  których  nie  ma  u  nas  szczęścia,  wykrętu  ani
ozdobnej prozy.

- Uchowaj Boże! - zawołał doktor. - Nie trzeba zmieniać ani jednej

litery. Jest to styl hieroglificzny - prawdziwy egipski.

- Przynajmniej pozwól dodać kilkadziesiąt odkopanych, skamienia-

łych przyimków, wyżej wspomniany, rzeczony itd., które dziwnie uszla-
chetniają opowiadanie i robią je godnym ust Dumnego Diaka.

Szpureman i na to nie przystał.
Przymuszony byłem dać mu słowo, że bez niego nie dotknę piórem

żadnego wiersza w tym tłumaczeniu.

- Lecz co myślisz o treści napisu? - zapytałem.
- Myślę - odpowiedział poważnie - że jest nieocenioną tak dla nauk,

jak  i  dla  całego  ucywilizowanego  świata.  Bo  wyjaśnia  i  dowodzi  wiele
ciekawych i dotychczas jeszcze nie rozstrzygniętych zagadnień. Najprzód
masz  pewną,  jasną,  prawdziwą,  dotychczas  jedyną  naukę  o  tym,  co  się
dzieje podczas potopu, jak on się powinien odbywać, i czego się wystrze-
gać  należy  w  podobnym  zdarzeniu.  Teraz  obaj  wiemy,  że    nie    ma    nic
niebezpieczniejszego.  .  .

- Jak się żenić przed samym potopem - podchwyciłem.
- Nie - odpowiedział doktor - jak być zakochanym w przed-

potopowej, czyli odkopanej żonie, uxor fossilis, seu antediluviana. Jest
to cudowny rodzaj kobiet! Co za niesłychane kokietki! Przeznam się, że
po powrocie do Niemiec miałem zamiar ożenić się z jedną młodą, śliczną
panną, którą dawno kocham, ale teraz... uchowaj Boże... i myśleć o tym
nie chcę.

- Czegóż się boisz? - zapytałem. - Teraźniejsze żony wcale nie są po-

dobne do przedpotopowych.

- Jak to, czego się boję? - zawołał doktor. - A jeżeli ożeniwszy się

będę zakochany w mej żonie, a nagle spadnie z nieba kometa, zdarzy się
potop? Wszak wtenczas żona moja, żeby nie wiem jak cnotliwa była,
koniecznie musi stać się przedpotopową?

- Prawda - powiedziałem, uśmiechając się. - Moja przenikliwość nie

posuwała się tak dalece i bynajmniej nie przyszło mi na myśl podobne
zdarzenie.

- Ależ, kochany baronie - dodał mój kolega. - Uczony człowiek, to

jest uczony mąż, powinien wszystko przenikać i wszystkiego się obawiać.
Znając  zoologię  i  porównawczą  anatomię,  w  całej  rozciągłości  pojmuję
nieszczęśliwe położenie autora tego napisu. Wiadomo, że do potopu, co
tylko  istniało  na  świecie,  było  dwa,  trzy,  dziesięć  razy  większe  aniżeli
teraz; na ziemi znajdowały się zwierzęta jak megateriony, których żebro
było grubsze i dłuższe od masztu naszego statku. Weźże megateriona za
wzór  i  wystaw  sobie  wszystko  w  naturze  w  tej  proporcji,      a      wtenczas
zobaczysz  jak   okropne,   kolosalne,   olbrzymie musiały być przedpoto-
powe kaprysy, przedpotopowe zdrady i ……. i ……  i wszystko przedpoto-
powe. Ale  wróćmy do napisu.  Po wtóre:  napis ten  potwierdza zupełnie
wszystkie przyjęte teraz teorie o wielkich zburzeniach  ziemskiego okrę-
gu.  Po  trzecie:  jasno  wykazuje,  że  cywilizacja  egipska  jest  najstarożyt-
niejszą i niegdyś rozszerzała się po całej prawie ziemi, a osobliwie kwit-
nęła  w  Syberii;  że  wiele  nauk  jak  astronomia,  chemia,  fizyka  i  inne  już
wtenczas, to jest przed potopem, były posunięte w tych stronach do do-
skonałości;  że  przedpotopowi  ludzie  byli  bardzo  rozumni  i  uczeni,  ale
wielkie  szarlatany  itd.,  itd.  Ten  napis  wszystko  to  dobrze  objaśnia.  Nie
zataję ci jednakże, baronie, jednej wątpliwości, która...

- Jakiej wątpliwości? - zapytałem niespokojnie, przypuszczając, że

on może powątpiewa o zasadzie moich hieroglificznych wiadomości. -
Tej, że to nie jest opis ogólnego potopu?

- O, co się tycze tego, zupełnie się z tobą zgadzam!
- Jest to podług mego zdania historia jednego z cząstkowych po-

topów, których, jak wiadomo, było kilka w różnych częściach świata.

-  I ja  tak  myślę.
-  Słowem, jest to historia syberyjskiego, domowego potopu.
-  I ja tak  myślę.
-  Zawsze jednak jest to  niepospolita historia!...
-  I ja tak  myślę.

Kazaliśmy rzemieślnikom natychmiast zebrać rusztowanie, kości i

przygotować się do niezwłocznego wyjazdu, gdyż u nas wszystko już było
wyjaśnione, zdecydowane i skończone.

Żeby jednak nie opuścić Niedźwiedziej wyspy bez przyjemnego na

przyszłość wspomnienia, kazałem przynieść dwie ostatnie butelki szam-
pańskiego wina, które kupiłem w Jakucku, i wypiliśmy je we dwóch w
„Pisanej Komnacie”.

Pierwszy toast był jednogłośny, na cześć podróży uczonych, którym

rodzaj ludzki winien tyle pożytecznych odkryć. Za tym poszły drugie.

- Teraz wypijemy za zdrowie uczonych, dobrych, pracowitych Niem-

ców - rzekłem memu koledze, nalewając drugi kieliszek.

- A teraz za zdrowie wielkiej, wielowładnej, gościnnej Rosji - po-

wiedział grzeczny kolega, także udając się do butelki.

-  Niech  żyją  potopy!   -  zawołałem.
-  Niech  żyją  hieroglify!  -  zawołał doktor.
-  Niech kwitną porównawcza anatomia i wszystkie rozsądne teorie!

- zawołałem.

- Niech kwitną wszyscy uczeni badacze, Niedźwiedzia wyspa i białe

niedźwiedzie! - zawołał doktor.

- Długie życie megalosaurom, megaloniksom, megaloterionom,

wszystkim megalo-bydlętom i megalo-zwierzętom!! - krzyknąłem przy
ósmym kieliszku.

- Wszystkim rudym mamutom, mastodontom, tłumaczom i egipto-

logom długich lat!! - krzyczał na pół pijany naturalista przy dziewiątym.

-  Wiwat Szabachubosaar!!  - wrzasnęliśmy oba.
-  Wiwat prześliczna Sajana!!!
-  Hura przedpotopowe  kokietki!!!
-  Hura Szimszik,  kopalny doktor filozofii,  hura,  hura!!!
Postawiliśmy próżne butelki i kieliszki pośrodku pieczary i poszliśmy

na dół. Ja jako tako spełzłem z góry bez cudzej pomocy. Szpuremana
rzemieślnicy przynieśli razem z drążkami. Uczona podróż odbyła się z
całą formalnością.

Z niecierpliwością oczekiwaliśmy chwili powrotu do Europy z na-

szym  napisem,  aby  się  pysznić  zdziwieniem  uczonego  świata  i  czytać
górne  pochwały  dla  nas,  pochwały  we  wszystkich  dziennikach.  Na  nie-
szczęście  silny  przeciwny  wiatr  nie  dozwalał  nam  wyjść  z  zatoki  i  przy-
muszeni byliśmy zostać jeszcze przez trzy doby, nudząc się nieskończe-
nie bez zatrudnienia i bez szampańskiego wina. Czwartego dnia rano po-
strzegliśmy  statek  płynący  do  nas  w  kierunku  od Małej  wyspy.

- Czy to tylko nie Iwan Antonowicz? - zawołaliśmy oba jednogło-

śnie. - Zapewne to on! Jaki grzeczny!

- Byłoby nam bardzo przyjemnie widzieć się z kim w tym miejscu,

pośród nieśmiertelnych naszych odkryć. Nieprawdaż, doktorze?

- Jawohl! Moglibyśmy mu udzielić wielu pożytecznych wiadomości.

Koło południa statek wszedł do zatoki.

Rzeczywiście był to Iwan Antonowicz ze swą probierską igłą. Jako

gospodarze wyspy, pod nieobecność białych niedźwiedzi, przyjęliśmy go
na  brzegu  śniadaniem.  Po  wypiciu  dwóch  przedśniadaniowych  kielisz-
ków  wódki  i  przekąsiwszy  chlebem  umoczonym  w  samym  źródle  soli,
solniczce,  zapytał  nas,  czyśmy  zadowoleni  z  naszej  wyprawy  na  wyspę
Niedźwiedzią.

- Jak tylko można najlepiej! - zawołał kolega Szpureman. - Zebrali-

śmy obfity plon samych najważniejszych i nowych dla nauk faktów. A
pan coś zrobił przy ujściu Leny?

- Wypełniłem moje zlecenie - odpowiedział skromnie - i spo-

dziewam się, że względna zwierzchność oceni moje starania i trudy.
Obejrzałem prawie całą tę krainę i znalazłem ślady złotego piasku.

- Wiedziałem o tym jeszcze przed przybyciem, że pan tam znajdziesz

złoty piasek - powiedział doktor z imponującym uśmiechem.

- Jakże pan mógł o tym wiedzie? - zapytał Iwan Antonowicz.
- Już to mnie tylko wiadomo! Znajdziesz tam jeszcze brylanty, rubi-

ny, szmaragdy i wiele innych osobliwości. Ja nie tylko wiem, że one tam
są, ale nadto mogę powiedzieć panu z pewnością, kto je tam położył, i
w którym roku.

- Na miłość Boga, powiedz mi pan! - zawołał Iwan Antonowicz z wi-

doczną ciekawością. - Natychmiast zdam o tym raport do komendy.

- I owszem! Narzucał ich tam kometa przy swoim rozbiciu się - po-

ważnie objawił mój przyjaciel.

- Kometa? - zapytał zdziwiony oberbergprobirmajster siódmej kla-

sy. - Jaki kometa!

- Tak, tak, kometa - powiedział doktor - który spadł na ziemię ze

swoją bryłą i atmosferą 11.879 roku, 17 dnia, piątego księżyca o godzi-
nie piątej po południu.

- 11.879 roku mówisz pan? - przydał urzędnik, spojrzawszy ogrom-

nymi oczami. - Jakiej ery, to jest jakiej chronologii?

- To było przed potopem - powiedział obojętnie doktor. - Ery

barabińskiej.

- Ery barabińskiej - powtórzył Iwan Antonowicz, zupełnie zmiesza-

ny od tylu uczonych faktów. - A... wiem... to u nas na Syberii nazywa się
Barabińskim stepem.

Nie mogliśmy się wstrzymać od śmiechu. Tryumfujący niemiecki Ge-

lehrter,  ulitowawszy  się  nad  niewiadomością  poczciwego  Syberyjca,
wyjaśnił mu z życzliwą uprzejmością, że teraźniejszy Barabiński Step, w
którym  żyją  Buriacy  i  Tunguzi,  jest  zapewne  tylko  ostatkiem  sławnej,
bogatej,  ucywilizowanej,  przedpotopowej  monarchii  nazywającej  się
Barabią, gdzie ludzie jeździli na mamutach i mastodontach, jedli kotlety
z  anoploterionów,  serdelki  i  kiełbasy  z  astrakoterionów,  pieczyste  z  lo-
fiodontów, z solonymi bananami zamiast ogórków, i żyli po 500 i więcej
lat.  Iwan  Antonowicz  nie  mógł  na  to  nic  odpowiedzieć  i  wypił  jeszcze
kieliszek  wódki.

- Czy wiesz, kochany panie Iwanie Antonowiczu - wołał Szpureman

filuternie spoglądając na mnie - że niegdyś w jakuckim obwodzie we
wszystkich kancelariach pisali egipskimi hieroglifami tak zręcznie i
prędko jak teraz zwyczajnymi literami? Pan nic o tym nie słyszałeś?

- Nie zdarzyło się - odrzekł urzędnik.
- A my znaleźliśmy egipskie hieroglify nawet na tej wyspie. Wszyst-

kie ściany „Pisanej Komnaty” pokryte są nimi z dołu do góry, pan nie
wierzysz?

- Wierzę!
- Jeżeli pan sobie życzysz, pójdziemy razem do pieczary nacieszyć.

się wspólnie cudownym odkryciem.

-  Bardzo chętnie.
-  Pan pewno nigdy nie widziałeś egipskich  hieroglifów?
-  Jakoś  nie zdarzyło się  widzieć.
-  Za to teraz zdarzy się, własnymi oczyma przekonasz się pan o  ich

znajdowaniu się w północnych stronach Syberii.

Wstaliśmy, aby przygotować się do drogi.
- Iwanie Antonowiczu - zawołaliśmy oba, żartując z jego niedowiar-

stwa - nie zapomnij na miłość Boga wziąć swojej próbnej igły.

- Mam ją zawsze przy sobie - odpowiedział spokojnie. - Idziemy.
Stanąwszy już w pieczarze, we dwóch zatrzymaliśmy się na środku,

zostawiając mu samemu opatrywanie ścian. Obszedł naokoło całą kom-
natę,  przytknął  nos  do  każdej  ściany,  zadarł  głowę  do  góry,  obejrzał  z
uwagą sklepienie i wrócił do ścian. Czytaliśmy na jego twarzy zdziwienie
połączone  z jakąś  mineralogiczną  radością  i  trącaliśmy jeden drugiego

ze zdradliwym ukontentowaniem, ciesząc się jego wrażeniem. Poprawił
świecę w latarni i znów obszedł naokoło komnatę. Myśmy przez cały
czas milczeli.

- Tak! To rzecz bardzo ciekawa! - zawołał na koniec szanowny ober-

bergprobirmeister pukając palcem o ścianę. - Ale gdzie hieroglify?

- Jak to, gdzie hieroglify? - zawołaliśmy chórem. - Czyż pan ich nie

widzisz?! Oto tu, tu... tu... i tu! Całe ściany są nimi porysowane!

- Czyżby to były hieroglify?! - powiedział przeciągłym głosem zdzi-

wiony Iwan Antonowicz. - To krystalizacja stalaktytu znanego wśród
nas, mineralogów, pod imieniem hieroglificznego.

- Co? Jak?!... Stalaktytu?! - krzyknęliśmy z zapałem. - To nie-

podobna!

- Proszę mi wierzyć - dodał z zimną krwią Iwan Antonowicz - że to

jest stalaktyt i to stalaktyt bardzo rzadki. Znajduje się go tylko w krajach
zbliżonych  ku  biegunom  i  najprzód  został  odkrytym  w  jednej  pieczarze
na  wyspie  Grenlandii,  potem  znaleziono  go  w  jaskiniach  Kalifornii.
Działaniem mocnego zimna, które zazwyczaj towarzyszy jego krystaliza-
cji,  rysuje  on  się  po  ścianach  pieczar  w  różne  dziwne  kształty,  mające
podobieństwo  do  krzyżów,  trójzębów,  półokręgów,  kul,  linii,  gwiazd,
zygzaków i innych fantastycznych figur. Można nawet przy małej pomo-
cy  imaginacji  odróżnić  dosyć  naturalne  obrazy  wielu  przedmiotów,  do-
mowych  sprzętów,  kwiatów,  roślin,  ptaków  i  zwierząt.  W  tym  stanie,
podług Haylanda, rzeczywiście przypomina egipskie hieroglify i stąd też
dostał  nazwisko  od  mineralogów  hieroglificznego,  czyli  malowniczego.
W Grenlandii długo miano je za runiczne napisy, a w Kaliforni dotych-
czas  krajowcy  są  przekonani,  że  w  rysach  tego  minerału  zawarte  są  ta-
jemnicze  wyrocznie  ich  bogów.  Hill  podróżując  po  północnej  Ameryce
skopiował całą ścianę jednej jaskini, która była pokryta rysami krystali-
zacji stalaktytu, aby dać czytelnikom jasne pojęcie o tej dziwnej igraszce
natury. Pokażę panom to dzieło, skąd przekonacie się, że to jest nic wię-
cej jak tylko stalaktyt, szczególny rodzaj soplastych kamieni, postrzeżo-
ny w znanej jaskini na wyspie Paros i w egipskich grotach Samun. Kry-
stalizacja  polarnego  śniegu  przedstawia  jeszcze  dziwniejsze  widowisko
co do różnorodności figur i niepojętej  sztuki  rysunku...

Byliśmy porażeni tym niespodziewanym wypływem kamiennej uczo-

ności... górniczego urzędnika. Mój przyjaciel Szpureman słuchał go w

100

zupełnym osłupieniu, a gdy Iwan Antonowicz skończył swą okropną
dysertację, wymówił tylko długie na pół łokcia Jaaaaaa!... A ja zacząłem
gwizdać ulubioną piosnkę: „Czymże ciebie obraziłam...”

Oberbergprobirmajster siódmej klasy natychmiast wyjął z kieszeni

swoje instrumenta i począł łamać nasze hieroglify mówiąc, że mu bardzo
przyjemnie znaleźć tu ten ladaco, zdradliwy, niesumienny minerał, gdyż
u nas w Rosji, nawet w Petersburgu, dotychczas nie  ma żadnego wzoru
malowniczego stalaktytu, za przysłanie którego on spodziewa  się  ode-
brać  pochlebne  po  komendzie podziękowanie.

Podczas tej roboty obaj z doktorem, rozczarowani tak nieprzyjem-

nym sposobem, staliśmy w dwóch przeciwległych końcach pieczary,
strasznie spoglądając na siebie i bojąc się zbliżyć ku sobie, aby w pierw-
szym impecie gniewu, oburzenia, żalu nie połknąć jeden drugiego.

-  Baronie!  - powiedział.
-  Co  takiego? -  odpowiedziałem.
-  Jakżeś tłumaczył  te  hieroglify?!
-  Tłumaczyłem je podług Szampoliona: każdy hieroglif to albo litera,

albo metaforyczna figura, albo litera i figura, albo ani litera ani figura, a
tylko upiększenie pisma, jeżeli sensu nie ma czytając literami...

- Nawet słyszeć nie chcę o takiej teorii odczytywania! - zawołał na-

turalista. - To urąga zdrowemu rozsądkowi. Pan mnie oszukałeś!

- Mości panie! Nie mów mi tego, bo - przeciwnie - pan mnie oszuka-

łeś! Kto z nas pierwszy powiedział, że to hieroglify? Kto ułożył teorię dla
objaśnienia,  jakim  sposobem  egipskie  hieroglify  zabrnęły  na  Niedźwie-
dzią wyspę? Pan byłeś przyczyną, że ja przesiedziałem sześć dni na rusz-
towaniu, straciłem czas i pracę, przetłumaczyłem z taką starannością  to,
co  nie  zasługiwało  na  najmniejszą  nawet  uwagę!

- Powiedziałem, że to hieroglify dlatego, żeś mi zawrócił głowę

swym Szampolionem - mówił doktor.

- A ja widziałem w nich historię potopu dlatego, żeś mi zaprzątnął

głowę swymi teoriami o wielkich zaburzeniach ziemi - odpowiedziałem.

- Chciałbym jednak wiedzieć - dodał doktor - jakim sposobem wy-

prowadziłeś sens, tłumacząc prostą igraszkę natury?

Na co, rozumie się, odpowiedziałem doktorowi:
- Nie moja w tym wina, że z głupich igraszek natury, według grama-

tyki Szampoliona, można wywieść sens dość prawdopodobny!

101

- Niech i tak będzie! - zawołał doktor. - Przyznam się jednak otwar-

cie,  że  gdyś  mi  dyktował  swe  tłumaczenie,  nie  wierzyłem  ani  jednemu
twemu  słowu.  I  zaraz  postrzegłem,  że  w  tej  bajce  kryje  się  mnóstwo
niepodobieństwa  i  niezgodności...

-  A jednak zachwycałeś się nimi, póki potwierdzały twoją teorię.
-  Ja? -  zawołał doktor.  - Zupełnie  nie!
-  A  kto  do  tekstu  tłumaczenia  mego  dodawał  różne  wyjaśnienia  i

przypiski? - zapytałem z gniewem. - Pan chciałeś nawet Hoffrata
Szimszika przedstawić na członka do Getyngskiego uniwersytetu!

-  Baronie,  zażyjesz  tabaki?
-  Ja  tabaki  nie  zażywam.
-  Przynajmniej oddaj mi to tłumaczenie; całe pisane jest moją ręką.
-  Nie dam.  Ja je  wydrukuję  wraz  z twymi  przypiskami.
-  Fuj,  baronie!  -  powiedział  Szpureman  z  powagą  nie  do  na-

śladowania. - Podobnego rodzaju żarty nie uchodzą między takimi jak
my uczonymi.

Na drugi dzień opuściliśmy wyspę Niedźwiedzią. Wróciliśmy do

ujścia  Leny,  a  stamtąd  do  Jakucka.    Podróż  nasza  była  nieszczęśliwa;
wytrzymaliśmy  silną  burzę,  cały  czas  walczyliśmy  z  lodami,  które  po-
kryły całe morze  i  ujście  Leny.  Odmroziłem sobie  nos.

Oswobodziwszy się od Szpuremana, dałem sobie słowo nie przed-

siębrać już nigdy uczonych podróży.

1858

1. Przeprawa z ziemi na księżyc

[...] Uniesiony nad ziemię w pół odurzonym stanie, przez długi czas

nie widziałem nawet, co się ze mną dzieje; tylko  jakieś uczucie lubości,
często  mnie  owładujące  i  we  śnie,  gdy  myślą  przelatuję  po  niebieskich
przestworach, towarzyszyło mi i wzmagało się w miarę jakem się oddalał
od  padołu  ziemskiego,  na  którym  tyle  złego  doznałem.  Smutki,  troski  i
kłopoty zlatały ze mnie równocześnie z płatami mego ziemskiego ubioru,
tak  jak  gdyby  skutkiem  tarcia  o  atmosferę  otaczającą  ziemię.  Z  każdą
chwilą  robiło  mi  się  lżej  na  ciele  i  na  sercu  i  myśl,  wprzódy  ciężko  się
wlekąca  po  ziemi  tak  jak  żółw  po  piasku,  zaczęła  bujać  z  każdą  chwilą
swobodniej w eterycznych przestworach, a nareszcie znękana uczuciem
dawno niedoświadczanym własnego szczęścia, usnęła w słodkiej wiedzy,
że się przybudzi jeszcze szczęśliwiej,  do jeszcze milszej  rzeczywistości.

Nie mogę powiedzieć, jak długo trwał ten stan lubego odrętwienia,

czyli  raczej  jak  długo  mi  się  zdawało,  że  trwał;  czy  to  była  chwila,  czy
wiek cały, tego nie wiem; nie pragnąłem przebudzenia i nie lękałem się
go,  żyłem  jednostajnym  uczuciem  szczęścia  niewiadomego  mi  z  przy-
czyn, krążąc, jak mi się zdawało, około siebie i w własnej swej   atmosfe-
rze,  tak jak  atomik  niebieski, zbliżając  się jednakże do jakiegoś

103

niewidzialnego centrum, ale nic nie widząc i nie pragnąc żadnego wido-
ku...

Potem zaczęła się znów inna faza istotności: zmysły powoli prze-

budzały się ze snu jeden za drugim. Naprzód słuch wstępować zaczął w
życie uczuciem jakichś harmonii, brzmiących jednostajnie z matema-
tyczną regularnością i tak lubych, pięknych jak wibracje tysiąca diamen-
towych dzwonów zawieszonych na kopule nieba.

Następnie ocknął się wzrok, uczuciem miłego niebieskawego światła,

napełniającego  duszę  anielskim  pokojem  i  tak  rzewną  pobożnością,  że
ręce  złożyłem  do  modlitwy  i  pławiąc  się  w  słodkim  lazurze,  śpiewałem
hymn  dziękczynienia.

Miliona heliotropów zapach i uczucie czystych anielskich pieszczot

rozeszły  się  po  całym  moim  ciele  i  całkiem  je  przejęły  wonią  i  miłością
do  wszystkiego,  co  było,  co  jest  i  co  będzie.  Z  białej  aksamitnej  skóry
mojej pryskały miłe iskierki elektryczne niby brylantowe bąbeleczki, a za
każdym  potarciem  rąk  sypały  się  iskrzące  ognie,  ulatujące  w    kształcie
miłych  śpiewających  koliberków w  przestrzeń.

Z zachwytu przelatywałem w zachwyt. Jutrzenka się ukazała i całe

obłoki z rubinów i róży przelatywały około mnie, witając z serdecznym
uśmiechem po imieniu:

- Witaj! Witaj, gościu Serafinie pomiędzy duszy twojej braćmi!
Potem znów nastała ciemność, tylko pod sobą zobaczyłem dużą, jak

całe województwo, świecącą gwiazdę, na której powierzchni roiły się w
kształcie barw w kalejdoskopie światła, barwy, głosy, zapachy, czucia i
smaki.

Inna gwiazda daleko mniejsza, lecz świetna jak argandzkie światło,

krążyła  około  tej  wielkiej  gwiazdy,  która  ciągle  się  powiększając  traciła
na blasku i nareszcie rozpłynęła się w niedościgłym dla oka widnokręgu,
w  ciemnych  obszarach  nocy.  Tylko  miriady  świec,  lamp  i  krążących
latarni  zajaśniały  na  ciemnym  widnokręgu  pode  mną.

Już teraz pojąłem, że jestem w atmosferze otaczającej jakąś planetę.
- Ach Boże! Może to ziemia, na której się rodziłem i tylu zmartwień

doświadczyłem! - zawołam składając ręce do pacierza i zalewając się
gorzkimi łzami.

Nie! To nie była ziemia!
Słyszę w powietrzu głos jak gdyby człowieka, czyli raczej żołnierza,

komenderującego wojskiem. Słyszę huk bębna i wrzaskliwy głos trąbki.

104

Nadbiega jakiś hufiec żołnierzy w seledynowych mundurach, z różowy-
mi  wyłogami,  w  szklistych  hełmach,  z  błyszczącymi  karabinami  i  pała-
szami.  Oto  patrol  żandarmerii,  nie  pieszej,  nie  konnej,  lecz  skrzydlatej,
takiej jakiej  u  nas  nie  ma  i  nie było.

Spostrzegli  mnie  i  wołają;  zapewne pytają:   „kto  leci?”.
Ja  odpowiadam  na  chybił  trafił:   „swój”.
Oni  jeszcze  wołają,  zapewne  każą  mi  się  zatrzymać,  ale  ja  przy  naj-

lepszej woli nie mogę się zatrzymać i ciągle spadam z szaloną szybkością
na dół, ku jakiemuś padołowi, na którym rozeznaję teraz morza, góry,
pola, piaski, jeziora, a nawet już miasta, wsie i rzeki.

Puszcza się za mną skrzydlaty patrol, ale dopędzić mnie nie może.
Więc komendant kazał dać ognia za uciekającym. Myślałem, że mnie

w drobne kawałki kule rozniosą, gdy zagrzmiały, jak orzech zgryzł,
wszystkie karabiny razem.

Gdzie tam! Obsypali mnie białymi liliami od stóp do głów i na tym

koniec, zaniechali pogoni.

O tak grzecznej żandarmerii nie miałem wyobrażenia.
Potem widziałem innych skrzydlatych ludzi, krążących tu i ówdzie, w

różnych  kierunkach,  samych  lub  w  towarzystwie.  Cały  hufiec  skrzyd-
latych dziewcząt wracał jak się zdaje ze szkoły do domu, pod pachą bo-
wiem miały kajety i książki, a tak szwargotały ciągle i głośno jak u  nas.
Tylko  innym  dla  mnie  niezrozumiałym  mówiły językiem.

Potem znów ryby różnej wielkości przesuwały się po powietrzu. Jed-

ne  były  tak  duże  jak  jesiotry  i  na  nich  siedzieli  pojedynczo  starzy  lub
kobiety dostojnej tuszy, którym widać siła skrzydeł nie wystarczała, i na
innych  znów  dużych  jak  wieloryby  siedziało  po  kilkudziesięciu  ludzi
różnej płci, rozmaitego stanu i wieku, pomiędzy którymi byli i ludzie bez
skrzydeł, nędznie w długie suknie ubrani, po większej części z brodami.
Widać,  że  te  wieloryby  były  rodzajem  omnibusów,  popychanych  kilku-
nastu  skrzydłami  z  płótna,  ludzie  zaś  kierujący  tymi  omnibusami    mu-
sieli  ciężko  pracować  siłą  własnych  skrzydeł.

Wszystko to tylko migało przed mymi oczyma, leciałem pionowym

kierunkiem ku jakiemuś padołowi i kilku razy o mało nie zawadziłem o
owe ryby.

Wreszcie spostrzegłem wyraźnie, że spadam na jakieś duże, okazałe i

rzęsisto oświecone miasto, i że okna wszystkich domów tego miasta
wychodzą na dach, tworząc nie do opisania pyszną łunę światła.

105

Teraz zacząłem naprawdę myśleć o swym karku i ciężkim westchnie-

niem poleciłem się Bogu. Doszedł mnie natychmiast głos z padołu, jak
gdyby przez tubę marynę

wypchnięty:

- Nie bój się niczego, Serafinie!

marynarską

Natychmiast też jakaś siła odpychająca, działająca przeciw sile przy-

ciągającej,  zwolniła  mój  bieg  tak  skutecznie,  że  z  każdą  chwilą  wolniej
spadałem.  Nareszcie  tak  leciuchno  szybowałem  przez  warstwy  powiet-
rzne,  że  wszelka  obawa  ustąpiła  z  mej  duszy  i  przypatrzeć  się  mogłem
swobodnie temu, co się pode mną na ulicach miasta działo. Ludzie krą-
żyli po nich piechotą, pomagając sobie w biegu skrzydłami tak jak stru-
sie.

Pode mną w środku wielkiego ogrodu, wielki gmach z dużą wieżą,

pokrytą  kopułą  z  jednego  kawała  szkła.  W  tym  obserwatorium  siedział
jakiś  skrzydlaty  Jegomość,  w  szlafroku  i  ze  szlafmycą  na  głowie,  i  spo-
glądał na mnie w powietrze, dając mi rękoma i skrzydłami oznaki rado-
ści  i  przychylności.

Nareszcie kopuła szklana odsunęła się jak na osi bocznej od wieży i ja

zstąpiłem wolno i wygodnie.

2. Dom doktora Gerwida na księżycu

- Witajże mi Serafinie, synu ziemi, na gruncie księżyca i w mie-

szkaniu twego przyjaciela, doktora Gerwida - rzecze w polskim języku z
rozjaśnioną twarzą ów Jegomość, przyciskając mnie rękoma i skrzy-
dłami do serca, z radości bijącego.

Mnie samemu wystąpiły łzy z radości, słysząc moją mowę rodzinną i

z  tak  szczerą  serdecznością  będąc  powitany.  Zdawało  mi  się,  że  znam
tego  czerstwego  staruszka  od  lat  tysiąca,  a  przecież  po  raz  pierwszy  w
życiu go  widziałem.

- Ach przecież! Przecież od tylu lat tu cię przyciągałem wszelkimi fi-

zycznymi  i  chemicznymi  sposobami  i  dopiero  teraz  udało  mi  się  ciebie
sprowadzić - rzecze dalej mieszkaniec księżyca, sadzając mnie na  kana-
pie  i podając szlafrok  i  pantofle,  abym  się  oblókł.

Teraz dopiero spostrzegłem, że żadna część ubioru na mnie nie pozo-

stała i niemało się zawstydziłem.

106

Zaraz też mój gospodarz, widząc mnie zażenowanego, przykrył wieżę

kopułą i zaciągnął na nią pokrycie z woskowanego płótna.

Jeszcze nie mogłem przemówić słowa ze wzruszenia, gdy naraz spo-

strzegłem, że razem z ubiorem zgubiłem miniaturę Malwiny zawieszoną
na mojej szyi.

Zacząłem płakać, lamentować i narzekać wniebogłosy i przedstawiać

gospodarzowi, że się bez tej miniatury żadnym sposobem obejść nie
mogę.

- Dobrze, dobrze, mój Serafinie, ta miniatura będzie ci z pewnością

wrócona, jeśli jej żądasz, za godzinę - odpowie mi doktor Gerwid z wyra-
zem uczciwym  w twarzy i skrobiąc się skrzydłem cokolwiek kłopotliwie
po głowie już cokolwiek szpakowatej. A i skrzydła miał także  szpakowa-
te,  w  niektórych  miejscach już siwe.

- Czy za godzinę zażądam mej miniatury, jedynej rzeczy przypo-

minającej mi od lat siedmiu, że kiedyś byłem szczęśliwy i kochany na tej
ziemi, która mi potem wskutek zawodów i zmartwień tak zbrzydła??..
Kolego! Czymże zastąpić zdołam tego świadka ubiegłych uniesień, tyle
mi nadziei rokujących? Ciągle i bezprzestannie tęsknić będę do mej mi-
niatury i pokoju ci nie dam ani na chwilę; ty wiedzieć musisz, gdzie się
podziała w ciągu tej podróży z ziemi na księżyc.

- Może i wiem, mój bracie Serafinie i nie chciałbym cię obedrzeć z

tego,  co  ci  najmniejszą  przyjemność  sprawić  może  na  księżycu.  Lecz
przede wszystkim opowiedz mi, kolego, chociaż w krótkości, życia twego
na  ziemi  spędzonego  koleje...

- Jak to? Ranę jeszcze nie zagojoną chcesz rozdrapywać, doktorze?
- By z niej wyrwać grotu zatrutego jeszcze pozostałe ułomki; rana

zagoi się potem sama z siebie, na zawsze.

- Jakoś przekonywująco brzmią twoje rady, o miły, skrzydlaty ko-

lego; niechże więc tak będzie, zdobędę się na odwagę i raz jeszcze myślą
wrócę do ubiegłych na padole ziemskim czasów, których ślady pozostały
mi w duszy tak głęboko wyryte.

3. Opowiadanie doktora Serafina

- Urodziłem się w Polsce, w małym, lecz przedziwnie położonym

mieście, dzieckiem tak słabym, że mi ani lekarze, ani doświadczone są-
siadki długiego nie rokowały życia. Wzrastałem w uczuciu własnej bez-
silności, bolejąc i ból zadając rodzicom, i już w kolebce, w której długo

107

pozostawałem, przykrość mej istotności uczułem dotkliwie.

Tęskniłem do śmierci. Nie! Nie do śmierci tęskniłem, tylko do innego

życia,  bo  zdaje  się,  że  już  w  niemowlęctwie  wierzyłem  w  wieczność  du-
szy, którą Bóg mi wlał, mnie, o nią nie proszącemu, lecz w posiadaniu jej
uporczywie  trwać chcącemu.

Potem wiedziałem już, co jest śmierć; mojego małego braciszka Igna-

sia wywieźli w trumience i już nigdy nie wrócił, a ja płakałem długo i
tęskniłem do niego...

Wzrastałem jak owa zagraniczna roślina, dla której miłość i starania

rodziców  były  cieplarnią  i  długo,  długo  pasowałem  się  ze  szkodzącymi
wpływami ziemi; dopiero coś w szóstym roku życia, po raz pierwszy na
własnych nogach, w towarzystwie ojca wyszedłem do naszego pysznego
parku  i  uczułem  się  wśród  drzew  okazałych,  otulony  ciepłym    powie-
trzem  wiosny.

- Czemu płaczesz, Serafinie? - spyta ojciec, widząc łzy w moich

oczach.

- Bo mi miło ojcze, tak miło, jak nigdy w życiu nie było; ach te liście,

te kwiaty, ten zapach i to ciepło! Jakże to wszystko miłe i piękne! Czy
tak zawsze pozostanie, ojcze?

- Nie, mój synu! Wszystko się zmienia na tej ziemi, rozkosz nigdy

długo nie potrwa na niej, ale jej uczucie powraca i kiedyś, później, na
innym świecie, nigdy z duszy naszej nie zniknie.

Uwierzyłem w zdanie ojca, który nigdy nie kłamał i słowa jego wryły

mi się na zawsze w serce.

Moim pierwszym nauczycielem był bakałarz, filozof naturalny, ubó-

stwiający przyrodę i przy tym poeta, wykładający nawet tabliczkę mno-
żenia w obrazach. Przedziwny to był człowiek, doktorze Gerwidzie, to
prawdziwy ojciec mego rozumu...

- A jak się nazywał ten twój pierwszy nauczyciel, którego tak mile

wspominasz? - spyta mój gospodarz, rozczulony do łez nie wiem czemu
i ściskając mnie z rzewnością.

- Nazywał się Edwiger - odpowiadam także ze łzami w oczach.
- To jakieś nazwisko nie po słowiańsku brzmiące, o ile tu znamy z

języków ziemi - zarzuci doktor.

- Istotnie, był on cudzoziemcem, ale szczerze pokochał kraj, w któ-

rym znalazł pracę, chleb i szacunek. Niestety, nie pozostał w nim długo!
Umarł w moich rękach na astmę, nauczywszy mnie podstawy gruntow-
nej kilku języków i nauk przyrodzonych. Tak jest, doktorze, umarł w
moich ramionach, przygotowawszy mnie na śmierć swoją i zapewniając

108

mnie, że się kiedyś ujrzymy w lepszym świecie, zapewne na księżycu, do
którego przez całe swe życie tęsknił! O! Będę go szukać po całym księży-
cu i niezawodnie go znajdę.

- Alboż to ludzie przenoszą się po śmierci z jednej planety na drugą,

tak jak Panu Cyrano de Bergerac lub tobie, doktorze Serafin nie, udało
się przenieść za życia? - zarzuci mi Gerwid ruszając ramionami.

- Ba! Musi to być jednakże prawda, mój dobry nauczyciel Edwiger

nie chciałby mnie zawodzić; a potem słuchaj dalej, a przekonasz się, że
najlepsi moi przyjaciele niestety poumierali i obiecywali, że się kiedyś z
nimi połączę, zapewne na księżycu. Po stracie mego dobrego nauczyciela
dostałem  zapalenia  mózgu  i  o  mało  co  nie  umarłem.  W  majaczeniach
moich ciągle utrzymywałem, że widzę braciszka Ignasia u starego Edwi-
gera na księżycu. Gdym wrócił cokolwiek do zdrowia, zacny przyjaciel i
dawny  kolega  palestrowy  mego  ojca,  pan  Andrzej  Poset,  szlachcic  kon-
tuszowy, do korda i do hajdy, jak to mówią, uwiózł mnie ze sobą na wieś
i kształcić kazał swemu dawnemu towarzyszowi, staremu panu Świdwie,
w  jeździe  konnej  i  w  używaniu  broni  siecznej  i  palnej.  Zmusił  mnie  do
zupełnej zmiany trybu życia, książki  poszły cokolwiek na bok, górą jaz-
da, polowanie,  kuligi, tańce, a nawet w  potrzebie  i toasty. Spodobał mi
się na koniec ten sposób życia, wskutek którego siła, odwaga i nigdy nie
doświadczona  wesołość  wstąpiły  w  ciało  moje,  dawniej  tak  wiotkie  i
słabe. Dzielny, bogobojny, a przy tym wesoły, dzieci nadzwyczaj lubiący,
a  na  łacinie  mocno  kształcony,  pan  Andrzej  był  moim  bożyszczem,  w
którego  się  wpatrywałem  jak  młodzian  ateński  w  Platona.  Świdwa  zaś,
stary, nieuczony, ale rzeźwy, przebiegły, do wszystkich psich figlów zaw-
sze gotowy olbrzym, był moją wyrocznią, z którą dzień w dzień po parę
godzin  na  polowaniu  spędzić  albo  przynajmniej  przegadać  koniecznie,
musiałem. Ze szlachetnym Jegomościa o historii kraju i o wojnach, i to
najczęściej  po  łacinie,  ze  starym  towarzyszem  o  polowaniu,  stawianiu
sideł,  o  psach,  koniach  i  jastrzębiach  po  polsku,  ale  taką  polszczyzną,
Mospanie,  jakiej już od dawna nie słyszę, jakiej się tajemnica może już
na  zawsze  zatraciła...

Nie mogłem mówić dalej, coś mi grdykę jak kleszczami ścisnęło.

Gerwid mnie owiał swoimi skrzydłami i drżące ręce mi uściskał.

- Rok cały tam u nich przesiedziałem, kochany, pielęgnowany, ba-

wiony. Boże drogi! Tak dobrze nigdy i nigdzie mi nie było; jeden starzec
wyrywał mnie drugiemu, strzegli mnie jak dwie kokosze kaczuchy przez

109

się wysiedziałej, a radej się puszczać na wzburzoną sadzawkę. Ale ojciec
przyjechał  i  widząc  mnie  silnym  i  zdrowym  jak  nigdy,  zagnał  mnie  do
szkoły  Wojewódzkiej,  na  gramatykę  grecką,  aby  sobie  odświeżyć  nauki
od  alfy  do  omegi.  Wielki  był  lament  po  moim  odjeździe  w  domu  pana
Posta,  a  stary  Świdwa...

Znowu  mi  kurcz gardło ścisnął,  aż gorycz w  ustach  wystąpiła.
-  I  cóż Serafinie?...  Stary  Świdwa?...
-  Może nie uwierzysz, skrzydlaty doktorze?... Stary Świdwa umarł z

tęsknoty do mnie, a przed śmiercią kazał mi powiedzieć, że się zobaczy-
my kiedyś, może na księżycu. O, Dobrodzieju, musi tu być gdzieś i stary
Świdwa, w pełni księżyca. Nie wiem, czy to było we śnie, czy na jawie,
czy też w stanie snojawy widywałem nieraz starego Świdwę z Ignasiem i
z Edwigerem, tego mi nie wygadasz z myśli.

- A cóż do diabła, z samymi tylko lunatykami się łączyłeś! - krzyknie

Gerwid oczywiście wzruszony i nadrabiający miną.

- Swój swego szuka, ojcze Gerwidzie. Cóż jest sympatia? To pociąg

tajemny, z przyczyn nam niewiadomy, lecz te przyczyny istnieć muszą;
Bóg. je zna dobrze i Jego aniołowie także. Ale dobry mój gospodarzu,
przyznać ci się muszę, iż czuję się cokolwiek wycieńczony. ..

- Ach! Może byś się czym pokrzepił? Dobrze i owszem, zaraz ci słu-

żę.

Mówiąc to doktor wydobył z paczki szmaragdowej małą trociczkę,

zapalił ją i postawił przede mną.

- To nazywasz pokrzepieniem? Jak to, u was nie piją wina? - spytam

zadziwiony.

- To jest trociczka, wydająca kwasoród, czyli tleń, jak go tu na-

zywamy; to tak dobrze, jak gdybyś wypił butelkę najlepszego szampana.
Tylko poczekaj chwilkę; może ci w głowę zajdzie, bo to strasznie mocne,
ale tym lepiej, opowiesz mi dalszy ciąg twej historii w mniej smutnym
tonie...

- Ach! Dalibóg prawda! Czuję się w istocie bardzo pokrzepiony; ja-

koś mi się weselej i milej robi na sercu. Bogu dzięki! Bo to, co mam do
opowiedzenia, to diabelnie smutne. Cha! Miłość! Rozpacz!

4. Miłość. Rozpacz

- No, dalej, mój gościu: elegię na takt szalonego alegretta! Pereant

qui crastina curant!

- krzyknie Gerwid, a ja wstałem z krzesła i prze-

chadzając się po pokoju, rzekłem:

Ci, którzy martwią się o przyszłość, krótko żyją.

- Cha! Niechże i tak będzie, zresztą nie może być inaczej, bo czuję

się pijany. Więc jestem w szkołach wojewódzkich, nieprawdaż? Za wcze-
śnie na świat przybyłem i wszystko w mym życiu przedwcześnie poczy-
nałem  i  kończyłem.  Ba!  Otóż  w  szesnastym  roku  życia,  kończąc  szkoły,
pokochałem się na zabój w najpiękniejszej pannie, jaka wówczas istniała
na świecie, powiadam ci na świecie, a nie w mieście, w obwodzie, w wo-
jewództwie, w królestwie lub na ziemi. Polki słyną z piękności, ta góro-
wała nad najpiękniejszymi, jak owa Kalipso nad swymi nimfami. Wyso-
ka,  wysmukła,  włosy  blond,  ale  bałwaniące  się  i  aż  do  stóp!  W  oczach
szafir,  puszcza  i  lew!  Na  alabastrowych  licach  życie,  uśmiech  i  duma,
usta  zaś...  Boże!  Czemuż  mi  je  dała  raz  skosztować?  A  czemuż  potem
wyrzekły:  zuchwałe  popsute  dziecko!  Ale  to  wiedziała,  że  już  do  niej
należę  na  wieki  i  tego  chciała,  żebym  do  niej  należał  na  wieki,  i  żeby  z
mego serca płonął dla niej ogień westalski, nawet kiedy ona będzie żoną
innego, matką dzieci innego... Skrzydlaty Gerwidzie, czyś  ty  kochał?

- Jestem starym kawalerem, moja duszko - odpowie Gerwid z we-

stchnieniem.

- Więc kochałeś i nie zapomniałeś, żeś kochał. Kochałeś, byłeś za-

wiedziony  i  dlategoś  się  nie  ożenił,  i  dlatego  wiesz,  żeś  kochał.  Żonaci
częstokroć  zapominają,  że  kochali.  Dzieci  są  to  kliny,  które  miłość  do
kobiety  wybijają  mężczyźnie  z  serca.  Tak  mówię,  bo  jestem  pijany,
wściekły,  bo  kocham  Malwinę  do  dziś  dnia,  bo  nie  jestem  jej  mężem.
Ach! I ona mnie kochać musiała, bo mi dała ukraść ten całus, mnie co-
kolwiek młodszemu od niej, bo mi powierzyła tajemnicę tego całusa nie
lękając  się,  żebym  ją  zdradził,  pomimo  tortur,  które  mi  potem  prawie
swawolnie zadawała, może umyślnie, by się paść widokiem męczarni mo-
ich. Nie! Nie dlatego! Umyślnie na to, by się rozkoszowała widokiem mocy
mej  duszy.  A  potem,  w  chwili,  gdy  miała  pójść  za  niego,  za  tego,  co  się
mienił być przyjacielem moim ... wiesz, co się stało, skrzydlaty Gerwidzie,

111

co siedzisz jak Pytia na swym trójnogu i wlepiasz we mnie ślepie drgając
twarzą  jak  stary  zając;  wiesz,  co  się  potem  stało?  Otóż  nie  powiem  ci
jeszcze  nic  z  tego,  aż  zapalisz  przede  mną  dwie  trociczki,  aż  się  zbydlę
twoim  tleniem  jak  cztery...  Do  tysiąca  rac  kongrewskich  i  batalionów!
Słuchaj!  Z  uniwersytetu  wysłała  mnie  do  wojska,  na  wojnę,  aby  mogła
pójść za niego, co stchórzył i pozostał w domu. Ale był hrabią i bogatym,
i wyrosłym, dużym... Ja nic o tym nie wiedziałem, ale powiadam ci, nic!
Zgiełk,  wrzawa,  marsz,  kontrmarsz,  bitwa,  paf!  Leżę  na  ziemi  ze  zdru-
zgotaną  kością  u  nogi.  Szpital,  operacja,  tyfus.  Rekonwalescencja  po
lazaretach, rozumie się. Żądnej wiadomości ani z domu, ani od Malwiny.
Szpital w Montpellier. O! Dobrzy lekarze! Co począć z sobą? Diable! Na
medycynę chodzić, naturalnie. Półpiąta roku pracy, a żadnej wiadomoś-
ci stamtąd. Chiński mur, Dobrodzieju! Z beretem doktorskim na głowie,
z próżnią w kieszeni, dalej do mieściny Delfinatu na praktykę. Żadnego
tam człowieka, tylko jeden: Beniamin Elleviou, nieszczęśliwy, miły, sła-
bowity i tęskny, sam nie wie do czego, na honor, sam nie wie do czego,
do  kobiety,  której  nigdy  nie  widział  oczyma  ciała,  tylko  oczyma  duszy
widzi  co  noc  we  śnie.  Tak  mi  się  zwierzył  nareszcie  i  utrzymuje,  że  tak
pięknej kobiety nie ma na świecie. Cha! Beniaminie Elleviou! Pokażę ci
piękniejszą  niż twego urojenia  płód. Miniaturę mej  Malwiny zawsze na
piersiach  nosiłem.  Spojrzyj  na  ten  obraz!  On  krzyczy:  to  ona!  To  ona,
snów  moich  wcielenie!  Pada,  omdlewa,  konwulsji  dostaje.  On  pyta:
gdzie ona? „W Polsce, jeśli żyje; lecz może nie żyje, bo od lat pięciu, gdy
księżyc  w  pełni,  ona  mnie  się  ukazuje  z  Ignasiem,  z  Edwigerem,  ze
Świdwą,  a  nawet  z  panem  Andrzejem,  po  stan  w  kontuszu”.  On  krzyk-
nie: „pisz do nich!” „Ileż razy pisałem, nigdy żadnej odpowiedzi”. „Pisz!
List prześlę pocztą, odpowiedź będzie niezawodnie, jeśli choć kto z two-
ich przy życiu pozostał”. Piszę i otrzymuję odpowiedź. Gerwidzie! Jesz-
cze dwie trociczki tu, przede mną! Tak jest! Ona umarła na chwilę przed
ślubem,  w  sukni  ślubnej,  jaką  się  przedstawiała  mnie  w  snojawie  i  Be-
niaminowi  we  snach.  Beniamin  uszczęśliwiony  wkrótce  potem  umiera,
mówiąc, że na księżycu spotka się z Malwiną. Mnie obwiniają o przyczy-
nę  jego  śmierci,  unikają  mnie  jak  wampira.  Ja  sam  myślę,  że  jestem
wampirem  albo  przynajmniej  aniołem  śmierci.  Bieda!  Głód,  tak,  głód,
ojcze  Gerwidzie,  głód  w  Delfinacie,  pomiędzy  cudzoziemcami,  którzy
pragną,  żebym  sobie  poszedł  precz,  bom  zabił  dobrego  Beniamina.  Za-
wlokłem się na jego grób w nocy i tam, Panie!  nie wiem, czy z rozpaczy,

112

czy  z  głodu  -  umarłem.  Teraz  tu  jestem  i  szukam  tych  wszystkich,  co
umarli i których ja kocham. Muszą tu być, Gerwidzie, wskaż mi do nich
drogę,  boś  ty  czarnoksiężnik  i  wiedzieć  musisz  wszystko,  co  się  u  was
dzieje, kiedy ci znane tajniki odległej planety ziemskiej. Ach! Zlituj się!
Gdzie moja miniatura? Gdzie Malwina? Wycieńczony  padłem  na  krze-
sło.

5. Kąpiel zapomnienia

Długo doktor Gerwid wpatrując się czule i bystro w oczy gościa swo-

jego przemyśliwał, a nareszcie bijąc się z radości skrzydłami w głowę
rzekł:

- Aha! Wiem, czego ci potrzeba, mój młody, nieszczęśliwy synu zie-

mi, trzeba ci przede wszystkim kąpieli w aqua oblivionis, to jest w wo-
dzie zapomnienia. Po cóż pamiętać te wszystkie martwiące ciosy, które
cię spotkały na ziemi? Wyrzuć je z pamięci, inaczej niewiele skorzystasz
z twego pobytu na księżycu.

- Czyż to pomoże taka kąpiel w wodzie zapomnienia przeciw wspo-

mnieniom, zebranym w ciągu lat dwudziestu sześciu? - zarzucę dokto-
rowi.

- Dwudziestu sześciu? - zawoła Gerwid i doda z dowcipnym uśmie-

chem - a ile lat strawiłeś w ciągu tej podróży z ziemi do księżyca?

- Chwilę tylko - odpowiadam i, rozliczywszy się z wrażeniami tej

podróży, dodałem:

- Ale ta chwila potrwała może ze sto lat, a może i więcej...
- Może niedaleki jesteś od prawdy, mój panie Serafinie, ale bądź co

bądź, kąpiel w wodzie zapomnienia potrzebna ci, przecież nie lękaj się
tego środka pozbycia się choć na czas niejaki pamięci twych dawnych
kłopotów.

- Bynajmniej! Sam jestem lekarzem i nie wierzę w jej skuteczność,

ale kąpiel zawsze dobra po takiej podróży.

- Więc dalej, oto woda w szklanej wannie, zaraz do niej naleję esen-

cji zapomnienia.

Wstąpiłem w kąpiel, zrzuciwszy szlafrok i pantofle.
Skrzydlaty doktor otworzył swą apteczkę wmurowaną w ścianę i wy-

dobył z niej butelkę z przezroczystym bezkolorowym płynem, którego
wlał kwaterkę do kąpieli.

113

- Z czego się składa ten płyn, zwany esencją zapomnienia? - spytam.
- Z serc baletniczek, z mózgu wziętych lekarzy, leczących po kilkuset

pacjentów na dzień, z policzka szulerów, z języka dentystów, z sumienia
przedajnych sędziów, z łez bigota, z żołądka kaczki i z uczuciowości ku-
ry. Naturalnie, że wszystko to, należycie wymoczone w spirytusie, desty-
lujemy i filtrujemy.

- Wybornyś mi, mój kolego z tą apteką dynamiczno-psychologiczną

- rzeknę śmiejąc się do rozpuku.

- To jednakże środek niezawodny - odpowie gospodarz.
- I to ma mi wyrugować z pamięci wrażenia, które mi się klinem

wbiły w duszę?

- Wyruguje. U nas sztuka lekarska daleko zaszła, tak jak w ogóle

wszystkie sztuki. Zaraz cię o tym przekonam. Patrz na ten globusik, wi-
szący  u  sufitu  na  cieniutkim  druciku.  Zgadłbyś,  że  to  zegar  mówiący  i
odpowiadający  na  pytania?  Spytam  go  się  w  języku,  którym  my  prze-
mawiamy w naszym  kraju  o godzinę, a zobaczysz co,  nastąpi.

Istotnie, skrzydlaty doktor zwrócił się do globusika i przemówił kilka

wyrazów dla mnie niezrozumiałych.

Globusik natychmiast odpowiedział kilka wyrazów także dla mnie

niezrozumiałych, dźwięcznym i miłym głosem.

- To znaczy, że jest trzydzieści i siedem minut na dziesiątą - rzecze

Gerwid - później się nauczysz z łatwością naszego języka i będziesz mógł
sprawdzać sto razy na dzień dobroć tego zegarka. Nie ma w tym żadnego
cudu. U nas akustyka daleko zaszła. Telegrafy elektryczne u was dopiero
od lat kilku zaprowadzone, już są od dawna zarzucone u nas. Wibracja-
mi powietrza, za pomocą metalowego przyrządu uderzonego przez głos,
dokazujemy tych fizycznych cudów i do przesyłania wiadomości już nie
potrzebujemy drutów. Przecież znasz telegrafy elektryczne?

- Telegrafy elektryczne? Zdaje mi się, że kiedyś wiedziałem, co to

jest, to coś takiego niby poczta, niby iskry... - odpowiem nie mogąc z
pewnością przypomnieć, co właśnie jest telegraf elektryczny.

- Aha! Kąpiel już zaczyna skutkować - powie uśmiechając się dok-

tor,  i  dalej  rozpowiada  mi  o  postępie  fizyki  na  księżycu,  mianowicie  o
fotografii  malującej  w  okamgnieniu  kolorami  mieszkańców  księżyca,
przelatujących  po  powietrzu.

- Wystaw sobie, że każdą pannę, polkującą po powietrzu, możemy

114

przenieść na płótno w wielkości naturalnej, i to kolorami - zaręczał Ger-
wid, i pytał mi się, czy i u nas panny jeszcze tańczą polkę.

-  Nie  przypominam  sobie -  odpowiem.
-  A  są  u  was ładne  kobiety?
-  Zdaje mi się, że są.
-  Kochałeś  kiedy  kobietę?
-  Kochałem.
-  A jakże jej na imię było? - spyta gospodarz z napiętą uwagą, ale ni-

by to nawiasem.

- Malwina - odpowiem od razu.
- O! Zanadto mało esencji serca baletniczki w tej kąpieli, muszę jej

dolać, a wkrótce zapomni imienia swej ubóstwionej - rzecze skrzydlaty
doktor, i wylał w kąpiel cały swój zasób esencji, nim mi zdołał wygładzić
z pamięci imię kochanki.

Potem mnie spytał o me własne imię.
Nie potrafiłem mu na to odpowiedzieć, istotnie zapomniałem, jak się

nazywam.

Zresztą wszystkiego tyczącego się mego życia na ziemi zapomniałem i

przykrego doznałem uczucia, bo myśl moja błąkała się w próżni mej
duszy tak jak biedny wędrowiec w Saharze. Tylko to wiedziałem, że w tej
ogromnej puszczy jest jakaś piękna Oaza, zwana Polską; lecz gdzie leży?
I jak jest daleką? O tym najmniejszego nie miałem wyobrażenia. Bez-
wiedzowość jest to puszcza w głowie, w sercu i w duszy.

- Wyrwij mnie z tego okropnego stanu, przeklęty czarnoksiężniku,

bo się uduszę! - krzyknąłem na gospodarza, przyskakując do niego z
pięściami.

On tylko machnął skrzydłami i wskazał mi na mą własną głowę, a na

niej stojąc, śmiał się do rozpuku zupełnie jak opętany.

- Myślisz, że cię w tym stanie pozostawię, kochany mój przyjacielu?

Odebrałem  ci  pamięć  przeszłości,  ale  pojętność  twą  spotęgowałem  do
najwyższego stopnia i od tej chwili bez wysilenia nauczysz się w krótkim
czasie  wszystkiego,  co  my  tutaj  na  księżycu  wiemy.  Nie  stracisz  na  tej
zamianie,  ręczę  ci  za  to.  Oto  w  tym  księgozbiorze  kwintesencja  wszyst-
kich  nauk  przez was  uprawianych...

6. Oświata na księżycu

Gerwid, skoczywszy mi z głowy, pobiegł do szafy także w ścianę

wmurowanej, w której leżało ze dwieście mniejszych i większych puszek
kształtu zegarków.

- Te zegarki nazywasz książkami? - spytam zdziwiony.
- Bo te zegarki istotnie są książkami, u nas się nie czyta oczyma, lecz

uszami. Nakręć tylko każdy z tych zegarków, a wypowie ci głosem ludz-
kim od początku aż do końca wszystko to, co zawiera. Chcesz, żeby prze-
stał mówić, to zakręć tą sprężynką; chcesz wrócić do poprzedniego roz-
działu lub do przeczytanej myśli, to się tylko spytaj tym indeksem posu-
wając go jak w telegrafie elektrycznym o co ci idzie, a natychmiast wróci
maszyneria do rozdziału lub do przeczytanej myśli, i najspokojniej na
świecie, nie gniewając się, powtórzy ci to samo i sto razy jeżeli tego za-
żądasz.

- Ale na to potrzeba znać wasz język - zarzucę mieszkańcowi księży-

ca.

- Już nim przemawiasz, mój przyjacielu, własnym językiem zapo-

mniałeś mówić, a naszego się nauczyłeś w chwili, gdyś wyskoczył z tej
kąpieli. Przekonaj się tylko; wybierz sobie jaką chcesz książkę i zakręć ją,
a zaraz ci zacznie gadać, co w sobie zawiera. Tytuły wypisane na każdej
książce fosforycznym atramentem, świecącym w ciemności.

Wyciągnąłem książkę pod tytułem Choroby wieku i chciałem ją na-

kręcić, lecz doktor Gerwid rzekł:

- To nudna i przewrotna książka, gotowa cię samego nabawić cho-

roby; nie wiem, jakim sposobem tu się dostała między te mądre książki,
chyba ją moja kucharka tu zawlekła. Wybierz co innego.

Wybrałem książkę pod tytułem Geografia księżyca i przekonałem

się, że wszystko w niej rozumiem jak najdokładniej, jak gdyby była w
polskim języku drukowana czyli raczej nastrojona, jak się tu wyrażają.

Zachwycony byłem tą książką, która w prześlicznym śpiewnym języ-

ku opowiadała mi najciekawsze rzeczy o szczęśliwej planecie i o jej do-
brych mieszkańcach.

- Otóż i masz najstosowniejszą lekturę na pierwsze dni twego po-

bytu  na  księżycu,  potem  przejdziesz  do  historii  mieszkańców  jego  i  do
innych  książek,  a  wszystko,  co  ci  opowiedzą,  pojmiesz  i  spamiętasz  od
deski do deski, bo  próżnia  rozumowa,  która w tobie  nastąpiła, tak  pra-
gnie zapełnienia, że wszystko w sobie pochłonie i umieści. Ja muszę

116

lecieć do księcia gubernatora, który jest chory i mnie zawezwał na kon-
sylium;  ty  tymczasem  prześpij  się  na  tym  materacu  i  na  tej  poduszce  z
gutaperki,  wydętej  dziewiczym  oddechem  mej  pięknej  siostrzenicy  La-
winii. Wiesz, że piękniejszej kobiety może nie ma na całym  księżycu.

- Ale gdzież jest, doktorze Gerwidzie? Czy tu mieszka u ciebie? Ach,

jakże pragnę zapoznać się z nią...

- Widzisz, jak twoje serce pragnie zapełnienia, esencja serc ba-

letniczych wybornie skutkowała, miłość od dziesięciu lat pielęgnowana
znikła jak kamfora. Siostrzenicę Lawinię wyprawiłem z siostrzeńcem
Icangim na wyspę Snu umyślnie, aby cię tu nie widzieli w tym stanie.

7. Skrzydła

- W jakimże jestem stanie? Prawda, że sukien nie mam, ale przecież

sprowadziwszy mnie tutaj in naturalibus, nie odmówiłbyś mi kredytu u
twego krawca.

- Nie o suknie tu idzie; cały mój majątek, dość znaczny, jest na twe

rozporządzenie - rzecze uśmiechając się doktor.

- O cóż tedy idzie?
- O skrzydła, mój przyjacielu, u nas tylko zbrodniarzom, których wy,

mieszkańcy ziemi, na śmierć skazujecie, ucinają skrzydła, a podcinają je
przestępcom na mniejszą karę zasługującym. Ależ ty, mój szlachetny
przyjacielu i kolego, nie chciałbyś uchodzić w oczach naszych, a naj-
mniej w oczach prześlicznej Lawinii, za zbrodniarza, ani za przestępcę.

- Więc cóż będzie ze mną, o okrutny czarnoksiężniku, któryś mnie

sprowadził na księżyc na moje upokorzenie? - spytam zapłakany.

- Nie rozpaczaj przyjacielu: potrę cię balsamem wegetacyjnym po

plecach, przyprawię ci na nich dwie bańki ciągle ssące i najdalej w kilka
dni wyrastać ci zaczną lotki, a za miesiąc urosną ci pyszne skrzydła bar-
wy ciemnoblond, takiej jakiej są twoje włosy. Nie sprowadzałbym cię na
twoją biedę tutaj na księżyc, na którym już od lat dziesięciu mozolę się
nad sposobami przyciągnięcia cię z ziemi. W tym stanie pokazać się nie
możesz  nikomu,  więc  tymczasem,  nim  ci  wyrosną  skrzydła,  korzystaj  z
mej  biblioteki  i  naucz  się  czego  tylko  chcesz,  bo  tyle  wejdzie  w  ciebie
nauki, ile jej miałeś na ziemi; idzie tu tylko o dobry wybór.  Nie obciążaj
tedy  pamięci  rzeczami  niepotrzebnymi ci.  Mnie się zdaje, że powinieneś

117

pozostać przy medycynie, chociaż dotąd nie odniosłeś w tym zawodzie
wielkiej zachęty.

- Więc ja byłem medykiem? Dalibóg już o tym zapomniałem.
- Za tydzień będziesz lepszym medykiem jak kiedykolwiek. My na

tych samych podstawach co i wy zbudowaliśmy Eskulapowi świątynię,
tylko ją wyżej wznieśliśmy.

Mówiąc o tym i o podobnych rzeczach doktor Gerwid, który był wiel-

kim dygnitarzem w hierarchii medycznej, ubrał się w spodnie ze złoci-
stym lampasem, w mundur bogato haftowany, przypiął szpadę do boku,
wsadził kapelusz stosowny na głowę i ozdobił się kilkoma orderami.

Dziwnie i majestatycznie wyglądał w tym ubraniu i ze skrzydłami,

które sobie starannie wypierzył i wysmarował przedziwnie pachnącym
olejkiem.

Potem wydobył z kieszeni coś z tła jedwabnego, złożonego i zwi-

niętego  w  niedużą  trąbkę.  Rozłożył  to  tło  na  podłodze  i  przykręcił  jego
jeden koniec do dużej kamiennej butelki, stojącej w kącie. Zaraz też ów
przyrząd napełniać się zaczął gazem i przybrał kształt dość sporej ryby.
Był to po prostu balon w kształcie ryby, pięknie malowany  i  karmazy-
nowymi  skrzelami  opatrzony.

- Człowiek już niedzisiejszy, mój przyjacielu - powie doktor – już

moje skrzydła nie tak mocne, jak były kiedyś, po cóż je nam nękać wię-
cej? - Tak, za pomocą tego konika, którego noszę w kieszeni, jazda dale-
ko lepiej idzie, tylko czasem machnę skrzydłem, i z łatwością szybuję po
powietrzu. A jak idzie z wiatrem, to i skrzydłami machać nie potrzebuję,
tylko je rozepnę, nastawię na wiatr i dalej jazda. Przecież i ty będziesz
musiał posługiwać się tym konikiem z początku, nim nabierzesz wpra-
wy.

Już się doktor miał puszczać pod obłoki na swej rybie, gdy nagle za-

brzmiała w powietrzu nad samą wieżą prześliczna muzyka licznej orkie-
stry.

- Co to jest, na miłość Pana Boga? - spytam oczarowany i za-

dziwiony.

- To nasi dyletanci i wirtuozi z Towarzystwa Filharmonijnego, któ-

rzy mniemając, że Lawinia jeszcze bawi u mnie, wyprawiają jej serena-
dę. Niech sobie grają na twe przywitanie; powiem im, że Lawinia słaba,
nie może im się pokazać w oknie i podziękować.

- Ależ ja słyszę głos fortepianu, a nawet dwóch, i to przecudownie

brzmiących.

118

- Cóż w tym dziwnego? Przywieźli fortepiany na ogromnych ba-

lonach, do których się przyprzęgło kilkunastu niższych synów Orfeusza,
którzy  przy  tym  jeszcze  grają  na  trąbce,  na  klarnecie,  na  tamburynie,
trianglu i bębnie. Podobna usługa i takiego rodzaju hołd składany pięk-
ności  nie  krzywdzi  u  nas  nikogo.  Ale  może  byś  się  posilił,  kochany  go-
ściu, nim spać  pójdziesz.  W owej  kryształowej butelce jest nektar toka-
jowy,  w  porcelanowej  puszce  ambrozja  z  wątróbek  bekasich.  Bądź
zdrów.  Zobaczymy  się  za osiem godzin.

Poczciwy doktor Gerwid uściskał mnie jak najserdeczniej i pobło-

gosławił, a potem, usiadłszy na swą rybę i odpiąwszy ją od podłogi, wy-
leciał na niej przez boczne okno w powietrze.

Długo jeszcze krążyła muzyka nad wieżą i wkoło niej, czarując mnie i

zachwycając, potem powoli oddalała się nie przestając się odzywać;
nareszcie usnąłem po raz pierwszy na księżycu.

8. Noc i myśli

Na pościeli wydętej dziewiczym oddechem prześlicznej Lawinii o

czymże miałem marzyć, jeżeli nie o uroczej właścicielce tego oddechu,
na którym ja, niegodny syn ziemi, spałem jak chłop na grochowinach.

Ach! Jak musi być powabną młoda i wysmukła dziewica, ze skrzyd-

łami długimi, rozłożystymi, barwy włosów swoich? Taka kobieta to istny
anioł;  żadna  wyobraźnia  nie  może  sobie  wystawić  coś  piękniejszego  i
szczytniejszego  jak  taka  kobieta.  Skrzydła  dodają  majestatyczności;  na-
wet  mój  gospodarz,  chociaż  czerwony,  dziobaty,  zwiędły  na  twarzy  i
długim nosem wysadzony, chociaż mały i pochyło się noszący, jednakże
imponująco  wygląda  ze  swymi  szpaczymi  skrzydłami,  zwłaszcza  w  sto-
sownym  kapeluszu,  przy  długiej  szpadzie  i  w  ostrogach.

Żeby mnie tylko jak najprędzej urosły skrzydła, zaraz poleciałbym na

wyspę Snu, po piękną Lawinię.

Ale cóż to za wyspa Snu? Spytajmy się naszej gadającej książki.
„Wyspa Snu”, powiada książka, „leży prawie pośrodku morza Sen-

nego, przegradzającego Jasnogród od Ciemnostanu, i w tej chwili należy
do Lamy Ciemnostańskiego. Wyspa tak nazwana od własności usypiania
ludzi  i  zwierząt  zapachem  niezliczonego  mnóstwa  kwiatów  odurzają-
cych,  które  tam  rosną.  Lekarze  przepisują  pobyt  na  tej  wyspie  osobom
nerwowym,  wycieńczonym,  zbyt żywym, rozkochanym lub miotanym

119

zgryzotami, i niedawno rzeczywisty lekarz stanu doktor Gerwid wystawił
ten  znakomity  zakład  somnopatyczny,  który  zwabia  do  siebie  wielką
ilość  wyższej  szlachty  Ciemnostanu,  prawie  ciągle  dlatego  chorej  że  się
niczym  nie zatrudnia.”

Oto się dowiedziałem od jednego razu bardzo wielu rzeczy.
Wyspa ,Snu jest zdobyczą bardzo ważną dla medycyny i dla ludz-

kości,  to  przyznać  muszę,  ale  czemuż  Lawinia  wysłaną  została  do  tej
wyspy?  Czy dlatego, że jej  wuj tam ma zakład? Czy dlatego, że ona  po-
trzebuje  kuracji?

Książka powiedziała, że wysoka szlachta ciemnostańska prawie zaw-

sze choruje wskutek bezczynności. Toż samo dzieje się i u nas, jeśli się
nie mylę: u nas próżniacy chorują, a pracowici ludzie, nie umiejący
przemysłem nadrabiać, umierają z głodu, gdy zachorują wskutek znoju i
wysilenia.

Sławny sobie ten Ciemnostan, zobaczymy, co o nim opowie książka.
„Ciemnostan jest ogromny kraj, położony na północnej hemisferze

księżyca,  pomiędzy  takim  a  takim  stopniem  szerokości  geograficznej.
Ciemnostanowie rodzą się tak jak i.inni mieszkańcy księżyca ze skrzyd-
łami i w tym się natura bardzo pomyliła, że wszystkich nierównego sta-
nu  Selenitów,  czyli  mieszkańców  księżyca,  równymi  środkami  prze-
noszenia się  z miejsca  na  miejsce  obdarzyła.”

Wiele jeszcze innych, również budujących rzeczy opowiadała mi

Geografia księżyca, przez szlachcica ciemnostańskiego napisana.

Należąc jeszcze wówczas do rzędu nieskrzydlatych istot, oburzałem

się  na  barbarzyńskie  prawa,  skazujące  niektórych  mieszkańców  tak
strasznie  górzystej  krainy  na  chodzenie  piechotą  lub  na  najmowanie
przewozowych ryb, jeśli uzyskali pozwolenie przenoszenia się z jednego
odległego miejsca na drugie. Później jednakże, gdy i mnie skrzydła uro-
sły,  zacząłem,  wyznać  to  muszę  ze  wstydem,  chwilami  zupełnie  inaczej
osądzać przywilej latania po powietrzu i przekraczania dowolnie granic
różnych  krajów.  Ale  później  o  tym.

9. Układy

Mój gospodarz przyleciał dopiero, gdym całą Geografię księżyca

przeczytał  i  pochłonął  w  siebie  od  deski  do  deski.  Znalazł  mnie  prawie
zanadto  ciekawym  pod  względem  selenografii  i  nastarczyć  nie  mógł
odpowiadać  na  me  pytania  o  charakterystyce  różnych  narodów  księżyc
zamieszkujących.

120

- Na Boga! - rzecze rzeczywisty lekarz stanu - obawiam się, żebyś

sobie  nie  zatkał  wszystkich  szuflad  twej  wiedzy  tą  selenografią,  nie  za-
pomniałeś ani punktu, ani przecinka z tej diabelskiej  książki, a ja, lubo
wiem  wiele,  nie  znam  jednakże  z  dokładnością  objętości  twej  głowy;
może  już  jesteś  niedalekim  od  punktu  nasycenia?  Niejeden,  uchodzący
za  wielkiego  mędrca,  nie  zna  ani  dziesiątej  części  tego,  coś  ty  połknął  i
spamiętał z tej książki. Ja ciebie nie chcę wykierować na geografa,  lecz
na  lekarza.

- Przede wszystkim tu idzie o skrzydła, mój drogi i dostojny przy-

jacielu; dalej smaruj mnie swym balsamem skrzydłodawczym i stawiaj
mi bańki ciągle ssące. Skrzydeł mi potrzeba, skrzydeł, i to jak najprę-
dzej!

- Skrzydeł co potrzeba, skrzydeł, i to jak najprędzej! - rzecze doktor

Gerwid uśmiechając się szyderczo i wypróżniając swą rybę z gazu.

- Skrzydeł! Tak nieocenionych organów, których Bóg nie odmówił

żadnemu synowi księżyca.

- A cóż mi dasz za te skrzydła, miły Nafirze? Muszę cię tu nawia-

sowo uwiadomić, że twoje imię, któreś na ziemi nosił, znaczy naszym
językiem Nafir. Więc cóż mi dasz za te skrzydła, miły Nafirze?

- Co dam za te skrzydła? Cóż ci dać mogę? Wpadłem do ciebie

ubrany i bogaty jak nowo narodzone dziecko, nic ci dać nie mogę, nie-
stety!...

- Możesz mi dać bardzo wiele, mój drogi przyjacielu - rzecze Ger-

wid, wydobywszy z biurka arkusz zapisanego kilkunastu wierszami pa-
pieru i doda:

- Twój podpis... nic więcej.
- Zobaczmy na co: „Niżej podpisany, syn ziemi Nafir, zobowiązuje

się służyć swemu przyjacielowi Gerwidowi radą i czynem wszędzie, gdzie
będzie mógł, i gdy do tego zostanie wezwanym; i przyrzeka nigdy mu nie
szkodzić i źle o nim nie myśleć, nawet gdyby do tego mniemał mieć po-
wody.” Nie podpiszę tego kontraktu, dostojny doktorze: myślom rozka-
zywać nie  można, dobrych  uczynków za złe  równy od  równego, ani na-
wet pan od sługi, spodziewać się nie ma prawa. Wolę wrócić na ziemię,
gdzie,  zdaje  mi  się,  żaden  szlachetnie  myślący  i  uczony  człowiek  takich
ofiar nigdy się nie domaga od bliźnego. Od was spodziewałem  się jesz-
cze wyższych  pojęć pod względem  szlachetności.

- Nie ze wszystkim widać zapomniałeś, co się dzieje na ziemi, mój

przyjacielu, bo jeszcze w tobie pokutują jakieś pojęcia, któreś chyba z

121

mlekiem  wyssał  -  rzecze  Gerwid  drąc  kontrakt,  i  dodał:  -  była  to  tylko
próba  charakteru,  mój  dobry  gościu;  cieszę  się,  że  z  niej  wyszedłeś  z
honorem.  Twoja  szlachetność  jest  dla  mnie  dostateczną  rękojmią;    bę-
dziesz  miał  przepyszne  skrzydła,  najdalej  za  miesiąc.

Namaścił mnie na plecach balsamem, od którego by, jak utrzymywał,

i z pięty skrzydła wyrosły, i przystawił mi na same łopatki dwie silne
ssące bańki z gutaperki.

- Teraz się weź do ksiąg lekarskich, nie tracąc czasu na inne nauki,

jeśli  sobie  chcesz  u  nas  zabezpieczyć  niezawisłe  położenie,  sam  będę
twoim  teukrem,  to  jest  przyjacielem  i  woźnicą;  sam  cię  wprowadzę  w
praktykę,  zaczynając  od  pierwszej  dostojności  naszej  prowincji  -  rzekł
Gerwid i pośpieszył na dolne piętro, gdzie go oczekiwali pacjenci, przy-
biegli  piechotą,  na  balonach  i  na  skrzydłach.  Widziałem,  jak  jedna
ogromnie opasła mamka przyleciała z chorym niemowlęciem siłą  włas-
nych  skrzydeł.  Płakała  wniebogłosy  szybując  jak  duża  indyczka  po  po-
wietrzu.

10. Latanie skrzydłami i czuciem

Więc wróciłem do medycyny mniemając, że się jej po raz pierwszy

uczę,  jednakże  w  ciągu  mych  studiów  ocknęły  się  z  zapomnienia  wszy-
stkie  wprzódy  tak  mozolnie  zebrane  wiadomości  i  zdobyte  doświad-
czenia.  W  zapomnieniu  pozostało  tylko  to,  co  mi  martwiące  lub  za-
smucające  myśli  nasuwać  mogło,  a  żem  tych  swawolnie  nie  budził  z
letargu,  to  się  każdy  domyśleć  może.  Czułem  się  szczęśliwy  w  nadziei
jeszcze  większego  szczęścia,  a  skrzydła  wyrastać  mi  zaczęły  z  początku
jak  małe  kiełki,  a  potem jak  gałązki.

Już w końcu trzeciego tygodnia mego pobytu na księżycu puszczałem

się na rybie mego gospodarza nocną porą w obszar niebieski, potem bez
pomocy ryby odbywałem ćwiczenia lotne w ogrodzie, nareszcie wlatywa-
łem z ogrodu na wieżę i nazad, w końcu czwartego tygodnia latałem jak
orzeł na tęgich ciemnoblond skrzydłach, które stały się dla mnie po-
wodem niesłychanej dumy i rozkoszy.

Często w tym czasie, oddając się gorliwie nauce i sztuce latania, my-

ślałem o pięknej Lawinii, siostrzenicy gospodarza, który zadowolony z
mego postępowania i szczęścia, nie przestawał mi okazywać najczulszej
przyjaźni.

122

Nie wiem, czemu mam przypisać to ciągłe zajęcie, którego przedmio-

tem była dla mnie ta obca, tylko z opowiadań Gerwida znana mi osoba.
Lubiłem  o  niej  rozmawiać  ze  starym  kawalerem  i  on  także  często
wszczynał o niej rozmowę i, jak się zdawało, żywił we mnie chęć pozna-
nia  jej  może  umyślnie,  bym  się  nią  zajął  na  dobre,  jeszcze  nim  ją  po-
znam.  Dopiął  tego,  jeżeli  takie  były  jego  zamiary;  może  nawet  zanadto
skutecznie  działały  jego  rozmowy,  bo  raz  zagrzany,  czy  to  własnej  wy-
obraźni zapałem, czy też nektarem winnym, któregom może użył zanad-
to wiele, wypiłem z mej poduszki oddech Lawinii, którym była nadęta, i
od tej chwili jakiś nowy duch wstąpił w me ciało, odezwały się we mnie
odgłosy  jakichś  dawnych,  sympatycznych  uczuć,  drgających  w  duszy
mojej jak chaotyczne harmonie ubiegłych wrażeń.

- Dostojny mój przyjacielu - rzekłem razu pewnego do Gerwida - jak

też wygląda twoja siostrzenica Lawinia? Daj mi jej rysopis.

- Jak też ją sobie malujesz w swej wyobraźni z tego, co ci nieraz

mówiłem o jej charakterze, temperamencie i humorze? - odpowie Ger-
wid.

- Przedstawiam ją sobie wysoką, wysmukłą, białą, z niebieskimi

oczyma, długimi jasnymi włosami i rozłożystymi skrzydłami złocistej
barwy.

- W niczym nie chybiłeś, opisałeś ją jak najdoskonalej. Lecz któż ci

powiedział, że tak wygląda? Niesposób, żebyś sobie mógł wymarzyć tak
szczegółowe i prawdziwe wyobrażenie o nie znanej ci osobie?

- Któż mi mógł powiedzieć, jak wygląda, kiedy prócz ciebie z nikim

dotychczas nie rozmawiałem na księżycu.

- To ci chyba ta poduszka, na której śpisz, wydała tajemnicę? - rze-

cze Gerwid śmiejąc się do rozpuku, zacierając ręce z radości i bijąc się
jak szalony skrzydłem w skrzydło.

Zarumieniłem się po uszy jak smarkacz złapany z ręką w cukierniczce

i zacząłem się gniewać, aby pokryć ogarniający mnie wstyd.

- Czego się tu wstydzić? - rzecze stary Gerwid. - Ja w twoim wieku

zjadłem raz różę, zmiętoszoną w ręku mej ubóstwionej, tyś wypił.

- Ależ broń Boże! Jakie dzikie przypuszczenie! Ja miałbym ubós-

twiać osobę, której wcale nie znam, i dopuścić się takiego szaleństwa z
gutaperkową poduszką? Przecież jeszcze nie jestem wariatem.

- Ale jesteś rozkochany, nic w tym złego, mój Nafirze. Owszem, pra-

gnę cię przywiązać do księżyca węzłami nierozdzielnymi, żebyś nigdy
nie zatęsknił do ziemi, na której wiele złego doznałeś, lubo z tego już nic
nie pamiętasz. Jeśli wszystko tak pójdzie, jak się spodziewam i życzę, to

123

będziesz  małżonkiem  Lawinii.  Przede  wszystkim  staraj  się  pozyskać
łaski  księcia  wielkorządcy,  któremu  cię  przedstawię  jutro.  Już  jest
uprzedzony  o  twym  przybyciu  i  pragnie  cię  poznać.  Od  niego  głównie
zależy  twój  los  na  księżycu,  nie  posiadając  bowiem  żadnych  papierów,
nie  mógłbyś  wejść  w  kategorię  prawnych  mieszkańców  księżyca  bez
protekcji  jakiego  wielkiego  dygnitarza;  dlatego  też  nie  ukazywałem  cię
nikomu, aby się nie dowiedziano pokątną drogą, że tu ukrywam jakiego
zbiega z Ciemnostanu lub ze Snogrodu, za  którego by  cię  niezawodnie
poczytano.

11. Książę Wielkorządca

Jedziemy do wielkorządcy na dwóch lekko złoconych, ceremonial-

nych rybach; doktor Gerwid w mundurze i przy szpadzie, ja zaś w czar-
nym fraku, ale obaj z parasolami, bo deszcz padał dość mocny.

Zajechaliśmy przed główne okno na drugim piętrze, przed którym

stało  na  gzymsach  dwóch  szyldwachów  prezentujących  broń  przed  ofi-
cerami,  a  kilku  żandarmów  i  dozorców  policyjnych  krzątało  się  w  po-
wietrzu i robiło porządek. W sali audiencyjnej czekało bardzo wiele gości
i petycjonariuszów. Usiedliśmy zwinąwszy wprzódy nasze koniki i scho-
wawszy je do  kieszeni.

- Widzisz tego przystojnego oficera w białym mundurze, z czarnymi,

złotem haftowanymi wyłogami? - spyta mnie Gerwid.

- Tego bruneta z czarnymi skrzydłami, z nadzwyczaj ujmującą me-

lancholiczną twarzą?

- Tegoż samego. To jest syn, a zarazem adiutant księcia wielko-

rządcy.  Niezawodnie  się  do  nas  zbliży,  skoro  tylko  nas  zobaczy,  o  ile
ojciec  jest  surowym  i,  po  prostu  powiedziawszy,  starym  żołnierzem,  o
tyle  syn  jest  okrzesanym,  a  nawet  estetykiem:  doskonały  muzyk,  dobry
malarz, wyborny tancerz, wszystko co tylko chcesz, a przy tym najmilszy
człowiek  ze  strony charakteru -  zaręczał Gerwid.

- Wszystko to wybite na jego miłej fizjonomii: nie wiem, czemu pa-

trząc na niego, serce mi drży z radości, tak jak gdybym spotkał dawnego
znajomego - powiem z zapałem nie spuszczając oka z prześlicznego ofi-
cera, który rozmawiał kolejno z petycjonariuszkami, czekającymi na
posłuchanie, i zdawał się szczery brać udział w ich sprawach. Nareszcie
nas spostrzegł i natychmiast przystąpił do nas z rozjaśnioną twarzą.

124

- Książę Neujabi, pozwól sobie przedstawić mego przyjaciela Nafira

- rzecze Gerwid do oficera, zrywając się z krzesła równymi skrzydłami.

Młody książę ścisnął mnie z serdeczną przyjacielskością za ręce i

wzruszonym  głosem  witał  najgrzeczniejszymi  wyrazami  zaręczając,  że
wyglądał  z  niecierpliwością  chwili  poznania  się  ze  mną.  Potem  nas  za-
prosił  do  ojca  nalegając,  abyśmy  mu  odradzili  dawanie  audiencji,  bo
istotnie jeszcze  nie przyszedł  do sił  po  swej  długiej  chorobie.

Zastaliśmy sędziwego wielkorządcę w fotelu, w surducie munduro-

wym, z bieluteńką jak gołąb głową i z takimiż skrzydłami, już dobrze
przetrzebionymi i zwieszonymi na dół.

Nadzwyczaj był wysoki, twarz miał dość czerstwą i marsowatą, wąsy

bieluteńkie i siwe, błyskające jeszcze oczy.

- A witajże mi, witaj, gościu, o którym mi przyjaciel Gerwid tyle do-

brego opowiedział - rzecze dostojny starzec, podawszy mi rękę i przy-
ciągając mnie bliżej do siebie, aby mi się lepiej przypatrzeć.

Mnie ogarnęła do niego tak nagła sympatia, że mi łzy wystąpiły w

oczy.

- Czego płaczesz? Czemuś tak wzruszony, mój dobry panie Nafir -

spyta starzec także wzruszonym głosem.

- Istotnie, nie wiem czemu, może dlatego, że nie spodziewałem się

tak łaskawego przyjęcia. Książę raczy przebaczyć, ale patrząc na niego,
zdaje mi się, jak gdybym widział kogoś, co mi głęboko utkwił w sercu -
rzekłem zmieszany, łez, moich nie mogąc powściągnąć.

Książę i doktor spojrzeli po sobie wzrokiem wymownym i jak gdyby

potwierdzającym  jakąś  myśl  tajemną,  którą  obaj  tylko  znali,  a  młody
książę,  ciągle  patrzał  na  mnie,  jak  człowiek  silący  się  coś  sobie  przypo-
mnieć,  co już głęboko zagrzebano  w  niepamięci.

- Nie to, nie to, mój młody przyjacielu - rzecze starzec - któżby tu

był podobny do starego księcia Wadwis, już by przez to samo był sławny
na całym księżycu, tylko widać dobre masz serce i litujesz się nad życiem
starego zgrzybiałego żołnierza, który w tym wieku i stanie jeszcze nie
może odpocząć, a już żyć nie pragnie.

- Któżby nie pragnął żyć na tym pięknym księżycu, między tak do-

brymi ludźmi? - rzeknę nie mogąc się zdobyć na coś lepszego.

- Pewno, pewno - odpowie książę - ale na to trzeba umieć

latać na tych młodych skrzydłach, jakie ty masz, a nie tak mizernymi
lotkami, jak tam u mnie wiszą. Miałem ci i ja kiedyś skrzydła, tak dobre
jak mój syn Neujabi, i często mi się ostrogi w nich zaplątywały, ale

125

nareszcie się wypierzyły i nie chcą odrastać więcej. Przyjacielu, masz być
tak uczonym lekarzem, jak drugiego nie znajdzie na  księżycu, racz wej-
rzeć  w  mój  organizm  badawczym  wzrokiem  i  wyśledzić,    czy    można
jeszcze  czym  odżywić  to  moje  zgrzybiałe  ciało.

- Wobec cudownego lekarza, dostojnego przyjaciela mojego Gerwi-

da, którego lekarstw sam doświadczyłem skuteczności, czyżbym mógł
się popisywać z jakimi radami? - rzeknę ze skromnością.

- Mości książę - powie Gerwid - jeszcze raz powtarzam, co już nieraz

zaręczałem:  w  jego  głowie  mieści  się  wszystko,  co  tylko  najmędrsze
książki w sobie zawierają; w mojej pozostało tylko echo tego, co on wie
w zupełności; jeżeli kto, to on może, skupiwszy swe ogromne światło w
jedno ognisko, wymyślić środek od nas tak upragniony odżywienia cię, a
może nawet odmłodzenia. Daj mu, książę, tylko czas do namysłu, a ręczę
za skutek. Nie  na darmo sprowadziłem go z tak daleka,  i nie  na darmo
wyleczyłem go ze wszystkich wspomnień, tłumiących jego wiedzę. Na to
tu  jesteś,  Nafirze,  żebyś  nam  postawił  na  nogi  naszego  dobroczyńcę
księcia wielkorządcę, od tego zawisł  los  twój  na  księżycu.

Teraz dopiero pojąłem, dlaczego jestem przyciągnięty z ziemi na

księżyc, i zakłopotany podrapałem się rękoma i skrzydłami w głowę.

- Ha! - rzekłem, twórczości świętą iskrą przejęty. - Jest tu jednakże

w tej głowie jakaś mała myśl, z której może się wyrodzić coś do odkrycia
pożądanego środka prowadzącego.

- Nie mówiłem, mości książę? - zawoła Gerwid. zacierając ręce i bi-

jąc się radośnie w skrzydła. - Z tak bogatej i świeżej wiedzy musi wyro-
snąć myśl strzelista i wielka, daj mu tylko, książę, cokolwiek czasu, a ja
będę umiał zaostrzyć usilność mego przyjaciela wiadomymi mi środka-
mi.

Stary wielkorządca aż podskoczył z radości, ale nie wiem, czemu w tej

chwili młody książę z napiętą uwagą przysłuchujący się, uderzył się w
głowę i zbladł jak człowiek przerażony.

Czy by nie miał kochać ojca swojego? Czy nie życzy mu długiego ży-

cia? Bardzo mnie zmartwiło to pomimowolne poruszenie młodego księ-
cia i postanowiłem sobie dociec jego przyczyn.

Przede wszystkim radziłem, aby sobie stary książę odpoczął i nie za-

trudniał się żadnymi sprawami stanu, potem prosiłem, aby mi wolno
było przylecieć wieczorem z lampką argandzką, za pomocą której można
obejrzeć wskroś całe ciało ludzkie i przekonać się o stanie wewnętrznym
wszystkich organów. Tę lampkę argandzką wydoskonaliłem podczas

126

mego miesięcznego pobytu na księżycu i pierwszy ją zastosowałem do
użytku lekarskiego.

Stary książę i Gerwid nie mogli się posiąść z radości. Młody książę

został wysłany z uwiadomieniem, że dziś audiencji nie będzie, a nas
zatrzymano na małe śniadanie.

12. Książę Neujabi

Wiele ze mną rozmawiał książę Neujabi i o tym, i o owym, o swych

kampaniach przeciw Ciemnostanowi, w  którym był razy kilka, i dziwne
mi opowiadał szczegóły o tym kraju, który nie jest tak górzysty jak połu-
dniowa hemisfera księżyca, lecz owszem płaski, wcale urodzajny, wyda-
jący  bardzo  wiele  bydła,  zboża  i  drogiego  kruszcu,  a  pomimo  to  ubogi,
bo  wszystkie  zasoby  kraju  wychodzą  na  zakupowanie  cudzoziemskich
cacek  dla  arystokracji  ciemnostańskiej,  lubiącej  się  bawić  i    stroić  jak
dzieci.

Potem młody książę zwrócił rozmowę na przedmioty potoczne i po-

między innymi rzeczami spytał mi się, czy panna Lawinia już wróciła do
domu wujaszka.

- Nie wróciła jeszcze, a czy ją zna książę?
- Widziałem ją kilka razy przelatującą na spacer, do kościoła i do te-

atru - odpowie książę.

- Ma być bardzo ładną? Czy prawda? - spytam z bijącym sercem.
- Jak do gustu, mój panie Nafirze, wysoka, wysmukła, blondynka z

szafirowymi oczyma i długimi złocistymi włosami. Ale któż ci opowiadał
o jej piękności?

- Doktor Gerwid.
- Sam kochany wujaszek zachwalał swą siostrzenicę, to wielozna-

czące - rzecze jak gdyby do siebie młodzieniec z oczywistym zakło-
potaniem. - Lecz po cóż ją wysłał na wyspę Snu? Nie powiedział tego
panu?

- Nie powiedział i ja nie śmiałem wypytywać go o to. Przecież nie

jest chora, zdaje się...

- Nie samych tylko chorych wysyłają tam ria mieszkanie; wiesz pan

przecie, że są  prezerwatywy, zabezpieczające od wpływu narkotycznego
roślin  tam  kwitnących.  Sami  tam  urodzeni  i  wychowani  mieszkańcy
doświadczają tego wpływu tylko do pewnego stopnia: ciągle pozostają w
jakimś  stanie odurzenia  umysłowego, widać im dość przyjemnego, bo z

127

niego  wyjść  nie  pragną,  tylko  chyba  chwilami,  niedługo  trwającymi.
Dlatego też ich myśli i czyny noszą cechę albo w oczy bijącej niedbałości,
nieudolności, albo też gorączkowej egzaltacji. Na całej wyspie nie zoba-
czysz  długotrwałego  pomnika  usilności  ludzkiej,  ale  często  obok  walą-
cych się chat w najbrudniejszym zaułku zobaczysz dowód pychy arysto-
kratycznej:  jakiś  świetny  pałac  z  herbami,  basztami,  salami  rycerskimi
nowo postawionymi, a napełnionymi mnóstwem portretów rodzinnych,
zakupionych u antykwariuszy, lub też zbroją sprowadzoną  z zagranicy.

- Żeście też sobie, mieszkańcy Jasnogrodu, dali wydrzeć tę wyspę

Ciemnostanowi?

- Widzisz, panie Nafirze, my sami nie wiemy, czy nam posiadanie

tej  wyspy  korzyść  lub  stratę  przyniosło.  Umysły  mieszkańców  Snu  są
pod  wszystkimi  względami  nadzwyczaj  rozdwojone.  Teraz  Snogro-
dzianie  sami  nie  wiedzą,  co  mają  myśleć,  życzyć  sobie  lub  pragnąć,  i
rzucili  się  jednomyślnie  prawie  w  objęcia  religii,  którą  tak  pojmują  jak
wszystkie inne rzeczy, to jest rzewnie lecz nieudolnie, zbyt wiele sercem,
a zbyt  mało rozumem.

- Czy i w Snogrodzie łamią chłopom lotki, a mieszczanom wyskubu-

ją po jednym skrzydle?

- Tam jest niby inny system dzielenia ludności na stany; każdemu

wolno nosić skrzydła, który za nie opłaca podatek. Zobaczysz tam ubo-
gich hrabiów i książąt, chodzących piechotą z wyskubanymi skrzydłami,
zwieszonymi na dół jak płetwy, a w tym samym czasie widzisz brodatych
Żydów, latających na pysznych skrzydłach.

- Wielki Boże w Niebiosach! Żydzi na księżycu?! - zawołałem chwy-

tając się rękoma i skrzydłami za głowę.

- Tu, u nas w Jasnogrodzie, tak dobrze jak gdyby ich nie było: po-

równani w obliczu prawa z nami wszystkimi, wsiąkli do towarzystwa.

- Że to panna Lawinia, osoba jak się zdaje tak dobrze chowana, lubi

zamieszkiwać taki kraj?

- O! Nie myśl, żeby Snogród był pozbawiony uroków. Kobiety tam

błyszczą  wszelkimi  powabami  piękna  przyrodzonego  i  zdobytego  talen-
tem,  a  nawet  nauką;  muzyka  stoi  na  wysokim  stopniu  w  Snogrodzie,  a
ten stan półsenności poetyckiej, w którym prawie bezprzestannie pozo-
stają dobrze wychowani i niczym nie zatrudnieni ludzie, nadzwyczaj się
podoba romantycznym umysłom. Panna Lawinia, o ile mi wiadomo, jest
tego usposobienia umysłu, i kilka razy na rok wylatuje ze swym bracisz-
kiem do Snogrodu, gdzie wujaszek ma prześliczny pałacyk  z parkiem,

128

polami i lasami obok zakładu somnopatycznego, którego jest założycie-
lem i  właścicielem. Tam sobie żyje  panna Lawinia swobodnie i  w prze-
pychu jak jaka królewna w orszaku najświetniejszych dam okolicy, a jej
braciszek, bardzo miły, lecz uczyć się nie chcący chłopaczek, zbija  bąki
z  podobnymi  sobie  synami  arystokracji.

- Wszystko to, mości książę, zaostrza mą ciekawość, muszę się kiedy

puścić do Snogrodu na mych skrzydłach lub nareszcie na mej rybie,
która mi ułatwi przekroczenie morza, podobno tylko z dwadzieścia pięć
mil szerokiego. Ma się rozumieć, że wezmę ze sobą busolę.

- Przede wszystkim nie zapomnij paszportu, bo urzędnicy graniczni

w Snogrodzie nikogo nie wpuszczają bez paszportu, wizowanego przez
ambasadora lub przynajmniej konsula ciemnostańskiego - rzecze książę.

- Chyba żartujesz, mości książę, nie ma granic dla istot skrzydla-

tych! - rzeknę, pewny, że książę tylko żartem wspomniał o granicy.

- Nie myl się pan, są w Snogrodzie granice dobrze strzeżone, tak jak

i są Żydzi, ciągle tylko o kontrabandzie myślący.

- W jaki sposób można by otoczyć wyspę całą granicą, nieprzebytą

dla ptaka lub dla skrzydlatego człowieka?

- Na sześćset kroków od ziemi dosięgnie dobra strzelba i zabija, a

wyżej są na kilku wysokościach w atmosferze niezbyt  wysokiej księżyca
porozciągane  druty  elektryczne,  zabijające  iskrami  na  kilkaset  kroków
od siebie wszelkie żyjące stworzenie. Przy tym skrzydlate patrole czuwa-
ją wszędzie, a nocną  porą świecą owe druty jak zorza  północna, i świa-
tłem otaczają całą wyspę, tak że żadna istota nie przejdzie pod nimi,  nie
będąc dostrzeżoną.

- A w Jasnogrodzie są także granice?
- Są, ale tylko ziemskie dla bydła, które stamtąd często przychodzi z

zarazą,  i  dla  ludzi  nieskrzydlatych,  pozbawionych  u  nas  praw  oby-
watelskich za wykroczenia, a w tamtych krajach pozbawionych pojęcia o
godności  ludzkiej  za to, że  się  urodzili  w  niższym  stanie.

- A to widać u państwa i dobre i złe szczególnie wygórowało, i odbija

się jaskrawszymi barwami jak na ziemi- rzeknę do oświecającego mnie
księcia Neujabi.

- A skądże pan wiedzieć może, co się dzieje na ziemi? - spyta książę

z nadzwyczajną skwapliwością, spozierając na mnie ciekawie i uważnie
swymi czarnymi, nadzwyczaj pięknymi oczyma.

- Śniło mi się przez czas długi, żem żył na ziemi - odpowiedziałem

nie będąc wówczas pewnym, czy się mylę lub czy kłamię, bo pamięć moja

129

co do pochodzenia chwilami się przebudzała lubo w następnej chwili
znowu usypiała.

- Ach! Wystaw sobie kochany panie Nafirze, że i ja taki sen miałem,

i  to  przez  długi  czas,  kiedy  mnie  lekarze  skazali  na  sześciotygodniowy
pobyt na Wyspie Snu, który to czas przemarzyłem całkiem tylko o ziemi
i o mym pobycie na tej ogromnej planecie, której widzimy góry, morza,
jeziora, miasta, a nawet główniejsze rzeki gołym okiem jak na dłoni. Ale
posmak,  który  mi  został  po  tym  śnie,  nie  jest  przyjemny,  i  wcale  nie
odpowiada  okazałości  tego  rzęsistego  światła,  o  którym  mieszkańcy
Ciemnostanu żadnego nie mają wyobrażenia, a nas, Jasnogrodzian, tak
zachwyca. Wiesz co, panie Nafirze, w tych marzeniach i o tobie, nie zna-
nym mi do tej chwili, śnić mi się musiało, bo jest myśl, która mi dopiero
teraz  do  głowy  przyszła.  Czemuż  twoje  ukazanie  się  takie  na  mnie  wy-
warło  wrażenie?  Nadaremnie  śledzę  i  śledzę,  gdzie  ciebie  widzieć  mo-
głem,  gdzie  cię  spotkałem.  Urodziłeś  się  i  wychowałeś,  jak  mi  doktor
Gerwid  zaręcza,  w  mieście  odległym,  którego  nigdy  nie  zwiedzałem  i
któregoś  ty  nigdy  nie  opuszczał,  więc  skądże  się  czepił  obraz  twój  mej
duszy?  To  już  chyba  we  śnie  jakim,  a  nieraz  się  wyśni  nie  tylko  obraz
człowieka,  ale  także  cała  przygoda,  cała  historia,  zajście  jakie;  nawet
najnadzwyczajniejsze sytuacje często nas spotykają po raz pierwszy, ale
tak  przygotowanych,  jak  gdyby  się  wydarzyły  po  raz  drugi;  to  wszystko
gra  snów.

- Albo odgłos rzeczywistego życia, które się spędziło na jakim innym

planecie... - dodam pomimowolnie, prawie nie wiedząc, co mówię, idąc
za natchnieniem myśli wyrywającej się z duszy jak owe światełko błędne
na cmentarzach.

- Albo odgłos rzeczywistego życia, które się spędziło na jakim innym

planecie???... - powtórzy książę Neujabi jak człowiek budzący się ze snu,
ale jeszcze odurzony. Boże! Na nowy i również dedaliczny wprowadzasz
mnie pan tor myśli. A jednakże i ta myśl, zdaje się, nie po raz pierwszy
zapokutowała, czyli raczej odgłos znalazła w mej głowie. Pan jesteś ja-
kimś zagadkowym człowiekiem, wywierającym na mnie...

W tej chwili kazał mnie przywołać stary książę, i tym skrócił rozmo-

wę, która mnie zaczęła w jednej chwili i zachwycać, i w niepokój wpro-
wadzać.

13. Telegraf akustyczny

- Więc widziałeś wszystkie organa księcia jegomości, nawet mózg,

płuca, wątrobę? - spyta mnie nazajutrz doktor Gerwid.

- Nawet szpik kości, mój przyjacielu; lampka argandzka doskonale

się sprawiła w kamerze obskurze, w którą wsadziłem starego dostojnego
weterana; jestem tak dobrze obznajomiony z wewnętrznym jego skła-
dem, jak gdybym go macał rękoma.

- I jakże go znalazłeś? - spyta dalej Gerwid drżącym głosem.
- Choroby organicznej w żadnym organie nigdzie, a we wszystkich

osłabienie, brak siły żywotnej; roztworzenie górę bierze nad tworze-
niem, oto cała rzecz.

- Jak długo jego życie potrwać może, gdyby pozostał w tym stanie i

żadne dotychczas używane lub przeze mnie znane lekarstwa nie okazały
się skutecznymi?

- Miesięcy pięć, dni siedemnaście, godzin trzy i minut czterdzieści

dwie w najlepszym razie, gdyby coś nadzwyczajnego, nieprzewidzianego
nie zaszło - rzekłem zrobiwszy obrachunek na papierze z matematyczną
dokładnością.

- A do diabła! To krucho z nim, ja mu dłuższe rokowałem życie, ale

co znaczy moja wiedza w porównaniu z twoją? Ja jestem starym gratem,
nie mającym już ani zdrowego słuchu, ani wzroku, ani mocy myślenia.
Ach! Ty nam go wybawisz, tego dobroczyńcę kraju, który jedynie może
ci zapewnić świetną przyszłość na tym uroczym księżycu, tak ci miłym.

- Ba! Czymże tu zastąpić brak sił żywotnych, mój sędziwy przyja-

cielu? - rzeknę zakłopotany. - Dowiedziałem się przecież z waszych ksią-
żek,  że  już  od  odwiecznych  czasów  silili  się  lekarze  na  wynalezienie  ta-
kiego  środka.  Jeden  stary  król  nabyć  chciał  od  swej  pięknej,  świeżej  i
młodej Liagiba sił żywotnych, których mu brakło, i czegóż dokazał? Zabił
ją, a sam nie żył długo. Potem wymyślono płynne złoto na przedłużenie
życia;  ludzie  przepłacali  to  lekarstwo  na  wagę  diamentów  i  nie  zyskali
korzyści z niego. Jakiś książę starał się odżywiać w atmosferze, w której
się pociły młode i zdrowe panny jego kraju, i umarł na wściekliznę. Po-
tem używano transfuzji krwi z dzieci i młodych ludzi; zabito ich niemało,
i nie cieszono się dłuższym życiem. Zdaje się, że przyroda nie lubi, żeby
ją  zastępowano,  w  tak  ważnej  sprawie  jak  życie,  sztucznymi  środkami.
Walczyć z przyrodą o pierwszeństwo to strasznie

trudne zadanie!
- Ty możesz walczyć i z naturą, o człowiecze wyjątkowy! Który sam

131

jesteś  więcej  utworem  sztuki  jak  natury.  Posiadałbyś  tę  jędrność  rozu-
mu, gdybyś się nie był pozbył sztucznym środkiem wszystkich przykrych
wspomnień  tłoczących,  ścieśniających  i  gnębiących  twą  wiedzę?  Umia-
łem ci odjąć, lecz dodać nie umiem; pokaż się wyższym ode mnie twór-
czą wyobraźnią, tak jak już jesteś wyższym ode mnie bogactwem wiedzy.
Widzę  po  tobie,  że  już  w  twym  mózgu  roi  się  myśl  jakaś  ogromna  jak
tytan.

- Rzeczywiście, jest tam coś w tej głowie, co się rusza i rośnie, a nie

może wystrzelić w górę od razu, tak jak łodyga kwiatu aloesowego. Trze-
ba by mi chyba jakiegoś wzniecenia; to całomiesięczne więzienie w twej
turmie i to ciągłe połykanie twych książek uchem diablo mi stępiło siły
wyobraźni. Dalej, przypraw wyobraźni skrzydła, tak jak przyprawiłeś
ciału.

- To też to, że tego nie umiem, niech mnie piorun trzaśnie, mój do-

bry Nafirku! Skrzydła, przyznam ci się, byłyby ci wyrosły same z siebie w
tym  klimacie,  ja  tylko  przyśpieszyłem  ich  rozwój  tak  jak  można  przy-
śpieszyć rośniecie włosów. Wiesz co, podchmiel sobie tym dwustuletnim
nektarem,  to cię  może  wznieci.

- Nie chcę! Przez całe me życie nienawidziłem trunku; mnie trzeba

do wzniecenia czegoś innego, czegoś mniej materialnego, czegoś este-
tyczniejszego, uroczego, a co miłe uczucie wzbudza.

- Ach! Teraz wiem, czego ci potrzeba, mój dobry Nafirku; tobie

trzeba  widoku  młodej,  pięknej  kobiety!  Ach,  mój  przyjacielu!  o  środek
silny, potężny, ale niestety, częstokroć tak zbyt potężny, że starga nerwy
i  mózg  odurzy,  zamiast  go  wzniecić.  No,  ale  ty  musisz  mieć  doskonałe
siły pod wszystkimi względami, spróbujmy tego środka. Zaraz zatelegra-
fuję  po  osobę,  której  widok  przywróciłby  trupa  do  życia.

- A gdzież twój telegraf? Już mi mówiłeś o akustycznym telegrafie,

zdaje mi się, gdym był w kąpieli zapomnienia.

- Nie mylisz się. Moje telegrafy oto w tych czterech szafkach, obró-

conych na cztery strony świata. Przyrząd sam bardzo prosty: przez każ-
dą szafkę prowadzi dziura wskroś muru, jest i doskonała busola, wska-
zująca  kierunek,  jaki  chcę  nadać  głosowi,  i  pięć  piszczałek  z  kruszcu
topionego  ze  szkłem,  które  wymawiają  za  silnym  dmuchnięciem  tego
mieszka  po  jednej  z  pięciu  znanych  nam  samogłosek.  Wszystkie  słowa
można  wymówić  tymi  samogłoskami,  szykując  je  w  pewien  umówiony
porządek,  przedłużając  je  i  zatrzymując  się  z  chronometryczną  dokład-
nością. Teraz ustawiłem rurę, wskazującą dyrekcję do mego pałacyku w
Snogrodzie. Teraz wkładam w nią pięć piszczałek wymawiających: a, e, i,

132

o, u, i dmucham kolejno, rozumie się według umówionego programatu.

Dmuchał raz w tę, raz w ową piszczałkę, czasem po dwa i trzy razy w

jedną,  czasem  krótko,  to  znowu  dłużej,  z  przestankami  i  bez  przestan-
ków.  Wszystkie  te  piszczałki  wydawały  przejmujący,  cienki,  jakby  pro-
mienisty  pisk.

- Głos tworzy się dopiero na cyferblacie z pęcherza ryby drętwika,

na który pada u celu swej podróży, lecz nie dolatuje tak prędko jak świa-
tło lub iskra  elektryczna, temu już zaradzić nie  możemy,  mój Nafirku -
rzecze Gerwid, siadając obok swego cyferblatu i przybliżając  nowo  wy-
szłą  książkę  do  ucha.

Dopiero za dobry kwadrans doleciała odpowiedź i odmalowała się na

drętwikowym cyferblacie pięciu różnymi figurami geometrycznymi w
różnym porządku, raz krócej, raz dłużej przebywając na czułej tarczy.

- Za pół godziny puszcza się w podróż, za piętnaście godzin będzie

tutaj - krzyknie Gerwid, zacierając ręce i skrzydła.

-  Kto taki?
-  Ona!
-  Jaka ona?
-  Lawinia,  geniusz  księżyca.

14, Lawinia

Tej nocy wypiłem oddech Lawinii nawet z materaca, dotychczas sza-

nowanego.

Natychmiast uczułem w sobie nie tylko więcej serca, rozumu i duszy,

lecz nawet więcej geniuszu, który jest dzieckiem skupienia tych boskich
darów.

Myśl, nad której porodzeniem tak się siliłem, wystrzeliła we mnie nie

tylko jak łodyga kwiatu aloesowego, lecz jak wrzący na milę wysoki wo-
dotrysk.

- Wiem, co ci potrzeba, wielkorządco! - krzyknę uradowany. -

Tobie potrzeba promieni słońca zgęszczonych i zamienionych w płyn.
A ja je skupię, zgęszczę, skoncentruję, zamienię w płyn życia, zamknę
w diamentowym flakoniku i odżywię cię tym, czym Prometeusz nadał
życie kamiennemu posągowi.

Tej nocy nie mogłem się doczekać dnia, prosiłem Boga o jak najświet-

niejsze słońce, wylatywałem wysoko w powietrze nad obłoki, aby się

133

przeświadczyć o stanie pogody, w powietrzu śpiewałem, biłem hołubce i
wyskakiwałem najdziwaczniejsze antrsza

i piruety. O mało co nie zosta-

łem  wzięty  przez  skrzydlaty  patrol  do  kozy  jako  peilurbator,  pijak  czy
wariat;  szczęściem,  że  mnie  wachmistrz  dowodzący  patrolem  poznał
jako  gościa,  z  tak  nadzwyczajną  serdecznością  przyjętego  u  wielko-
rządcy.

antrsza (nieodm.), krok napowietrzny w tańcu.

Istotnie, nie posiadałem się z radości i nigdy świat nie przedstawiał

mi się w tak uroczych barwach jak wtenczas, kiedy miałem pewność, że
dokonam, czyli raczej kiedym dokonywał największego odkrycia, jakie
tylko śmiertelna istota mogła pomyśleć.

Czym jest pismo, proch, para, dagerotyp, chloroform, książka gadają-

ca,  woda  zapomnienia,  kwadratura  koła,  telegraf  akustyczny  i  bez-
przestanny  ruchawiec  w  porównaniu  ze  zgęszczeniem  i  uwięzieniem
promieni  słonecznych,  tego  pierwiastku  światła  i  życia?  Ja  dopiero
uwieńczę  wszystkie  pomniejsze  odkrycia  koroną  odkryć  i  będę  królem
wszystkich Koperników, Szwarców

, Wattów, Dagerów

, urzeczywistnię

śmiały pomysł Prometeusza, pokutujący w mitologii najstarożytniej-
szych ludów od wiecznych czasów!

Berthold Schwarz (ok. 1310-1384). alchemik niemiecki, wynalazca w dzie-

dzinie broni palnej; niesłusznie przypisywano mu wynalezienie prochu.

Louis Daguerre (1789-1851). francuski malarz, dekorator i współwynalazca

(wraz z J. N. Niepcem) pierwszej historycznie techniki fotograficznej, dageroty-
pii, w 1839 (oficjalna data).

Jakim sposobem dokonałem tego odkrycia? Długo o tym mówić i ca-

łej  tajemnicy  zdradzić  nie  chcę,  dla  niedowiarków  jednakże,  nie  chcą-
cych  wierzyć  w  możliwość  zgęszczania  i  uwięzienia  promieni  słonecz-
nych  powiem,  że  na  to  trzeba  słońca  na  zenicie,  soczewki  kryształowej
wypukło-wypukłej  wielkości  koła  młyńskiego,  dzwona  kryształowego
objętości beczki, grubości  dwóch cali, z dziurką włoskową wskroś prze-
bijającą  na  wierzchu,  wodorodu  i  tlenu  w  proporcji  potrzebnej  do  zro-
bienia wody, nareszcie flakonika diamentowego na przechowanie zgęsz-
czonych promieni. Wszystkiego mi dostarczyć kazał książę wielkorządca
za parę milionów  u  optyków  i chemików,  i fiat  vita,   cui vita!

Uniesieni zapałem opowiadania, wyprzedziliśmy o dwa tygodnie

czas, w którym się ziściły nasze nadzieje i oczekiwania najpiękniejszym

134

skutkiem, i zapomnieliśmy mówić o osobie, której wpływowi przypisać
winienem całą zasługę tego cudownego dzieła.

Mówię o Lawinii.
Lawinia przybyła w oczekiwaną chwilę ze swym bratem Icangim i z

licznym orszakiem na ogromnym wielorybie, którym kierowało przeszło
dwudziestu synów księżyca własnymi skrzydłami, żaglami, wiosłami i
śrubą Archimedesa, przyprawioną u tego olbrzymiego balonu z tyłu.

Nic nie wyrówna pyszności tego widoku.
Wieloryb świetniał w promieniach słońca jak złota ryba z karmazy-

nowymi skrzelami, płetwami i ogonem.

Spuścili się na płaski dach korpusu pałacowego, gdzie Gerwid, ja i

służba oczekiwaliśmy ich przybycia.

Spod purpurowego baldachimu Icangi sprowadził siostrę swoją zło-

conymi schodami na debarkader.

debarkader przystań towarowa lub

pasażerska

Kto kiedy w najmilszym śnie śmiał marzyć o czymś tak pięknym jak

Lawinia? Przypraw złote skrzydła najświetniejszemu kobiecemu utworo-
wi  egzaltowanej  wyobraźni  twojej,  a  jeszcze  to  będzie  tylko  skrzydlata
córka  ziemi  w  porównaniu  z  aniołem  zwanym  Lawinia.  Jej  wysoka  po-
stać  ubrana  w  niebieską  gazę,  spadającą  jak  obłok  głęboko  pod  nogi,
wdzięki  jej  twarzy,  nieporównana  gracja  jej  kibici,  barwa  włosów  i
skrzydeł,  wszystko  to  świetniało,  pachniało  i  śpiewało  harmonią  nie-
bieską  we wszystkich zmysłach moich  i takie sprawiło wrażenie na  mej
duszy,  żem  zadrżał,  zbladł  i  skrzydłami  podeprzeć  się  musiał  o  ziemię,
abym  nie upadł.

Podobnegoż wrażenia, zapewne przez odbicie, doznała Lawinia, ale

nie w tym stopniu, jednakowoż oprzeć się musiała o ramię brata swego,
bardzo przystojnego młodzieńca w myśliwskim stroju, z kordelasem
przy boku, który, także spojrzawszy na mnie, stanął jak wryty z oczami
wyłupionymi na mnie.

- Dzieci! Co to znaczy? Patrzycie na siebie jak na upiory. To mój

przyjaciel  Nafir,  o  którym  wam  telegrafowałem  niejednokrotnie.  A  to
moja siostrzenica Lawinia, to mój siostrzeniec Icangi. No, poznajcie się i
bądźcie dobrymi przyjaciółmi, bo szlachetniejszej istoty nie ma na całym
księżycu jak  pan  Nafir.

Icangi przystąpił do mnie i porwał mnie w swoje objęcia ściskając

ramionami i skrzydłami jak starego znajomego, i mnie się serdecznie

135

zrobiło w jego objęciach, ściskałem go jak dziecko, lubo tylko o pięć lat
ode mnie był młodszy. Jakaś promienista sympatia udzieliła się nawza-
jem sercom naszym. Pojąłem zaraz w tej chwili, że będziemy nieroz-
dzielnymi przyjaciółmi gotowymi zginąć jeden za drugiego.

Potem zbliżyła się Lawinia i rumieniąc się po uszy podała mi swą

rączkę, najmilsze bawidełko, jakie miałem w ręku. Jak się dziwnie smęt-
nie uśmiechała, patrząc mi badawczo, pół nieśmiało, a pół poufale, w
oczy!

- Wuju! Wuju! Patrz na pana Nafira i na Icangi: widziałeś w życiu

swoim coś podobniejszego? - rzecze Lawinia głosem, od którego przy-
pomnienia jeszcze w chwili śmierci dusza się rozraduje moja.

- Nie, nie widziałem - odpowie Gerwid - istotnie, tenże sam wzrost,

ta twarz, tenże sam wyraz twarzy, te oczy, włosy i skrzydła, tylko że pan
Icangi pucołowaty tak jak szlachcic wiejski, a pan Nafir ma twarz wyra-
zistszą, wyrobioną uczuciami i myślą tak jak uczony. Ależ to podobień-
stwo to dziwna gra natury!

- W tym jest coś więcej jak ślepa gra przyrody - powie Lawinia cicho

tajemniczym głosem jak gdyby do siebie mówiła, a rączki swej nie wy-
dziera z mej dłoni, ani też nie spuszcza oka z mej twarzy.

- Cóż ty mówisz, Lawinio! Na miłość Pana Boga! To jest traf, nic

więcej, przecież się to nieraz wydarza, takie w oczy bijące podobieństwo.

- Musi w tym być coś jeszcze innego: ja to czuję tutaj wyraźnie, a

tam jakoś głucho, chaotycznie - rzecze Lawinia, wskazując naprzód na
swe serce, a potem na swe świetne czoło.

Wtem zagrzmiała wojskowa muzyka, może tylko sto kroków nad na-

mi.

Defiluje w powietrzu pułk gwardii, którym dowodzi książę Neujabi w

szklistym szyszaku, w błyszczącej zbroi. Sam Mars nie wyglądał nigdy
tak świetnie. Lawinia spojrzała w górę, wypuściła mą rękę ze swojej i
zadrżała.

Książę Neujabi salutował orężem!!

15. Smętarz

Lawinii drżały skrzydła ze wzruszenia zupełnie jak kuropatewce, nad

którą jastrząb buja w powietrzu, a młody Icangi klasnął z radości w ręce
i poleciał jak sowizdrzał za zbrojnym hufcem.

- Strasznie jeszcze pstro w głowie u tego Icangi - rzecze Gerwid. - Za

136

długo przebywał w Snogrodzie. Jak można się zachwycać do tego stop-
nia ludem zbrojnym?

Niebawem przyleciał Icangi, który na górze Marsowej widział się z

księciem Neujabim, i nie mógł się nachwalić jego grzeczności i dobrej
miny.

Lawinia z zajęciem słuchała, co opowiadał Icangi, lubo udawała po-

grążoną ze mną w rozmowie i że wcale nie uważa na jego słowa.

Wszystko to nie bardzo rozkoszne myśli we mnie wzbudzało; uczu-

łem żądło zazdrości głęboko w mym sercu. Ach! Tak nikczemna na-
miętność znalazła nawet do serca mieszkańców księżyca drogę.

- Nafirze! Zlituj się, wyglądasz jak człowiek tracący odwagę, to nie

przyciągnie ci serca kobiety - szepcze mi do ucha doktor Gerwid.

Uznałem mądrość uwagi Gerwida i, zaczerpnąwszy odwagi z głębi

mej duszy, wystąpiłem do walki z obrazem księcia Neujabi, który, zdaje
się, już się zagnieździł w sercu Lawinii, przedziwnie pięknej, uroczej jak
samo bóstwo miłości.

Przy obiedzie Gerwid nasunął mi sposobność błyszczenia mym dow-

cipem i mymi  wiadomościami. Lawinia, zrazu roztargniona, zaczęła się
na  mnie  spoglądać  coraz  ciekawszym  okiem  jak  na  jakieś  wyższe  jeste-
stwo, i nareszcie całkiem zajęta rozmową, zleciała ze mną z sali jadalnej,
pod szpalery ogrodu  i  tam  się  przechadzała aż do  późnego wieczora.

Dopiero wówczas spostrzegliśmy, że jeden z licznych małych wulka-

nów otaczających miasto na odległość dwu- czy trzymilową wyziewał
ogień wysoko w niebo i głębokim, jakby tłumionym łoskotem roztrącał
powietrze.

Wzbiliśmy się z Lawinia wysoko pod obłoki, aby rozeznać, który to

wulkan tak się rozognił.

Był to właśnie wulkan, służący naszemu miastu za smętarz, i ster-

czący wśród głębokiego jeziora, zwanego Martwym, dlatego że żadnej
ryby, ani tez żadnego śladu jakiegokolwiek żyjątka w nim dotychczas nie
odkryto.

Tu nie chowają zmarłych w łonie ziemi, lecz ich wrzucają do krateru

w workach z materii palnej, mniej więcej kosztownej, i z ciężarem do
nóg przytwierdzonym.

Nieboszczyk zstępuje z wysoka w otchłań zawsze się tlejącą, przy od-

głosie muzyki jeśli jest bogaty, i z szybkością kuli spadającej z zenitu.

Ognie krateru dokonywają dzieła zniszczenia, a popioły wyrzucone

wybuchami jego toną w ciągle burzących się falach jeziora bez śladu,

137

tworząc tylko w głębiach pokłady soli wapiennych, potasowych i so-
dowych.

Był to widok nad wszystkie opisy wspaniały: purpurowy ogień krate-

ru odbijał się milionowymi łunami w zburzonych bałwanach, na których
strzaskałby się w tej chwili najmocniejszy okręt, nawet gdyby był ze stali
ukuty.

Wielkie mnóstwo mieszkańców miasta i okolic krążyło około krateru

ponad  jeziorem,  modląc  się  za  dusze  zmarłych,  których  popioły  w  tej
chwili  spadały  w  wody  Martwego  jeziora.  Lawinia  pogrążona  w  smut-
nych myślach, wsparta na moim ramieniu i utrzymując się wolnym ru-
chem skrzydeł prawie na jednym punkcie atmosfery, opowiadała mi, że
przed  laty  pięciu  jej  ojciec,  przed  trzema  zaś  jej  matka,  znaleźli  grób  w
ciągle palącym  się  wnętrzu  tego  wulkanu.

- Umarli przedwcześnie - mówiła Lawinia - i zostawili nas siero-

tami,  mnie  i  brata  Icangi,  wychowanych  raczej  pieszczotliwie  jak  sta-
rannie,  wielkim  kosztem,  ale  tylko  na  ludzi  bawić  się  lubiących,  a  do
niczego  dzielnego  niezdolnych.  Majątku  nam  nie  zostawili  prawie  żad-
nego; jakież to szczęście, że w wujaszku, który się tymczasem zbogacił i
pozostał starym  kawalerem, znaleźliśmy tak dobrego  i hojnego opieku-
na.  Wujaszek  przecież  swymi  namowami  tyle  dokazał,  że  ja  przynaj-
mniej w muzyce szczerze się kształciłam i że mój brat wziął się do nauki
gospodarstwa  ziemskiego  z  ochotą  i  wytrwał  w  niej  przez  lat  kilka,  ale
któż  potrafi  dzieciom  w  naszym  wieku  zastąpić  rodziców?  Któż  zdoła
wyrugować z naszej pamięci ich obraz w chwili, gdy się żegnali z nami,
polecając  swą  duszę  Bogu?  Biedni  rodzice!  Oni  tak  szczerze  pragnęli
pozostać z nami, i wcale nie tęsknili do innego życia, tak jak ja tęskniłam
do  nich  po  ich  śmierci.  Och!  Długo  tęskniłam  i  chwilami  nawet  teraz
tęsknię,  kiedy  jestem  smutna,  a  ziemia  w  całej  majestatycznej  pełni
wznosi  się  na  firmament.

Potem spojrzawszy w ogromną okazałą tarczę ziemi, rzekła:
- Ach, jakże szczęśliwi muszą być mieszkańcy tej pysznej planety,

ukazującej się zdumiałym oczom mieszkańców księżyca w tak świetnych
barwach i kształtach! O, tam ludzie muszą być nieskończenie szczęśliwsi
od nas, nieprawdaż, dobry panie Nafirze? Ty najlepiej o tym wiedzieć
musisz?

- Skądżeż ja mam wiedzieć, o miła Lawinio, co się dzieje na ziemi? -

zapytałem zdziwiony tym zagadnieniem Lawinii.

- Wujaszek utrzymuje, że ty jesteś najmędrszym i najuczeńszym

człowiekiem na księżycu, i że wiesz daleko więcej od niego samego,

138

który przecież dotychczas uchodził za pierwszego uczonego w całym
Jasnogrodzie.

- Istotnie, za takiego mnie wystawia doktor Gerwid w swej dobroci i

chęci zrobienia mi sławy, lecz nie poczuwam się do zasług odpowiednich
tej sławie. To wiem, że są na ziemi mieszkańcy obdarzeni rozumem i
wolą, lecz z ich dzieł sterczących na ziemi i bujających po wodach wno-
szę, że mieszkańcy ziemi nie mają skrzydeł.

- Więc bujają po powietrzu bez skrzydeł, tym lepiej, te skrzydła cza-

sami bardzo niewygodne, dlatego najwięcej, że są pozbawione czucia.
Już razy kilka oparzyłam sobie i pogniotłam skrzydła, nieraz mi też za-
wadzają w tańcu w salonie.

- Ludzie na ziemi wcale nie bujają w powietrzu, chyba za pomocą

balonu, którym, jak się zdaje, jeszcze nie umieją kierować.

- Więc jakże się przenoszą z miejsca na miejsce, to chyba jak głos

wibracjami powietrza?

- Przenoszą się piechotą, końmi i za pomocą pary po ziemi i po wo-

dzie, i wcale nie podróżują po powietrzu tak jak my, szczęśliwsi od nich
mieszkańcy księżyca.

- Musisz się mylić, kochany Nafirze. Istoty rozumne, mieszkające na

ziemi, o tyle muszą być szczęśliwsze od nas, o ile ziemia jest piękniejszą
od księżyca;  i ja po  mej śmierci chcę  być przeniesiona na ziemię,  gdzie
niezawodnie znajdę ojca i matkę, bo czemuż bym tęskniła do ziemi, gdy-
by ich duszy tam nie było? A czemuż by oni po tak cnotliwym życiu mieli
zejść  na  padół  nieszczęśliwszy  od  naszego?  Nie,  panie  Nafirze,  ziemia
jest  doskonalsza  od  księżyca  i  ludzie  tam  nie  potrzebują  skrzydeł  do
przenoszenia  się  z  miejsca  na  miejsce;  tylko  mkną  siłą  woli  swojej  jak
głos po przestrzeni. Ach, patrz Nafirze na tę piękną ziemię, która teraz w
całym majestacie buja na firmamencie i swym blaskiem zaciemnia ogień
tego  wulkanu.  Och,  tam  ludzie  szczęśliwsi!  Może  stamtąd  mój  ojciec  i
matka  patrzą  w  tej  chwili  na  swój  grób,  i  mnie  tu  widzą  płaczącą  nad
nim.  Och,  niezawodnie!  Bo  tam  daleko  lepsze  od  naszych  muszą  mieć
teleskopy,  wszystko  tam  doskonalsze  i  piękniejsze.

Łzy żalu i tęsknoty spadały z oczu Lawinii w wody Martwego jeziora.

Widząc ją w tak uroczystym usposobieniu, nie miałem odwagi parali-
żować jej wyobraźni, wzniesionej do tak szczytnego egzaltu.

- Chciałabym widzieć przystojnego mężczyznę, mieszkańca ziemi,

musi  być  pięknym  jak  Bóg  -  doda  Lawinia,  podając  mi  ręce,  bo  już  jej
skrzydła słabnąć zaczęły do tego stopnia, żeśmy wrócić musieli na ląd  i
odpocząć  na  kopule panteonu jasnogrodzkiego.

139

Lawinia wsparła głowę na ramieniu moim i znękana uczuciami dnia

tego, usnęła. Jest ze mną jak siostra z bratem, a znamy się dopiero od
dnia dzisiejszego!

Ach, cóż to za cudny wdzięk niewinności w tej twarzy błyszczącej ro-

zumem, w tym czole jaśniejącym roztropnością!

Lawinio! Czymże się różnisz od aniołów?
Niczym!

16. Wynalazki

Raz nam tu wiatr zawiał aż na księżyc ułamek z jakiejś gazety na zie-

mi drukowanej, a doktor Gerwid, który,  jak się zdaje,  zna wszystkie ję-
zyki i umie czytać wszystkie pisma, następujące na tym świstku wyczytał
zdania  o  wynalazkach,   którymi   się   obecnie  chlubi   ziemia:

„Igła magnesowa odkryła nam nowe dla nas światy i dała znowu po-

czątek  rozlicznym  wynalazkom  i  sama  stanowi  epokę  ważnych  odkryć,
jakie za jej pośrednictwem dokonane zostały. Później sztuka drukarska i
sztuka strzelnicza jak meteory jakie świecą pośród tysiąca innych wyna-
lazków swoją ważnością i bogactwem następstw, jakie sobą wywołały, a
do czegóż nas nie doprowadzą postępy aeronautyki, które zawdzięczamy
Gawarniemu;  jeśli  do  niej  zastosujemy  najnowszy  i  najważniejszy  ze
wszystkich wynalazków tu  u nas w Warszawie dokonany,  machinę nie-
ustającego  ruchu,  wynalezioną  przez  Adolfa  Hofmana,  stolarza  z  Wło-
cławka.

Druga mianowicie połowa upłynionego stulecia i początek naszego

wieku  tak  obfity  był  w  wynalazki,  iż  prądem  swoim  uniósł  nas  aż  do
granic nowej ery, do której wrota otwarła nam para, koleje żelazne, stat-
ki parowe  i  maszyny  parowe, które w ogólności wstrząsnęły do  posad i
na nową wprowadziły drogę fabryki i wszelkie dotychczasowe rękodziel-
nie  i  rzemiosła.  Badania  w  dziedzinie  chemii  poczynione  naprowadziły
na odkrycie oświetlania gazem i na wynalezienie dagerotypów i fotogra-
fii. Chemia wskazała sposób wyrabiania słodkiego cukru z głupich bura-
ków,  piorunowej substancji z łagodnej  bawełny, a dobroczynnego chlo-
roformu  z  podłej  wódki  kartoflanej.

Wynalazki w dziedzinie maszyn poczynione doszły do zadziwiającego

stopnia doskonałości i przemysłu. Dosyć przytoczyć tutaj maszyny pa-
rowe do przędzenia i wyrobu wełny, do bicia monet, maszyny dru-
karskie, które w jednym swym końcu przyjmując arkusz białego papieru,

140

w drugim końcu oddają go po obu stronach oddrukowanym z szybkością
zastępującą cztery inne w tym celu maszyny. Chronometry, tak ważne w
morskich podróżach, dzisiaj z taką wykonywane są ścisłością, iż po od-
byciu  dwóch  podróży  naokoło  świata  zaledwie  o  1/3  część  sekundy  nie
zgadzają się. Zegarek, nie zajmujący więcej nad jeden rubel przestrzeni,
wskazuje  z  niesłychaną  dokładnością  i  wybija  godziny  i  kwadranse,
wskazuje sekundy i tercje oraz daty z kompensacjami na zmianę tempe-
ratury,  ubezpieczone od  następstw  uderzenia.

Optyka wprowadziła rozliczne także wynalazki, wskazała udoskona-

lenie  szkieł  achromatycznych,  teleskopów,  mikroskopów,  oftalmosko-
pów i tym podobnych narzędzi, którymi dojrzeć można aż do księżyca i
przekonać się,  że  na  nim  są  góry,  morza  i  lasy.

Fizyka także niemało w ostatnich czasach przysłużyła się swymi od-

kryciami  i  wynalazkami.  Tu  należy  latarnia  bezpieczeństwa  Davego,
odkrycia Bisteda i Faradaya poczynione w dziedzinie magnetyzmu, elek-
tryczności  i  galwanizmu,  i  zastosowane  nie  tylko  do  medycyny,  ale  na-
wet  do  chirurgii   przez  galwanokaustykę.

Wynaleziony i udowodniony przez tych mężów prąd galwaniczny stał

się  źródłem,  z  którego  wytrysnęła  niezliczona  ilość  innych  odkryć.
Oświeciły  one  wiele  nie  zbadanych  dotąd  fenomenów,  umysł  człowieka
niby  z.  dzieciństwa  prowadząc  do  coraz  wyższego  i  dojrzalszego  swego
rozwoju,  i  grożą  już  dzisiaj  obaleniem  siły  pary,  zastąpić  ją  mając  na-
dzieję  tym  galwanicznym  prądem.  Telegrafia  elektryczna  zniszczyła
przeszkodę przestrzeni i czasu, a aerostatyka, pracując nad udoskonale-
niem  powietrznej  żeglugi,  dopełni  może  wkrótce  oddania  nam  w  ręce
tego  wszechwładztwa  nad  przyrodą,  które  się  człowiekowi  z  wyroków
Stwórcy  należy.

Wkrótce człowiek-ptak zaleci na księżyc i zrobi sobie z niego swą ko-

lonię, potem wtargnie na słońce, obetnie mu promienie i sprzedawać
będzie jak tyczki do chmielu na rynku starego miasta.”

* * *

Tyle jest słów gazety, która, jak się zdaje, jest rodzajem Ewangelii u

biednych mieszkańców ziemi.

Otóż w ten sposób rozumują ludzie pełzający po ziemi! Daleko

skromniejsi  są  skrzydlaci  mieszkańcy  księżyca,  którzy  używają  dobro-
dziejstwa  telegrafów  akustycznych,  książek  gadających,  zegarów  odpo-
wiadających  na  pytania,  maszyn  w ciągłym  ruchu pozostających bez

141

pomocy pary i elektryczności, i stu innych nie znanych im rzeczy, uła-
twiających nam wygody życia, naukę i postęp wszechstronny.

Nie! Żaden mieszkaniec księżyca jeszcze nie śmiał powiedzieć, że

wszechwładztwo nad przyrodą należy się człowiekowi z wyroków Stwór-
cy, i że wkrótce śmiertelny, a nawet nieskrzydlaty syn natury osiągnie
cel swoich życzeń, owładnie swą matkę i panować nad przyrodą będzie
ten, nad którym panuje tutaj awanturnik, tam kobieta, ówdzie człowiek
niewidomy, a gdzie indziej jeszcze pijanica.

Ludzie na ziemi strasznie zarozumiali, daleko skromniejsi ludzie na

księżycu; nie myślą wydzierać naturze berło, a jednakże więcej się zbli-
żyli  do  źródła  jej  tajemnic,  i  to  dzięki  mnie,  dzięki  mojemu  eliksirowi
długowieczności,  którego  wynalazek  nie  dokonał  się  wcale  przy-
padkowym sposobem, lecz był owocem głębokich badań i bystrych spo-
strzeżeń  rozległej  nauki  i  genialnych  pomysłów.

Tak jest, i moje odkrycie było zamierzone, umyślne i nikt przede mną

nie zgęścił za pomocą optyki i chemicznego powinowactwa promieni
słonecznych w krople ani nawet o tym nie pomyślał.

Długowieczność zawarta w diamentowym flakoniku jest u mnie w

kieszonce na piersiach! Na kolana przede mną, o ludzie, którym potrze-
ba kilka lat więcej życia dla pogodzenia się z Bogiem lub dla dokonania
jakiego chwalebnego czynu!! Ja wam je przedam bezpłatnie, a wam,
którzy żyjecie dla zemsty, dla dumy lub tylko dla osobistej rozkoszy nie
dam ani kropli, nawet za milion!

Lachesis! O miła Parko, która przędziesz wątek życia śmiertelnych

istot, uznaj mnie za brata, urośnie ci pod rękoma kądziel. O Klotos! Gdy
miłych mi ludzi los w twych palcach trzymać będziesz! Mniej łez wyleje-
cie,  o  dobre  Parki,  od  tej  chwili  nad  krótkością  zasobów  życia  lubych
wam  istot. Lecz jakże  by wam tu przesłać nowinę tego odkrycia? Na to
nie wystarczy telegraf akustyczny doktora Gerwida. I jak będziecie zdzi-
wione,  kiedy  naraz,  za  chwilę,  ujrzycie  nić  życia  księcia  Wadwisa  moc-
niejszą  i  dłuższą!  Komuż  to  przypiszecie?  Samemu  Zeusowi,  czy  jego
wnukowi  Asklepiosowi?  Och  nie!  To  mnie  się  należy  ta  zasługa,  mnie
jednemu, śmiertelnikowi, który tego daru nie nadużyje nawet dla siebie
samego, gdyby  życie jego  nie  miało wartości  dla świata i dla Boga.

17. Kuracja

Więcej na skrzydłach tych myśli jak na moich własnych piórach

puszczam się nocną porą z mą zdobyczą ku zamkowi gubernatora, znaj-
duję jego prywatne okno otwarte i wciskam się przez nie do sypialni
księcia, nie zważając na qui vit! szyldwacha.

- Doktorze! - rzecze na łożu leżący książę. - Na miłość Pana Boga!

Wkradasz się do mnie jak...

- Kończ mości książę dostojną myśl twoją, tak jest! Wdzieram się do

ciebie  jak  złodziej,  bo  nim  jestem,  okradłem  słońce  z  kilku  promieni,
które  do  niego  już  nigdy  nie  wrócą,  jaśnie  oświeconemu  losowi  twemu
zadałem  kłamstwo,  a  pannie  Atropas,  gotującej  się  przerżnąć  nić  miło-
siernego życia twego, wytrąciłem nożyce z ręki. Mości książę! Uznaj we
mnie Prometeusza nie nagiego, do skały przykutego z sępem na wątro-
bie,  jak  go  przedstawiają  malarze,  lecz  Prometeusza  dziewiętnastego
wieku,  we  fraku  i  kłaku,  w  czarnych  okolicznościach

i lakierowanych

butach, z okularami i skrzydłami...

okoliczności - spodnie.

- Masz tam tedy! - krzyknie wielki pan. - Jestem, niech mnie diabli

porwą, pacjentem wariata...

- Uspokój się, mości książę, przebacz, że zapału mego hamować nie

umiałem w twej jaśnie oświeconej obecności, lecz inny na moim miejscu
byłby  istotnie  oszalał  wiedząc,  iż  trzyma  w  swej  kieszeni  rękojmię  dłu-
gowieczności męża tak potrzebnego krajowi i całej ludzkości. Oto, ksią-
żę,  moje  promienie  ożywczego  słońca,  nie  pokazuję  ci  ich  w  kształcie
pochodni lub lontu, lecz, jak widzisz, oto w płynie, zawarte w flakoniku;
jedną kroplą tej cieczy wzmacniam ci puls, oswobadzam oddech, z głowy
zdejmuję  ciężar,  z  serca  troski  i  nadaję  ciału  całemu  sen  ożywczy,  po
którym się uczujesz za godzin osiem o tyleż lat młodszym człowiekiem.
No,  dowierzasz  mi,  książę?

- Pierwszą próbę na mnie chcesz zrobić, doktorze - rzecze truchlejąc

książę.

- Pierwsza próba szczytnego wynalazku niech się odbędzie na twym

szlachetnym  zdrowiu.  Zanadto  jestem  pewny  skuteczności  mego  lekar-
stwa,  stanowiącego  erę  w  dziejach  świata.  Zresztą  jedna  kropla  żadnej
substancji  szkodzić ci  nie  może.

- Ach, ba! Kwasu pruskiego jedna kropla zabija - zarzuci książę.

143

- Kwas pruski robi się z padliny, a mój eliksir życia z promieni słoń-

ca, mój książę, jaki początek, taki i koniec. Eliksir życia właśnie jest je-
dynym, dotychczas na próżno szukanym antydotem kwasu pruskiego.

- Gotóweś mi wszczepić kawałek słońca w żołądek twymi promie-

nistymi kroplami i zrobić mnie prawdziwą światłością, będę świecić jak
świętojański robaczek, jak latarnik lub jak stróż nocny, noszący latarkę
na brzuchu. Ale wiesz co? Doskonała myśl, każę strąbić wszystkich stró-
żów nocnych stolicy przed mój pałac i zadasz im po kropli twego słońca,
może to nas doprowadzi do oszczędzenia świec dla straży nocnej.

- Wolne żarty jaśnie oświeconemu panu, ale za nic w świecie nie bę-

dę profanować eliksiru życia na taki cel. Od ciebie chcę zacząć, mój ksią-
żę, i tak jestem pewny skutku, że się ofiaruję pozostać jako zakładnik tu
przy tobie i spędzić w tym samym pokoju resztę nocy aż do twego prze-
budzenia i odmłodzenia.

- Pod takim warunkiem zgadzam się na wszystko, ale nie weźmiesz

mi za złe, że obstawię wszystkie drzwi, okna i kominy szyldwachami, i że
strzelać każę do każdego, który by drzwiami, oknem lub kominem chciał
wylecieć z tej sypialni.

- Nawet i wentylatory, i rurki od wody i gazu każ obstawić szyld-

wachami, mój książę; nie obawiam się żadnego zawodu i chętnie tu zo-
stanę czuwając nad twym dostojnym snem i jaśnie oświeconymi marze-
niami waszej światłości.

Przyjął nareszcie jeszcze po kilku nowych ceregielach jedną kroplę

eliksiru długowieczności, uczuł się nadzwyczaj pokrzepiony i usnął snem
sprawiedliwego, ja zaś, uszczęśliwiony tym dobrym skutkiem, nie spusz-
czałem oka z pulsometru, z pulsoskopu, z respirometru i z kilku innych
przyrządów, którymi lekarze na księżycu badają i mierzą objawy, wszel-
kie sprawy życia w chorym i zdrowym człowieku.

Wszystko w jak najlepszym, prawidłowym jak sobie życzyłem, odby-

wa się postępie. Usnąłem nareszcie sam i przebudzony zostałem przez
samego pacjenta, który odziany w wice-mundur stał przede mną wypro-
stowany i serdecznie mnie uściskał, gdy się równymi nogami zerwałem z
kanapy.

- Experimentum factum - zawoła silnym głosem książę Wadwis. -

Poznajesz mnie, lekarzu? Bo ja to sam siebie zaledwie poznać mogę i od
dawna nie czułem się tak rzeźwy.

Nawet buty z ostrogami przywdział stary żołnierz, buty z ostrogami, do

których tęsknił od tak dawna jak kania do deszczu lub rekonwalescentka

144

do czepka. Ostrogi brzękiem swoim przypominają mu dawne czasy ry-
cerstwa i parad, i o nich zaraz pomyślał, gdy się uczuł silniejszy i zdrow-
szy. I ja od tej chwili pokochałem ostrogi jako najmilsze zwiastuny
szczęścia dla mnie.

18. Wdzięczność pacjenta

- A zatem: exegi monumentowi aere perennius, pomnik sobie po-

stawiłem nad spiżowy trwalszy, już o tym wątpić nie mogę, mości książę,
widząc  cię  dzisiaj  prześlicznym,  a  przypominając  sobie,  żeś  wczoraj,
przed  ośmiu  godzinami  jeszcze,  był  zgrzybiałym,  ledwie  się  ruszać  mo-
gącym i, po prostu powiedziawszy, prawie dogorywającym starcem. Tak
nagła  przemiana...

- Jest ona pod wszystkimi względami widoczna i jest twoim dzie-

łem, wcale o tym wątpić nie można - rzecze z niezwykłą żywością książę,
jeszcze mnie raz ściskając i unosząc z ziemi w górę jak piórko, a potem,
folgę dawszy serdecznym uczuciom swoim, doda:

- Exegisti monumentum aere perennius, nie ma co mówić, że cię

czeka nie jeden, ale tysiąc pomników, o tym żadnej wątpliwości być nie
może, ale i to pozostanie prawdą, że bis dat qui cito dat.

kto szybko daje, ten dwa razy daje

Mnie tłoczy ciężar wdzięczności tobie winnej, o świetny mój dokto-

rze, i to tym więcej, im lepiej sobie przypominam, z jaką niewiarą przy-
stępowałem  do  użycia  twego  cudownego  środka.  Chciałbym  ci  natych-
miast,  idąc  bez  żadnej  przewłoki  za  popędem  mego  serca,  okazać
wdzięczność moją, i to w sposób tobie najmilszy. Wiesz, że moja potęga
jest wielka, bo sam monarcha tyle we mnie pokłada zaufania, że na czas
pobytu  swego  u  wód  mineralnych  żadnemu  z  swych  najdostojniejszych
krewnych,  lecz  mnie,  żołnierzowi,  który  tylko  waleczności  winien  swe
wywyższenie,  powierzył  rządy  stolicy  i  kraju.  Więc  czegóż  pragniesz?
Może pieniędzy? Mogę ci zaforszusować

pół miliona na rachunek mi-

lionów, którymi cię niezawodnie najjaśniejszy pan obdarzy za twe wiel-
kie odkrycie.

zaforszusować - zapłacić awansem

Pragniesz może honorów? Mogę ci udzielić niższe stopnie aż do ko-

mandorskiego Orderu Szmaragdowej Jaszczurki, postanowionego dla
mężów, którzy oddali usługi naukom przyrodzonym, i zarazem Orderu
Węża Brylantowego, postanowionego na uczczenie usług oddanych me-
dycynie. Jestem pewien, że sam monarcha wręczy ci potem wielkie

145

ozdoby tych dwóch orderów, a może postanowi z powodu twego odkry-
cia  order  Prometeusza  prosząc,  abyś  ty,  Nafirze,  raczył  sprawować  do-
stojeństwo wielkiego mistrza tego orderu i przyjął w grono jego kawale-
rów, a twych podkomendnych, samego najjaśniejszego pana. Cha! Cha!
Mój przyjacielu Nafirze, z którym pragnę być od tej chwili ty a ty, tak jak
z  najrodzeńszym  bratem,  ha,  mój  przyjacielu!  Jakież  ciebie  oczekują
zaszczyty w tym królestwie i na całym księżycu! Och, kochany przyjacie-
lu  i  życiodawco,  nie  minie  cię  nagroda  godna  tak  wielkiego,  rozumowi
ludzkiemu taką chlubę  robiącego  wynalazku.

- Mój dobry książę - rzeknę na to, już cokolwiek spoufalony - nie

mówmy w tych uroczystych chwilach  przyjacielskiego  uniesienia o żad-
nych nagrodach, którymi monarchowie wynagradzają zasługi uczonych.
Moja prawdziwa, najlepsza nagroda jest tutaj w sumieniu, tutaj w sercu,
tej mi nie jest w stanie ani nadać, ani wyrwać żaden monarcha. Racz się
zatem, o wielkorządco, jeszcze wstrzymać z obkładaniem mnie orderami
Jaszczurki, Węża i Prometeusza, i nie budź śpiącej jeszcze a straszliwej
zawiści  synów  Eskulapa  nie  cierpiącej  wszystkiego,  co  zanadto  świeci.
Używaj,  książę,  w  spokojności  rozkoszy  powracającego  ci  zdrowia.  Ależ
mnie dziwi niezmiernie, dostojny mój przyjacielu, że tu nie ma książęcia
Neujabi? Że syn nie cieszy się widokiem ojca, co tak nagle wrócił do sił  i
zdrowia.

- To dalibóg prawda, gdzież jest książę Neujabi? - spyta wielko-

rządca, zadzwoniwszy na kamerdynera.

- Odbywa przegląd swego pułku - odpowie kamerdyner.
- Cóż u kaduka! - krzyknie książę Wadis. - Od tygodnia codziennie

bawi się rewiami, jak gdybyśmy byli bardzo bliscy wojny z sąsiadami, a
wprzód przez rok cały ani razu nie widział pułku w komplecie i czas tra-
wił na muzyce i malarstwie. A gdzież się odbywa przegląd?

- Przed obserwatorium rzeczywistego radcy zdrowia Gerwida, gdzie

się od tygodnia zwykle odbywa, czasami nawet dwa razy - odpowie adiu-
tant księcia, który tymczasem przybiegł.

- Jest w tym coś, do miliona diabłów, że Neujabi wybiera takie miej-

sca na swoje parady, pobudki i capstrzyki - rzecze do siebie wielkorząd-
ca, kazawszy odejść adiutantowi i kamerdynerowi.

- Och, jest w tym coś, mój dostojny pacjencie i panie - rzeknę płacz-

liwym głosem i szlochając dodam: - książę Neujabi bałamuci mi ideał
tymi paradami, przeglądami z ogniem i bez ognia, tymi pobudkami i

146

capstrzykami, które żołnierza bardzo męczą i drą mu mundur, bo
wszystko to się odbywa w najparadniejszych sukniach, w hełmach i pan-
cerzach. Otóż tymi rycerskimi sposobami waleczny książę Neujabi usiłu-
je się wkraść w serce Lawinii i mnie z niego wyrzucić.

- Bałamuci ci ideał, mój biedny doktorze, wtenczas, kiedy ty pracu-

jesz tak mozolnie nad przywróceniem jego ojcu zdrowiał To niegodne!
Każę go natychmiast aresztować na czele pułku i w oczach pięknej pan-
ny Lawinii.

- Mości książę, aby nie to! Zgubiłbyś mnie na wieki, a jego wzniósł-

byś do potęgi męczennika, otoczyłbyś go wszystkimi urokami prześlado-
wanej cnoty. Nie, panie, nie aresztuj księcia, ale  jeśli ci miłe szczęście i
życie  twego  całkiem  ci  oddanego  lekarza,  to  usuń  stąd  na  czas  niejaki
pod  jakim  pozorem  twego  syna,  bo  inaczej  Lawinia,  dla  mnie  przezna-
czona przez samego wuja Gerwida, zachwyci się nim na zabój, a przecież
sam  dostojny  książę  nigdy  nie  zezwoliłby,  żeby  jego  syn  ożenił  się  z
panną  nie posiadającą  historycznego  nazwiska.

- Za nic w świecie, chociaż mówią, że panna Lawinia tak jest cudnie

piękną,  że  już  z  powodu  swej  piękności  uchodzić  może  za  historyczną
osobę.  Muszę  ja  to  sprawdzić,  może  jeszcze  dzisiaj,  bo  jakoś  czuję  się
dziarsko  na  siłach  i  zdaje  mi  się,  że  widok  ładnej,  miłej  kobiety  jakoś
dopomógłby  skuteczności  tych  kropli.  Co  zaś  do  księcia  Neujabi  i  jego
bałamuceń twego ideału, to ci powiem, doktorze, że dla niego już dawno
obmyśliłem partię, która nowego doda blasku naszemu rodowi: Neujabi
ma i musi się żenić z wdową po ogromnie bogatym królewskim księciu
Nicostawie, który wprawdzie jeszcze żyje ale już,  jak to mówią, z ostat-
niej  piszczałki  dmucha.  Otóż  najlepiej  będzie  usunąć  dobrodzieja  ze
sceny  i  posłać  go  gdzieś  niby  w  ważnej  misji  za  granicę,  najlepiej  do
Snogrodu  na  powitanie  wice-lamy,  który  tamże  zjechał  dla  objęcia  rzą-
dów.  Zaraz  telegrafuję  do  monarchy  mego  i  proszę,  żeby  syna  mojego
zaszczycono  misją  poniesienia  ukłonów  i  zapewnień  przyjaźni.  Bądź
spokojny,  mój  życiodawco,  nie  pozwolę  ci  krzywdy  wyrządzić;  ty  tym-
czasem zaraz po wyjeździe niebezpiecznego Neujabi przypuść szturm do
serca  pięknej  Lawinii  i  ożeń  się  jak  najprędzej,  jeszcze  nim  wróci;  uła-
twię ci nawet uzyskanie dyspensy od zapowiedzi. No cóż, doktorze, czyś
zadowolniony  ze  mnie?

- Więcej jak gdybyś mię książę był obsypał dziewięciu orderami

Prometeusza, Wężów Brylantowych i Szmaragdowej Jaszczurki.

Chciałem się rzucić na kolana, książę powstrzymał mnie i serdecznie

do piersi przycisnął.

147

19. Szarlatanizm

Dotrzymaliśmy sobie nawzajem słowa: książę Wadwis wyekspedio-

wał  syna  swego  z  ukłonami  do  Drzemniawy,  stolicy  państwa  snogrodz-
kiego,  ja  zaś  postawiłem  go  na  nogi,  ale  tak  doskonale,  że  wszystkie
obowiązki  jako  wielkorządca  i  głównie  komenderującego  korpusem
jenerała  mógł  objąć,  dzielnie  pełnić,  a  nawet  na  koniu  harcować  przed
jedynym  w  tych  okolicach  konsystującym  pułkiem  jazdy,  niewiele  bo-
wiem jej tu użyć można i tylko w razie wojny z Ciemnostanem jest nie-
zbędna dla pokrycia granicy  płaskiej  od strony  morza.

Sława moja rozeszła się odgłosem krociogębnym wszystkich telegra-

fów  akustycznych  po  całym  kraju  Galangów  i  po  całym  Jasnogrodzie.
Codziennie przybywało do mnie tak wielkie mnóstwo chorych, zwłaszcza
starców  z  odległych  okolic,  że  wszystkie  hotele  nimi  były  zapełnione  i
wkrótce  nawet  w  nich  zabrakło  miejsca.  Każdy  tu  chciał  żyć  dłużej,  a
nawet tacy, których życie nikomu na nic się nie zdało i owszem, jeszcze
innym  potrzebnym światu  ludziom zawadzało; Najwięcej garnęli się do
mnie rozkosznicy; ofiarowali mi złote góry za odżywiające krople utrzy-
mując,  że  ich  potrzebują  do  nawrócenia  się  i  przepędzenia  reszty  życia
w  skrusze  i  modłach.

Nie wszystkich można było odżywiać wzmacniającym nektarem: ta-

cy,  u  których  chorobliwe  przetworzenia  brały  w  organach  szlachetniej-
szych  górę  nad  zdrowie,  zamiast  korzyści  odnosili  tylko  szkodę  z
wzmocnienia  prądu  życia,  zresztą  wierny  zasadzie  mojej,  uroczyście
zaprzysiężonej  wobec  zawezwanego  na  pomoc  Boga,  nie  udzielałem
prawdziwego eliksiru życia rozpustnikom lub ludziom pędzącym życie w
gnuśności;  żadnemu  jednakże  z  powierzających  mi  się  pacjentów  nie
odmawiałem wyraźnie ani pomocy, ani lekarstw; każdego dobrze wyba-
dałem  pod  fizycznym  i  moralnym  względem,  który  tylko  do  mnie  się
uciekł  po  radę.  Jedni  otrzymywali  prawdziwe  krople  życia  nawet  bez-
płatnie,  jeśli  byli  ubogimi,  drudzy  otrzymywali  tylko  coś  kolorem  do
mego eliksiru podobnego, nawet za drogie pieniądze, które w tym razie
przeznaczałem  na  dobre  uczynki,  mianowicie  na  założenie  domu-
przytułku  dla  ubogich,  starych,  wysłużonych    i    ubogich,    młodych,  na-
dzieję  rokujących  lekarzy.

Takim sposobem, chcąc nie chcąc zapuściłem się w dotąd obrzydliwą

dla mnie drogę szarlatanerii i przekonałem się z wielką boleścią serca, że
najuczciwszy człowiek, gdy jest lekarzem i gdy wielkiej dostąpi wzię-
tości, musi dla dobra ogółu, sztuki swojej i swego własnego odstąpić
cokolwiek od miłej mu rzetelności. Z tej przyczyny nie potępiajmy tak

148

łatwo  dobrze  intencjonowanych  lekarzy  i  nie  bierzmy  za  złe  panu
Wurmsky, sławnemu lekarzowi w Drzemniawie, że w wyjątkowych oko-
licznościach leczy suchoty kwasem siarczanym, lodem i zimnymi kąpie-
lami, szkrofuły kąpielami z sublimatu, i że nudy fantastycznie bogatego
szlachcica  rozpędza  katedryzowaniem  stopniowym  à  la  major.  Melior
anceps  medicina  quam  nulla  medicina,  lepiej  niepewne  lekarstwo  jak
żadne,  mówi  sobie  w  najlepszej  wierze  doktor  Wurmsky,  a  że  kwasy  i
zimno  jeszcze  nie  zostały  użyte  przeciwko  suchotom,  a  że  lepiej  się
wprawiać  w  katedryzowanie  na  żyjącym  i  płacącym  szlachcicu  jak  na
szpitalnym trupie, więc czemuż nie próbować nowego lekarstwa przeciw
nieuleczonej  chorobie  i  bolesnej  operacji  przeciw  nudom  życia  bezuży-
tecznego?

Otóż i ja szarlatanizowałem, wprawdzie nie w tak wyraźny i zbyt ra-

żący sposób, lecz jednakże na stopę dość widzialną i martwiącą dla wła-
snego sumienia mojego, i jedynie tym się pocieszałem, że dobroczyn-
ność z mej szarlatanerii skorzysta.

20. Nie przyjęty podarunek

Jakim sposobem zmusiłem promienie słońca do zgęszczenia się w

płyn, tego nikomu nie wyjawiłem, nawet doktorowi Gerwidowi, zbyt
delikatnemu, aby mi się śmiał wypytywać o niego.

Umiejąc jednakże uczcić ciągle mi okazywaną przez kolegę mego

przyjaźń  i  potem  ze  względu  na  dobro  ludzkości,  która  powinna  była
korzystać z tak wielkiego odkrycia, spisałem jak najszczegółowiej tajem-
nicę  wyrobu  kropli  życia  i  opieczętowawszy  ją  w  dwanaście  kopert,  da-
rowałem Lawinii, robiąc ją legatorką sekretu w razie, gdybym miał zejść
nagle i   niespodziewanie  z  tego świata.

Ta darowizna odbyła się uroczyście w dziewiętnastą rocznicę urodzin

Lawini wobec wielu zgromadzonych na świetną ucztę osób, którą nawet
książę Wadwis, od pewnego czasu bardzo częsty gość doktora Gerwida,
raczył zaszczycić swą obecnością.

Lawinii stanęły łzy w pięknych oczach, tak była rozrzewniona tym

dowodem mego zaufania; po raz pierwszy w życiu nie umiała odpowie-
dzieć inaczej, ależ co mogło być wymowniejsze w tej chwili jak owe łzy
dziewicy, widzącej się depozytorką największego sekretu, jaki istniał na
świecie.

Stary Gerwid także łzy osuszał po kryjomu i raz na mnie spoglądając

149

okiem pełnym serdeczności, drugi raz ośmielając Lawinię do odpowiedzi
zdawał się oczekiwać, że ta uroczysta chwila zrodzi jeszcze inną, uro-
czystszą, stanowczą dla szczęścia mojego.

Lecz dziwna rzecz, Lawinia pozostała milcząca i dopiero przemówiła,

gdy książę wielkorządca do niej się zbliżył i coś szepnął w jej ucho.

Lawinia rzekła słabym, drżącym głosem:
- Panie doktorze, zacny nasz i świetny przyjacielu! Łzy, których uta-

ić nie  mogłam, a nie spodziewałam się  przelewać  w tym dniu dla mnie
uroczystym, są dowodem uczuć przejmujących mnie na ten dowód twe-
go  szacunku,  objawianego  w  tak  dostojnym  i  licznym  gronie  mnie,  zu-
pełnie nie przygotowanej na takie wzruszenie. Ja mam być depozytorką
tajemnicy  najważniejszego  odkrycia,  jakie  zostało  dokonane  może  od
stworzenia  świata?  Nie,  mój  przyjacielu,  na  to  moje  ręce  za  słabe,  nie
miałabym spokojności ani na chwilę mniemając, że jestem w posiadaniu
zdradzieckiej puszki Pandory. Powierz raczej tę tajemnicę całej ludzko-
ści,  żeby  wszystkie  istoty  na  księżycu  mieszkające  z  niej  korzystały,  i
sławiły cię jako istotę również szlachetną jak uczoną; lub jeśli się chcesz
utrzymać  przy  przywileju  tajemnicy,  to  ją  każ  zamknąć  w  granitowym
bloku,  którego  całości  strzec  będą  szyldwachy  samego  najjaśniejszego
pana.  Mnie  ciąży  ten  ogrom  odpowiedzialności  nawet  w  tej  chwili  w
mym słabym ręku i dopiero uschną łzy tak niespodzianie przelane,  gdy
go  nazad  przyjmiesz w  twe  dłonie.

Mówiąc to Lawinia uchwyciła mnie za ręce, szczerze je uściskała i

dopiero je puściła, gdy w nich utkwił sekret opieczętowany dwunastu
pieczątkami.

Nigdym tak bolesnego nie doznał wrażenia jak wtenczas, ani tak

przykrego zawodu.

- Więc pójdę za radą twoją, o szlachetna dziewico - rzeknę, zrywając

jedną po drugiej kopertę - i w tej uroczystej chwili, w tym szczęśliwym
domu, w którym ty oddychasz, o aniele piękności i rozumu, ogłoszę ca-
łemu światu tajemnicę długowieczności przeze mnie odgadniętą...

- Nalïrze, przebóg! Co robisz! - krzyknie Gerwid, wyrywając mi ż rąk

zapieczętowany  jeszcze  na  pół  tuzina  pieczątek  papier.  Król  ofiaruje  ci
dwa miliony złotych, wielką wstęgę Orderu Węża Brylantowego i Szma-
ragdowej Jaszczurki i posadę ministra zdrowia publicznego za tę tajem-
nicę, będziesz jednym z pierwszych dygnitarzy kraju! Ja tobie chowałem
tę  niespodziankę.

- Nie będę żadnym dygnitarzem, przyjacielu Gerwidzie, źle przystoją

150

dostojeństwa,  tytuły  i  ordery  synowi  Eskulapa,  którego  największą  po-
winno  być  rozkoszą  oddawać  usługi,  częstokroć  z  upokorzeniem  grani-
czące, najuboższym swym bliźnim. Chrystus Pan był ubogi, strzechy nie
miał  swojej  i  jedną  tylko  suknię,  i  nogi  mył  zdrożonym  żebrakom:  ja
chcę pozostać ubogi i, żebym nigdy nie był kuszony urokami bogactwa i
honorów,  głoszę  tu  wszem  i  wobec  i  każdemu  z  osobna,  że  promienie
słońca  zostały  przeze  mnie  uchwycone  i  zgęszczone.

- Nafirze! Nafirze! Jeszcze jedno słowo! - krzyknie padając mi do

nóg doktor Gerwid. - Ciebie unosi rozpaczliwe, a mnie wiadome uczucie.

I przyskakując do mnie, potarł mi organa pamięci nad okiem zawarte

jakimś  ożywiającym  płynem,  od  którego  zaświeciło  mi  się  w  głowie  ty-
siąc  kandelabrów,  a  potem  rzekł  jakimś  językiem,  którym  na  księżycu
nikt  nie przemawiał:

- Serafinie! Synu ziemi! Jeśli zdradzisz tajemnicę, to cię zaklnę w

imię Polski i rodziców twoich, i wrócisz na padół płaczu i boleści, na
którym nie znajdziesz ani Lawinii, ani Malwiny!!

Struchlałem i na całym ciele zadrżałem, a w tej chwili Gerwid wyda-

wał mi się wielki i groźny jak Atlas noszący niebo na swoich barkach.

Ukorzyłem się przed rozkazującą istotą i na jego żądanie przysią-

głem, że nie wydam tajemnicy, chyba za korzyści odpowiednie jej wiel-
kości, a do mego własnego rozporządzenia pozostawione.

I znów Gerwid jednym zażegnaniem oswobodził mnie od kandelab-

rów świecących w mej głowie, to jest od pamięci przeszłości.

- Więc tobie, dobry przyjacielu, powierzam tę tajemnicę - rzekłem,

ochłonąwszy z wzruszenia.

- A ja przysięgam uszanować ją i chyba po twojej śmierci, która mo-

że nastąpić nagle i nieprzewidzianie, tak jak niejednego zaskoczy, użyję
jej na korzyść Lawinii, dla której się zrzekłeś wszelkich korzyści, gdybyś
nie zezwolił pójść za naszą radą i podczas swego życia nie chciał z niej
zrobić użytku.

Podczas kolacji, która teraz nastąpiła, stary książę Wadwis nadzwy-

czaj  wiele  zajmował  się  panną  Lawinią;  taki  urok  wywierała  ta  młoda,
prześliczna osoba, że najstarsi ludzie i  najmłodsze dzieci nie mogły  pa-
trzeć  na  nią  bez  doznawania  owych  sympatycznych  wstrząśnień,  które
najmilej  pobudzają  sprężyny  życia  do  działań.  Toteż  sędziwy  wielko-
rządca, który przed dziesięciu dniami ledwie dyszał i prawie dogorywał,
teraz w widoku tylu piękna, życia i świeżości czuł się do tego stopnia wznie-
siony, że swych  siedemdziesięciu  lat, siwych włosów i wypierzonych

151

lotek zupełnie zapomniał i na dobre mniemał, że jego gęste włosy w
peruce i przyprawione sztuczne pióra do skrzydeł istotnie mu wyrosły 7.
ciała.

Lawinię widać bawiły owe zaloty starego księcia, jakoś nie tyle tęsk-

niła do rozmowy ze mną jak zwykle, a gdy się goście rozeszli, wyrzucała
mi w słowach ani bardzo słodkich, ani też wesoło figlarnych, że nie nale-
żało jej robić wstydu w tak licznym gronie gości owym powierzaniem
sekretu zawartego w dwunastu kopertach.

- Czułam, jak wszystkich oczy na mnie były zwrócone i mnie przeni-

kały jak mieczami; jak mogłeś, kochany przyjacielu, wystawiać mnie tak
niespodziewanie na podobne wzruszenie?

- Komuż Prometeusz miał powierzyć promienie wiecznego słońca,

jeśli nie najpiękniejszej westalce całego księżyca? To był hołd oddany
twym przymiotom, o cudna istoto!

- Ależ ja nie chcę pozostać wiecznie westalką, mój Nafirze.
- Ach, tym lepiej, Lawinio, strzeżmy tej tajemnicy razem, korzystaj-

my z niej razem, racz powiedzieć jedno słowo, a zezwolę być ministrem,
rzeczywistym tajnym radcą zdrowia, dwumilionowym panem i wielkim
mistrzem wstęg i orderu wszystkich wężów brylantowych i szmaragdo-
wych jaszczurek.

Upadłem przed Lawinią na kolana, która znowu zapłakała i drżącymi

rzekła usty:

- Gdybym umiała rozkazywać sercu mojemu, to byłbyś jego idea-

łem.

Domawiając tych słów, Lawinia czmychnęła przez otwarte okno na

wysoki cedr Libanu i tam usiadła na samym wierzchołku, patrząc na
ziemię, która spoza czarnych chmur nad widnokrąg księżyca wspaniale
wschodziła.

Nie śmiałem polecieć za nią na drzewo, bo na wierzchołku cedru za-

ledwie jedna osoba utrzymać się może.

„Gdybym umiała rozkazywać sercu, byłbyś mym ideałem!!” Co zna-

czy taka odpowiedź? Więc mnie jednakże uważa godnym siebie, szanuje
mnie, ale jeszcze mnie pokochać nie mogła... Czyżby istotnie już kochała
innego?...  Czy  by  wzgardziła  mą  miłością,  miłością  wynalazcy  eliksiru
żywotności, a pokochała żołnierza o tym tylko przemyśliwającego, jakim
sposobem  zniszczyć  życie  ludziom  za  to,  że  lubią  inne  uczucia,  inne
myśli  i  inne barwy??

152

21. Harfa

Nie spałem tej nocy nękając się domniemywaniem; ziemia świeciła

zbyt jasno i szarpała mnie za nerwy: widać, że należę do rzędu istot, na
które  ten  planeta  wpływa  bardzo  mocno.  Tutaj  ziemia,  gdy  świeci  w
pełni  i  w  czas  bardzo  pogodny,  wywołuje  trzęsienie  księżyca,  a  pewne
aloesy  tylko wtenczas  rozkwitają  z wielkim  trzaskiem  i  hukiem.

Adiutant gubernatora przylatuje do mnie raniuteńko, gdym jeszcze

leżał w łóżku, i zastukał do okna.

Otwieram, on wpada i prosi w imieniu księcia Wadwisa jak naj-

uprzejmiej,  abym  się  natychmiast  gotował  w  podróż  do  Drzemniawy,
gdzie  zachorował  bardzo  nagle  i  ciężko  książę  Neujabi  na  chorobę  pra-
wie ciągle  tam  panującą,  a zwaną cholera morbus.

Racz pan wstąpić do księcia wielkorządcy, ale już wybrawszy się w

podróż; zaraz tu stanie przed oknami  pańskimi ekstra-pocztowa ryba o
czterech ludziach, tyluż żaglach i śrubie Archimedesa; najdalej za dwa-
dzieścia kilka godzin staniesz pan w Drzemniawie. Gubernator czeka  z
paszportem  i  instrukcjami.

Pakuję się z takim pośpiechem, żem zapomniał wziąć z sobą służą-

cego, i idę się pożegnać z Lawinią, którą zastaję na dachu, z harfą w
ręku i śpiewającą.

- Lawinio! Żegnam cię, jadę w podróż.
- Bądź zdrów, kochany doktorze, zapewne niedaleka podróż i dziś

będziesz z powrotem?

- Owszem, pani, jadę do Snogrodu, nawet do stolicy, do samej

Drzemniawy - rzeknę ostrożnie, z przyciskiem, dobrze uważając na
twarz Lawinii, jakie sprawię wrażenie nowiną o chorobie księcia Neuja-
bi.

- Nafirze! Jak ty wlepiasz oczy we mnie? Boże, coś mi masz złego do

zwiastowania. Po co jedziesz do Drzemniawy?

-  Zawezwano  mnie do jednego dostojnego chorego.
-  Do  kogóż? -  spyta  Lawinia cała drżąc.
-  Do  księcia...  - odpowiadam,  nie śmiejąc powiedzieć.
-  Do jakiego  księcia?  Na  miłość  Pana  Boga?
-  Do  samego  księcia  wice-lamy  snogrodzkiego,  zasłabł  na  cholerę,

która tam prawie ciągle panuje - rzeknę, mijając się jak najzupełniej z
prawdą dla oszczędzenia Lawinii zmartwienia.

- Znowu ta niegodziwa choroba jest w Drzemniawie, i właśnie mu-

siała tam wybuchnąć w chwili, kiedy tam bawi...

153

Lawinia nie śmiała skończyć i zarumieniła się spostrzegłszy, jakimi ją

badawczymi oczyma nurtuję.

- Ach, jedź! Jedź, doktorze! Ratuj dobrego wice-lamę, którego znam

bardzo dobrze, bo nieraz dojeżdżał do naszego somnopatycznego zakła-
du w Chraplinie i nawet brał tam kurację.

-  Pani  mi  nie  poruczy  ukłonów?
-  Dla  kogóż?
-  Dla  innego  księcia.
-  Innego  księcia??  Ale,  prawda,  przecież  tam  zapewne  bawi  nasza

deputacja wysłana na przywitanie lamy, a z nią książę Neujabi. Kłaniaj
mu się, kochany Nafirze, jeśli się o mnie spyta, nie inaczej, rozumie się,
mój przyjacielu, przecież wiesz, że to dość daleka znajomość...

Wtem doktor, uwiadomiony o mym wyjeździe, zjechał na dach na

swej kieszonkowej rybie. Natychmiast go uprzedziłem, że Lawinia nic
nie wie o chorobie księcia Neujabi.

Nie bardzo był Gerwid zadowolony z tej podróży i chciał koniecznie,

abym  tak  długo  pozostał  w  domu,  aż  on  się  porozumie  telegrafem  ze
swoim  dawnym,  dobrym  przyjacielem,  baronem  Drzejną,  prezesem
sądu  kryminalnego  w  Drzemniawie.  Ale  wtem  nadjechał  sam  guberna-
tor i,  stanąwszy  na dachu,  krzyczał:

- Na Boga, doktorze! Spiesz się: mój biedny Neujabi ciągle telegra-

fuje i pyta się, czyś już. w podróży; już pierwsze przypadłości cholery
wprawdzie przeszły, idzie o to tylko, żeby nie wpadł w tyfus; odpowiedz
słów kilka, co ma robić, i natychmiast puszczaj się w podróż.

Coś trzasło na dole na bruku. Była to harfa Lawinii; wypuściła ją z

ręki i o mało co nie zemdlała...

Trzeźwiłem ją z rozpaczą w sercu; dalibóg, harfie zazdrościłem losu...
Po tym, co tu odkrywam, radzić mam księciu Neujabi? Mam wrogowi

mojego szczęścia przedłużać życie? mówię do siebie, trąc skronie Lawi-
nii eliksirem promiennym.

Stary książę nie dał mi i tu pokoju, odsunął mnie od Lawinii, sam ją

chciał trzeźwić i krzyczał, wręczając mi papiery i dukaty:

- Jedź, pędź co masz siły, oto paszporta papierowe i kruszcowe, bo

jeden bez drugich nic nie znaczą w Snogrodzie.

Stałem jak skamieniały, nie mogąc oczu oderwać od Lawinii, jeszcze

zawsze  omdlałej,  a  tak  pięknej,  jak  jej  nigdy  nie  widziałem  w  życiu.
Okropne  jakieś  przeczucia  opanowały  myśli  moje,  całą  ich  siłę  krusząc
lub  przynajmniej  stępiając.

154

Książę widząc, że nie ruszam się z miejsca, skinął na czterech skrzy-

dlatych żandarmów, którzy mnie porwali w jednej chwili za ręce, skrzy-
dła i nogi, wnieśli na śrubową rybę, nimem się spodział, co się ze mną
stało.

Ryba zaświszczała, odetchnęła białą parą i czarnym dymem; już je-

stem pod obłokami, a biedna Lawinia w oddaleniu, dalibóg w ramionach
zdradliwego starca, któremum siły przywrócił na moją zgubę.

Trzeba było zlecić z ryby, puścić się nazad do Lawinii i pozostać przy

niej dniem i nocą.

Ba! Trzeba było mieć więcej sprężystości i przytomności umy-

słu.

Czyż i ja z tego kraju, którego ludziom najtrafniejsze odpowiedzi

przychodzą dopiero na schodach?

22. Podróż z Jasnogrodu do Drzemniawy

Mkną, nikną pode mną góry, lasy, jeziora, i znów góry i niesłychanie

głębokie przepaści, jakich na ziemi wcale nie ma, jeśli nas nie zawodzą
nasze księżycowe teleskopy.

Okolica, z tak wielkiej wysokości uważając, straszliwie chaotyczna.

Tu  świeciły  ogniem  plwające,  tam  tlejące  się  wulkany,  tu  się  rzeki  całe
lawą  toczyły,  ówdzie  znów  błyszczały  jeziora  jakby  żywym  srebrem  na-
pełnione,  a  gęsto  pomiędzy  nimi  rozsiane  szmaragdowe  oazy  rozsyłały
balsamiczną woń  wysoko  w  powietrze.

W tych oazach niesłychane bogactwo roślinności i żyzności, naokoło

nich kamienne, chropowate puszcze lub też tu i ówdzie piaski jak gdyby
łożyska  dawnych  mórz,  jezior  lub  stawów,  a  gęsto  rozsiane  po  po-
wierzchni oazów kościoły świadczyły o ludności ich. Istotnie, jedna kwa-
dratowa  mila  dobrego  gruntu  wyżywiała  dwadzieścia  tysięcy  ludności.
Tu  dopiero  wśród  tych  skał,  ograniczających  osadę  od  osady  pojmo-
wałeś, dlaczego Selenitom dano skrzydła; inaczej bowiem te oazy, odle-
głe  tylko  o  kilka  mil  od  siebie,  byłyby  nieznane  jedne  drugim,  żadna
bowiem  noga ludzka ani  bydlęcia, żeby nawet giemzy, nie jest  w stanie
przekroczyć zawad  przez  naturę  tu  napiętrzonych.

Dalej ku północy i zachodowi sterczą straszliwe grzebienie gór sięga-

jących  ponad  atmosferę  księżyca  i  odgraniczających  Jasnogród  połud-
niowy  od  północnego.  Można  przebyć  ponad  tymi  górami,  wysokimi  w
niektórych  miejscach  mil  geograficznych  cztery  nad  poziom,  ale  za  po-
mocą  przyrządów  zawierających  w  sobie  sztucznie  zgęszczone  przez
ciśnienie powietrze atmosferyczne, lecz to podróż niezmiernie kosztowna,

155

uciążliwa, niebezpieczna i długa, którą tylko uczeni geologowie od czasu
do  czasu  dla  badań  naukowych  przedsiębiorą.  Zwyczajni  podróżni  wy-
szukują dla ich przebycia wyłomy i tunele, które tu ręka natury, a częścią
i  sztuka  poczyniły.  Nieraz  wypada  podróżować  w  ciemnych,  długich  i
krętych labiryntach, z których nie wszystkie są dobrze oświecone gazem,
nie  wszystkie  bezpieczne,  bo  czasem  nawet  i  skrzydlaci  rozbójnicy  do
nich  się  zakradają  i  łupią  podróżnych.  Wprawdzie  od  pewnego  czasu
ustanowiono  w  tych  tunelach  straż  dla  pobierania  cła  przechodowego  i
osadzono  je  żołnierzami,  część  ich  nawet  opatrzono  artylerią,  żeby  nie
dopuszczała zbrojnych nieprzyjaciół do kraju. Dziwne wygląda ta artyle-
ria,  zawieszona  tu  w  tak  ogromnej  wysokości  nad  niezgruntowanymi
przepaściami.

Już przecież przebyliśmy straszliwy łańcuch i jesteśmy nad północ-

nym Jasnogrodem, w którym i klimat daleko zimniejszy, i kraj inny, bo
prawie zupełnie płaski, i roślinność tak odmienna, że się w niej rozpoz-
nać  trudno.  Tutaj  po  raz  pierwszy  ujrzałem  całe  lasy  owych  podróżują-
cych drzew z familii kaktusów, które się z miejsca na miejsce przenoszą,
szukając  żyźniejszego  gruntu,  i  znów  w  kilka  lat  na  dawne  wracają-
miejsca, w jeden rok mogą ujść całą milę i nieraz zapakują się w środek
wsi i tam przebywają, aż wszystko wyciągną pożywienie z gruntu, potem,
nasyciwszy  się,  spieszą dalej.

Drzewa te, prawdziwe zwierzokrzewy, mają korzenie do nóg owa-

dzich podobne, grube na cal i więcej, kosmate, kolczaste i brzydkie. Ty-
mi nogami wrastają w ziemię i piją z niej pożywienie; nogi, napiwszy się,
usychają, inne, wyrosłe z przodku pnia, wbijają się w ziemię na łokieć
przed uschłymi, i takim sposobem odbywa się ta dziwna wędrówka la-
sów.

Rośliny te są jednopłciowe, to jest jedne krzaki są męskie, a drugie

żeńskie; męskich daleko mniej, jeden wypada na dwadzieścia żeńskich.
Żeńskie kwiaty mają kształt dzwona, męskie serca: połączenie następuje
nocną porą, przy świetle ziemi. Owoc zaś wydają te rośliny zupełnie do
jaja  czajki  wielkością,  barwą,  składem  i  smakiem  podobny,  i  tak  odży-
wiający,  że  człowiek  najsłabszy  od  niego  sił  i  zdrowia  nabiera.  Toteż
kaktus  jaja  wydający  jest  błogosławieństwem  tego  kraju  i  wieśniacy,
posiadający plantacje tego  krzewu,  są bogaci.

Lecz na nieszczęście dobry byt nie zawsze prowadzi wieśniaka, do

moralności: widziałem tu ze zgrozą wielu ludzi, powracających z kościo-
ła i z jarmarku w straszliwym stanie pijaństwa; nawet chłopki były pija-
ne i śpiewały, ladaco, mknąc przez powietrze. Jedna mnie jednak do

156

żywego rozrzewniła: niosła ona męża swego pijanego  jak bela do domu
na  barana,  często  odpoczywając  na  konarach  drzew,  z  których  jej  się
łatwiej  było  wznieść  w powietrze  niźli  z ziemi.

- Czy też często spadacie po pijanemu z powietrza na ziemię? - spy-

tam jednego z tych dobrych ludzi, usypiającego w ciągu podróży.

- Nieczęsto, wielmożny panie, tylko raz jeden w życiu, ale to wystar-

czy na złamanie karku - odpowie chłopek kłaniając się czapką do nóg.

Bardzo dobrotliwy to ludek, tylko że strasznie nietrzeźwy.
Grunt tu się. zniża ciągle aż do morza Spokojnego, które istotnie za-

sługuje na swoją nazwę, bo się rzadko kiedy rozdąsa lub nawet rozkoły-
sze.

Już tutaj nad tymi wodami czuć się daje jakiś wpływ lekko usypia-

jący,  który  może  pochodzić  od  niezliczonego  mnóstwa  trawy  morskiej,
rosnącej na wodzie, a wyziewającej zapach bardzo mocny. Zresztą część
większą  podróży  odbywaliśmy  nocną  porą,  a  chociaż  ziemia  przyświe-
cała mocno, jednak po całodziennym czuwaniu oczy zamykały się same z
siebie.

Z daleka świecące okrężne druty zwiastowały nam Snogród, wyspę

bardzo dużą, podłużną, z góry wąską jak szyja, z dołu szeroką jak kobieta
na ziemi siedząca.

Przybywszy nad brzegi, musieliśmy ścisnąć przyrząd powietrzny na-

szej ryby, zsiąść na padole przed granicznym urzędem i dać się należycie
obrewidować.  Nie  brakło  tu  strażników  i  innych  urzędników,  umieją-
cych  należycie  wyciągać  łapy  i  domagać  się  wynagrodzeń  pod  różnymi
pozorami.  Przydały  się  brzęczące  paszporciki,  ułatwiające  w  sposób
przedziwny  stosunki  ze Snogrodzianami.

Nareszcie po wielu trudnościach pozwolono nam udać się w dalszą

podróż.

Postać kraju nie bardzo powabna na tej wyspie: bezustanne płasz-

czyzny, miejscami grunt piasczysty, rzadko gdzie bardzo urodzajny, lasy
jednostajne, w których drzewa iglaste o tysiąc razy liściowe przeważają.

Ach! Przecież jestem w Drzemniawie, już za pomocą wiadomych nam

okrągłych paszporcików wszystko ułatwione na kwarantannie miejsco-
wej, jadę do hotelu, przed którym ulica była wysłana słomą na stopę, i
znajduję księcia Neujabi na łóżku, wcale niesłabego, lecz udającego cho-
robę.

23. Podstępy

- Mości książę, czy sam siebie łudzisz, czy też po prostu mnie zwo-

dzisz? - spytałem pacjenta bez ogródki.

- Wybacz, kochany doktorze, ale wyznać muszę, że się dopuszczam i

jednego, i drugiego: miałem istotnie napad choleryczny dość mocny,
który przestraszył przysłanego mi przez księcia wice-lamę doktora Plas-
terysa, ministra zdrowia w Snogrodzie, i to do tego stopnia go przestra-
szył, drogi mój przyjacielu, że mnie kazał natychmiast najnielitościwiej
zsiec bańkami i obstawić synopizmami.

synopizm - (częściej: synapizm; inaczej: gorczycznik) - plaster powleczony

papką z mąki gorczycznej, wywołujący przekrwienie i rozgrzanie skóry.

Osłabiony stratą krwi i  boleścią, znacznie upadłszy na duchu pomiędzy
cudzoziemcami  i  obawiając  się  dalszego  ciągu  takiej  końskiej  kuracji,
prosiłem adiutanta mojego, aby zatelegrafował do Jasnogrodu po ciebie.
Potem  tego  wprawdzie  żałowałem,  bo  mi  się  znacznie  ulżyło  po  owym
nagłym wstrząśnieniu, lecz gdy się po mieście wieść rozeszła, że sławny
doktor  Nafir  już  w  podróży  do  konającego  księcia  Neujabi,  postanowi-
łem,  dla  twojego,  doktorze,  dobra,  udawać  chorego  jak  mogłem  najle-
piej,  kazałem  wysłać  całą  ulicę  słomą  i  zasłonić  okna  umyślnie  tak
szczelnie, żeby czasem i mój służący mógł mnie zastąpić na łożu boleści i
majaczyć byle co jak chory wpadający w tyfus. Ja tymczasem grałem w
drugim pokoju z mym adiutantem w karty. Mój służący tak dobrze uda-
wał  tyfus  mózgowy,  że  mu  minister  Plasterys  kazał  w  swej  obecności
puścić krew, ogolić głowę, zsiec ją bańkami i nareszcie lodem obłożyć...
Żal mi było wprawdzie biednego Laflera, gdy go w ten sposób na tortury
brano,  ale  mu  się  należała  kara  za  łajdaczenie  się  z  tutejszymi  baletni-
cami, u których się wydawał za rodzaj sekretarza, a pieniędzmi, zapewne
mi  skradzionymi,  zalecał;  więc  pal  go  diabli,  pozwoliłem  na  wszystko,
tylko  szepnąć  mu  kazałem,  żeby  zemdlał  zaraz  po  otwarciu  weny,  aby
mu niepotrzebnie  krwi  nie  wytaczano.

Jakże go medykamentowano w rozmaity sposób, zawsze myśląc, że

to ja! I w tej chwili całe miasto jest przekonane o tym, że konam, albo
jestem bliski skonania.

Już się nawet przez żydów zgłaszał do mego adiutanta najpierwszy

fabrykant trumien całej Drzemniawy o dostawę trumny w najlepszym, i
najnowszym guście, z wcięciem w talii, a doktor Kizia, sławny lekarz

158

zwolenników Wenery i zarazem balsamista, prosił, żeby mu wolno było
w dowód szczególnego szacunku nabalsamować  mnie  zaraz po śmierci,
sposobem tutaj w kraju używanym, to jest pakułami umaczanymi w ży-
wicy,  takim  samym  sposobem,  jaki  u  nas  w  muzeach  używają  do  wy-
pchania wielorybów i słoniów. Doktor Kizia raczył nawet oświadczyć, że
za  takie  piękne  dzieło  zadowolni  się  honorem  i  sześcioma  tysiącami
franków.

Adiutant przyjął tę ofiarę z wielką wdzięcznością i kazał mieć pakuły i

żywicę aromatyczną w pogotowiu, pan Sargenhans zaś, artystyczny fa-
brykant trumien, przekupiwszy cyrulika, dostał przez niego miarę Lafle-
ra i już mu składa paletot drewniany z artystyczną sumiennością kraw-
ca.

Otóż, kochany doktorze, jak stoją rzeczy: wszyscy oczekują mej

śmierci, ty przybywasz, zadajesz mi dwie krople twego odżywiającego
likieru i mówisz: „wstawaj!”, a ja wstaję, głowę niby to wizykatoriami

skancerowaną obwijam czarną chustką, kładę na to czapkę mundurową
i wyjeżdżam z tobą na miasto, jeżeli nawet chcesz do pana ministra
zdrowia, podziękować mu za przytrzymanie mnie aż do twego przyjazdu
przy życiu. Dalej, kochany przyjacielu, uściskaj mnie za sławę i tryumfy
tu cię czekające.

wizykatoria (częściej: wezykatoria) - plaster sporządzony z kantarydyny,

wywołujący pęcherze na skórze, używany jako środek leczniczy.

Książę zerwał się równymi nogami z łóżka i krzyknął na służącego:
- Lafler! Oto trzy dukaty, każ sobie przynieść perukę, aby pokryć

wygoloną głowę, każ, niech zajedzie powóz i każdemu, kto z zamku lub
skądkolwiek  przyjdzie  się  spytać  o  zdrowie  moje,  powiedz,  że  zaraz  po
przybyciu  doktora  Nafira  i  po  połknięciu  przywiezionego  lekarstwa
wstałem,  ubrałem  się  i  wyjechałem.

- Ależ mój książę, czyś oszalał? Myślisz, że zezwolę na odegranie ta-

kiej komedii, niegodnej mego doktorskiego tytułu? - zarzucę obrażony?

- Sam stary Hippokrates, sam boski Eskulap na twoim miejscu ko-

rzystałby  z  tego  w  sposób  ci  zaproponowany,  chociażby  tylko  dla
wzmocnienia w ludziach wiary w boską naukę medycyny: a że wiara tak
błogi  wpływ  wywiera  na  usposobienie  choroby  i  cierpiących,  więc  tym
razem  dla  dobra  ludzkości  powinien  byś  odstąpić  cokolwiek  od  suro-
wości twoich zasad.

159

- Prawda, masz słuszność, mój książę, zrobię z mej dumy ofiarę i

odegram tę niegodną siebie komedię. Ale przede wszystkim uwiadomić
powinniśmy księcia Wadwisa i doktora Gerwida o twym uzdrowieniu.
Gdzie tu w hotelu telegraf akustyczny? Każ mnie do niego zaprowadzić.

- Nie ma tu w hotelu ani domach prywatnych telegrafów tak jak u

nas, mój doktorze. Jedźmy do telegrafu.

Wrażenie, któreśmy sprawili tą szarlatanerią, przechodzi wszelkie

wyobrażenie.  Ludzie,  którzy  znali  księcia  Neujabi,  to  jest  dygnitarze
wojskowi  i  cywilni,  damy  wysokiego  tonu,  zatrzymywali  się  na  widok
księcia, oczom swoim nie dając wiary. Książę się kłaniał i wskazując na
mnie,  wołał:

- To mój zbawca, cudowny doktor, to Bóg medycyny!
Książę Neujabi wypytywał się mnie o Lawinię, ale tak niby nawiaso-

wo, prawie od niechcenia.

Odpowiedziałem mu także z udaną obojętnością, że się Lawinia dość

zmartwiła nowiną o jego chorobie, ale nic mu nie opowiadałem o strzas-
kanej harfie i o jej omdleniu na dachu naszego domu.

Neujabi zesmutniał, spodziewał się, że wieść o jego chorobie większe

sprawi wrażenie na Lawinii.

Pozazdrościłem mu tego tryumfu i dlatego kosztować go nie dałem.
Stanęliśmy przed telegrafem: książę, niby jeszcze słaby, pozostał w

powozie., ja zaś. wybiegłem na telegraf i stamtąd, zapłaciwszy za wszyst-
kie słowa i zgłoski, przesłałem wiadomość o cudownym udrowieniu
pacjenta.

Musiałem kłamać, szarlatanizować, aby pozostać wiernym raz przyję-

temu w tym miejscu systematowi.

Neujabi zmusił mnie do tego... Darmo! Tak jedno kłamstwo pociąga ;

za sobą mnóstwo innych.

Czekałem na odpowiedź, a tymczasem mnóstwo dygnitarzy dognało

młodego księcia  przed telegrafem  i wypytywało go się o stan zdrowia, i
składali mi najserdeczniejsze dziękczynienia za dokonanie takiego cudu.
Odpowiedź od  księcia  Wadwisa nadeszła, a brzmiała:

„Tysiąc dzięków, doktorze, przytrzymaj mi syna w Drzemniawie, jak

możesz najdłużej i z nim pozostań, ale nie wyjawiaj, że takie moje żąda-
nie”.

Jedziemy do ministra zdrowia podziękować mu za przytrzymanie

księcia Neujabi przy życiu sposobami ultraheroicznymi, którymi można
było zabić nie jednego, lecz dwóch ludzi.

160

Młody książę złożył podziękowanie w kształcie sporego rulonika i coś

niby  nawiasowo  wspomniał  o  wielkiej  wstędze  Orderu  Węża  Brylanto-
wego,  którym  jego  monarcha  zapewnie  nie  omieszka  obdarzyć  tak  głę-
boko  uczonego  lekarza.

Minister zdrowia Plasterys zdobył sobie tak wysokie stanowisko wy-

nalazkiem  wielkiej  Wagi  dla  chirurgii  wojskowej:  odkrył,  że  nic  tak
szybko  nie  leczy  kontuzji  od  kul  armatnich  jak  plaster  wizykatoryjny,
zaraz  w chwili  na  placu  boju  przyłożony.

Od tego czasu wprawdzie częściej wydarzały się kontuzje, lecz te nie

pociągały nigdy z sobą śmierci, tylko gratyfikacje.

Przyjął nas bardzo grzecznie, przywdział mundur, ordery, ale zara-

zem objawił mi zadziwienie, że nie noszę munduru ani żadnej de-
koracji.

Odpowiedziałem ze skromnością, że mógłbym także być ministrem,

dygnitarzem orderowym i bardzo możnym panem, gdybym chciał sprze-
dać tajemnicę mego odkrycia.

Książę Neujabi przyświadczył i dodał, że doktor Nafir jest człowie-

kiem zupełnie odrębnego sposobu myślenia...

- Rozumiem, rozumiem, on cokolwiek zakrawa na czerwonego so-

cjalistę, a nawet na komunistę - odpowie dygnitarz, małym dreszczem
wstrząśnięty.

Neujabi, zapewne z figlarności, ruszył nieznacznie ramionami i brwią.
Od tej chwili lękał się mnie minister jak dziecko - wilkołaka...
Powróciwszy do hotelu, zastaliśmy w nim wielkie mnóstwo dygnita-

rzy, czekających dostojnego pacjenta i jego cudownego lekarza, którego
nieubłaganymi obsypywano prośbami o lekarstwo na osłabienie apetytu
i sił żywotnych. Drożyłem się utrzymując, żem znękany podróżą...

Nareszcie sam wielki lama, także słabowity, przysłał adiutanta z za-

pytaniem o zdrowie księcia Neujabi i z prośbą, abym się bez zwłoki udał
do niego. Sam książę Neujabi raczył mnie jemu przedstawić, lecz wrócił
do hotelu zostawiwszy mnie w zamku.

Dostojny pan, wycieńczony trudami wojennymi, zwierzył mi się, że

nie jest syty ani życia, ani chwały, i że dla dobra ludzkości pragnie żyć
długo, a nawet wiecznie, jeżeli to być może.

Sprawdziwszy stan jego wnętrzności w obecności ministra zdrowia,

za pomocą kamery obskury z lampą argandzką, uznałem, że jego książę-
ca mość nie jest w stanie korzystać z mego lekarstwa, powiększającego
wszelki objaw życia prawidłowego, ale i nieprawidłowego.

Zapisałem tedy lekarstwo niby przysposabiające do dalszej kuracji.

161

Moje spostrzeżenia udzieliłem ministrowi zdrowia, ordynującemu leka-
rzowi, który ich wprawdzie nie zrozumiał, ale przyświadczał, że tak jest,
a nie inaczej, i zaraz po moim odejściu zawyrokował, że tak wielkiego
głupca i wariata jak ja nigdy w swym życiu nie widział.

Od tej chwili rozdwoiła się o mych zdolnościach opinia: jedni utrzy-

mywali, że jestem po prostu szarlatanem, drudzy zapewniali, że większe-
go człowieka nie ma na świecie.

Dzienniki ogłosiły się przeciwko mnie, przymieszawszy cokolwiek

miodu  do  żółci  swych  zdań  i  wyroków.  Pomimo  tego  nagabywali  mnie
bigoci  i  rozkosznicy,  modląc  się  o  krople  życia.  Nie  biorąc  od  nikogo
złamanego  grosza,  wszystkim  dawałem  lekarstwa,  ale  tylko  ludziom
pracującym, istotnie światu i rodzinie potrzebnym, udzielałem prawdzi-
wego  eliksiru  życia.

Niestety! Wszyscy ci prawie należeli bez wyjątku do klasy ubogich,

mało  znaczących, gnębionych  ludzi,  i  na  opinię  publiczną nie mogli
wywrzeć    wpływu,    lubo    cudownych    doświadczyli    skutków  z    mego
lekarstwa  i  gorące  modły  za  mnie  zanosili  do  Boga.

Zabawiam księcia Neujabi, tęskniącego do swego kraju, ojca i ko-

chanki, jak tylko mogę i czym tylko potrafię, postępując w duchu rozka-
zu  dostojnego  ojca,  który  polecił  nam  pozostać  w  Drzemniawie,  aż  do-
pókąd nas sam nie odwoła. Niech sobie  książę tu pozostanie, ale  ja zu-
pełnie  tu   niepotrzebny.

24. Baron Drzejna

Już od dziewięciu dni bawię w Drzemniawie i zdaje mi się, że już do-

syć tej zabawy, bo się właściwie najokropniej nudzę w tej miejscowości,
o której dalibóg wcale jeszcze nie wiem, czy to duża mieścina, czy wieś,
czy stolica, czy rodzaj karawanseraju, do którego ludzie na to przybywa-
ją, żeby z niego jak najprędzej wyjeżdżać. Koniec końcem nie bawię się
w Drzemniawie, tęsknię do Lawinii i uciekłbym stąd pomimo rozkazów
księcia Wadwisa, gdyby mnie jedna, dla mnie zupełnie nieprzewidziana
okoliczność  nie  zachwycała,  a  tą  jest,  że  piękny  książę  Neujabi  zaczyna
się  tutaj  w  najlepsze  bawić  dzięki  wrażeniu  nań  wywieranemu  przez
piękną  młodą  wdówkę,  córkę  księcia  wice-lamy.  Nadaremnie  tai  on
przede  mną  zajęcie  się  miłą  wdową:  jest  ono  aż  nadto  wyraźne  i  już  o
tym mówią w pałacu, już nawet w wielkim świecie zaczyna krążyć pogło-
ska  o  podboju,  jakiego  dokonały  wdzięki  księżniczki  Omegi.  Już  też  o
tym wiedzą w Jasnogrodzie, i to dzięki mnie; tak, przyznać musze, żem o

162

tym telegrafował do Gerwida, nie bezpośrednio, lecz przez barona
Drzejnę, wielkiego sędziego kryminalnego, a mego łaskawego opiekuna,
u którego tu codziennie, czasami nawet po dwa razy, bywam.

Kocham tego starca nadzwyczajnie, bo to typ roztropnej prawości, w

najmilszych,  a  zarazem  najdostojniejszych  kształtach;  sprawowanie
trudnych  obowiązków  swego  posłannictwa  wcale  mu  nie  stępiło  uczuć,
owszem,  zaręczyć  można,  że  im  więcej  miał  do  czynienia  z  majątkiem,
wolnością, honorem i życiem bliźnich swoich, tym doskonalsze zyskał o
tych  dobrach  wyobrażenie,  i  tym  litościwszym  się  okazał,  gdy  szło  o
pozbawienie  bliźnich   swoich   tego   dobra.

Otóż taki był wielki sędzia kryminalny, starzec bardzo posunięty w

wieku, ale silnej budowy ciała i niestarganego zdrowia.

Przylgnął do mnie tak jak ja do niego, natychmiast, jak gdyby mnie

znał  od  bardzo  dawna  i  czuwał  nade  mną  w  tym  mieście,  w  którym
prawda  nie jest lubiana,  i  gdzie sobie jednym  wybuchem szczerości za-
szkodzić  można   na  całe   życie.

Z jego słów przekonałem się, że mnie naprawdę za komunistę bardzo

niebezpiecznej  przyrody  osądzono,  a  głównie  z  tej  przyczyny,  żem  do-
tychczas  nie  postarał  się  jeszcze  o  żaden  urząd,  nadający  człowiekowi
jedyną   wartość  w   oczach   tego  świata.

Lękał się także, aby mi nie skradziono mego diamentowego flakonika

z kroplami życia i prosił mnie, abym go nosił przy sobie na ciele, przy-
twierdzony łańcuszkiem do szyi jak szkaplerz lub medalion. Później
bardzo żałowałem, żem za tą radą nie poszedł.

25. Zakład somnopatyczny

Doktor Plasterys zawitał do nas jednego rana. gdyśmy jeszcze spali, i

rzeki:

- Chcieliście panowie zwiedzić zakład somnopatyczny, wzniesiony na

naszej  wyspie  przez  doktora  Gerwida  i  doń  należący;  jako  minister
zdrowia i główny inspektor wszystkich zakładów zdrowiodawczych, jadę
tamże z urzędu i właśnie  w tej chwili  bardzo pospiesznie, na  pocztowej
rybie,  bo  się  tam  wydarzyło  coś  bardzo  interesującego,  co  później  opo-
wiem.  Ofiaruję  panom  miejsce  na  mej  rybie  i  pokażę  wszystkie  mnie
tylko znane tajniki tego ciekawego zakładu.

163

- Ależ panie ministrze, zapominasz pan. że dziś bal u księcia wice-

lamy - zarzucił księże Neujabi.

- Jeszcze przed wieczorem będziemy z powrotem: dałaby mi żona i

córki, gdybym nie wrócił: któż by je zaprowadził na bal? - odpowie mini-
ster.

- Ależ ja jestem zaproszony na obiad, nie śmiem obrazić amfitriona

- zarzucę także.

-  U   kogóż  pan jesteś   na   obiedzie.
-  U   doktora   Tulpensztejna.
Kłamałem,  właściwie  baronowi  Drzejnie  obiecałem  być  na  obiedzie,

lecz z wiadomych już przyczyn taiłem ile możności moje schadzki z
zacnym sędzia.

- Więc kolego odpisz, że nie będziesz, jednakże nie wyjawiaj dlacze-

go, po cóż jeszcze więcej drażnić zazdrość twoich kolegów?

Napisałem do kolegi Tulpensztejna, aby zawiadomił barona Drzejnę,

żem z ministrem Plasterysem pojechał do zakładu somnopatycznego.

Już jesteśmy w drodze, dobie piętnaście mil z Drzemniawy do Sno-

pola, ale wiatr nam służył, biegliśmy cztery mile na godzinę.

- Cóż tak nagłego cię wzywa do Snopola, panie ministrze? - spyta

książę Neujabi.

- Wic przecież książę - odpowie minister - że Mirza Baszkir, który

się niedawno ożenił z córką lamy ciemnostańskiego, znikł w kilka dni po
ślubie nie wiadomo gdzie, i że go nadaremnie szuka żona.

- Wiem o tym.
Otóż nadeszła wiadomość, że Mirza Baszkir bierze tu inkognito w za-

kładzie doktora Gerwida kurację senną i to już od trzech tygodni, więc
mam sprawdzić z rysopisem i fotografią w ręku, czy tak jest, a nie ina-
czej.

- Jak to? Mirza Baszkir wolałby spać w zakładzie somnopatycznym

jak w własnym świetnym pałacu? - spyta Neujabi.

- Ba! Tu go prznajmniej głos jego dobrodziejki nie przebudza; prze-

cież znane są córki naszego najjaśniejszego lamy - odpowie pan mini-
ster dowcipnie się uśmiechając.

- I cóż pan masz zrobić z Mirzą Baszkirem. gdy go wynajdziesz? -

spytam.

- Mam go dostawić pocztową rybą pod dobra strażą do żony. ot

wszystko; tam zapewnie sam lama wyznaczy mu przykładną karę.

W najpiękniejszym miejscu wyspy, w rodzaju Edenu, a przynajmniej

Arkadii, leży wieś Snopol z pałacykiem Gerwida, a za nią na dużej kępie,

164

pomiędzy  dwoma  ramionami  rzeki,  pośród  wysokich  drzew,  na  prze-
pysznym  wzgórzu  wznosi  się  sławny  zakład,  w  którym  ludzie  śpią  dla
odzyskania  zdrowia,  spokojności.  szczęścia,  dla  zapomnienia  trosków
lub  stłumienia targających namiętności.

Najwięcej rozkiełznane nerwy, najburzliwszy mózg, najniespokoj-

niejsza  krew  nie  zdołają  się  oprzeć  wpływowi  narkotycznych,  tu,  na  tej
kępie,  w  nadzwyczajnej  obfitości  rosnących  ziół,  których  wpływ  można
doskonale stopniować za pomocą kondensatorów, a za pomocą zaś nar-
kozometru,  złożonego  z  dwunastu  żywych  ptaków  różnej  wielkości,
można  się  doskonale  przekonać  o  stopniu  narkotyczności  zawartej  w
powietrzu.

W tym przybytku Morfeusza wszystko wzywa do snu, co tylko na ja-

kikolwiek  zmysł  działać  może:  zapach  subtelnych  białych  kwiateczków
zwanych morfinkami, widok ogromnych drzew zasłaniających horyzont,
a  w  podwojach  malowideł  i  posągów,  przedstawiających  uroki  snu  pod
wszystkimi  możliwymi  postaciami,  najzupełniejsza  cichość,  głuche  mil-
czenie  przerywane  tylko  falującym  jak  wody  oceanu  chrapaniem  stu
kilkunastu  śpiących  tego  przytułku  mieszkańców,  smak  ziółek  lub  wód
przez  lekarzy  przepisanych,  a  wlewanych  w  regularnych  ustępach  śpią-
cym łyżkami, nareszcie owe systematyczne łaskotania podeszw, którymi
umyślnie  na  to  trzymane  dziewczynki  i  chłopaczki  ułatwiają  najupor-
czywszym  pacjentom  sen;  wszystko  to  wpływa  przemożnie  na  nerwy,  i
zaraz przy wstępie do zakładu odwiedzający wpadaliby w sen, gdyby się
nie  trzeźwili  substancjami  sen  odbierającymi,  zwłaszcza  pastylkami  z
koleiny.

W stosunku do mężczyzn bardzo mało kobiet w tym zakładzie, ale

które tu przebywały dla kuracji, po większej części cierpiały na melan-
cholię z manią graniczącą.

Kobieta najwięcej zgnębiona nie lubi przesypiać swych cierpień, dla

kobiety każda sensacja jest żywiołem duszy!

Za różne ceny można tu spać i chrapać: na ogólnych salach, gdzie śpi

po  piętnastu,  płaci  się  mało,  ale  w  osobnych  pokojach  bardzo  wiele.
Doktor nie wychodzi z zakładu i winien trzy razy na dzień przekonywać
się o dobrym śnie swoich pacjentów. Dla suchotników osobna jest izba, i
mogę  zaręczyć,  że  pod  wpływem  kilkumiesięcznego  snu.  stosowanej
temperatury i lekarstw dawanych łyżkami, leczą się  nieraz suchoty naj-
wyższego   stopnia.

- Teraz ja - rzecze minister zdrowia - pójdę na wyszukanie mego Mirzy

Baszkira, który jeśli tu jest, zapewne leży w jednej z najprywatniejszych

165

celek,  a  tymczasem  panowie  tu  raczą  spocząć  w  tym  pokoju.  Przede
wszystkim  jednakże  napijmy  się  kawy,  nigdy  w  życiu  nie      czułem      się
tak   śpiący   odwiedzając   ten   zakład.

- Byliśmy wtenczas w pokoju, w którym tylko trzy znajdowały się

krzesła; w jednym końcu pokoju dwa, a w drugim, pod kaloryferem,
jedno. Na tym tu, przy stoliku, usiadł minister, na dwóch drugich, odle-
głych od niego na pięć stóp, siadł książę i ja.

Przyniesiono kawę i postawiono ją na stoliku obok ministra.
- Szanowny kolego, udziel mi do tej kawy jedną kropeleczkę twego

życiodawczego eliksiru - rzecze, do mnie minister.

Ja mu podaję flakonik, nie spodziewając się niczego złego. On bierze

flakonik, otwiera go i …

I wtem zapada pomiędzy nami a ministrem z sufitu żelazna krata, i

jakby  jakimścić  cudem  spod  podłogi  ukazują  się  dwa  posłania  z  naj-
piękniejszych  aromatycznych  ziół,  a  na  okna  zapadają  z  tyłu  także,  że-
lazne   kraty.

- Co to znaczy. - krzyknęliśmy obydwaj przerażeni rozpaczliwym

głosem.

- To znaczy - odpowie posępny doktor Plasterys - że panowie jeste-

ście skazani z wyższej woli na kurację somnopatyczną, to wszystko...

- Kto mnie śmie więzić tu, w obcym kraju, na gruncie sprzymierzo-

nego z nami monarchy?! - wrzaśnie książę Neujabi piorunowym głosem.

- Wybacz mi, dobry i miły mój książę, ale to się stało za ugodą jakąś

obopólną pomiędzy jednym i drugim rządem, mnie na nieszczęście wy-
brano za wykonawcę tego przykrego obowiązku.

- Ależ po co i na co nas zmuszać do spania, kiedy my zadowoleni z

rzeczywistości, używamy jej skromnie i spokojnie? - spytam już ziewa-
jąc, bo mnie ogarniała okrutna senność, wpływ zapachu, który wyziewa-
ły te przeklęte zioła posłania naszego.

- Co ja wiem? Podobno panowie rozkochani w osobach, nie prze-

znaczonych dla nich z woli losu... Ja nic nie wiem, żal mi panów ser-
decznie, ale poddajcie się losowi, śpijcie, będą tu mieli o was staranie jak
najczulsze, ja sam dojeżdżać będę często do was. Dobranoc, moi dobrzy
panowie.

- Słuchaj na miłość Boga. panie ministrze - rzecze książę także już

ziewając. Dziś miałem być na balu u księcia wice-lamy, jego córka, owa
miła wdówka...

- Cha, cha! Pojmuję, mój dobry, książę, ona ciebie oczekuje do tań-

ca.

166

- Więc jej racz oznajmić, mój ministrze, gdzieś mnie zaprowadził i

zostawił.

- Tego nic zrobię, mój książę, za nic w świecie, wice-lama zakazał.
- Więc przynajmniej powiedz jej, tak, w ciągu mowy, niby przypad-

kiem,  że  słowik  nie  będzie  śpiewał  tej  nocy,  chociaż  tak  pogodnie  na
niebie. Ale tak kilka razy... powtórz to, mój ministrze, że tej nocy... sło-
wik  śpiewać  nie  będzie...  rozumiesz,  panie  ministrze?...  Tym  się  nie
skompromitujesz, a ją zaspokoisz... będzie ci nieskończenie wdzięczna...
Dajesz słowo  honoru  na  to?

- Daję, chętnie daję, dobranoc, moi panowie.
Nim jeszcze wyszedł, my legliśmy na posłaniu jak byliśmy, sen nas

zmożył.

- Ach widzisz, książę, czego nas nabawiły twoje miłostki z córką wi-

ce-lamy - rzekłem usypiając.

- To nie to: chciał ci skraść flakonik z eliksirem życia i dlatego nas

uwięził, a stąd wyjdziemy chyba trupami - odpowie książę, i już śpi.

26. Przebudzenie

Sen nas owładnął jednocześnie i obszedł się z nami równie po tyrań-

sku. O oporze ani myśleć nie można było, subtelny narkotyk wkradał się
w  płuca  z  siłą  chloroformu,  lecz  przyjemniej  od  niego,  nie  ogarniając
mózgu  nagłym  odurzeniem,  pozostawiając  nam  naszych  najsłodszych
uczuć i  marzeń  pamięć.

- Lawinio! Moja najsłodsza Lawinio! - jęknął książę Neujabi usypia-

jąc, głosem tak tkliwym, że się we wszystkich nerwach moich obił dono-
śnym echem.

- Lawinio! - powtórzyły me własne usta, lecz głowa już nie była w

stanie  pomyśleć,  że  mój  towarzysz  inne  w  tej  chwili  wezwać  powinien
był  imię,  imię  księżniczki,  którą  zdawał  się  być  tak  bardzo  zajęty  w
ostatnich dniach  swego pobytu  w Drzemniawie.

Senny mój byt uroczy: obraz kochanki roztoczył nań swe różowe

barwy, swego głosu dźwięk, swej atmosfery zapach.

Długo trwał urok tego imienia i obrazu, byłby trwał wiecznie, lat ty-

siące snu nie wyrugowałyby z mych piersi uczucia, z którego wyleczyć się
miałem tym dziwnym somnopatycznym sposobem.

Lecz nie trwał wiecznie, bo jednej chwili jakieś dziwnie miłe dreszcze

167

jaźni przenikać zaczęły nerwy moje i wdzierać się do mózgu drażniąc go,
łaskocząc, wstrząsając dò coraz pełniejszego czucia.

Słyszę jakieś przyjaźnie brzmiące głosy około mnie, otwieram oczy i

widzę przed sobą starego barona Drzejnę w swym urzędowym mun-
durze i młodego przyjaciela Icangi, trzeźwiącego mnie solami.

Kilku  innych  mężczyzn  obok  nich  ujrzałem.
-  Dzień  dobry, doktorze!  -  zawołał  Drzejna.
-  Dzień  dobry,  drogi  przyjacielu!  -  krzyczy  Icangi  i  ze  łzami  w

oczach ściska mnie i całuje.

- Ach, więc żyję i jestem pomiędzy przyjaciółmi! - zawołam przejęty

najwyższą rozkoszą.

- I będziesz wolny za chwilę - rzecze wielki sędzia, pomagając mi

wstać z łoża.

- Długo spałem?
- Osiem dni, mój dobry Nafirze - odpowie Icangi. - Ach! Ileż ucier-

pieliśmy, nim zacny sędzia zdołał wyśledzić, co się z tobą stało. Dalej,
zabieraj się, ruszajmy stąd, zanim nas kto zdradzi i zdenuncjować zdoła.

- Ale książę Neujabi? - spytałem.
- Leży tu obok ciebie na drugim posłaniu i śpi w najlepsze.
Istotnie, Neujabi spał, ale nie chrapał. Część twarzy miał zatopioną w

poduszce, drugą zaś połowę zakrywał ręką.

- Obudźmy go i uciekajmy razem! - rzeknę, przypadając do księcia.
- Broń Boże, mój Nafirze. On zdrajca, on cię tu sprowadził umyślnie

do  Snogrodu,  żeby  cię  rozłączyć  z  Lawinią,  a  tymczasem  stary  książę
Wadwis  pokochał  się  na  zabój  w  Lawinii  i  was  tu  kazał  uśpić,  aby  się
ożenić z piękną i młodą siostrą moją. Otóż takich intryg stałeś się ofiarą,
lecz  wszystko  wykryliśmy,  Lawinią  wszystko  wyjawiła,  ona  tylko  ciebie
kocha i czeka powrotu twego jak zbawienia. Wszystko do ślubu gotowe,
jutro  jesteś  małżonkiem  Lawinii,  moim  szwagrem  i  nigdy  się  już  nie
rozłączymy  w życiu.

- Ja - mężem Lawinii!? Uszom moim nie wierzę! Ach! Powtórz mi to

tysiąc razy.

- Nie ma na to czasu, Nafirze, dalej, opuszczajmy ten dom czym

prędzej.

- Nie, bracie Icangi, ja go nie opuszczę bez księcia Neujabi, którego

mi ojciec dał w opiekę, i lubo mnie zdradził, wybaczam mu, bo on kocha
Lawinię.

168

- Więc go pozostaw tutaj aż do ślubu, który się odbędzie tajemnie,

mimo woli i wiedzy starego księcia. Potem go sprowadzimy do Jasno-
grodu, skoro się dowie ojciec, że ani dla niego, ani dla syna Lawinia nie
może być żoną.

- Nie, bracie! Chcę być szlachetniejszy, miłość Lawinii jest dla mnie

dostateczną rękojmią szczęścia, nie opuszczę mego towarzysza.

Wyrywam bratu Lawinii sole do trzeźwienia, przytykam je do ust

księcia Neujabi.

Wielki Boże! Jego twarz zimna i skrzepła, on nie żyje! On umarł!
Okropna nas ogarnia trwoga: biorę księcia w ramiona moje i chcę go

unieść, dobywając wszystkich sił moich.

Unoszę w powietrze coś nadzwyczaj lekkiego.
Ha! To nic książę Neujabi ani śpiący, ani umarły, lecz wielka lalka,

ubrana w suknie księcia Neujabi, jego twarz jest maską.

- Wykradli go i lalę zostawili na jego miejscu, by oszukać stróżów!!!
- Natychmiast uwięzić doktora tego zakładu i przyprowadzić go

przede mnie! - krzyknie wielki sędzia do swych pomocników.

Doktor wyznaje, że już przed trzema dniami księżniczka, córka wice-

lamy, wykradła księcia Neujabi i uwiozła go z sobą do Ciemnostanu.

- Niechże sobie będzie szczęśliwy z księżniczką, byleby tobie nie

bruździł  więcej  -  rzecze  Icangi  i  razem  z  sędzią  uprowadza  mnie  z  za-
kładu  somnopatycznego,  przed  którego  drzwiami  stała  w  pogotowiu
ryba  pocztowa.

- Jadę z wami, moje dzieci - rzecze sędzia Drzejna. - Chcę być

świadkiem twojego ślubu, kochany Nafirze, a przede wszystkim muszę
cię przeprowadzić przez granicę.

Jesteśmy w drodze i właśnie świtać zaczęło, gdyśmy stanęli na grani-

cy Snogrodu nie bez obawy, żeby nas tu nie zatrzymano.

- Nie! Nie telegrafowano jeszcze. Wielki sędzia ułatwił wszystkie

trudności, przepuszczają nas, bujamy już nad morzem Śpiącym, lecz
zarazem spostrzegamy, że za nami pędzi straż graniczna na skrzydłach i
rybach śrubowych. Wzywają nas do zatrzymania się, strzelają do nas, ale
kule nie donoszą.

Uciekamy, i w kilka godzin stajemy nad gruntem jasnogrodzkim.

Wieje wiatr przeciwny bardzo mocny i utrudnia podróż naszą. Dopiera
we dwie godziny po zachodzie słońca stajemy nad stolicą Jasnogrodu.
Stary Gerwid jeszcze czuwa i wyziera ze szczytu swej wieży. Jesteśmy w

169

jego objęciach. Jakaż szczera radość błyszczy w jego oczach; nigdy mi się
nie wydawał tak szczęśliwy i piękny.

- A Lawinia? - spytałem.
- Lawinia słaba: cały dzień .przepędziła w łóżku blada, zapłakana i

niespokojna. Dopiero przed godziną usnęła. Nie budźmy jej; jutro rano,
Nafirze, jesteś jej mężem; już pozyskaliśmy księdza, który da ślub ta-
jemny.

27. Wesele na obłoku

Lawinia chora i widzieć jej nie mogę. Lawinia usnęła, lecz nie powie-

działa: obudźcie mnie, gdy Nafir przybędzie. Zdaje się, że powinna była
pomyśleć o mnie i mojej zawezwać pomocy.

Jutro ślub, już ksiądz zamówiony, jutro będzie moją na zawsze, w

każdej chwili i nigdy się nie rozstaniem ze sobą. W wiecznym pogrążony
zachwyceniu patrzeć będę na jej wdzięki, podziwiać będę każdego jej
ruchu uroki, sycić się niebieską melodią jej głosu i, oczarowany jej duszy
polotem, bujać z nią będę po przestworach nieba na obłokach i chmur-
kach nad ognistymi kraterami i bezdennych mórz falami.

Ach, jakże miło latać z Lawinia po niebie!
Lecz tej nocy zachmurzyło się niebo okropnie: ziemia nie może się

przedrzeć swym światłem przez czarne kiry grubych obłoków, tylko cza-
sem mignie przez nie i znów nastaje nieprzejrzała ciemność.

Okropna noc i Jada chwila wybuchnie jedna z tych straszliwych burz,

od których odgłosu łamią się kamienne, grzebienie niezmiernych olbrzy-
mów, odgraniczających nas od północy. Szkoda, że taka noc okropna
poprzedza najszczęśliwszy życia mojego dzień!

Lecz cóż to za czerwony, ciemnoczerwony meteor krąży w tym czar-

nym obłoku, co tu zawieszony jak wyspa z kiru sam jeden na niebieskim
firmamencie, tuż nad moją wieżą? Czymże może być ten czerwony, w
obłoku krążący meteor?

Spojrzyjmy przez teleskop.
Tak ciemno, że teleskop nic ukazać nie może: widzę tylko czarne jak

atrament tło, purpurowe światło i coś migocącego się około światła,
czasem je zasłaniającego.

Co to być może?
Ha! Nie lękajmy się straszliwej, już się zbliżającej burzy i korzystając

że skrzydeł puśćmy się na zwiady prosto na zenit, ku meteorowi.

170

Lecz tym razem dla bezpieczeństwa wziąłem z sobą broń: szpadę

ogniem pałającą.

Wzbijam się wysoko w zenit jak strzała wypuszczona pionowo, mknę

i szybuję, aż śpiewają moje skrzydła, jak u łabędzia, który zdąża do swej
ojczyzny.

Jestem pod szarym obłokiem, tuż pod nim; wkraczam w czarny ob-

łok, ostrożnie się zbliżam do światła, powoli, podstępnie.,

Ha! Wielki Boże! Tym światłem jest latarka, a trzymają w swym ręku

Neujabi, zdradliwy książę, o którym mniemałem, że jest z swą księżnicz-
ką snogrodzką w Ciemnostanie.

On jak gdyby oczekiwał kogoś.
Lecz jakiś szmer dolatuje i zbliża się wartko.
I wpada jakiś świetny srebrny obłoczek w czarną chmurę, w środku

której czeka Neujabi, i tu srebrny obłoczek łączy się przed mymi oczyma
z postacią księcia.

Boże! To Lawinia!
Neujabi ze wzruszenia opuszcza latarnię, która spada na dół, ja pusz-

czam się za nią, chwytam ją, szukam ich w obłoku i znajduję.

Ona w jego ramionach, omdlała, z drżącymi skrzydłami; on pije jej

koralowe usta, przyciska ją do serca.

- Lawinio! Neujabi! - krzyknę, aż zadrżały echa gór okolicznych.
- Nafirze! Przedstawiam ci księżnę Neujabi, żonę moją od przyszłej

nocy - rzecze książę, unosząc omdlałą Lawinię w swych silnych ra-
mionach. .

Teraz mnie latarnia wypadła z ręki, ale ziemia wyjrzała jasna i świet-

na spoza chmur i okazała mi upojonych rozkoszą małżonków.

- Przebacz, Nafirze! Ja ciebie, kocham, lecz w nim kocham siebie;

podaj  mi  rękę,  bądź  naszym  przyjacielem  i  opiekunem,  i  kiedy  już  tak
chciało  niebo,  żeś  ty  pierwszy  odkrył  tajemnicę  naszego  związku,  zwia-
stuj ją  memu wujaszkowi  i jego ojcu.

Tak mówiła do mnie, rękę moją całując i  skrapiając łzami.
-  Ale,  Lawinio? Tutaj, w obłokach?....
-  Nafirze!  Nie  mamy  domu  innego,  tylko  kopułę  nieba  za  strzechę,

obłok zaś za łoże. Jego ojciec wydziedziczy, a mnie wujaszek.

- Zapomniałaś, Lawinio, o twych dwóch milionach?... - spytam

zmieszany. - O dwóch milionach, które tobie dałem; należą do ciebie od
tej chwili, bo ja żyć przestanę. Widzisz krater pogrzebowy, nad którym
kiedyś w pamiętnej dla mnie nocy bujaliśmy razem? W tej chwili wyziewać

171

zaczął ogień, on mnie do siebie zaprasza. Bądźcie szczęśliwi i módlcie
się, za mnie.

Biegłem ku kraterowi, oni mnie przytrzymywali za skrzydła, ściskali i

całowali, aż mnie uprosili, że nie zadam sobie śmierci, tylko wprost po-
lecę do wujaszka Gerwida zwiastować, com widział.

28. Przeszłość

Gerwida zbudziłem i opowiedziałem mu wszystko.
- Stało się nie według mej woli, ale widać z przemożnej woli losu, bo

się stało pomimo wszystkich, starań naszych i zabiegów- rzecze Gerwid,
kiwając głową żałośnie.

- Więc im przebaczasz, doktorze?
- Kiedyś ty przebaczył, to i ja przebaczyć muszę; przed tobą jednym

nie chciałbym się wstydzić, bo ty jesteś istotą nadludzkiej dobroci.

- A zatem ruszam do księcia Wadwis, aby u niego wybłagać prze-

baczenie.

- Nie potrzeba, ja sam go uwiadomię i będzie tu za chwilę z wszyst-

kimi tymi, których pokochałeś i znasz od dawna. Chodź ze mną do ob-
serwatorium. Spojrzyj teraz przez ten nowy, teleskop na ziemię w pełni
stojącą. Nastawię ci ziemię na ten punkt, który ci wskrzesi pamięć prze-
szłości i obudzi tęsknotę, bo tęsknić, mój przyjacielu, to jest wierzyć w
przyszłość; kto tęskni, ten ma nadzieję. Co widzisz teraz na ziemi?

- Widzę ogród, a w nim łoże, a na łożu?... Boże wielki!. Na łożu ja

sam, ale uśpiony, nie martwy, tylko uśpiony.

- A kogo tam widzisz obok siebie?
- Widzę starca z siwymi włosami, stojącego obok łoża mego, widzę

niewiastę u stóp moich, widzę młodą osobę klęczącą przy tym łóżku. Ach
Boże! Jakież cierpienia na ich twarzy wyryte! Czy nie można im pomóc,
Gerwidzie? Czemuż mnie tak obchodzi los tych osób?

- Wkrótce się o tym dowiesz. Teraz przygotuj się na przykry widok,

mój Nafirze, o dziecko znane mi od tak dawna i od tak dawna ukochane.
Zobaczysz twoich przyjaciół znanych ci skądinąd, zobaczysz takich, ja-
kimi byli, gdy ich oddano wnętrznościom padołu, na którym się rodzili.

* * *

Gerwid zniknął, ciemność zaległa salę, nawet słońce zasłoniło się

nieprzejrzałymi chmurami. Sześć błędnic niebieskich bujało około mnie
i nareszcie spoczęło nad głowami sześciu trupów w trumnach.

Rozpoznałem ich od razu... byli to: Ignaś, mój mały brat, Edwiger,

mój nauczyciel, pan Andrzej, mój dobry opiekun, stary Świdwa, Malwi-
na, moja narzeczona, ksiądz Beniamin, mój przyjaciel.

Od jednego do drugiego chodziłem, nie wzbudzali mi żadnej odrazy,

tylko owszem jakąś lubą nadzieję, że ja pomiędzy nimi spocznę.

Oglądałem się za siódmą trumną; nie było jej.
- Szkoda! W tak dobrym towarzystwie milej być umarłym niźli żyć

między żyjącymi bez czucia i serca!

I dalej rzekłem do starego nauczyciela:
- Dotrzymałeś słowa, profesorze Edwiger, widzę cię na księżycu, ale

umarłym; czemuż ja żyjący pomiędzy wami?

- Boś nie umarł na ziemi, tylko tam śpisz na niej, zawieszony po-

między życiem a śmiercią - rzecze Edwiger i wstaje z trumny, i staje się
Gerwidem.

- Wstańcie i wy, przyjaciele Serafina - rzeknie Gerwid uroczystym

głosem..

Ignaś wstaje i jest Icangim, sędzia Andrzej jest Drzejną, Świdwa księ-

ciem Wadwisem, Malwina Lawinią, ksiądz Beniamin księciem Neujabi!
Trumny znikają, światło powraca.

- Widziałeś nas takimi, jakimi byliśmy na ziemi, tu w innych istot

postać wcieleni, przybraliśmy inny charakter, inne stanowisko, tylko
echo dawnych .sympatii w nas pozostało. Ja jeden przedarłem się widzą
do całkowitości dawnych uczuć istności i dlatego sprowadziłem cię tutaj
na uszczęśliwienie lub na wyleczenie z rozpaczy. Pierwszego dokonać nie
mogłem, drugiego dokonam, jeśli poznasz osoby otaczające cię uśpione-
go na ziemi. Spojrzyj teraz w teleskop.

- Boże! To mój ojciec, moja matka, moja siostra, płaczą nade mną

uśpionym, nie wiedząc, czy wróci życie lub śmierć nastąpi. Ja chcę pójść
do nich, otrzeć im łzy i żyć pomiędzy nimi.

- Więc do widzenia. Serafinie, jeszcze znajdziesz się z nami, lecz na

innym planecie. Na żadnym nie ma szczęścia zupełnego, na każdym żyć
można dość szczęśliwie, krzepiąc się w duchu, wierząc, że doskonałe
szczęście dane będzie dopiero w niebie, gdzie ciała nie ma i namiętności,

173

pędzące cielesnym życiem, umilkną na zawsze w wiecznie trwającym
uczuciu niebiańskich uwielbień.

Wszyscy zbliżyli się do mnie i serdecznym mnie pożegnali uściskiem.

Wróciłem duszą na ziemię, na której jako uśpione ciało leżałem przez
całe dwa miesiące od chwili, gdym zemdlał na grobie księdza Beniami-
na.

Tam mnie znaleziono uśpionego, zawieziono mnie w tym stanie do

Montpellier i złożono w szpitalu. Wkrótce potem przybyli ojciec, matka i
siostra z Polski i w tym dziwnym znaleźli mię stanie, o którym nie moż-
na było wyrzec z pewnością, czy się skończy powrotem do zdrowia, czy
śmiercią lub, co gorzej, idiotyzmem.

Lecz życie fizyczne nie ustawało w mym bezdusznym ciele, puls bił

dobrze, cera wprzódy tak blada nabierała oczywiście czerstwości, a cała
twarz wyrazu weselszego.

- Jego dusza musi być szczęśliwszą tam, gdzie teraz buja, niż była

kiedykolwiek w rzeczywistości - rzecze profesor Lallemand i kazał mnie
zanieść do ogrodu, między kwitnące krzewy, i rozpiąć nade mną namiot,
by mi nie szkodziły słoty, ani raziły promienie słońca.

I coraz więcej dawał mym rodzicom nadziei, im mnie widział czerst-

wiejszym i pogodniejszym.

Ziściły się jego przepowiednie: gdym stanął duszą nazad w mym cie-

le, zerwałem się z łóżka i do nóg upadłem rodzicom, co z dalekiej Polski
przybyli odszukać stęsknionego syna.

Wiedziałem, gdzie jest Malwina, Edwiger, Andrzej i wszyscy, których

kochałem, wierzyłem, że się z nimi znów kiedyś połączę jeszcze przed
śmiercią i nie tęskniłem już do księżyca, lecz żyłem pełnymi siłami tu, na
ziemi, świadcząc dobre za złe, kochając wszystkich, nawet i nieprzyjaciół
moich.

Wiele lat od tego czasu upłynęło, starzeć się zaczynam, ale się czuję

szczęśliwy, bo wierzę w Boga i w uczucie miłości, które On wlewa w ser-
ce swym szczerym sługom.

1879

[...] Nie wiem, czy ulica Mylna posiada złośliwą własność omylania,

czy (jak półżartem twierdziła moja towarzyszka) złe duchy przeszkadzały
nam  w  spełnieniu  litościwego  uczynku,  dość,  że  z  godzinę  chodziłyśmy
od ulicy Karmelickiej do ulicy Przejazd, nie mogąc i nie mogąc wynaleźć
owej facjatki. Cośmy się nastały przed domami, napytały po sieniach, co
się  ludzie  naoglądali  za  nami!  Pani  Marta,  która  pomimo  ciągłego  sto-
sunku z nieszczęśliwymi jest nadzwyczaj wesoła, śmiała się do. rozpuku i
mówiła mi, że w ciągłych dreptaniach po mieście bardzo często ją ściga
podobna przekora, „to”, dodała, „wyraźnie diabelski figiel, bo tylko uwa-
żaj, moja kochana, ile razy człowiek czego szuka, wszystko prędzej  znaj-
dzie  niż to, czego szuka.”

Że jednak w księgach świętych powiedziano: „Szukajcie a znajdzie-

cie”,  więc  nie  traciłyśmy  fantazji,  i  oto  z  nagła  jakieś  przeczucie  tknęło
nas obie razem; zatrzymujemy się przed nędznym dworkiem, który do-
tąd mijałyśmy z dziwną nieuwagą; tak, dziesięć razy przeszłyśmy pierwej
koło niego, zawsze nam się zdawało że „to nie może być tu”. A to właśnie
było tu. Nawet, wziąwszy szkiełko, doczytałyśmy ów 11-ty numer, mocno
zatarty i szyldem przycieniony. Teraz już umiem doskonale opowiedzieć;
parkan z bramą i furtką, na dziedzińcu studnia z zieloną gałką,  w głębi
dworek,  z  jakąś  odrębną,  niedzisiejszą  cechą,  przed  stu  laty  mógł  być
bardzo ładny, ale dziś niepokoi oko tą sypkością, co właściwa jest każdej
ruderze;  znać,  że  jeżeli  się  trzyma,  to  tylko  dzięki  różnym  podpórkom
jak staruszek o kiju. Jedyne okno pięterka tak jest misternie wprawione

175

w rodzaj Oka Opatrzności, że wydaje się raczej nagłówkiem drzwi wej-
ściowych niż osobną facjatką.

W sieni spotkałyśmy krzątającą się kobietę, szczuplutką, zwiędłą, ale

z miłym wyrazem twarzy. Pokazało się, że to właścicielka dworku. Pyta-
my o pana Cezarego, czy tu mieszka?

- A mieszka, na górze. Człowiek nie ma serca go wypędzić, boć to

temu biedactwu już nie długo na świecie, a przy tym nie taki on straszny,
jak mówią. Z początku nam się bali sąsiedzi, teraz już przywykli.

- Do czego przywykli? - zapytałyśmy z podziwieniem. Cóż w nim tak

strasznego?

- A! Więc panie jeszcze nie wiedzą! - to mówiąc, gospodyni

uśmiechnęła się jakoś dwuznacznie i palec podniosła do czoła. - On tak
jest... jakby to powiedzieć... chory na głowę, ale tylko trochę. Jeżeli panie
chcecie go wspomóc, nie dawajcie mu dużo na raz, bo tam istne sito, co
wrzucić, to i przeleci. Różni państwo już tu bywali, sto razy go zaopa-
trzyli, no i cóż? Wszystko przemarnował. [...]

Tymczasem wstępowałyśmy na schody, które wcale nie są kręte ani

drabiniaste,  jakby  kto  mógł  przypuścić,  wprawdzie  źle  utrzymane  i  po-
paczone  od  starości,  porządnie  skrzypią  pod  nogami,  ale  bardzo  wy-
godnie  i  prędko  doprowadziły  nas  do  szarych  drzwiczek,  poza  którymi
przedstawił nam się pokój, także zupełnie odmienny od obrazów, jakich
się spodziewałam.

Sądziłam, że znajdę jedno z owych ciemnych, ukośnie ściętych pod-

daszy, gdzie trzeba się co chwila schylać, aby głowę uchronić od kańcza-
stych belek,  gdzie oko się  błąka w  kątach, do  których światło nigdy  nie
dochodzi,  a  stopy  grzęzną  w  jakiejś  warstwie  miękkiej,  której  dna  nie
można nigdy znaleźć.

Tymczasem zobaczyłam prawdziwy pokój, widny, suchy, z podłogą i

sufitem.  Ściany  nie  tylko  bielone,  ale  malowane;  wprawdzie  to  malo-
wanie  musi  liczyć  przynajmniej  z  pół  wieku,  można  przeciąż  jeszcze
rozeznać  niebieskawe  cętki.  W  głębi  okno  spore  i  całe.  W  rogu  piec  z
ziejącym kominkiem, obłamanym i straszliwie okopconym.

Przy wszystkich ścianach stały jakieś ogromne ramy czy dekoracje,

starannie pozakrywane zbutwiałymi oponami, z których kilka było ki-
rowej czarności.

Dziwna rzecz, mimo śladów dawniejszej wygody, mimo pełnego

176

oświetlenia te cztery kąty i piec piąty, wiejące nieopisanym pustkowiem,
te nieodgadnione rusztowania, a nade wszystko czarne plamy na mu-
rach przejęły mię takim wstrętem, że zawahałam się u progu.

Prawdziwa ruina ma swoją poezję, ale takie zniszczenie jeszcze nie-

dokończone to jakby gangrena tocząca żywe ciało.

Podziemie lub poddasze, gdzie jakiś Job dogorywa, to okropność zu-

pełna, to tragedia, przed którą dusza korzy się, uznając Nemezys lub
Opatrzność.

Taki pokój to połowiczna okropność, mieszanina prozy i patosu, me-

lodramat, z którego widz wychodzi pełen goryczy i zwątpienia. Zdaje mi
się, że w takich pokojach najczęściej spełniają się samobójstwa i najła-
twiej rodzą się legendy o strachach.

Może do tego wstrętu przyłożyła się i atmosfera pokoju, cała prze-

sycona dziwnymi gazami jakby w laboratorium chemicznym lub aptece.

Oho! - pomyślałam sobie - jeżeli mój uczony bawi się w alchemię, to

nic nie pozostaje, tylko kieszeń dobrze trzymać i co sił uciekać, bo wia-
domo, że na robienie złota trzeba złota i jeszcze złota, do nie-
skończoności. Ej, chyba nie... Któżby w naszym wieku śmiał jeszcze od-
grzewać ten przestarzały koncept? A jednak...

To „jednak” błysło mi w myśli na widok szklanych naczyń pousta-

wianych przed kominkiem; były to owe „banie z wykręcanymi szyjami”,
w których, na wielki mój postrach, poznałam prawdziwą retortę i dwa
alembiki.

Nie stało jednak czasu na dłuższe rozmysły. Zapomniałam o wszyst-

kim, spostrzegłszy mieszkańca pokoju.

W głębi, pod oknem, stał fotel, a raczej szkielet fotelu, który musiał

pochodzić  z  jakiejś  pańskiej  siedziby;  na  poręczach,  niegdyś  pozłaca-
nych, świeciły jeszcze prątki czerwonawe, a na wysłaniu wyblakły safian
wisiał w strzępki, spoza których włos wylewał się kudłatymi pękami. Na
fotelu siedział człowiek, a raczej cień człowieka, z twarzą jak wosk żółta-
wą,  przejrzystą,  obumarłą,  tylko  oczy  świeciły,  sprawiając  przerażające
wrażenie, jakby kto żywe źrenice obsadził w głowie lalki. Przód czaszki,
zupełnie  obnażony,  świecił  na  kształt  słoniowej  kości,  tylko  przy  skro-
niach włosy siwiuteńkie spływały dwoma białymi kosmykami.

Ubrany był w tużurek niegdyś aksamitny, tabaczkowy, pod samą szy-

ją zapięty. Od stóp do głów ubiór jego wyglądał już także na cień odzie-
ży, doprowadzonej do ostatecznych granic znoszenia i wycieńczenia.
Zdawało się, że dosyć dmuchnąć, aby cała ta postać razem z pokojem i z
domem w pył się rozsypała.

177

Toteż przystępowałyśmy do niego z obawą i jakby z ostrożnością.

Przybity  osłabieniem  czy  myślami,  nie  spostrzegł  naszego  wejścia;  do-
piero  ujrzawszy  nas  przed  sobą,  ocknął  się,  uśmiechnął  z  uprzejmością
człowieka światowego, i obie ręce wpił w poręcze dla podźwignienia się
z fotelu.

Pani Marta swoim grubym, poczciwym głosem zabroniła mu tej

grzeczności  niewczesnej  u  chorego  -  z  ogromnej  sakwy,  którą  wiecznie
nosi  pod  salopą,  wydobyła  flaszeczkę  starego  wina,  świeże  bułki,  funt
bulionu  i  różne  inne  praktyczne  przysmaki,  które  się  zwykle  w  takich
razach przynosi.

Ustawiłyśmy wszystko na kulawym stole, pełnym jakichś pudełek i

gracików  o  nieopisanych  kształtach,  a  namówiwszy  chorego  na  kie-
liszeczek  kordiału,  zaczęłyśmy  się  dopytywać,  powolutku,  jak  najdyplo-
matyczniej - dla nieobrażenia jego miłości własnej - o jego przeszłe kole-
je,  o  sposoby  zaradzenia  dzisiejszym  niedostatkom,  o  rodzaj  lekarstw,
jakie by  mogły mu posłużyć.

Pan Cezary odpowiadał z grzecznością i umiarkowaniem człowieka

dobrze  wychowanego,  a  przy  tym  z  jakąś  rezygnacją  łagodną  i  jakby
innym  światem  już  tchnącą,  która  nas  głęboko  wzruszyła.  Na  wszystko
się uśmiechał, za wszystko dziękował potulnie jak dziecko, ale pytania o
przeszłość  zbywał  milczeniem  lub  ogólnikami,  a  z  naszych  pocieszań  i
obietnic  nie  widziałam,  aby  choć  jedno  słowo  sprawiło  mu  prawdziwą
radość.

Dopiero kiedy się dowiedział, że przybyłyśmy wskutek listu, twarz je-

go nieco się rozjaśniła.

- Wiecie więc panie, o co głównie, o co jedynie mi chodzi...
- Wiemy, wiemy - prędko odparła pani Marta - ale o tym potem, te-

raz nam tylko pan wyzdrowiej...

- Szanowne panie - odezwał się mocniejszym głosem - rozmówmy

się  szczerze:  jeżeli  przyszłyście  (jak  już  niejedna  litościwa  osoba  przy-
chodziła),  nie  dla  urzeczywistnienia  mojej  myśli,  ale  dla  chwilowego
wsparcia mojej nędzy, dla podtrzymania moich sił fizycznych, o - to le-
piej  opuśćcie  mię  od  razu.  Ja  nie  jestem  zwyczajny  Łazarz.  Szkoda  wa-
szych zachodów. Dopóki nie będę mógł wrócić do mego przedsięwzięcia,
dopóty i nie odzyskam zdrowia, bo tylko ta niemożność mię zabija. Jeże-
li  nie  możecie  spełnić  mego  żądania,  po  co  na  próżno  oddalać  śmierć  i
tak  dość  powolną?  Po  co  gwałtem  przytrzymywać  mię  na  tym  świecie,
który  nie  chce  dobrodziejstw,  jakie  Bóg  miał  mu  zesłać  przeze  mnie?
Czyż nie lepiej zaprzestać już tej bezużytecznej walki i co prędzej podążyć

178

na te inne światy, gdzie znajdę od razu rozwiązanie wszystkich zagadek,
nad którymi tutaj bezsilnie się męczę?

- Fe, co też to asan gadasz!... - ofuknęła pani Marta, która w przy-

stępach złego humoru z pana zwykle przechodzi na asana. - Co też to
asan wygadujesz! Dopóki Pan Bóg żyć każe, to trzeba żyć i basta.

Pan Cezary spojrzał na nią z niewymowną rzewnością i odpowiedział

solennie:

- Toteż, jak pani widzi, żyję.
W tych kilku słowach była przepaść boleści. Te słowa zawierały w so-

bie tyle niedopowiedzianych komentarzy!

- Łatwo mówić tym, co nie przebyli takich jak ja kolei! O gdybyście

wiedzieli, com ja przeżył! A jednak czekam, i proszę, i ufam, chociaż na
moim miejscu już stu innych byłoby sobie życie odebrało albo się puściło
na złe drogi...

To wszystko dosłyszałam w tych kilku słowach i przejęło mię usza-

nowanie dla majestatu nieszczęścia. I pani Marta widocznie odczuła wy-
rzut zawarty w jego głosie, a zwłaszcza w spojrzeniu, bo nagle rzekła;

- No, może się pomyśli i o tym, o czym pan mówisz. Ale pierwej by

trzeba wiedzieć przynajmniej, o co chodzi?

Wyzwanie było wyraźne. Chwilę poczekała na odpowiedź. Ja czeka-

łam także z ciekawością.

Ale zagadnięty nic nie odpowiedział, głowę skłonił na piersi i znów

zapadł  w  dumanie  czy  omdlenie.  Na  chorego  trudno  się  obrażać,  nie
nastawałyśmy  więc  dalej,  a  chcąc  wyjść  z  zakłopotania,  zaczęłyśmy  się
Krzątać,  niby  porządkując  pokój.  Wśród  tej  gospodarki  skorzystałam  z
chwili, w której znalazłyśmy się na drugim końcu pokoju, ażeby szepnąć
towarzyszce:

- Cóż pani myśli? Nieszczęścia i ubóstwo doprowadziły go do roz-

paczy, ale na umyśle zdrów zupełnie? Wszak prawda?

Pani Marta spojrzała na mnie uspakajająco i odpowiedziała:
- Zdaje mi się, że najzupełniej.
Ośmielona jej poparciem, przystąpiłam znowu do okna.
- Dobrze byłoby - odezwałam się głośno - pomyśleć też o jakim ta-

kim odnowieniu tego mieszkania; nie mówię ó żadnych zbytkach, ale nie
wpływa na zdrowie ludzkie, to jedna z największych zdobyczy dzisiejszej
higieny, a tutaj... niedbalstwo doprawdy przechodzi pozwolenie. Pana,
jako chorego, trudno o to obwiniać, ale właściciele dworku mogliby też

179

choć raz na lat dwadzieścia kazać te ściany odświeżyć albo też piec na-
prawić.

- O nie! - zawołał, żywo podnosząc głowę i oglądając się dokoła, jak-

by zaniepokojony, czyśmy czego nie poruszyły. - Niech Bóg broni, ja tu
nic nie pozwalam tykać... Zresztą, możnaż co jeszcze wymagać od ludzi,
którzy i tak mi tu przez całe lata pozwalają mieszkać, chociaż od całych
lat  nie  widzieli  grosza  komornego?  Z  początku  płaciłem,  o!  i  mocno!
Byłbym ten pokój wybrukował złotem, byle w nim pozostać... tego poko-
ju nie zamieniłbym na pałace. Ach, owszem, to dobrzy ludzie - przecież
mogliby ten pokoik odnająć za gotówkę, a oni trzymają mię i trzymają,
wzruszeni  mymi  prośbami,  bo  dobrze  wiedzą,  że  tylko  tu  jeszcze  żyć
mogę...  tu  mam  wspomnienia,  po  których  może  na  koniec  trafię  do  ta-
jemnicy... w tych ścianach może spoczywa klucz tego odkrycia...

Na te ostatnie wyrazy mimowolnie podniosłam oczy, byłabym chciała

wzrokiem poprzeszywać te cegły, sprawdzić, czy między nimi nie tai się
jaki skarb zamurowany, jaki rękopism drogocenny? A pod urokiem tego
zaciekawienia  cały  pokój  wydał  mi  się  inny,  rozświecił  się  tęczowymi
promieniami  obietnic,  i  zrozumiałam,  że  wszędzie  człowiekowi  dobrze,
gdzie przywiązuje go jakaś  nadzieja.

Zaczęłam pilniej się rozglądać. Najwięcej uwagę moją zwróciła księga

leżąca tuż przy chorym na oknie; było to in folio bardzo grube, oprawne
w  skórę  niegdyś  czarną,  dziś  popękaną  i  wygryzioną  od  zniszczenia;
wielka  liczba  różnobarwnych,  papierowych  zakładek,  brzegi  kart  wy-
żółkłe i  poskręcane świadczyły o długim jej użyciu. Patrząc na nią,  my-
ślałam sobie: „Ho! Z tej księgi dowiedziałybyśmy się pewnie wszystkich
sekretów, których posiadacz tak zazdrośnie strzeże...” A wzrok mój mu-
siał wyrażać wielką chciwość, bo chory nagle podniósł rękę, położył ją i
przycisnął na księdze, jakby chciał bronić drogich kartek od napastowań
ciekawości.

Widząc,  że  tą drogą nic nie otrzymam, zapytałam  nagle:
-  Czy  pan  czasem  nie  byłeś  malarzem?
-  Ja,  malarzem!   Dlaczego? -  odparł widocznie  urażony.
-  Bo tu przy ścianach widzę mnóstwo obrazów myślałam, że to dzie-

ła pańskie. Czy nie? Może to utwory jakich dawnych mistrzów? Trudno
o nich sądzić,  póki są odwrócone, ale muszą  być chyba nieoszacowanej
wartości,  kiedy  pozbywając  się  wszystkiego,  nawet  rzeczy  najpotrzeb-
niejszych do życia, z tymi jednak  pan się nie mogłeś rozstać?

180

- To nie są obrazy - odpowiedział - a raczej owszem, dobrze pani

mówisz, to są obrazy, ale nie ludzką ręką malowane.

Mówiąc, wychylił się z fotelu, sięgnął po jeden z najbliższych, po-

mniejszych obrazków i obróciwszy go dobrą stroną ku światłu, pokazał
nam nieduże, okrągłe zwierciadło.

- A!... - zawołałyśmy obie z podziwieniem. I wszystko to są zwier-

ciadła?

-   Wszystko.
-  Na miłość boską, co panu po nich?
-  To moja tajemnica.
Pani  Marta,  która  w  ogóle  nie  lubi  czekać,  zniecierpliwiona  mało-

mównością pana Cerazego, dawała mi z daleka znaki zachęcające do
szybszej inkwizycji. Zaczęłam więc mówić głosem coraz bardziej stanow-
czym:

- Każdą tajemnicę zwykło się szanować. Jednak, na ten raz, przyznaj

pan, czyż nam się nie należy troszkę więcej zaufania? Gdyby jeszcze
tylko o nas chodziło, ale pan żądasz, abyśmy drugich namawiały? Cóż
my tym drugim powiemy? Któż zechce łożyć na poszukiwania, póki nie
wie, czego pan szukasz?

- Tak, tak - poparła mię towarzyszka. - Żebyś pan jeszcze chciał tyl-

ko zachęty, rady, ładnych słówek, nawet artykułów gazeciarskich, no, to
może na chybił-trafił nie jeden by je sypnął. Ale kiedy sięgasz do worka,
oho! dotykasz czułej struny ludzkiej. Kto płaci, chce doskonale wiedzieć,
za co płaci.

- Łaskawe panie! - odrzekł chory, składając ręce ruchem wzrusza-

jącej błagalności, mącie słuszność, zupełną słuszność. Ach, żebyście wie-
działy,  co  mię  wstrzymuje!  To  właśnie  wasza  dobroć,  którą  chciałbym
niejako  wypróbować,  aby  wiedzieć,  do  jakiego  stopnia  mogę  liczyć  na
waszą wyrozumiałość? Jeżeli ociągam się i waham, to nie z braku zaufa-
nia, ale z obawy, aby za prędko was nie zrazić, tak jak zraziłem już wielu!
Bo nie raz, i nie dwa, ale dziesiąć razy próbowałem opowiedzieć historię
mego życia. Cóż panie powiecie? Jeszcze nie znalazłem człowieka, co by-
ją wysłuchał do końca. Zwykle w połowie opowiadania goście moi przy-
pominali sobie nagle jakiś gwałtowny interes i odkładali resztę do przy-
szłych odwiedzin (które nigdy nie następowały) albo też mrozili mię taką
lodowatością,  kłuli  takim  zoilowstwem,  że  sam  nie  chciałem  dalej  mó-
wić. A! W książkach to największe cudactwa połykają chciwie, byle dru-
kowane  to  już  wierzą,  a  kiedy  człowiek  opowiada,  co  przebył  osobiście,
na co patrzył własnymi oczami, to kręcą głową,  nigdy im  nie dosyć

181

dowodów. Pewien jestem,  że gdyby moje dzieje  ukazały  się w książce,
upstrzone  błyskotkami    modnego  stylu,  pod  różową  okładką,  niejeden
by  się  do  nich  zapalił.  Ale  że  to  mówi  biedak  schorzały,  trzęsącym  się
głosem, w izbie obdartej, wszyscy ruszają  ramionami.

- No, już my nie będziemy ruszały, my wysłuchamy cierpliwiej, na-

wet z prawdziwym współczuciem.

Tak odpowiedziałam, i mówiłam szczerze. Głębokie przekonanie tego

człowieka  udzielało  się  mimowolnie,  uprzejmość  jego  i  zupełna  przy-
tomność rozpędzały wszelkie przypuszczenia jakiejś choroby umysłowej.
Naprawdę zaciekawiona, upatrzyłam rodzaj ławy czy szlabana, zasłane-
go  słomą  i  mnóstwem  ślusarskich,  a  może  złotniczych  narzędzi;  zgar-
nąwszy to wszystko na jeden koniec, siadłam i przyzwałam panią Martę.
Ale ona była zajęta zwierciadłami, zaglądała pod wszystkie szmaty i kiry,
wołając:

- Fiu, fiu! Co tu pyszności! Żadne nie stłuczone, a co za ramy! O, te

na  przykład,  zwierciadlane!  Mój  panie  -  dodała  siadając  na  ławce  -  nie
pojmuję  doprawdy  takiej  wytrzymałości.  Jak  to?  Pan  z  głodu  przymie-
rasz,  a  masz  pod  ręką  przedmioty,  za  których  cenę  przynajmniej  rok
wyżyć  można?  Ja,  na  miejscu  pańskim,  byłabym  je  dawno  sprzedała,  a
za  lepszych,  da  Bóg,  czasów  nowe  sobie  kupiła.  (Gdybym  się  notabene
tak przepaściście w nich kochała). Przecież zwierciadeł nigdy nie zabrak-
nie?

Pan Cezary gorzko się uśmiechnął.
- Z przeproszeniem pani - odrzekł. - Słowa te przypominają mi

scenę, jakiej raz byłem świadkiem na popasie, w podróży po kraju czeka-
łem aż konie przyjdą z łąki; tymczasem do karczmy weszli ludzie wraca-
jący  z  pogrzebu;  gospodarz  pochował  żonę  i,  co  rzadko  można  widzieć
między  ludem,  zdawał  się  nieutulony  w  żalu.  Przyjaciele  namawiali  go
do  kieliszka,  pocieszali  żartami,  wszystko  na  próżno,  aż  jeden  odezwał
się  niecierpliwie:  „E  kumie,  nie  żałujta  znów  tak  bardzo  kobiety,  jak
tylko  zechcecie,  będzie  druga,  i  jeszcze  ładniejsza,  przecież  o  żonę  nie-
trudno”.  A  wdowiec  odpowiedział:  „Tak,  będzie  druga,  ale  już  nie  tam-
ta!”  A  on  właśnie  tamtą  kochał.  Ach,  czyż  to  jedna  drugą  tak  łatwo  za-
stąpi? Przecież każda ma  swoją duszę, swoją  osobistość?

- No - zawołała śmiejąc się pani Marta - jeżeli pan zwierciadło obra-

łeś sobie za żonę, jeżeli według pana zwierciadło ma duszę...

- Nie, pani, tego nie twierdzę, zwierciadło nie ma duszy ani osobi-

stości, żona...

182

Tu wzdrygnął się i rękę przesunął po oczach.
- Nieszczęśliwa ofiara... ach, jeszcze o tym nie mówmy... Nie, pani,

użyłem  tylko  porównania,  ale  sam  teraz  widzę,  że  nie  było  szczęśliwe.
Poszukajmy właściwszego: przypuszczam na przykład, że pani posiadasz
manuskrypt  rodzinny,  tak  zwane  silva  rerum,  gdzie  dziady  i  pradziady
spisywały wszystkie koleje domu, albo dajmy na to, sama pani przez lat
wiele pisałaś pamiętnik, gdzie możesz odnaleźć myśli, rozmowy i obrazy
całego  twego  życia;  gdyby  kto  przyszedł  i  radził:  „Sprzedaj  pani  ręko-
pism, za tę cenę dostaniesz kilka innych, przecież i to, i to papier zapisa-
ny”. Zawołałabyś z oburzeniem: „A co mnie po innych? Nie chodzi mi o
papier, ale o treść”. Tak i mnie tu nie chodzi o taflę szklaną, ale o treść w
niej  zawartą.  Każde  zwierciadło  także  jest  rodzajem  księgi,  i  to  olbrzy-
miej, liczącej krocie, tysiące, miliony kart malowanych, do których ciągle
nowe przybywają - cała sztuka umieć otworzyć  tę  księgę.

Wstrzymał się przez chwilę, po czym dokończył mocnym już i pew-

nym głosem:

- Każdy wie, że zwierciadło odbija wszystko, co się przed nim dzieje,

ale  czego  nikt  nie  wie  (oprócz  wtajemniczonych),  to,  że  zatrzymuje  w
sobie  tę  wszystkie  obrazy,  jakby  miliardy  odbić  fotograficznych.  Nie
możemy wszystkich widzieć od razu, bo każdy nowy wizerunek zasłania
dawniejsze, tak jak na obrazie olejnym ostatnia farba zakrywa pierwsze;
ale  zmywszy  farbę  wierzchnią,  dostrzega  się  tamte.  Otóż  wywołać  ze
zwierciadła  na  powrót  wszystkie  te  obrazy,  odczepiać  je  kolejno  od  tła,
na  jakim  przyległy,  oto  odkrycie,  za  którym  gonię,  odkrycie  doskonale
znane kilku dawnym mistrzom, wiele razy zdobywane i tracone, a które
dzisiaj  znów  może  zaginąć  na  długo,  jeżeli  nie  potrafię  skorzystać  ze
wskazówek, jakie  mi przypadek  w  ręce podał.

Zamilkł. Pani Marta zwróciła ku mnie wzrok niepewny i badający,

jakby  odwoływała  się  do  mego  sądu,  bo  dla  niej  podobne  zadania  były
prawdziwą  terra  incognita.  Ja  także,  niestety,  za  mało  jestem  biegła  w
naukach  przyrodzonych,  ażebym  się  ośmieliła  najmniejszą  w  nich  wąt-
pliwość rozstrzygać. Zdawało mi się jednak, że pomysł rzeczony nie ma
w  sobie  nic  takiego,  co  by  się  wyraźnie  sprzeciwiało  prawom  rozsądnej
możebności.  Kto  wie?  Ileż  innych  wynalazków  musiało  daleko  nie-
prawdopodobniej  wyglądać, dopóki je odkrywca ciemnymi słowami za-
powiadał?

- I pan to widziałeś? - zapytałam.
- Widziałem, słowo honoru.

183

Kiedy mężczyzna jakiekolwiek twierdzenie pieczętuje słowem hono-

ru, uniemożebnia dalszy ciąg rozprawy; od tej chwili najmniejsza wątpli-
wość staje się ubliżeniem.

Toteż już nie do niego, ale do niej zwróciłam się, odpowiadając nie-

jako na ciągłe, nieme pytanie jej oczu:

- Tak, pani, żyjemy w wieku, gdy dzieje się tyle rzeczy cudownych,

że człowiek o niczym już nie śmie wątpić. Co by ludzie przed wiekami
byli powiedzieli, gdyby im jaki prorok wróżył cuda dzisiaj spowszed-
niałe, armaty, koleje żelazne, statki parowe, telegrafy!...

- A byli tacy prorocy! - zawołał pan Cezary. - Taki na przykład Ro-

gier Bakon z trzynastego wieku, trzeba uważać, że nie mówię o drugim
Bakonie, z Werulamu, co żył w wieku szesnastym, ale o pierwszym, Ro-
gierze, mnichu franciszkańskim, który urodził się, coś tak... jeśli dobrze
pamiętam... w tysiąc dwieście czternastym... Pozwólcie panie, abym
wam przeczytał króciuchny urywek z jego genialnych, proroczych utwo-
rów; to będzie najlepsze potwierdzenie słów pani.

Tu zdjął z okna księgę i rozłożył ją na kolanach, opierając o poręcze

fotelu, bo ogromna była i ciężka. Spojrzałam na kartki.

- Co to jest? - rzekłam. - Rękopism? A jaki nabity! Ja sądziłam, że

pan masz drukowaną edycję Bakona?

- Nie, pani, to nie sam Bakon. To wszystko przeze mnie tłumaczone

i  moją  ręką  wypisywane  z  tysiącznych  autorów,  a  jest  też  tu  niemało  i
moich własnych wspomnień. To moje silva rerum. Od lat wielu miałem
zwyczaj  robić  wyciągi  ze  wszystkich  dzieł,  gdzie  znalazłem  jakikolwiek
szczegół  stosujący  się  do  mego  pomysłu.  Tu  spisałem  także  przygody
mego  życia,  opowiedziałem  wszystkie  sceny  widziane  w  zwierciadłach,
wszystkie legendy i tradycje ściągające się do nich. I szczerze sobie teraz
winszuję tej pracy, bo kiedy party przez biedę, musiałem kolejno powy-
zbywać  się  wszystkich  książek,  dziś  ta  księga  stanowi  całą  moją  biblio-
tekę, i nie bardzo tamtych żałuję, tu jest wyskok wszystkiego. Zacząłem
tę robotę po amatorsku, trochę dla zabawki, trochę z lenistwa, bo mi się
nie  chciało  zaglądać  co  chwila  do  dziesięciu  różnych  pisarzy;  dziś  ona
jest skarbem. Żadna praca nigdy nie stracona, ani człowiek się spodzie-
wa, kiedy i gdzie ją odnajdzie.

- Ciekawa książka, nie ma co mówić - przerwała pani Marta. - Pro-

szę pana, przychodzi mi na myśl, czy by jaki księgarz jej nie kupił? Prze-
cież to jednak ma wartość.

- Myślałem i ja o tym, jednak boję się, czy takim przedwczesnym

184

wystąpieniem  nie  popsułbym  raczej  sprawy?  Ta  księga  ma  wartość  ol-
brzymią,  nieobliczoną,  ale  dotąd  ma  ją  tylko  dla  mnie.  Gdybym  kiedy
moje  odkrycie  doprowadził  do  urzeczywistnienia,  o!  wtedy  dopiero  ta
księga  zostałaby  oceniona  należycie.  Dzisiaj  świat  gotów  by  ją  wziąć  za
czysty wybryk wyobraźni, ogłosić mię za wizjonera, i po wszystkim.

- Ale otóż są owe ustępy z Bakona. Jest na przykład recepta na ro-

bienie prochu (uważcie panie, że to na półtora wieku przed Schwart-
zem), wprawdzie podana w kształcie sfinksowej zagadki, ale dziś łatwo
ją rozwiązać, a co więcej, przy końcu, autor umieszcza te słowa już zu-
pełnie jasne:

„Jeżeli można kawałkiem takiej mieszaniny, nie większym od palca,

wywołać światła i huki wyrównywające piorunom, cóżby to było dopiero,
gdyby jej użyto w ilości i jakości właściwej?”

Teraz inny ustęp, jeszcze nierównie ciekawszy. W pysznym dziele De

secretis operibus artis et naturae et nullitate magiae, w pierwszym
rozdziale, mówi:

„Teraz chciałbym zwrócić waszą uwagę na kilka zjawisk przyrodzenia

i sztuki, z których się przekonacie, ile one przewyższają wszelkie wymy-
sły magii. Do żeglowania można budować machiny takie, że największe
okręty, kierowane ręką jednego człowieka, będą przepływały rzeki i mo-
rza  z  większą  nierównie  szybkością  niż  gdyby  je  tłum  wioślarzy  popy-
chał... Można jeszcze, (uważajcie panie), można jeszcze robić wozy, któ-
re  też  żadnego  zaprzęgu  będą  pędziły  z  szybkością  nieobrachowaną...
Można  stworzyć  przyrząd,  za  pomocą  którego  człowiek  w  postawie  sie-
dzącej  pewną  dźwignią  poruszając  pewne  sztuczne  skrzydła,  podróżo-
wałby w powietrzu na kształt ptaka... Są też przyrządy, z którymi wędru-
je się bez niebezpieczeństwa po dnie oceanu. Wszystkie te rzeczy bywały
już  znane  albo  u  starożytnych,  albo  za  dni  naszych,  wyjąwszy  mecha-
nizm do latania, który został dopiero teraz odkryty  przez pewnego  mę-
drca  dobrze  mi  znanego.  Można  jeszcze  wynaleźć  wiele  innych  rzeczy,
jak na przykład mosty, co się przerzucają przez najszersze rzeki bez żad-
nych pośrednich filarów ani podpór...”

- Aha! - zawołała pani Marta. - Nasz nowy most kratowy przy zjeź-

dzie do Wisły coś już na to zakrawa.

Czytający skinął głową i ciągnął dalej:
- „Ale spomiędzy tych wszystkich cudowności co najbardziej zasłu-

guje na uwagę, to rozmaite gry światła. Możemy szkła przezroczyste i
zwierciadła poustawiać w taki sposób...”

Na tych słowach pan Cezary się zatrzymał.

185

- Tu - dodał - Bakon wyraźnie przepowiada mikroskop i teleskop i

różne jeszcze inne dziwy optyczne, których teraz wolę nie tykać...

To rzekłszy zamilkł i zamknął księgę.
- Jak to? - zawołałam szczerze zdumiona. - I to było pisane w trzy-

nastym wieku?

- Ale proszę pana - pytała pani Marta - jeżeli ten ksiądz znał już te

wszystkie wynalazki, czemuż ich ludziom nie wytłumaczył wyraźnie?
Czemuż zaraz ich nie przystosował?

- A? Czemu? Czy to tak łatwo? Najprzód, w owych wiekach, byliby

go ludzie spalili na stosie jako czarownika. I tak całe lata przesiedział w
więzieniu.  Dziś  już  uczonych  świat  nie  pali  ani  więzi,  ale  ich  bierze  na
powolne  tortury  opuszczenia,  ironii,  odmawia  im  środków,  a  bez  środ-
ków  żądna  idea  nie  może  się  urzeczywistnić.  I  co  okropne,  to,  że  owe
środki muszą być ogromne, muszą się powtarzać wielokrotnie, bo każde
odkrycie przechodzi tysiąc  prób nieudanych nim się  raz na koniec uda.
Te  pierwsze  niepowodzenia  zniechęcają  tłumy,  ba!  i  nie  tylko  tłumy.
Napoleon nie chciał słuchać Fultona. Tak, i Fulton pisał, prosił, czekał...

Na tych słowach pan Cezary położył nacisk i spojrzał ku mnie zna-

cząco.

- A wszechwładny konsul, co? Wahał się, radził różnych mierności,

kazał  robić  próby,  po  których  ostatecznie  odrzucono  pomysł  jako  nie-
wykonalny.  I  Napoleon  nic  nie  przeczuł!  O  zaślepiony,  wielką  szkodę
wyrządził Fultonowi, ale jeszcze stokroć większą sobie! Ani się domyślał,
że w chwili, W której odsuwa tę skromną prośbę, podpisuje wyrok swo-
jej  zatraty.  Bo  tylko  uważ  pani:  gdyby  Napoleon  umiał  skorzystać  dla
swego  kraju  z  nieobrachowanej  potęgi  pary,  której  żaden  inny  kraj  nie
znał jeszcze, nic by mu się nie oparło. Byłby globem zawładnął. Sam Bóg
w tej zagadce podawał mu berło świata, a on nie zrozumiał Boga.

- Proszę pana, gdybym rozporządzała Napoleońską władzą, nie cze-

kałbyś pan długo na pomoc. Przy moich wielce ograniczonych środkach
to tylko mogę solennie obiecać, że będę myśl pańską rozszerzała i w tym
celu mam ochotę poprosić, abyś mi pan pozwolił wypisać owe ustępy z
Bakona; będzie to wyborna broń przeciw niedowiarkom.

Wyrażając to życzenie miałam i drugi, ukryty cel na myśli; chciałam

gwałtem zajrzeć do owej księgi, której widok rozbudził we mnie różne
literackie ciekawości; chciałam także przyjrzeć się z bliska pismu pana
Cezarego, kierowana powszechnym wyobrażeniem, że można z pisma

186

sądzić  o  duszy,  a  przynajmniej  o  stanie  umysłowym  piszącego.  W  każ-
dym  razie  winszuję  sobie  pomysłu,  dzięki  któremu  dzisiaj  mogłam  się
przed  wami  pochwalić  cytatą,  co  będzie  największą,  jeżeli  nie  jedyną
ozdobą   tego  pisemka.

Zazdrosny posiadacz księgi nie zdawał się bardzo rad memu żądaniu,

jednakże nie śmiał odmówić i podał mi ją, cedząc przez zęby:

- Służę pani.
Wydobyłam pugilaresik z ołówkiem i położywszy księgę na kulawym

stole,  zabrałam  się  do  roboty,  powolutku  studiując  wszelkie  szczegóły;
pismo było śmiałe, ale spokojne i okrągłe, nie zdradzające żadnych zbo-
czeń  nerwowych.  Dwa  urywki  z  Bakona  stały  w  dwóch  osobnych  dzie-
łach, co mi pozwoliło przerzucić kilkanaście kartek i uchwycić kilka tytu-
łów  niezaprzeczenie  zaciekawiających, jak   na  przykład:

Historya dogaressy widziana w weneckiem zwierciadle.
Prawdziwy portret Barbary Radziwiłłówny, oraz osobliwsza scena

między Boną, a kabalarką (vulgo czarownicą), wszystko podług
zwierciadła znajdującego się niegdyś w Wiśniczu, dawnej własności
Kmitów.

Niektóre nieznane szczegóły Kongresu Wiedeńskiego, znalezione w

zwierciedle.

Sposób w jaki panna Rachel dochodziła do swoich póz klasycznych,

podchwycony w zwierciedle, przed którem się ról uczyła.

Itd. Itd.
Przypuściwszy raz możebność wynalazku, wszystkie te opowiadania

mogły  być  wiarogodne.  O,  cóż  bym  nie  była  dała,  aby  je  wypisać!  A  tu
nawet  czytać  nie  wypadało.  Czułam  wzrok  pana  Cezarego  ciążący  na
mnie jak chmura. Wstrzymałam oczy, ale postanowiłam tak dobrze za-
służyć  się  argusowi,  ażeby  kiedyś  otworzył  mi  te  skarbnice  w  każdym
razie powabne, jeżeli nie dla dziejopisa, to dla poety i powieściopisarza.

Podczas przepisywania straciłam nić rozmowy; kończąc, słyszę panią

Martę żywo dowodzącą:

- Jest racja, nie ma co mówić; może też to dlatego zwierciadła bar-

dzo  stare  bywają  takie  mętne  i  jak  zwykle  mówimy:  „fałszywie  pokazu-
ją”; nie dziwota: obraz pakuje się na obraz, robi się na koniec jakaś bo-
homaza,  w  której  nic  już  rozeznać  nie  podobna.  Gdybyś  pan  umiał
zdejmować  te  niepotrzebne  warstwy,  byłby  to  wyborny  sposób  odna-
wiania  starych  zwierciadeł  i  przynajmniej  wynalazek  pański  na  coś  by
się przydał.

Pan Cezary brwi ściągnął; dostrzegłam, jak uśmiech wzgardliwy już

rysował się na jego ustach. Ale pewno wspomniał, że niebezpiecznie jest

187

obrażać możną protektorkę, i widoczny sobie gwałt zadając, odpowie-
dział:

- Nie pomyślałem jeszcze o podobnym przystosowaniu. Z czasem

nie omieszkam korzystać z łaskawych rad pani.

Skończyłam wypisy. Nie było już sposobu na dłuższe zatrzymanie

księgi. Oddałam ją, mówiąc:

- Dziękuję, ale jeszcze jedno pytanie: chciałabym też wiedzieć, co

pana mogło naprowadzić na podobne poszukiwania? Wspominałeś pan,
że przypadek podał pierwsze wskazówki?

- Moja pani, zwykliśmy nazywać przypadkiem wszelki szereg zda-

rzeń,  których  łączności  dobrze  nie  pochwytujemy.  I  mnie  dziwne  moje
życie  przez  długi  czas  wydawało  się  pędzone  ślepą  siłą;  dziś  jednakże,
kiedy  zaczynam  nań  spoglądać  z  wysokości  mogiły,  która  już  przede
mną   narasta,  gotów jestem   uznać  w   nim   bieg  Opatrznościowy...

- Otóż takie słowo lepiej mi się podoba - wtrąciła pani Marta.
- Czekajcie panie... powiadam: gotów jestem uznać, jeżeli ujrzę speł-

nienie mojej myśli. O,  wtedy i zwichnięcie  mego osobistego szczęścia, i
długie lata przemęczone w niedoli, wszystko wyda mi się niczym wobec
przekonania,  że  byłem  narzędziem  wyższej  ręki,  ale  jeżeli  przyjdzie
umrzeć  przed  spełnieniem  życzeń,  tyle  burz  przetrzymać,  a  w  porcie
zatonąć, o! wtedy... zaprawdę nie wiem, jak potrafię sobie wytłumaczyć
zagadkę mego życia? Po co ta nieszczęśliwa nauka przyszła kusić  mię „
jak  istny  szatan,  obsypała  mię  z  początku  bogactwem  i  pomyślnością?
Bo że mię obsypała, tego nie zaprzeczam, ale to były tylko sidła, aby mię
wciągnąć w pogoń za niedoścignionym, za którym biegnąc, rzuciłem po
drodze  wszystko,  co  jest  rzeczywiste  i  drogie,  uczucia,  dostatki,  spokój.
Jam tej nauki nie szukał. W młodości ani mi się śniło o żadnych odkry-
ciach,  urodziłem  się  z  odmiennymi  zupełnie  skłonnościami,  chciałem
żyć  jak  inni  ludzie,  kochając,  bawiąc  się,  gospodarując,  a  jeżeli  jaki  ro-
dzaj wiedzy mię nęcił, to raczej rodzaj czysto myślowy, teorie filozoficz-
ne,  gdzie  dusza  buja  swobodnie  po  wolnych  światach  przypuszczeń  i
wszystkie sprzeczności związuje sobie złotym węzłem syntezy. Do anali-
zy owszem, do nauk przyrodniczych zwłaszcza, które ślepo się trzymają
ciasnych  dróg  doświadczenia,  czułem  wstręt  i  nieledwie  wzgardę;  z
uśmiechem pysznej litości słuchałem o badaczach, co lata całe trawią na
studiowaniu  jednej  gwiazdy  albo  jednego  wymoczkami  pytałem  z  nie-
udanym  podziwieniem,  jak  ludzie  poważni  mogą  roznamiętniać  się  do
takiej  mrówczej  pracy,  kiedy  stoją  przed  nimi  kwestie  globowe    i
wszechświatowe, od których  bezpośrednio zależy  los ich społeczeństwa

188

i tajemnicza przyszłość ich własnego ducha? A! Wtedy nic rozumiałem,
że każdy atom jest światem, i że tylko praktycznym studiowaniem form
dochodzi się do poznania ducha, który sam przez siebie jest nigdzie nie-
pochwytny. Nie próżno Hermes powiedział: „Co jest w dole, to jest
w górze, a co jest w górze, to jest w dole”.

Słowo to wygląda na paradoks, jednakże doskonale określa myśl, że

w oczach bezstronnych nic nie jest niższe niż wyższe; czy cedr czy hyzop,
czy  muszelka  czy  słońce,  czy  chłop  czy  Cezar,  każda  rzecz  na  swoim
miejscu  i  w  swoim  czasie  potrzebna.  W  zegarze  świata  nie  ma  kółka
zbytniego, wszystkie konieczne, czy małe czy wielkie, często nawet małe
bywa  najużyteczniejsze,  „Co  jest  w  górze,  to  jest  w  dole...”,  a  wszystko
równie  ważne  w  oczach  Boskich  i  tych.  co  sądzą  po  bożemu.  Toteż  ni-
czym  nie  wolno  pogardzać...  (Karząca  logika  przeznaczenia  sprawia,  że
człowiek zwykle w to wpada, czego się najmocniej odrzekał). Ja także...
Jeszcze w kolebce straciłem rodziców, nawet ich nie pamiętam; pozosta-
łem sierotą bez opieki i najmniejszego majątku, wszystko się rozprysło w
odwiecznym procesie, który nasze dawne znaczenie z wolna pochylił do
upadku.  Byłem  ostatnim  z  mego  rodu;  po  ojcu  nie  pozostał  nikt,  co  by
mógł  wziąć  mię  w  opiekę,  ale  z  linii  macierzystej    znalazł    się    daleki
krewny,  który  zajął  się  mną jak  synem.

Tu pani Marta poprawiła się na ławce i zaczęła uważniej słuchać, bo

dotąd siedziała jak na niemieckim kazaniu. Ja, przyznam się, gdyby nie
jej niecierpliwość, która mię korciła, byłabym do nocy słuchała, filozofii
chorego, dziwnej nieraz, ale będącej  prostym  wynikiem jego położenia;
od  lat  całych  zamknięty  sam  na  sam  z  tajemną  ideą,  nędzą  oddzielony
od  świata  żyjących,  zapomniał  jak  się  trzeba  w  tym  świecie  obracać,
rozmawiał z nami jakby ze swymi myślami, nie zważając, że nie wszyscy
czytali   Hermesa   et   Compagnie.

Ale teraz, natrafiwszy na potoczne przedmioty, wrócił i do stylu zro-

zumialszego:

- Ów krewny, kawaler bardzo bogaty, bardzo rozumny i poczciwy,

miał kilku synowców swego nazwiska, daleko bliższych mu ode mnie, ale
sercem  nierównie  dalszych,  o!  najzupełniej  oddalonych.  Przez  fatalny
wpływ okoliczności czy ludzkiej złości, od swojej rodziny doznał samych
zawodów  i  fałszu;  owi  synowcowie  zwłaszcza,  którzy  nie  myśleli  o  ni-
czym, tylko jakby starego obedrzeć i na dożywocie skazać, stali się plagą
jego  dni  samotnych.  Po  wielu  szlachetnych  a  zawsze  bezskutecznych
usiłowaniach  odsunął  ich  zupełnie  od  siebie  i  mną  się  wyłącznie  zajął,
nie wiem, czy dla dania nauczki niedobrym krewniakom, czy z rozczulenia

189

nad  moim  sieroctwem.  Uczucie  to  z  latami  rozwinęło  się  w  prawdziwe
ojcostwo.  Ja  od  dzieciństwa  pokochałem  go  z  całej  duszy,  z  początku
ślepo,  nie  pojmując  nawet  ile  mu  winienem,  potem  coraz  świadomiej,
więc  i coraz mocniej. Czułem, że  nigdy  nie  potrafię  mu się  odpłacić za
samo dobrodziejstwo starannego wychowania; przy tym opiekun nieraz
mówił, że uczyni mię swoim ogólnym spadkobiercą, a  choć nie lubiłem
dotykać przedmiotu połączonego z żałobnymi myślami, jednak ten spo-
kój  o  przyszłość  rzucał  na  moje  młode  lata  wielką  pogodę  i  odwagę.
Można  sobie  wyobrazić,  jakie  prześladowania  zacny  starzec  cierpiał  za
opiekę  nade  mną;  cała  jego  familia  nosiła  się  z  żalami,  przedstawiała
mnie  jako  intryganta,  nie  pomnąc,  że  od  lat  wielu,  kiedy  mnie  jeszcze
nie  było  na  świecie,  już  niepolitycznym  dokuczaniem  zraziła  sobie  wu-
jaszka  milionera.  Moi  kuzynkowie  byliby  mię  w  łyżce  wody  utopili;  ja,
silny  moją  niewinnością  i  łaską  opiekuna,  żartowałem  sobie  z  ich  bez-
owocnych  spisków.  Po  skończeniu  szkół  mój  nieoceniony  dobroczyńca
wysłał mię za  granicę; zbadawszy kierunek mojego umysłu, wskazał mi
do przebycia najpierw kurs filozofii, następnie naukę agronomii; posia-
dał  wielkie  dobra  na  granicach  Pomorza  i  pragnął,  abym  kiedyś  umiał
nimi zarządzać.

- Więc - zapytałam - to wszystko nie w Warszawie się działo?
- Nie, pani, jesteśmy z Wielkopolski. Pobyt w stolicach niemieckich

bardzo mi się podobał. Studia filozoficzne szły jak z płatka; tam czułem
się w moim żywiole; dusza mi się rozszerzała i rozwidniała. Z agronomią
szło ciężej; szczególnie część chemiczna, ściśle z nią związana, nie mogła
mię szczerze zająć. Chcąc jednak zadość uczynić życzeniom dobroczyń-
cy, pracowałem sumiennie. Obok pracy dużo też było i zabawy; młodość
ma tyle sił, że  wszystkiemu razem umie  podołać. Naużywałem się swo-
body  burszowskiej,  nakosztowałem  różnych  rozrywek  i  upojeń,  a  mo-
głem ich sobie nie żałować, bo suta pensja dochodziła mię wiernie. Mu-
szę  sobie  jednak  przyznać,  że  nigdy  szał  młodzieńczy  nie  porwał  mię
poza ostateczne granice, nigdy nie wydałem grosza nad wyznaczony mi
dochód, i rozsądek ten szybko przynosił nagrodę: z każdym rokiem pen-
sja bywała powiększana, a co jeszcze milsze, listy od tego, którego nazy-
wałem ojcem, przychodziły coraz łaskawsze i pełniejsze zadowolenia. W
jednym  z  nich  mój  opiekun  pisał:  „Byłem  w  tych  czasach  trochę  nie-
zdrów i pod naciskiem poważnych myśli sporządziłem testament, z któ-
rego świat się dowie, kto był godzien mego przywiązania, a kto nie. To-
bie zostawiam wszystko, tamtym tylko po odrobince, na odczepne, ażeby
cię nie zagryźli. Testament schowałem do biurka, pokażę ci, jak wrócisz.

190

Miło  mi,  żem  na  koniec  zabrał  się  za  tę  czynność,  która  jest  świętym
obowiązkiem,  a  którą  ludzie  zwykli  z  dnia  na  dzień  odkładać,  zupełnie
jakby mieli być wieczni. O  moje zdrowie bądź spokojny, chwilowe cier-
pienie minęło i teraz czuję się lepiej niżeli kiedykolwiek”.

Ach, pamiętam każdą sylabę, każdą kropkę tego listu tak obfitego w

następstwa!

Pobyt mój za granicą miał już trwać tylko pół roku. Cios niespo-

dziany skrócił jeszcze termin. W parę tygodni po owym liście odbieram
wiadomość, że mój opiekun umarł śmiercią nagłą, na anewryzm. Wszy-
stko  rzucam,  pędzę,  zdążyłem  jeszcze  na  pogrzeb.  Już  familia  była  się.
zleciała  jak  stado  kruków,  ale  władze  miejscowe  pomyślały  o  zabezpie-
czeniu  domu,  zastałem  pokoje  zapieczętowane.  W  pierwszej  chwili  bo-
leść kazała o wszystkim zapomnieć; boleść głęboka, prawdziwie synow-
ska;  to  rozstanie  bez  pożegnania  zakrwawiało  mi  serce.  Po  smutnych
obrzędach otworzono mieszkanie. Tak wielki spadek budził powszechne
zajęcie, nawet pomiędzy obcymi; wszyscy byli nadzwyczaj ciekawi ostat-
niej  woli  nieboszczyka,  chociaż  każdy,  co  znał  przeszłe  zdarzenia,  już
prawie nie miał wątpliwości, i wszystkie oczy zwracały się na mnie.

Ja z owym listem w kieszeni szedłem zupełnie spokojny wśród ku-

zynków  drżących  i  powarzonych;  nie  mogłem  wstrzymać  litosnego
uśmiechu  na  widok  gorączki,  co  ich  ogarnęła,  gdy  przyłożono  klucz  do
biurka. Przeszukano wszystkie szuflady i skrytki, a było ich dużo w sta-
roświeckim  kantorku, co  to jest?  Nie  ma testamentu.

Zdziwiłem się; pomyślałem sobie: Musiał go przełożyć w inne miej-

sce. Przetrząśnięto wszystkie szafy, półki, komody; papierów było mnós-
two, ale testamentu ani śladu; nigdzie nawet ani świstka z. wyrażeniem
jakichkolwiek postanowień lub życzeń: Oczy krewnych zaczęły błyszczeć.
Wtedy oświadczyłem głośno, jako wiem z pewnością, że testament został
sporządzony, pokazałem na dowód list. Krewni pospuszczali głowy. Za-
częto szukać po raz drugi, trzeci i dziesiąty. Urzędnicy ciągnęli śledztwo
ze służby, opukiwali mury, nadpruwali meble, nigdzie nic. Po całych nie
tylko  godzinach,  ale  i  dniach  takiej  pracy  uznano,  że  testament  albo
nigdy  nie  istniał,  albo  został  zniszczony  przez  nieboszczyka,  który      nie
zdążył  napisać  nowego.

Mnie inne przypuszczenia przychodziły przez głowę; pomimo przed-

siębranych ostrożności, kto wie, czy w pierwszych godzinach nieszczęś-
cia nie znalazła się ręka bliska albo przekupiona, która ów papier zręcz-
nie uprzątnęła? Byłem prawie pewien, że tak się stać musiało, ale jakże

191

poznać winowajcę, jakże mu zwłaszcza dowieść winy? Zaczął niezawod-
nie od spalenia dokumentu, i tak z garstką popiołu wionęła moja przy-
szłość:

Porażony, musiałem ustąpić przed rzeczywistością i nagle zmieniła

się scena... W braku testamentu rodzeni synowcowie stawali się spadko-
biercami, ja, który byłem krewnym nieboszczyka bardzo dalekim, jak to
mówią  „po  dziesiątym  kisielu”,  nie  miałem  odtąd  żadnych,  ale  to  żad-
nych praw. Z pierwszej roli schodziłem na ostatnią. Tryumf moich kuzy-
nów  był  zupełny,  zawrotny,  przechodził  ich  marzenia.  Toteż  użyli  go  w
całej  rozciągłości,  okrutnie,  po  grubiańsku.  Wymówili  mi  długoletnią
moją czułość dla starca jako pochlebstwo i rachubę, ale - wołali - na nic
się nie zdała, tak zawsze kończą intryganci, stary poznał się na koniec na
żmii,  którą  przytulał  do  serca,  choć  późno,  jednak  wymierzył  sprawie-
dliwość,  ruszyło  go  sumienie  -  i  tym  podobne  obelgi,  które  spadały  na
mnie  jakby  grad  kamieni.  Osobiste  krzywdy  byłbym  zniósł  milcząco,
krzywdzenie  pamięci  opiekuna  wyprowadziło  mię  ze  wszelkich  granic,
spiorunowałem ich słowami oburzenia i wzgardy i wyszedłem z podnie-
sioną głową.

Ale co się stało, tego żadna duma i filozofia odrobić nie mogła. Spad-

kobiercy  żartowali  sobie  z  moich  oburzeń,  a  co  trzymali,  to  trzymali.
Mnie z początku bolało tylko moralne poniżenie; po kilku dniach jednak
inne  troski  także  zaczęły  zaglądać,  rzeczywistość  stanęła  przede  mną  w
swojej  wstrętnej  nagości.  Z  resztek  pensji  umieściłem  się  w  najtańszej
izdebce najtańszego hotelu i chciałem zostać rządcą dóbr jakich lub na-
wet  pisarzem  przy  wójcie,  ale  miejsce  choćby  najskromniejsze  trudno
dostać na poczekaniu, a tymczasem żyć trzeba. Wprawdzie ludzie zajęli
się  mną  gorliwiej  niż  sądziłem.  Przewrót  w  moim  losie  był  tak  drama-
tyczny,  wzięcie  się  moich  kuzynów  takie  nieszlachetne,  że  widok  mego
położenia wzruszał nawet obcych. Ach, i to współczucie było mi bolesne,
bo słyszałem nieraz mówiących: „Czy to się godzi wychować chłopca na
panicza,  a  potem  go  zostawić  bez  grosza?  Mógł  nie  zapisać  mu  wszyst-
kiego,  ale  przynajmniej  cząstkę;  to  w  każdym  razie  wielka  niesprawie-
dliwość.” Broniłem opiekuna, jak mogłem, cóż, kiedy fakta zaprzeczały?

Z kilku stron ofiarowano mi posady; były nadzwyczaj niskie, nie

przystające do mego wychowania ani moich zwyczajów, przecież jedną
przyjąłem, byle wziąć się do pracy, byle uciec z tych miejsc, gdzie moi
nieprzyjaciele naigrawali się zwycięsko.

Miałem za dwa dni wsiąść na brykę i jechać, tymczasem odważyłem

192

się raz jeszcze odwiedzić mieszkanie dobroczyńcy, te pokoje, gdzie wzro-
słem,  gdzie  przed  wyjazdem  za  granicę  odebrałem  jego  błogosła-
wieństwo, ach! któż mógł  przewidzieć że ostatnie? Szedłem nie  bez  po-
wodu: synowcowie rozdzieliwszy pomiędzy siebie dobra, gotówkę i kosz-
towniejsze przedmioty, resztę mebli puszczali na licytację; ta reszta, były
to  właśnie  dla  mnie  najdroższe  pamiątki,  sprzęty  z  sypialnego  pokoju:
dla synowców żadnej nie miały wartości, jako niemodne i zniszczone, bo
starzec w innych pokojach utrzymując przepych, w swoim gabinecie nic
nie lubił zmieniać. Nie miałem już pieniędzy na ocalenie chociażby jed-
nej z tych  pamiątek, ale  pragnąłem przynajmniej się  dowiedzieć,  kto je
ponabywa, aby za pierwszy zarobiony fundusz je wykupić.

Pewien, że spadkobiercy, tylko co wyrośli na wielkich panów, nie ra-

czą  być  obecni  przy  licytacji,  szedłem  śmiało.  Pokoje  zastałem  puś-
ciuteńkie. Biedne mebelki wyniesiono już na dziedziniec, który był pełen
handlujących. W kącie o mur się oparłszy, wszystko żegnałem smutnymi
oczami, zieloną sofę, gdzie niegdyś włóczyłem się na czworakach, łóżko o
lwich nogach, przy którym tyle razy mówiłem wesołe dzień dobry, biur-
ko  z  pozieleniałymi  brązami,  zwierciadło  wiszące  nad  kominkiem,  do
którego  w  dziecinnych  latach  nie  mogłem  dosięgnąć,  na  wielkie  moje
utrapienie,  tak,  że  nieraz  opiekun  brał  mię  na  ręce  i  podnosił,  a  ja  cie-
sząc się do mego wizerunku, wyrabiałem różne figle i minki,  które  nad-
zwyczaj  bawiły  kochanego staruszka.

Właśnie to zwierciadło targował jakiś jegomość barczysty, o czarnych

oczach i czarnych włosach, oliwkowy, zarosły, z typem wyraźnie połud-
niowym. Mówił też łamaną polszczyzną. Pomyślałem sobie: Pewnie wę-
drowny antykwariusz, i smutno mi się zrobiło na myśl, że nim potrafię
co zarobić, już on może te sprzęty gdzie daleko wywiezie.

Pod naciskiem tylu wspomnień i żalu, łza mimowolnie z oczu mi się

puściła.  Cudzoziemiec  spojrzał  na  mnie  z  uwagą,  może  odgadł  kim  je-
stem,  bo  dziwna  moja  historia  już  z  ust  do  ust  krążyła.  Przystąpił  i
grzecznie  zdejmując  kapelusz  spytał:  „Czy  to  pan  jesteś  ten  sukcessor
pokrzywdzony,  ten  wychowanek  nieboszczyka?”  Skinieniem  głowy  da-
łem  znak  potwierdzający.  On  ciągnął  dalej:  „Przepraszam  za  pytania
może niedyskretne, ale o tej całej sprawie ludzie opowiadają takie rzeczy
niepojęte,  że  trudno  uwierzyć...  Czy  to  prawda,  że  pan  posiadasz  list
własnoręczny,  gdzie  nieboszczyk  mówi  o  testamencie?”  Nowy  znak  po-
twierdzenia z mojej strony. A on znowu: „Wiesz pan, że ja na miejscu

193

pańskim, podobny list mając w ręku, nie ustąpiłbym tak łatwo praw
moich?”

„A cóż mam robić?” zapytałem z goryczą. Zaczepka wydawała mi się

istotnie  troszkę  niedyskretna,  jednak  byłem  taki  samotny,  taki  opusz-
czony, że to gorące zajęcie się moją sprawą ze strony człowieka zupełnie
mi  obcego  wzruszyło  mię  i  przejęło  rodzajem  wdzięczności.  Na  usilne
jego  nalegania  wyjąłem  ów  list  i  pokazałem.  Przeczytawszy,  powtarzał:
„W  biurku,  aha,  w  biurku.  Czy  w  tym  samym,  dobrze.  A  tera?  uważnie
pan  słuchaj:  przychodzi  pytanie  najdziwniejsze,  a  razem  najważniejsze
dla nas obu... To zwierciadło wisiało w tym samym pokoju, wszak praw-
da? Ale jak wisiało? Czy można było w nim widzieć biurko i osobę przy
nim  siedzącą?”  -  Na  to  zagadnienie  przez  chwilę  się  zawahałem,  ale
krótki  namysł  wystarczył,  aby  znaleźć  stanowczą  odpowiedź:  biurko
stało  naprzeciw  kominka,  zwierciadło  było  ukośne  pochylone,  odbijało
całą przeciwną połowę pokoju, a więc i biurko z. piszącym. Przypomnia-
ła  mi  się  nawet  okoliczność  jeszcze  dowodniejsza:  na  kilka  dni  przed
moim wyjazdem za granicę, poprawiając ogień na kominku, spojrzałem
w  lustro  i  spostrzegłem,  że  mój  opiekun  zdrzemnął  się  na  fotelu  przed
biurkiem, a w tej nieruchomości wydał mi się taki blady i zmieniony, że
wtedy pierwszy raz na myśl mi przyszło, czy jeszcze żywym go zastanę?
Nieznajomy, usłyszawszy ten szczegół, klasnął w ręce i zawołał: „brawo!
bravissimo!”  Wmieszał  się  między  kupujących  i  pędząc  bez  namysłu
ceny, zakupił biurko i zwierciadło; kazał oba nieść za sobą na tragach, i
do  mnie  rzekł:  „Chodź  pan  ze  mną”.  Widząc  moje  wahania,  dodał:
„Choćbyś pan przez tę godzinę spóźnienia miał stracić jaki wielki urząd
albo rękę bogatej dziedziczki, jeszcze bym ci powiedział: pójdź ze mną -
bo  tu  chodzi  o  szczęście,  o  honor,  o  sławę  nieboszczyka.  Zresztą,  co  to
panu  szkodzi?  Pan  już  nie  masz  nic  do  stracenia.”  -  Ten  ostatni  argu-
ment najlepiej mię przekonał, poszedłem, ciekawy,   co   nabywca   chce
zrobić   z  mymi   kochanymi  pamiątkami?

Przez drogę wypytywał się jeszcze gorąco o moją przeszłość, a wi-

dząc, ile jestem zdziwiony tą nagłą życzliwością, stanął i uchylając kape-
lusza wyrzekł: „Przepraszam za uchybienie prawom towarzyskim, które
w tak wyjątkowych okolicznościach wyszły mi z pamięci; ja wiem, kto
pan jesteś, a pan dotąd nie wiesz mojego nazwiska; jestem profesor Hal-
lucini, do usług pańskich”.

- A cóż za nieszczęśliwe nazwisko! - zawołałam ze śmiechem. - To

jakby na żarty.

- Ja to samo pomyślałem, ale rozumie pani, że trudno przy pierwszym

194

poznaniu  czynić  uwagi  nad  czyim  nazwiskiem,  zresztą  już  i  czasu  nie
stało;  zatrzymaliśmy  się  właśnie  przed  kamienicą,  wcale  niepozorną,
gdzie w głębi trzeciego dziedzińca profesor zaprowadził mnie i tragarzy
do małej oficynki. Była tam izba, niewiele różna od tej, w której siedzi-
my; ściany obnażone, mebli prawie żadnych, tylko mnóstwo zwierciadeł
pookrywanych  czarnymi  zaponami,  a  po  kątach  różne  szkiełka  i  na-
rzędzia. Gdy oba sprzęty ustwiono, zamknął drzwi na rygiel, wyjął i po-
łożył  przede  mną  księgę,  w  której  poznałem  Ewangelię,  i  objąwszy  mię
ognistym  wzrokiem,  zaczął  mówić:

„Młodzieńcze! Od pierwszego spojrzenia poznałem w tobie duszę

niezłomną  i  szlachetną,  taką  właśnie,  jakiej  od  dawna  szukam.  Dziwny
zbieg  wydarzeń  sprawia,  że  może  będę  mógł  ci  oddać  wielką,  bardzo
wielką przysługę... mówię może, bo nie jestem pewien, czy drobne jakie
okoliczności nie staną jeszcze na przeszkodzie? Posiadam sekret... który
dawniej uchodził za cudowny. Jego posiadacze umyślnie otaczali go tym
urokiem,  aby  go  zachować  wyłącznie  dla  siebie.  Nie  ma  w  nim  jednak
nic nadprzyrodzonego; jest to zjawisko najczystszej nauki. Sekret polega
na wywoływaniu ze zwierciadeł obrazu wszystkich osób i  przedmiotów,
co  się  przed  ich  szkłem  przesunęły.  Kiedy  więc  udało  nam  się  ocalić  to
zwierciadło,  może  z  niego  się  dowiemy,  czy  testament  był  istotnie  w
biurku, a jeżeli go już nie ma, zobaczymy, kto go wyjął i zabrał? W każ-
dym  razie  więc  czeka  cię  ogromna  korzyść  i  niezmierna  rozkosz,  albo
odzyskasz ten szacowny papier, a z nim cały majątek i całą świetną przy-
szłość, albo przynajmniej będziesz wiedział, kto ci ją wydarł i   na   kim
się   możesz  zemścić”.

Chciałem odpowiedzieć, że nie pragnę zemsty, ale ten dziwny czło-

wiek, jakby odgadując moje myśli, szybko przerwał:

Nie mów, młodzieńcze, że zemsta cię nie pociąga, o! to wielka roz-

kosz,  choćby  dla  możności  przebaczenia.  To  nie  sztuka  nie  mścić  się,
dopóki nie wiesz, kto cię skrzywdził, ale wiedzieć i nie szukać zemsty, a!
to  zasługa  i  wewnętrzne  zadowolenie,  które  także  coś  warte,  zwłaszcza
kiedy   nic  nie   kosztuje”.

Patrzyłem na niego ze zdumieniem, chcąc odgadnąć, czy mówi z

przekonania,  czy  z  ironii?  Dwuznaczny  jego  uśmiech  zostawiał  mię  w
wątpliwości,  a  przy  tym  nie  mogłem  sobie  wytłumaczyć,  dlaczego  ten
nieznajomy  tak  zajmuje  się  moim  losem,  jaką  w  tym  widzi  dla  siebie
korzyść? Szybko   wyprowadził   mię   z  niepokoju,   mówiąc:

„Ale nic darmo na tym świecie. Jesteśmy obaj w nędzy i możemy

wzajemnie oddać sobie przysługę. Mam nadzieję, że jeżeli odzyskasz

195

przeze mnie majątek, cząstką jego choćby najmniejszą mię nagrodzisz, i
tym darem wesprzesz moje naukowe prace. Jak ma być wielką ta nagro-
da, to już zostawiam twojej szlachetności.”

Z mimowolnym zapałem ścisnąłem jego rękę i przyrzekłem, że nie

zawiedzie  się  na  mnie,  a  nadzieja  ma  tak  wszechwładny  urok,  że  przez
chwilę uniosłem się na jej skrzydłach i pomyślałem sobie: Rzeczywiście,
jeżeli  ten  człowiek  wróci  mi  majątek,  stanie  się  moim  dobroczyńcą.  Po
chwili uśmiechnąłem się z mojej łatwowierności, ale obietnicy nie cofa-
łem,  bo  i  po co?  Obiecanka  za  obiecankę.

Profesor ciągnął dalej: „Byłbym łatwo mógł bez twojej pomocy wy-

konać doświadczenie i papier znaleziony w tryumfie ci oddać. Ale jeżeli
go  kto  zniszczył,  nie  mógłbym  poznać  szkodnika,  bo  nie  znam  twojej
rodziny. Chciałem więc, abyś na własne oczy widział przeszłość, a  przy
tym...  dawno szukam  adepta.

„A teraz - dodał uroczyście - oto jest Ewangelia. Przysięgniesz mi,

młodzieńcze, że cokolwiek zobaczysz i cokolwiek znajdziesz, nikomu nie
opowiesz twoich widzeń, dopóki ja  będę na tym świecie lub dopóki nie
zwolnię cię z obietnicy. Przysięgniesz jeszcze, że nigdy nie będziesz pod-
patrywał  mego  sekretu  ani  sposobów,  jakimi  go  się  wykonywa,  że  się
zadowolisz tą cząstką tajemnicy, do której cię przypuszczę; kiedyś może
wszystko ci odkryję... pierwej muszę dobrze poznać twoją duszę, bo nie
każda jest zdolna do zniesienia takich objawień. Tymczasem niech  ci   i
to  wystarcza,  że ci  nastręczam  korzyści doczesne.”

Byłem dziwnie opanowany jego przekonaniem, a przy tym, według

mądrych słów profesora, nie miałem nic do stracenia, próbować nic nie
kosztowało - przysiągłem.

Hallucini klasnął w ręce, wołając: „No, teraz do dzieła. A najprzód

zacznijmy od środków czysto ludzkich, może obejdziemy się bez cudów?
Obejrzyjmy raz jeszcze biurko”.

Stał biedny kantorek przy drzwiach. Wysunąłem wszystkie szuflady i

kryjówki - były puściutkie, papiery już powyrzucano. Hallucini machnął
ręką, ustawił zwierciadło na sztalugach naprzeciw okna, trochę skośnie;
na  drugich  sztalugach,  daleko  wyższych  i  szerszych,  rozwiesił  sztukę
czarnej materii, podobnej do płachty, jaką tu panie widzicie, tylko tamta
była świeższa, jakaś błyszcząca i chrzęszcząca jakby kitajka angielska. W
kilku  miejscach  miała  maleńkie  okrągłe  otwory,  podobne  do  okienek
wycinanych  w  kurtynie  teatralnej.  Profesor  to  wszystko  przesuwał,  na-
stawiał pod różnymi  kątami, na koniec dobrze mu wypadło, cala  prze-
strzeń   szklana   nic   nie  odbijała  tyko jednolite  tło  czarne.

196

Przypatrywałem się ze źle ukrytym uśmiechem i uczyniłem uwagę, że

przynajmniej wypadałoby postawić inaczej biurko, bo stojąc za lustrem,
na nic nam się nie przyda. Hallucini roześmiał się wzgardliwie: „A to po
co? Biurko mogłoby wcale nie stać w tym pokoju, mogłoby o sto mil od
nas się znajdować, jeszcze je zobaczymy, i wiele innych rzeczy.”

Następnie wyjął z szafy swoją machinę cudotwórczą; bardzo ona

skromnie wyglądała z pozoru, mogę paniom pokazać tę samą, a przy-
najmniej taką samą, bo parę ich posiadał.

Pan Cezary, zelektryzowany opowiadaniem, lekko wstał z fotelu i

spomiędzy tysiącznych rupieci wyciągnął skrzynkę czarną, podobną do
przyrządu fotografa albo do latarni czarnoksiężnej.

- Patrzcie panie, oto całe zaklęcie. Kto by powiedział, że tyle dziwów

leży w tej ubogiej skrzynce? A były w niej, były!... Owego dnia Hallucini
na  maleńkim  stoliczku  przystawił  ją  do  czarnej  zasłony;  tę  wystającą
lunetkę  wsunął  w  jedno  z  okienek,  a  do  innego  otworu  kazał  mi  oko
przyłożyć. Pierw jednak dawał mi różne przestrogi,  na przykład mówił:
„Pamiętaj,  że  wszystko  będzie  nam  się  przedstawiało  w  stosunku  od-
wrotnym  co  do  czasu  i  tak  najprzód  zobaczymy  ubiegłe  godziny  dnia
dzisiejszego,  potem  dzień  wczorajszy,  potem  onegdajszy,  i  coraz  dalej,
zawsze  cofając  się  w  przeszłość.  Przy  tym  ostrzegał  mnie,  aby  się  nie
lękał, abym nad sobą panował. Na koniec kluczem nakręcił skrzynkę, jak
się  nakręca  szkatułki  grające,  zawołał:  „Baczność!”  i  puścił  w      ruch
tajemny   przyrząd,   w   którym   coś  zaczęło  z   lekka  warczeć.

Patrzyłem przez otworek, dusząc się od śmiechu. Owe napomnienia,

aby się nie lękał, jak najgorzej mię usposobiły, pewien byłem, że zobaczę
jakieś straszydło na dzieci, jakąś prostą szarlatanerię.

Po chwili na czarnym tle kryształu zobaczyłem część pokoju, ale tę,

co była za zwierciadłem, tę którą zwierciadło odbijało, zanim profesor
postawił je na sztalugach. Widziałem siebie rozmawiającego i... przysię-
gającego na księdze.

Dreszcz  mię  przeszedł.
Potem  pokazały  się jakieś   ręce  i   twarze.
Były  to postacie tragarzy  odbite w chwili, kiedy ustawiano lustro.
Później mignęło kilka ścian, sionek, zrobiło się nagle wielkie światło,

zobaczyłem  otwarte  niebo  i  szereg  kamienic,  które  przelatywały  szybko
jakby  w  oknie  wagonu.  Co  to  jest?  -  pytałem.  Profesor,  który  także  pa-
trzył  przez  jeden  z  otworów,  odpowiedział,  że  to  są  wszystkie  ulice,
.przez  które  niesiono  za  nami  zwierciadło.

197

Jedną razą pokazał się dziedziniec z licytacją, nogi mnóstwa osób

długo migotały, aż z nagła znów nastało inne oświetlenie i ujrzałem, ach!
wystawcie sobie, co ujrzałem - pokój mego opiekuna.

Pod tym wrażeniem zaćmiło mi się w oczach, jednak rozgorączko-

wanie  ciekawości  przemogło,  patrzyłem  dalej:  właśnie  wynoszono  me-
ble; wkrótce znów odnalazłem je wszystkie na miejscu i nastała spokoj-
ność, nikt nie wchodził, nikt nie wychodził, tylko przez okna widać było
kilkakrotnie  wschód  i  zachód  słońca;  nastawały  pory  zupełnej  ciemno-
ści,  były  to  noce,  po  których  dni  schodziły  szybko,  bo  machina  była
puszczona  wielkim  pędem  i  wszystko  w  zwierciadle  działo  się  daleko
prędzej niż działo się w rzeczywistości. Kilka razy o zmierzchu spostrze-
głem jakiś słup szarawy, który się przesuwał  przez  pokój; dla szybkości
wizji  nie  mogłem  dobrze  go  rozeznać,  zapytałem,  co  to  jest?  Hallucini
chwycił mię za rękę i odprowadzając do krzesła, powiedział; „To pewno
złudzenie zmęczonego wzroku... nie trzeba za długo patrzeć... odpocznij
- teraz się przesuwają dni bez wielkiego znaczenia, dni, w  których dom
stał pustkami.”

Ścisnąłem jego rękę, mówiąc: „Wielkie odkrycie! Olbrzymie odkry-

cie!”  I  siadłem  porażony,  złamany.  Nie,  najokropniejsze  straszydła  nie
mogłyby  mocniej  mię  przerazić  niż  takie  wierne,  proste  powtórzenie
przeszłości. Siedziałem długo, z twarzą ukrytą w rękach, z myślami wiru-
jącymi   w  tysiącu   przewidywań   i   przypuszczeń.

Nagle profesor zawołał: „Teraz patrz!” Skoczyłem i spostrzegłem sce-

nę, w której moi kuzynowie natrząsali się ze mnie. Obelgi nie dochodziły
moich  uszu,  ale  z  gestów  je  poznawałem,  patrzyłem  na  samego  siebie
jakby na obcą osobę, dziwując się dumie moich ruchów i spokojowi mo-
jej twarzy, bo ja jeden wiedziałem, co się wówczas działo w mojej duszy.
Cały ów ohydny dramat odegrał się po raz drugi przede mną, tylko jakiś
dziwny,  nielogiczny,  bo  w  odwrotnym  porządku  chwil.  Widziałem  ob-
szukiwanie  mebli,  różne  pomniejsze  ruchy,  potem  zrobiło  się  ciemno,
tylko  przez  szpary  zamkniętych  okiennic  wpadał  czasem  ukośny    pro-
mień;  weszliśmy   w   te  dni,   kiedy  pokoje stały zapieczętowane.

Jedną rażą coś błysnęło - to gromnice... żałobnicy wynoszą w otwar-

tej trumnie zwłoki. To on! To mój opiekun! I znowu widzę te zwłoki, ale
na łożu, świece w nogach się palą, ksiądz siedzi u wezgłowia, a służba i
kilka osób z rodziny kręci się w pokoju. Profesor woła: „Teraz uważajmy,
bo jeżeli kiedy skradziono owo pismo, to w tym dniu.”

Ja jednak nie mogłem ciągle patrzeć na biurko, inny przedmiot od-

ciągał moje oczy, rzecz straszna i zachwycająca... ale o tym dziś wolę nie

198

mówić... sam wówczas nie dowierzałem oczom, a z wielkiego wrażenia
nawet pytać nie śmiałem.

Przyszła chwila, w której okrzyk straszny wydarł mi się z piersi... zo-

baczyłem nieboszczyka nie na łóżku, ale na podłodze, i to wpół żywego,
pasującego się z cierpieniem... była to chwila nagłej śmierci.

Widziałem popłoch w domu, sfrasowanych lekarzy, cały próżny ra-

tunek. A potem... widzę mego opiekuna żywego! Siedzi przy stoliku, pije
kawę  z  wesołą  twarzą;  ach!  to  owo  ostatnie  śniadanie,  po  którym  padł
bez duszy. Na ten widok łzy mi się z oczu puściły,  byłbym chciał rzucić
się do zwierciadła  i całować nogi dobroczyńcy; nagle  w  przyrządzie coś
trzasnęło, wszystko w zwierciadle znikło i samo czarne tło zostało.

Profesor objaśnił, że sprężyna wyszła i trzeba cały przyrząd na nowo

nastawić. Ja ledwo rozumiałem, co do mnie mówił - rzuciłem się w jego
objęcia, całowałem go po ramionach, wołając: O wielki człowieku! O mój
dobrodzieju!... Choćbyś mi już nic więcej w życiu nie wyświadczył, nigdy
ci nie zapomnę tej chwili. Przez ciebie widziałem raz jeszcze tego, co
był mi ojcem! I to żywym! Żywym!

Chodziłem po pokoju, nie wiedząc ani co mówię, ani co wyrabiam.

Hallucini widząc mię tak wzburzonym, nie nastawił drugi raz przyrządu,
tym  bardziej,  że  się  już  zmierzchało.  Zmartwiła  mię  okropnie  ta  prze-
szkoda, byłbym chciał dzień i noc patrzeć, błagałem, czy nie można użyć
lamp  i  przy  nich  dalej  badać?  Profesor  mi  odpowiedział,  że  można,  że
nieraz  próbował  doświadczeń  przy  wielkim,  sztucznym  oświetleniu,  ale
obrazy  wówczas  bywały  mniej  pewne.  „A  zdarzenia  -  dodał  -  które
chcemy  widzieć,  są  nadto  ważne,  aby  je  puszczać  na  traf  niewyraźnego
światła.”

„Przenocuj - mówił - u mnie, teraz noce krótkie, jak tylko zacznie

świtać, nastawimy przyrząd”.

Chcąc nie chcąc przystałem. Obaj też potrzebowaliśmy wytchnienia.

Od ciągłego schylenia się i nieruchomego wpatrywania kości nam zmar-
twiały.  Czczość  niewymowna  przypominała,  żeśmy  cały  dzień  pościli.
Mnie  się  zdawało,  że  po  takich  wzruszeniach  nic  w  usta  wziąć  nie  po-
trafię;  tymczasem  kiedy  gospodarz  ze  swojej  odrapanej  szafki  wydobył
wieczerzę, odnalazłem nie tylko głód, ale najzdrowszy apetyt, który mię
był  opuścił  od  chwili  pogrzebu  i  owej  sceny  z  kuzynami.  Byłem  pod-
niecony,  rozradowany,  zadawało  mi  się,  że  opiekun  mój  chyba  nie
umarł.  Hallucini  całymi  piersiami  używał  swego  tryumfu,  uśmiechał  się
tajemniczo, a przy tym częstował mię ze znawstwem wytrawnego smakosza.

199

Istotnie,  przy  nędzy  zewsząd  wyglądającej,  nie  mogłem  się  wydziwić
zbytkowności  jedzenia:  był  zimny  pasztet  ze  zwierzyny,  parę  butelek
wybornego  wina,  jakieś  sery,  jakieś  konfekta  wykwintne.  Po  sutym  po-
siłku  dobył  fajki  i  paradny  sułtański  tytoń;  kilka  nocnych  godzin  prze-
siedzieliśmy kurząc i gadając - a było o czym! Z całego dnia badań profe-
sor  wyciągał  ostateczny  wniosek,  że  testament  nie  został  skradziony,
gdyż wê wszystkich obrazach, co się przed nami przesunęły, nie widzieli-
śmy, ażeby ktokolwiek dobierał się do biurka ani plądrował po mieszka-
niu.  „Chyba  -  dodawał  -  że  go  jeszcze  za  życia  testatora  podchwycono.
To  zobaczymy jutro”.

Jak tylko rozwidniało, otworzył skrzynkę, coś do niej dosypywał, coś

dolewał,  nakręcił  przyrząd:  ja  się  rzuciłem  do  okienka  i  znów  stanął
przede  mną  ukochany  pokój.  Cały  ten  dzień  przeżyłem  z  moim  opie-
kunem,  widziałem  go  zdrowym,  wesołym,  studiowałem  jego  życie  do-
mowe przez ciąg ostatnich tygodni, jakie na tym świecie przebył. Tak, w
jednym dniu przelecieliśmy całe tygodnie; od naszej woli zależało skra-
canie  albo  rozszerzanie  czasu;  w  chwilach  ważnych  profesor  zwalniał
bieg sprężyny, wtedy obrazy przesuwały się z wolna, trwały długo, może
nawet  dłużej  niż  w  rzeczywistości.  Ale  było  wiele  godzin  nie  przed-
stawiających nic a nic ciekawego: na przykład ile razy gospodarz wyszedł
na  miasto,  pokój  przez  kilka  godzin  stał  pustkami;  ile  razy  słońce
wschodziło, popędzaliśmy bieg machiny co żywo, aby prędzej noc prze-
skoczyć  i  doczekać  dnia  poprzedzającego.  Te  wschody  i  zachody  słońca
liczyłem  starannie,  dzięki  czemu  łatwo  mogłem  wiedzieć,  w  jakim  dniu
przeszłości się znajduję. Z  kolei  przedstawił się dzień, w którym był  pi-
sany ostatni list do mnie; rzeczywiście, widziałem, jak starzec pisał, a że
to było do mnie, o tym nie mogłem wątpić, bo na ćwiartce dostrzegłem
tenże  sam  deseń  i  tąż  samą  dewizę,  jakie  z  szacownym  listem  jeszcze
dotąd miałem w kieszeni. Nikt nie może sobie wyobrazić, jak jest wzru-
szający  widok  drogiej  osoby  tak  wskrzeszonej  w  swoich  najdrobniej-
szych  czynnościach,  a  zwłaszcza  też  w  chwilach,  kiedy  myślała  o  nas  i
zajmowała  się  nami!  Widziałem,  jak  co  wieczór  się  rozbierał  i  długo  w
łóżku czytał, jak się gorąco modlił, jak się schodzili do niego starzy zna-
jomi, których z wykrzykiem poznawałem, jak co rano szedł do zwiercia-
dła dla zawiązania krawatu; ach! kiedy patrzył w lustro, mnie się zdawa-
ło, że on patrzy na mnie... wtedy łkanie ściskało mi piersi i mówiłem do
Halluciniego: „Ach! Ja na miejscu pana objawiłbym całemu światu moje
odkrycie. Ileż rozkoszy dla tęskniących, ileż pociech dla osieroconych!”

200

- A mój profesor uśmiechał się jakimś uśmiechem, który mi nie trafiał
do serca.

Według wszelkich obrachowań, zbliżaliśmy się już do chwili, w której

musiał  być  pisany  testament,  bo  list  wyraźnie  mówił:  „W  tych  czasach
byłem  niezdrów...”  Ale  znowu  nas  wieczór  zaskoczył  i  musieliśmy  naj-
ważniejsze  widowisko  odłożyć  do  jutra.  Już  też  i  okropne  znużenie
odejmowało  nam  przytomność,  teraz  potrzebniejszą  niż  kiedykolwiek.
Mój towarzysz posłał po ciepłą strawę, ja rzuciłem się na starą sofę i sen
kamienny  mię  zmorzył.

Pamiętam, że kiedy promień słońca prosto bijący w oczy obudził mię

rano, długo nie mogłem zrozumieć, gdzie jestem i co się ze mną dzieje,
bo też istotnie wszystko, co zaszło od mego powrotu z zagranicy, wyglą-
dało na ciężką zmorę, a te dwa dni ostatnie na sen zaczaro-
wany.

Ale już profesor nakręcał przyrząd. Przyłożyłem oko do otworu, spo-

strzegłem  zmiany  w  postaci  i  w  zwyczajach  mego  opiekuna;  widocznie
był  niezdrów:  rano  się  nie  ubierał,  cały  dzień  chodził  w  szlafroku;  wi-
dzieliśmy, jak   zażywał   lekarstwa.

Nagle profesor krzyknął: „Oho! Oto coś ciekawego!” Szybkim rzutem

zatrzymał bieg sprężyny, ruch obrazów także się zatrzymał w zwierciad-
le, i ostatni obraz pozostał nieruchomy. Co przedstawiał, tego nikt by się
nie domyślił, choćby sto lat myślał...

Nieboszczyk stał przy biurku; przed nim była szeroko wysunięta

środkowa  szuflada;  jedną  ręką  trzymał  papier  zapieczętowany,  drugą
przyciskał  maleńką  lwią  główkę  znajdującą  się  między  brązami,  a  pod
tym naciśnięciem  dno  szufladki   odskakiwało.

Hallucini krzyknął: „Podwójne dno! Podwójne dno! Chodźmy spraw-

dzić!”

Rzuciliśmy się do biurka. Drżącą ręką wyciągnąłem ową szufladkę,

którą  dawniej  sto  razy  na  próżno  wyciągałem,  naciskam  lwią  główkę.
Wystawcie  sobie...  rzeczywiście,  fałszywe  dno  odskakuje,  a  na  drugim,
prawdziwym  dnie  spostrzegamy  świeżuchną,  nietkniętą  kopertę  z  pod-
pisem:   „Do   rąk   Cezarego   po   mojej  śmierci.”

Gdyby nie zwierciadlane objawienie, byłby ten papier leżał tam do

skończenia  świata,  bo  skrytka  była  wykonana  z  misternością,  jaką  się
spotyka tylko w meblach z osiemnastego wieku, z owych czasów Regen-
cji,  Masonów  i  Cagliostrów,  kiedy  ludzie  mieli  tyle  sekretów  do  prze-
chowywania. Była szeroka na całą szerokość szufladki, ale bardzo płaska
i  wybornie  dopasowana.  Nikt  o  niej  nie  wiedział  oprócz  nieboszczyka.
Miał on pewno zamiar mnie jednemu ją odkryć, bo nic innego nie mogły

201

znaczyć te dziwne wyrazy listu, które wówczas dopiero stały się dla mnie
jasne: „Testament schowałem do biurka, pokażę ci, jak wrócisz.” Śmierć
niespodziana wszystko pomieszała.

Ujrzawszy błogosławiony papier, rzuciłem się Hulluciniemu na szyję,

ściskałem go, nazywając moim wybawicielem, wyznając, że do śmierci
nie potrafię mu się odsłużyć.

Nie odpowiedział mi uściskiem tak szczerym, na jaki zasługiwało mo-

je głębokie rozczulenie, odepchnął mię nawet lekko i z sardonicznym
uśmiechem wyrzekł: „Dobrze... zobaczymy, jak długo potrwa ta
wdzięczność.”

Do żywego tknięty, zawołałem: „Tak, zobaczymy! Przyjmuję wyz-

wanie.”

W takiej chwili trudno było się na niego obrażać, ale uczułem ze

smutkiem: to jakieś serce, do którego się nie dopukam. - Wyższe od serc
zwykłych, a może niższe?

Prędko jednak rozproszył moje zasmucenie nowym dowodem życzli-

wości; ten człowiek myślał o wszystkim.

- „Czy wiesz - spytał - co teraz mamy najpilniejszego do zrobienia?

Oto na słowo sprzedaję ci to biurko razem z tym papierem; przy pierw-
szych pieniądzach zapłacisz mi za nie ile zechcesz. Teraz każ je do siebie
zanieść,  opowiedz  wszystkim,  że  je  na  licytacji  zakupiłeś,  że  przypad-
kiem  znalazłeś  skrytkę,  i  tak  wszystko,  najprościej,  najprozaiczniej  w
świecie  przed  ludźmi  się  wytłumaczy.”

Usłuchałem go ślepo. Za powrotem do siebie, przed bramą spostrze-

głem konie pocztowe i dopiero wtedy mi się przypomniało, że tego dnia
miałem  wyjeżdżać  na  wieś;  odesłałem  konie  z  uśmiechem;  niedoszły
rządca  już  ich  nie  potrzebował.  Gospodarz  hotelu  przyjął  mię  z  okrzy-
kami  radości:  od  półtrzecia  dnia  jak  zniknąłem;  zachodził  w  głowę  i
chciał już policję poruszać w przekonaniu, żem się utopił lub zastrzelił.

Testament zaniosłem do władz sądowych, gdzie go odpieczętowano i

wobec familii odczytano. Przyszła na mnie kolej tryumfu, i to podwójnie
słodkiego,  bo  nie  tylko  dla  korzyści  materialnych,  ale  dla  stokroć  droż-
szej  rehabilitacji  moralnej.  Treść  rozporządzeń  i  wyrazy  błogosła-
wieństwa zawarte w pośmiertnym piśmie świadczyły o przywiązaniu, ja-
kie  opiekun  do  końca  mi  zachował,  zaprzeczały  nazwom  „żmii,  niew-
dzięcznika,  intryganta”,  którymi  świat  próbował  mię  napiętnować.

Moja historia narobiła ogromnej wrzawy; teraz mię na rękach noszo-

no, jak zwykle tego, któremu się powiedzie. Spiorunowani kuzynkowie

202

chcieli zaprzeczyć testamentu, ale się to nie udało”, był cały własnoręcz-
ny, opatrzony we wszelkie formuły ostrożności. Musieli wszystko zwró-
cić. Widząc ich rozpacz przechodzącą ludzkie pojęcie, wydzieliłem im ze
spadku  więcej  niż  testament  wskazywał,  ale  i  to  ustępstwo  ich  nie  roz-
broiło.  Ach!  Pamiętam,  jak  na  widok  owej  kryjówki,  którą  wszystkim
pokazywałem,  pozielenieli  i  usta  do  krwi  przygryźli;  nie  mogli  sobie
darować,  że  owo  nieocenione  biurko  puścili  na  licytację.  Tak  niepo-
szanowanie  pamiątek  zburzyło  ich  szczęście,  o  mnie  zaś  mówiono  po
świecie, że Bóg mię wynagrodził za przywiązanie, jakie zachowałem dla
nieboszczyka  i  jego  wspomnień,  pomimo  wszelkich  pozorów  pokrzyw-
dzenia.

Odebrawszy spadek, urządziłem sobie życie wygodnie i dostatnio, ale

bardzo samotnie. Profesor przeniósł jedną ze swoich cudownych machin
do mego mieszkania i pozwolił mi jej używać. Korzystając z pozwolenia,
całe dni i całe wieczory spędzałem przed zwierciadłami.

A najprzód wróciłem się jeszcze do owej pierwszej, nieoszacowanej

szyby, przez którą mogłem patrzeć na przeszłość dobroczyńcy i na moją
własną; to jedno studium zajęło mi długie miesiące. Widziałem samego
siebie  przed  wyjazdem  za  granicę,  w  mundurku  studenckim,  potem
coraz mniejszym dzieckiem, doszedłem do owych czasów, kiedy opiekun
podnosił  mię  ku  zwierciadłu,  widziałem  własne  minki  i  figle,  i  jego  oj-
cowską  radość,  a  wtedy  porywało  mię  szlochanie...  O,  ileż  to  obrazów
dawno zatartych w pamięci wystąpiło na mój niezmierny podziw! Ile łez
i uciech, których już zrozumieć nie mogłem! Całe życie przeżywałem po
raz  drugi,  ale  z  innymi  uczuciami,  jakbym  już  z  innego  świata  na  nie
patrzył. Cóż to dopiero będzie, kiedy spoza grobu spojrzymy na ziemską
przeszłość! Na koniec pojawił się dzień, w którym pierwszy raz przynie-
siono mię tu niemowlęciem; widziałem opiekuna płaczącego nade mną,
a  siebie  wyciągającego  rączki  do  szmaragdowej  szpilki,  jaką  miał  w
halsztuku;  tę  szpilkę  zawsze  lubiłem  niesłychanie  i  nie  mogłem  sobie
dawniej  wytłumaczyć  mojego  do  niej  pociągu,  teraz  go  pojąłem:  był  to
pierwszy  przedmiot,  co  mi  się  w  tym  domu  podobał.  Tu  się  skończyła
moja  przeszłość,  ale  przeszłość  opiekuna  szła  dalej:  widziałem  go  mło-
dzieńcem,  prześlicznym,  rozmarzonym,  w  kapeluszu  à  la  Bolivar.  Pod-
patrzyłem rozdzierającą przygodę jego serca, w skutku której do śmierci
został  kawalerem.  Potem  i  on  przedstawił  mi  się  dzieckiem,  poznałem
jego rodziców,  byłem na ich weselu, gdzie  w strojach  à l'Empire tańco-
wano Girlandy i Montterriny. Potem zwierciadło odbiło mieszkanie

203

1883

Dnie żeglugi naszej płynęły jeden po drugim z trudnym do opisania

lenistwem.

Nigdy nie doznałem większych albo nawet równych nudów podczas

morskiej  podróży...  Żagle  wisiały  pomarszczone  na  chwiejących  się  re-
jach; kiedy niekiedy tylko morze szklane i senne wydęło się w jedną z fal
okrągłych i olbrzymich, ruchem przypominającym wzdęcie piersi uśpio-
nego  człowieka,  kiedy  niekiedy  znowu  wstrząsały  się  z  podobnym  do
przygłuszonego strzału łoskotem. Flaszki rzucone w kąt wieszały się koło
okrętu  godzinami,  dając  nam  dowód  oczywisty,  żeśmy  się  nie  posuwali
naprzód.  Do  podobnego  wniosku  wiódł  także  monotonny  widok  kilku
wysepek dalekich, których  poziome, kokosami najeżone wybrzeża oglą-
daliśmy z pokładu barki rano, w południe i wieczór, i nazajutrz, i jeszcze
nazajutrz, na znak, że ciszą ujęty okręt nie mógł się oderwać od nędzne-
go archipelagu, który każdemu z nas było pilno opuścić, aby powrócić do
miast  i  do  wygód  ucywilizowanej  części  australskiego  kontynentu.  Te
wysepki były ostatnimi, najdalej na zachód wysuniętymi cząstkami wiel-
kiej Fidżyjskiej grupy wysp, z której się wynosiłem po rozmaitych przy-
godach,  zgoła  się  nie  smucąc,  iż  żegnam  gniazda  kanibalizmu  i  obrzy-
dliwości z jednej strony, a z drugiej rozpasanej    walki  o  wzbogacenie
się  prędkie  i  bezwzględne.

Tak, były to dnie długie jak lata całe! Nie mając ani książek, ani żadnego

innego przedmiotu umysłowej rozrywki, bylibyśmy poszaleli podczas owej
ciszy morskiej, gdyby bujna fantazja majtków nie była nam dostarczała
lekarstwa na nudy w kształcie gawęd i opowiadań nieskończenie długich,

205

często  nieskończenie  głupich,  zawsze  jednak  znośniejszych  od  jedno-
stajnego  plusku  bezwładnej  fali  i  od  trzepotu  zwieszonych  nieczynnie
żagli. Nie sądź jednak, łaskawy czytelniku, że wszystkie takie opowiada-
nia  były  niedorzeczne.  Czasem,  zwłaszcza  gdy  była  mowa  o  wyspach
znikających poza nami w sinej topieli i o archipelagach koralowych z ich
roślinnością  dziwną,  z  klimatem  otrętwiającym  umysł,  wyspiarzami  o
najrozmaitszych  obyczajach  i  dialektach,  których  garstka  na  tyle,  a  na-
wet  na  więcej  narodów  się.  dzieliła,  ile  było  wysepek  w  archipelagu  -
czasem można się było z tych gawęd czegoś nauczyć.

Najczęściej jednak przemawiały one raczej do wyobraźni niż do rozu-

mu i były rzetelnymi próbkami dziwacznych klechd morskich, z których
jedną bodaj warto powtórzyć, jako przykład wylęgłej między żeglarzami,
nie spisanej literatury, podawanej przez majtków majtkom, płynącej i
zmiennej jak fale...

- Jechaliśmy kilka godzin prosto jak strzała w głąb wyspy - opo-

wiadał  np.  kapitan,  stary  i  jednooki  włóczęga  po  archipelagach  Spo-
kojnego Oceanu, nie  pogardzający żadnym rodzajem  właściwego owym
stronom zarobku, od wywożenia drzewa sandałowego do Chin, do uwo-
żenia niewolników-Kanaków do Queenslandu - jechaliśmy prosto w głąb
wyspy.  Słońce  wisiało  wysoko  na  niebie,  gdyśmy  wybrzeże  opuszczali.
Najmniejszy powiew powietrza nie przerwał grobowej  ciszy na wodzie i
na lądzie. Rozżarzoną powódź światła podzwrotnikowego południa spo-
czywała  na  całym  widomym  świecie.  Ponad  pagórkami  niewyniosłymi,
sterczącymi w środku wyspy, wieszało się kilka obłoczków miedzianych,
zwiastunów posuchy bez końca. Wszelka roślinność nosiła na sobie śla-
dy długiej i dotkliwej spiekoty. Znużone jednostajnością ceglastej ziemi
oko  szukało  na  próżno  rozmaitości  -  nie  znajdując  jej  ani  w  zwiędłych,
brunatnych krzewach, do tego stopnia wysuszonych, że się łamały i roz-
padły w proch od dotknięcia kopytem, ani w szarej korze drzew obnażo-
nych z liści, ani w żółtym piasku koryt bezwodnych, oznaczających, kędy
w  porze  dżdżystej  płynęły  strumienie.  Wzdłuż  całej  wąskiej  ścieżeczki,
po  której  jechaliśmy  gęsiego,  nie  było  ani  jednej  rzeczy  zielonej  oprócz
kaktusów  kolczatych,  roślin  umiejących      żyć      nawet      w      kraterach
wulkanów.

Kiloa, nasz przewodnik, schylając się niekiedy, rwał z siodła pur-

purowe owoce tych roślin, podobne kształtem i wielkością do gruszek, a
pełne soku; obtarłszy każdy z takich owoców ostrożnie o koc wełniany,
przytroczony do swego siodła, aby postrącać drobniutkie szpileczki

206

otaczające gruszki, rozgniatał te ostatnie w dłoniach i skrapiał sokiem,
tryskającym z nich, nasze twarze spocone. Czyniąc to opowiadał mową z
samych samogłosek i płynnych spółgłosek złożoną, którą drugi mój eu-
ropejski towarzysz, jako bywalec w owych stronach, rozumiał i tłuma-
czył - o powstaniu na tych wyspach tego rodzaju kaktusów.

Według niego, zakochał się raz bóg Lalala w pewnej wyspiarce i zbli-

żył  się  do  niej  w  kształcie  wielkiego  ognia.  Ona  jednak,  nawykłszy  do
gorętszych  jeszcze  upałów  swego  kraju,  drżała  z  zimna  przy  boku  bos-
kiego wielbiciela i nie garnęła się do niego. Lalala przemienił się w desz-
czyk  orzeźwiający  i  zjednał  sobie  jej  serce.  W  tejże  dziewczynie  kochał
się  jednak  także  bóg  Rakal,  potężniejszy  od  łagodnego  Lalali  i  złośliwy
ponad  opis  wszelki.  Nie  mogąc  odmówić  cudnej  dziewczyny  rywalowi,
zmienił ją ze złości w  kaktusa i przykuł do ziemi  nagiej,  palonej piono-
wymi promieniami słońca. Lalala nie miał mocy do uwolnienia kochanki
z tak przykrego  położenia,  ale z miłości wielkiej zamieszkał przy niej  w
kształcie  kropli  deszczowej.  Z  tego  powodu  zwykł  ten  rodzaj  kaktusów
zawierać  zapas  wody  w  swych  owocach  nawet  podczas  najgorętszej      i
najsuchszej   pory   roku...

Podczas tego opowiadania zapadło się słońce w morze i gruba ciem-

ność  nas  ogarnęła.  Szczęściem  ścieżka  szła  już  wzdłuż  suchego,  głębo-
kiego  koryta  jakiejś  rzeczki,  a  wysokie  brzegi,  sterczące  o  parę  kroków
od nas po każdej stronie, nie pozwalały nam zboczyć z kierunku naszej
wędrówki. Rozumie się, iż była to droga kamienista i przykra. Tak konie,
jak  jeźdźcy  upadali  prawie  ze  znużenia,  więc  przyjęliśmy  z  radością  po
godzinie  takiej  jazdy  wiadomość  z  ust  przewodnika,  że  wypada  zsiąść,
konie  spętać  i  zostawiwszy  je  w  ostrowach  zwiędłych  burzanów,  ścielą-
cych się nad bezwodną rzeczką, podążyć dalej pieszo do mieszkania wy-
spiarki, która z obowiązku czuwała nad przedmiotem mych poszukiwań.

Zostawiwszy konie osiodłane, zaczęliśmy drapać się pod górę. Po

dziesięciu  minutach  uciążliwego  pochodu  zabłysło  przed  nami  światło.
Stanęliśmy przed fidżijską chatą złożoną ze snopków trawy. Kiloa zawył
kilkakrotnie.  Na  to  hasło  wyszła  z  chaty  zgrzybiała  Kanaczka,  wy-
glądająca nad wyraz wszelki nędznie i obrzydliwie w czerwonym świetle,
jakie  wychodziło  z  jej  siedziby  przez  otwór,  drzwi  zastępujący.  Przy-
pominała  czarny  kościotrup...

Kiloa przywitał ją oznakami czci i trwogi. Kapłanka, czyli guślarka

przyjęła jego i nas bardzo obojętnie. Zawiązała się między nimi dłuższa
rozmowa, podczas której przewodnik wił się przed nią jak pies przed

207

swoim  panem,  ona  zaś  odpowiadała  mu  ostro  i  krótko.  Kilka  razy  zda-
rzyło  się  nawet!  iż  przelękniony  Kanak  cofał  się  od  niej  i  chował  poza
nas.  Po  każdym  takim  wypadku  szeptał  kilka  słów  do  mojego  towarzy-
sza,  po  czym  wznawiał  czarownic)  przyrzeczenie  jeszcze  obfitszych  da-
rów w araku i tytoniu, i paciorek, i nożów, i rozmaitych rzeczy, jakieśmy
przywieźli w torbach u siodeł naszych. aby zniewolić ją do przychylenia
się  do  naszego  żądania.  W  końcu  dobili  largu.  Kiloa  kazał  nam  usiąść
przed  chatą  i  podbiegł  do  koni.  Niebawem  powrócił  z  prezentami  dla
guślarki. Odebrawszy je i popatrzywszy okiem znawcy, baba zrobiła znak
w kierunku wschodnio-południowym i wymówiła kilka wyrazów,  które
zadowoliły   przewodnika.

Kobieta schyliła się i cofnęła do chaty. Kiloa zwrócił się do mego to-

warzysza  i  wyjaśnił  mu  w  kilku  słowach  plan  dalszego  naszego  po-
stępowania,  ten  zaś  wysłuchawszy  go.  ujął  mnie  za  rękę  i  zawołał:  -
Spieszmy   się  bo nie  mamy   czasu do stracenia.

Dosiedliśmy znów koni i jechaliśmy całą noc na południowy wschód.

O  świcie  zatrzymaliśmy  się  na  kwadransik  celem  spożycia  kilku  sucha-
rów  z  torb  naszych.  Litość  zbierała  nas  nad  nic  pojonymi  od  poprzed-
niego  południa  końmi,  gdy  znów  wypadło  ich  dosiąść  i  znów  jechać  po
kamienistych  suchych  pagórkach  przez  gęstwinę  coraz  trudniejszą  do
przebycia, pod coraz gorętszymi grotami słońca.

Konie ustały w końcu. Musieliśmy je zostawić na pustyni i drapać się

po górach. Towarzysz zaczął sapać, ustawać, a nareszcie przeklinać i
wyspę, i dolę swoją, i mnie samego.

- Powiedz mi przynajmniej - zawołał - co to wszystko ma znaczyć?

Wytłumacz,  na  co  przeszukałeś  ze  mną  wszystkie  okręty  w  Melbourne,
na  co  namówiłeś  mnie.  jedynego  człowieka  rozumiejącego  ten  właśnie
dialekt polineski, którym wyspiarze tutejsi mówią, abym przyjął służbę u
ciebie,  na  cośmy  zawinęli  do  tej  wyspy,  której  cała  nędzna  ludność  w
jednej  wiosce  by  się  zmieściła,  na  cośmy  stracili  kilka  tygodni  między
dzikimi,  nie  posiadającymi  żadnych  a  żadnych  płodów  godnych  kupna
lub  wymiany,  na  co  kazałeś  mi  odszukać  mojego  dawnego  znajomego,
tego  Kiloa.  i  obdarzyłeś  go  niezliczonymi  prezentami,  między  którymi
była nawet stara strzelba, na co w końcu ta podróż szalona do bożyszcza
wyspy i te targi z czarownicą, i te wszystkie drapania się po bezwodnych
górach?... Niech mnie jasny piorun zatrzaśnie, jeśli postąpię krok  dalej
przed  wyjaśnieniem  tej całej zagadki.

Skończywszy usiadł na najbliższym głazie, zapalił krótką fajkę i przy-

brał rezolutną minę. z której zrozumiałem, że się uparł i że nie postąpi

208

tak długo na krok, póki się nie dowie, za czym podążamy w głąb puszczy.

Skinąłem tedy na przewodnika, aby poczekał, i usiadłszy obok upar-

tego majtka rzekłem:

- Koniec końców, nigdy nie zamierzałem nie dzielić się z tobą tą ta-

jemnicą albo cię oszukiwać u jakikolwiek sposób wyzyskując twoja, zna-
jomość tej wyspy, jej narodu i jego języka, a nie udzielając ci części zdo-
byczy, która pragnę posiąść. Przeciwnie, żywiłem zawsze zamiar podzie-
lenia się z tobą jak najrzetelniej prawdopodobnym owocem całej tej
kosztownej wyprawy, której cel wyjaśni ci ten oto list.

Wyjąwszy wspomniany list z bocznej kieszeni pokazałem mu markę i

stempel na kopercie. Marka była amerykańska. Stempel oznaczał po-
chodzenie listu z Nowego Jorku i dość dawna datę.

- List ten - ciągnąłem dalej - otrzymałem przed rokiem od słynnego

Barnuma

, z którym znam się od lat wielu, dostarczając mu wielu roz-

maitych osobliwości do jego muzeum. Wszakże widziałeś owo sławne
muzeum. Cóż?

Fineas Taylor Barnum ( 1810- 1891) - słynny businessman i showman ame-

rykański, właściciel cyrku; założyciel muzeum osobliwości natury zgodnie z
dewizą „wszystko dla publiczności”. Autor m.in. wykładu pt. „Sztuka robienia
pieniędzy i filozofia humbugu”.

Majtek skinął głową potwierdzająco.
- Otóż autentyczną pałkę, która kapitan Cook został zabity, i wie-

rzytelną  łódź,  w  której  przybyła  do  Nowej  Zelandii  pierwsza  kolonia
Maorów przed sześciuset laty i cudowna parę wypchanych rajskich pta-
ków z Nowej Gwinei, i szkielet ptaka moa. i mnóstwo innych ciekawych
rzeczy,  których  wyliczać  trudno,  znajdujących  się  we  wspomnianym
muzeum,  nabył  Barnum  ode  mnie.  Od  niepamiętnych  czasów  bowiem
zajmuję się zbieraniem polinezyjskich osobliwości dla Barnuma... same
rzeczy  autentyczne...  nic  a  nic  humbugu.  słowo  daję!  Do  każdego
przedmiotu dołączam spisane przed najbliższym konsulem lub misjona-
rzem  zeznanie  sprzedającego  ten  przedmiot,  o  pochodzeniu  starożyt-
ności itd. sprzedanej mi pamiątki, aby Barnum zawsze był w stanie wy-
legitymować się tym świadectwem, od kogo. gdzie i jak okaz. został na-
byty. Więc też choć rozmaici uczeni badali moje przesyłki, zastanawiali
się nad nimi i pragnęli dowieść Barnumowi fałszerstwa, nikt go jeszcze
nigdy nie złapał... przynajmniej nikt mu jeszcze nie dowiódł fałszerstwa
pamiątek ode mnie kupionych i gdyby nie ów miecz fatalny Cyda Cam-
peadora

Cyd (Cid) - właściwie Rodrigo Diaz zwany el Campeador (wojownik), hisz-

pański bohater narodowy z XI wieku.

209

którego  autentyczności  pan  Barnum  tak  długo  bronił,  aż  później  sam
musiał przyznać, że kazał go zrobić, to nikt by mu nie śmiał zarzucić, iż
ludzi tumani... Co do mnie, z mieczem nic nie miałem do czynienia,  zaś
o  autentyczności  pałki,  od  której  kapitan  Cook  zginął,  dostarczyłem
wystarczające świadectwa...

- Przepraszam - przerwał majtek - pałka ta nie ma nic wspólnego z

naszą szaloną podróżą.

- I ja przepraszam za wstęp rozwlekły. Był on wszakże niezbędny do

wyjaśnienia moich stosunków z nieśmiertelnym Barnumem. A teraz
słuchaj...

Zanim zacząłem czytać, obejrzałem się mimowolnie, bo mi żal było

dzielić  się  tajemnicą  i  zdawało  mi  się,  że  nawet  nieme  drzewa  i  głuche
głazy  tej  pustyni  gotowe  mnie  podsłuchać  i  ukraść  sekret  połączony  z
nadzieją  nagrody  niepospolitej.

Towarzysz naglił jednak, musiałem więc zacząć czytać.
Kochany kapitanie! - pisał nieśmiertelny Barnum - jeżeli znów Ci

kiedy wypadnie owe wyspy odwiedzić, z których mi przysłałeś pierw-
szą  i  jedyną  koszulę  króla,  Thakombau,  ozdobioną  wielką  wstęgą
stworzonego przez wspomnianego monarchę orderu ryby latającej, to
kto  wie,  czy  nie  znajdziesz  wybornej  sposobności  do  sprawdzenia
twierdzeń,  jakie  otrzymałem  z  dwóch  niezawisłych  od  siebie  i  wiaro-
godnych  źródeł,  o  tzw.  koczującym  lub  latającym  drzewie,  zwanym
przez Janseniusza i innych uczonych botaników cereus vagans.  Dobry
mój przyjaciel, profesor Wanderlust, znakomity badacz Polinezji, któ-
ry sześć lat spędził na Witi-Lewu

i wszystkie pobliskie wyspy zwiedził,

Witi Lewu - największa z wysp Fidżi.

udzielił  mi  pierwszej  wiadomości  o  tym  drzewie  ciekawym,  które  wi-
dział  nawet,  jak  mi  zaręczał.  Ponieważ  jednak  wymieniony  profesor
żądał  parę  tysięcy  zadatku,  zanim  by  się  wybrał  w  podróż  do  Fidżi
celem  odszukania  tego  drzewa,  a  skutkiem  rozmaitych  poprzednich
zawodów z jego strony miałem słuszny powód do nieudzielenia zadat-
ku,  przeto  przyjąłem  jego  twierdzenie  z  powątpiewaniem  i  byłbym  je
puścił  w  niepamięć,  gdyby  go  nie  był  potwierdził  całkowicie  prawie
wielebny Lieteller, były misjonarz anglikański na jednej z wysp Fidżij-
skich - nie pomnę,  której.   Wiarogodny len człowiek, który z czystego

210

poświęcenia  dla  dobra  biednych  Kanaków  lat  tyle  w  owych  stronach
przeżył, że mógł powrócić do Europy z kapitałem kilkudziesięciu tysię-
cy  funtów  oraz  z  sześciorgiem  drobnych  półbiałych  a  półczarnych  Fi-
dżątek podejrzanego pochodzenia - wiarogodny ten człowiek nie mógł
mieć żadnego interesu w zmyślaniu przede mną o cudownym drzewie.
Cieszy  on  się  reputacją  biegłego  botanika,  sumiennego  badacza  przy-
rody i używa powszechnego poważania skutkiem majątku, jaki posia-
da. Otóż on zapewnia pod słowem honoru, że chociaż nigdy latającego
drzewa nie widział, przecież udało mu się zebrać podczas swej długo-
letniej  pracy  misjonarskiej  w  onej  części  świata  mnóstwo  świadectw
niewątpliwych o jego istnieniu i zwyczajach, jak najzupełniej zgodnych
z opisami profesora Wanderiusta...

Zresztą, kochany kapitanie, nie widzę nic niepojętego lub nawet

bardzo trudnego do wiary w przypuszczeniu, że w bogatym królestwie
przyrody istnieje roślina na tyle wyższym stopniu rozwoju stojąca od
zwykłej  kapusty  lub  grzyba,  o  ile  wyżej  stoi  małpa  od  polipa.  Natura
przerw nienawidzi. Ciągłość jest jej znamieniem. Nie spotykamy w niej
nigdzie gwałtownych przeskoków i szczerb niewypełnionych. Odbywa
się  w  niej  nieustanna  ewolucja  od  zarodkowych  pierwowzorów  do
kształtów coraz to doskonalszych. Dlaczegóż by więc za pomocą takiej
ewolucji  nie  mogła  się  była  wykształtować  roślina  doskonała,  która
czuje, chce, działa i rusza się dowolnie? Roślina łącząca w sobie ustrój
nerwowy zwierzęcia z kształtami roślinnymi?

Kto wie - tak brzmiał ostatni ustęp listu od mego nieśmiertelnego

protektora - czy Ci się nie uda nie tylko dowiedzieć się czegoś nowego o
tym cudzie natury, ale nawet go wynaleźć i przywieźć? Według wska-
zówek otrzymanych od misjonarza należy ona do rodziny Cactaceae, a
lubuje się w klimacie bardzo gorącym i suchym. Korzenie jej mają być
podobne do cieniutkich włókien. Bywa ich zaledwie kilka i nie zapusz-
czają się głębiej jak w pył miałki, leżący na powierzchni twardych pa-
górków.  Cudowna  ta  roślina  ma  dalej  posiadać  dar  wyrywania  tych
swoich korzonków z ziemi, wzbijania się w powietrze na kształt ptaka i
przelatywania z miejsca na miejsce. Profesor Wanderlust twierdzi, że
podnoszenie  się  tej  rośliny  i  opadanie  jej,  czyli  lot,  odbywa  się  za  po-
mocą  pęcherza  napełnionego  wodorem,  złożonego  z  włókien  nader
elastycznych  i  ukrytego  w  koronie  jej  liści.  Przez  wzdymanie  lub  ści-
skanie tego pęcherza wznosi się nasz ciekawy kaktus do znacznej wy-
sokości lub  spada  spod obłoków  na  ziemię  pływając w  powietrzu,  jak
ryba pływa za pomocą swego pęcherza w wodzie. Misjonarz ze swojej
strony utrzymuje, jakoby latające drzewo było zawsze przedmiotem

211

czci religijnej wyspiarzy, którzy pod wpływem tego uczucia utrudniają
Europejczykom  przystęp  do  cudownej  rośliny  z  taką  zaciętością,  że
żaden  badacz  lub  podróżnik  nie  był  po  dziś  dzień  w  stanie  otrzymać
choćby  jednego  tylko  okazu  tej  osobliwości.  Ta  ostatnia  okoliczność
zdwaja moją żądzę posiadania takiego okazu.

Wyobraź sobie, przyjacielu, niezliczone, płacące tłumy, które by się

do niego cisnęły? Jakie żniwa złote! Jakież porównanie między docho-
dami z pokazywania generała Tom Thumba lub pani Jenny Lind, lub
miecza  Cyda,  a  „drzewa  latającego”?  Ono  by  nawet  zaćmiło  moje
uczone słonie. Czy potrzebuję jednak rozwodzić się przed tobą o możli-
wych korzyściach i dochodach dających się wyciągnąć z posiadania tej
nadzwyczajnej  osobliwości?  Wszakże  sam  wszystko  zrozumiesz  i  poj-
miesz, jak działać potrzeba. Jako miłośnik wiedzy nie będziesz zapew-
ne  żałował  trudów  celem  otrzymania  pożądanego  okazu,  chociażby
wypadło  go  szukać  z  narażeniem  życia.  Jeśliby  jednak,  czego  się  nie
spodziewam, ani żądza wyrządzenia usługi nauce, ani pragnienie sła-
wy nie pobudziły Cię do poszukiwań za latającym drzewem, to pozwól
się do nich zachęcić obietnicą Barnuma, że za pierwszy nie uszkodzony
egzemplarz opisanej  powyżej rośliny otrzymasz ode  mnie pół miliona
dolarów w gotówce, a nadto tytułem tantiemy dwadzieścia od sta ca-
łego  dochodu,  jaki  będziemy  zbierali  obwożąc  nadzwyczajne  drzewo
po dwóch półkulach, podczas gdy wszelkie wydatki z tego rodzaju wy-
stawą połączone pokryję z  własnych funduszów...

- Tyle od Barnuma - dodałem składając i chowając list od nowo-

jorskiego  przedsiębiorcy.  -  Jako  żeglarz,  który  pół  życia  strawił  między
wyspami Spokojnego Oceanu, musiałeś słyszeć nieraz o istnieniu drzewa
w  liście  opisanego.  Daję  ci  teraz  sposobność  znalezienia  go  i  przystą-
pienia  do  połowy  ofiarowywanej  nagrody.  Pójdziesz  dalej  czy  nie  pój-
dziesz?

Majtek zamknął usta, które podczas czytania listu stały tak szeroko

otwarte, że aż fajka z nich wyleciała i stłukła się na kamieniu, mruknął: -
Pół miliona - i wstał. Na moje skinienie zerwał się także i Kiloa, by nas
prowadzić dalej, w pogoni za drzewem, za którego znalezienie spodzie-
wał się dostać wszystek proch i arak znajdujący się na okręcie, a tytułem
zadatku nabrał był już więcej tego rodzaju skarbów, niż wszyscy inni
mieszkańcy wyspy posiadali...

Po całodziennym uciążliwym marszu znaleźliśmy się ku wieczorowi

na szerokiej, zarosłej niskimi, suchymi krzakami równinie obok Kiloa

212

leżącego na ziemi i wijącego się, jak gdyby taniec św. Walentego go opę-
tał,  a  w  podrygach  mruczącego  zaklęcia.  Nie  widząc  żadnego  przed-
miotu,  który  by mógł usprawiedliwić  jego dziwaczne  zachowanie,  przy-
stąpiliśmy do niego, aby go podjąć, a w tej samej chwili spostrzegliśmy
na ziemi rodzaj płytkiego,  wytłoczonego dołu, przypominającego gniaz-
do, w  którym ptak duży  i ciężki  mógł  był  przesiadywać. W środku tego
gniazda  znajdował  się  nie  głębszy  nad  parę  cali,  a  do  jamy  kreta  po-
dobny  lejkowaty  otwór,  od  którego,  jak  z  ogniska,  rozbiegały  się  pro-
mienie  tworzące  gwiaździsty  deseń  na  warstwie  piasku,  pokrywającej
twardą  ziemię.  Cały  ten  rysunek  był  podobny  do  siatki  bruzd,  jakie  by
musiały się zostać na piasku, gdyby ktoś był wyrwał z tego miejsca drze-
wo o pręcikowatych,  rozgałęzionych  korzonkach.

Nie podlegało więc najmniejszej wątpliwości, że ten ślad pozostał po

korzeniach latającego drzewa, co też Kiloa potwierdził, dodając, że
wspomniane drzewo musiało opuścić swe gniazdo niedawno, gdyż suchy
i chciwy wody piasek nie miał jeszcze czasu połknąć wszystkiej wilgoci,
która nasączyła się w to miejsce z liści tej dziwnej rośliny, zawsze rosą
zwilżonych.

Byłoby rzeczą zbyteczną opisywać radość, jaka nas przejęła po otrzy-

maniu  tego  zapewnienia,  lub  spowiadać  się  przed  wami,  moi  panowie,
ze wszystkich bezładnych myśli, co lotem błyskawicy w naszych głowach
się  pokrzyżowały  naokoło  jednej,  wyraźnej  idei,  iż  półmilion  Barnuma
leżał niedawno w tym wytłoczonym zagłębieniu i że odleciał przed chwi-
lą, aby  spocząć gdzieś   niedaleko,   i   że  go  znajdziemy   niezawodnie.

Znaleźć go? To zdawało się zadaniem bardzo łatwym! Postanowi-

liśmy rozejść się na trzy strony i chodzić tędy i owędy po równinie, za-
kreślając  tak  długo  coraz  szersze  łuki,  póki  drzewa  nie  znajdziemy,  dla
podawania zaś sobie nawzajem wiadomości o naszych ruchach, strzelać
co kilka minut z rewolwerów. Trzy strzały, raz po raz, miały być znakiem
trafienia na cudowne drzewo. W razie nieznalezienia go każdy miał wró-
cić o świcie do gniazda. Czyż nie był to plan niezawodny? Wykonywając
go, zwrócił się Kiloa ku wschodowi, ja poszedłem na północ, a towarzysz
mój na południe. Na stronie zachodniej nie warto było szukać. Przecież
nadeszliśmy stamtąd i  bylibyśmy  musieli  widzieć potwór    roślinny    w
powietrzu,   gdyby   był  w  tym   kierunku   poleciał.

Wam, z których każdy zna puszcze rozmaite i błądził po nich, nie po-

trzebuję tłumaczyć, dlaczego plan wyłuszczony powyżej, chociaż wy-
dawał się tak prostym i łatwym do wykonania w teorii, okazał się w
praktyce niedorzecznym. Zanim pół godziny upłynęło, zanim jeszcze

213

Krzyż  Południowy  przybrał  blask  swój  właściwy  i  wystąpiły  na  niebo
wszystkie konstelacje, „wyłaniające się z błękitu po zachodzie słońca, nie
byłem  już  w  stanie  ani  powiedzieć  sobie,  gdzie  jestem,  ani  dosłyszeć
strzałów towarzyszy. Nawet echo nie odpowiadało na  moje  wystrzały.  I
wschód,  i  południe  milczały  jak  zaklęte.  Zostałem  w  ciemności  sam  je-
den... zbłąkany w pustyni, o której rozległości straciłem wszelkie pojęcie,
krążąc w kółku, oddalonym dwa dni marszu od morza najbliższego, nie
mogąc sobie zgoła zdać sprawy, jaką najkrótszą drogą można by do tego
morza najbliższego w przeciągu dwóch dni  powrócić,  bez  przewodnika,
co by wskazywał wąwozy  między  górami i  przejścia  w    kolczastych  gę-
stwinach  chrustu!

Nie chcę was nudzić i dręczyć opisem mych cierpień przez całą ową

noc straszną i dzień następny, i no; drugą, i trzecią. Wystarczy, gdy po-
wiem, że błąkałem się trzy doby w dzikiej rozpaczy, raz błagając o świat-
ło dzienne, które by mi widokiem morza pobłogosławiło, drugi raz mo-
dląc się o chłodny zmrok nocny jako o zbawienie przed strasznymi gro-
tami słońca zwrotnikowego. Drugiego już dnia nie miałem w torbie ani
okruszyny suchara. Byłbym był zginął z pragnienia, gdybym nie był spo-
tkał  kiedy  niekiedy  kaktusów  o  wodnych  gruszkach.  Siły  mnie  opusz-
czały.  Zacząłem  tracić  wzrok  i  posiadałem  już  tylko  słabą,  niewyraźną
świadomość,  że  posuwam  się  mozolnie  na  oślep  przez  gęste,  kolczaste
chrusty,  bez celu,  byle  naprzód...

W końcu wydało mi się, że upadłem i że mi brakło siły do powstania z

ziemi. Zamiast rozpaczy serce napełniła obojętność, a po niej żądza do-
czekania  się  końca  cierpień.  Jakby  spełniając  to  życzenie  opuścił  mnie
ból wszelki, a żar słoneczny zaczął się wydawać chłodnym i przyjemnym
jak powiew wachlarza. Pod wrażeniem tego powiewu zamknąłem  oczy  i
straciłem  przytomność.

Leżąc jak w letargu miewałem dziwne widzenia. Czasem śniło mi się,

że piękna i słodka kobieta schylała się nade mną bezwładnym i że przy-
ciskała  głowę  moją  do  rozkosznego  łona  i  opasywała  mnie  pulchnymi
ramionami.  Czułem  wyraźnie,  jak  przykładała  gładkie  oblicze  do  mojej
twarzy  szorskiej.  Słyszałem  szmer  jakiś...  szeptanie  w  niezrozumiałej
mowie,  którego  ton  napawał  mnie  otuchą.  Szmer  ten  budził  mnie  cza-
sem...  próbowałem  otworzyć  oczy...  usiłowałem  uchwycić  pulchne,  roz-
koszne  ramiona,      kołyszące    mnie    w    swych    objęciach...      i    znów
omdlewałem.

Nic uśmiechajcie się z niedowierzaniem. Sny mojego letargu nie były

całkowitym złudzeniem. W bezludnej i bezwodnej pustyni znalazłem i li-
tość, i pomoc czułą. Gdy bowiem ocknąłem się raz jeszcze z omdlenia

214

nade  mną  pochylała  się  rzeczywiście  cudowna  jakaś  istota  -  wspaniała,
choć  niepiękna,  ludzko  czuła,  choć  nieczłowiecza  i  czucia  pozbawiona.
Ramiona,  które  mnie  opasywały,  były  zwilżone  niezliczonymi  kro-
pelkami  rosy  i  zdawały  się  drżeć  tętnieniem  soków  żywotnych,  krą-
żących  w  żyłach...  W  nozdrzach  czułem  woń  upajającą,  a  każde  dot-
knięcie kołyszącej mnie istoty było pieszczotą niewymownie rozkoszną...

Nie będąc biegłym przyrodnikiem, na wzór Wanderlusta i Lietellera,

nie mógłbym dogadzając słusznej waszej ciekawości opisać onej istoty z
naukową  dokładnością.  Stan  mój  ówczesny  umysłowy  nie  nadawał  się
do stworzenia sobie dokładnych wyobrażeń i zachowania ich w pamięci.
Pomnę  tylko,  że  widziałem  roślinę  z  krótkim,  pękatym  pniem.  Gałęzie,
między  którymi  spoczywałem  parę  łokci  ponad  ziemią,  były  miękkie,
gibkie i płaskie, a rozbiegały się z pnia promienisto, w środku zaś między
nimi, tworząc niejako dzwon ich koła i poduszkę, na której głowa moja
spoczywała, znajdował się zwój kędzierzawych liści, zawierający w sobie
pączek  wielkiego  kwiatu  purpurowego,  który  się  zwiększał  i  otwierał  w
moich oczach wydając ową woń upajającą, co mnie odurzała i usypiała.

Raz drzemiąc, drugi raz otwierając powieki, by znów je zamknąć od

wrażenia  owej  woni  nieopisanej,  osłabiony  nad  wyraz  wszelki,  straciw-
szy  władzę  myślenia  i  woli,  spoczywałem,  nie  wiem  jak  długo,  między
gałęziami cudownego drzewa, z głową na olbrzymim purpurowym kwie-
cie,  nie  starając  się  zdać  sobie  sprawy  z  tego,  co  się  ze  mną  działo,  ale
czując tylko słodkie zadowolenie i przyjmując uściski pulchnych ramion
z bierną rezygnacją niemowlęcia kołysanego przez piastunkę. Przenikała
mnie  tylko  jedna  myśl  błoga,  że  znalazłem  na  puszczy  przyjaciela  pia-
stującego  mnie z niewieścią czułością.

A gdy noc chłodna znów zaległa pustynię, zaczęło mi się zdawać, że

kwiat pod moją głową jął się wydymać na kształt olbrzymiego balona, ?e
gałęzie promieniste ścisnęły się naokoło niego i naokoło mnie na kształt
siatki  opiekuńczej,  wzmacniającej  jedwabny,  delikatny  pęcherz,  napeł-
niony gazem. Objęty silnie i kołysany regularnie, bujałem w przestworze
powietrznym doznając wrażeń jak najrozmaitszych. Raz mi się zdawało,
że  spoczywam  w  ciasnym  łóżku  na  własnym  okręcie  i  że  czuję  ruch  fal
morskich podnoszących i spuszczających barkę - drugi raz, że wisząc w
szponach jakiegoś olbrzymiego ptaka lot jego podzielam - częściej jesz-
cze  byłem  pod  tym  wrażeniem,  że  się  bez  żadnej  a  żadnej  pomocy  sam
coraz wyżej wzbijam i że przecinam powietrze pędem burzy. Ile razy się
zbudziłem, tyle razy czułem na twarzy silny przewiew powietrza - był to

215

pierwszy wiatr, jaki mi się dał uczuć od chwili naszego wylądowania na
spiekłej wyspie. Byłem też niewymownie szczęśliwy wśród tych wszyst-
kich wrażeń, przyszedłszy do przekonania, że nadludzka, nie znana mi
potęga roztoczyła nade mną swoją opiekę...

- Odzyskuje przytomność... nalej mu do ust kropelkę araku...
Był to pierwszy głos ludzki, jaki usłyszałem po pięciu dniach samot-

ności.  Otworzyłem  oczy,  podniosłem  głowę  i  ujrzałem  się  w  objęciach
towarzysza  mej  wycieczki  w  głąb  wyspy,  który  był  równie  zdziwiony
znalazłszy   mnie   omdlałego,  jak  ja   sam   widokiem  jego   obecności.

- Na miłość boską! Skąd się tutaj wziąłeś, kapitanie? - wołał majtek.

- Szukaliśmy ciebie całe dwa dni w pustyni, a straciwszy w końcu nadzie-
ję znalezienia cię i pozbawieni żywności, odszukaliśmy konie i po-
wróciliśmy do morza.

- Jak to, więc jesteśmy nad morzem?
Mówił prawdę! Siedziałem na piasku, złożonym z okruszyn muszelek

i korali. lale pluskały tuż u stóp moich obryzgując mnie pianą. Rzeźwiła
mnie słona wilgoć, wdzierająca się do nozdrzy. Gdy zaś ożywiony świa-
domością,  że  się  już  nie  znajduję  na  puszczy,  zerwałem  się  na  równe
nogi,  wtedy  poznałem  przystań,  w  której  zostawiliśmy  brygantynę.  O
pięćset  kroków  od  brzegu  rysowały  się  jej  wspaniałe  maszty.  Z  burtów
okrętu spuszczali łódź po nas.

W przeciwnym zaś, wschodnim kierunku, wyżej, niżby orzeł hardy

wzbić się ku słońcu zdołał, płynąc coraz to dalej i dalej, zmniejszając się i
rozpływając  na  błękicie,  długo  podobny  do  komety,  przypominając  w
końcu bladą gwiazdę poranną, ale zachowując do ostatka połysk purpu-
rowy,  zmierzał  ku  słońcu  latawiec-drzewo-balon,  powracający  na  pusz-
czę. I ja je widziałem, i majtek je widział, i widział je także Kiloa, i cała
załoga okrętu przypatrywała mu się z niewymownym zdziwieniem. Każ-
dy  z  nas  trzech  na  brzegu  wytężał  za  nim  oko  pod  wpływem  innego
uczucia. Na twarzy majtka przebijały się ciekawość i żal... mruczał sobie,
że diabli wzięli pół miliona Barnuma. Kiloa złożył ręce jak do modlitwy i
stał pogrążony w ekstazie nabożnej, Ja zaś goniłem wzrokiem za odlatu-
jącą rośliną ze spojrzeniem kochanka żegnającego oblubienicę na   wie-
ki!

Balon... kometa... gwiazdka... wszystko znikło. Uderzyłem się w czoło

próbując zdać sobie sprawę z dziejów kilku dni ostatnich. A więc i drze-
wo, i pieszczoty, i objęcia, i kwiat purpurowy wydymający się w kształt

216

olbrzymiego balona i lot napowietrzny - więc to wszystko nie było maja-
czeniami konającego w pustyni obłąkańca, ale rzeczywistością!
Nazwijcie sobie to zjawisko drzewem, roślina, balonem lub... cudem -
mniejsza o jego nazwo, dość że istniało i że dziesięciu świadków mogło
jego istnienie poświadczyć!

Niech uczeni szydzą sobie z zeznań moich majtków i z moich opisów,

niechaj  zaliczaj;)  historie  o  drzewie  latającym  do  rzędu  bajek  o  wężu
morskim, przecież będę do śmierci utrzymywał, że czuciem, inteligencją
i  wolą  obdarzona  istota  roślinna  mnie,  konającego  w  środku  pustej  i
bezwodnej wyspy,   znalazła   i   zaniosła   do   mojego   okrętu!

(

B a r o n B r a m b e u s (pseud.), patrz: J ó z e f J u l i a n S ę k o w -

s k i

D e o t y m a (prawdziwe nazwisko: Jadwiga Łuszczewska) - urodziła

się  I  sierpnia  1834  roku  w  Warszawie.  Rodzice  jej  prowadzili  tu  dosyć
głośrty salon literacko-artystyczny, w którym królowała matka Jadwigi,
osoba  o  niezwykle  wygórowanych  ambicjach  artystyczno-towarzyskich.
U  kilkunastoletniej  Jadwigi  odkryto  talent  improwizatorski  -  matka
wybrała dla niej pseudonim „Deotyma” - i dziewczynka improwizowała
w salonie na zadane tematy. W krótkim czasie stała  się sławna i podzi-
wiana,  podobno  nawet  Mickiewicz  poświęcił  jej  jeden  z  wierszy.  Z  cza-
sem  stała  się  kimś  w  rodzaju  oficjalnej  świętości  narodowej.  Otoczona
gronem  wielbicieli  organizowała  słynne  „czwartki  literackie”.  Swoimi
improwizacjami  wzbudzała  zachwyty,  ale  też  nie  brakło  ocen  bardziej
krytycznych. Jej daleki krewny - Henryk Sienkiewicz - bywający zresztą,
w jej salonie, nazwał ją kiedyś nieco złośliwie „żyjącym pomnikiem lite-
ratury”. Odsunąwszy się od życia towarzyskiego z powodu długotrwałej
choroby, Deotyma zmarła w Warszawie 23 listopada 1908  roku.

Jej liczne poezje i improwizacje poszły w całkowite i chyba słuszne

zapomnienie.  W  historii  literatury  ostała  się  jako  autorka  powieści  hi-
storycznych, które krytyka uznała za odpowiednie dla młodego czytelni-
ka, Są to m.in.: Branki w jasyrze (1890) i najbardziej znany utwór Pa-
nienka  z  okienka  (  1898).  Deotyma  była  również  autorką  zupełnie  dziś
zapomnianej powieści fantastyczno-naukowej Zwierciadlana zagadka -
będąc  jednocześnie  prekursorką  często  podejmowanego  później  przez
pisarzy  science  fiction  tematu  „utrwalania  się”  w  lustrach  obrazów  i
możliwości ich późniejszego odtwarzania. Z tej wydanej w Warszawie w
1879 roku  powieści  pochodzi  zamieszczony  fragment.

219

M i c h a ł D y m i t r K r a j e w s k i - urodził się w 1746 roku.

Otrzymał  święcenia  kapitańskie,  był  członkiem  Zgromadzenia  Pijarów.
Nauczyciel,  prefekt,  a  później  rektor  warszawskiego  Collegium  Nobi-
lium, pisarz, historyk i pedagog. W 1793 roku osiadł jako ksiądz świecki
na  probostwie  w  Końskich  i  oddał  się  wyłącznie  pracy  pisarskiej.    Tam
też zmarł w   1817 roku.

Michał Dymitr Krajewski był autorem kilku powieści historycznych:

Podolanka  wychowana  w  stanie  natury  (1784),  Wojciech  Zdarzyński
życie  i  przypadki  swoje  opisujący  (1785),  Pani  Podczaszyna  (1786),
poematu Leszek Biały (1789), a także dzieł historycznych. Powieść Woj-
ciech Zdarzyński... cieszyła się w swoim czasie, dużym uznaniem. Jesz-
cze  w  roku  1785  ukazało  się  jej  drugie  wydanie,  w  dwa  lata  później
wznowiono książkę w Supraśli pod zmienionym tytułem Podróż lunaty-
ka  po  miesiącu.  W  roku  1794  ukazało  się  w  Wiedniu  jej  tłumaczenie
niemieckie.  Nie  jest  to  dzieło  w  pełni  oryginalne  -  od  razu  rzuca  się  w
oczy podobieństwo do Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków Igna-
cego  Krasickiego.  Sam  autor  zresztą  nie  ukrywa  powiązań  z  Doświad-
czyńskim. Ponieważ jednak po raz pierwszy w naszej literaturze utopij-
na kraina została wyniesiona poza Ziemię, a w opisie nie brak wynalaz-
ków  naukowych  i  technicznych  dokonanych  przez  Sielan  na  Księżycu,
powieść  tę  zwykło  się  uważać  za  prekursorkę  polskiej  powieści  science
fiction.  Z  niej  też  pochodzą  zamieszczone  w  antologii  fragmenty  pt.
„Pregrynacja Wojciecha Zdarzyńskiego na Księżyc”.

S t a n i s ł a w L e s z c z y ń s k i - król Polski - urodził się w 1677 roku

we  Lwowie.  Otrzymał  niezwykle  staranne  wykształcenie  w  kraju  i  za
granicą.  Od  1699  roku”  wojewoda  poznański.  Dwukrotnie  usiłował
utrzymać  się  na  polskim  tronie:  w  latach  1704-09,  a  następnie  w  1733
roku. Od 1720 roku przebywał we Francji- jako teść Ludwika XV został
dożywotnim  księciem  Lotaryngii  i  Baru,  gdzie  też  zmarł  w  Lunéville  w
1766 roku.

Pisał wiele po francusku - głównie dzieła o treści morałno-filozoficz-

nej i religijnej. W historii Polski znany głównie jako autor rozprawy Głos
wolny  wolność  ubezpieczający  -  wnikliwego  traktatu  omawiającego
krytycznie  podstawy  ustroju  Rzeczypospolitej.  Należy  on  -  przez  swoją
postępowość - do najważniejszych dokumentów polskiej myśli politycz-
nej  XVIII stulecia.

Powiastka utopijna „Rozmowa Europejczyka z wyspiarzem z króle-

stwa Dumocala”, napisana ok. 1640 roku - jedna z pierwszych tego typu
w naszej literaturze - zo”stała zaczerpnięta z dzieła o nieco przydługim

220.

tytule:  Rys  życia  i  wybór  pism  Stanisława  Leszczyńskiego  Króla  Pol-
skiego,  Xiecia  Lotaryngii  i  Baru  zwanego  Filozofem  Dobroczyńcę  po-
dług  edycji  francuskiej  ogłoszony  przez  Kajetana  Lubicz-Niezabitow-
skiego w  Warszawie nakładem A. Brzeziny w roku 1828.

J ó z e f J u l i a n S ę k o w s k i - urodził się w 1800 roku w Antago-

łach  pod  Wilnem.  Studia  odbył  na  Uniwersytecie  Wileńskim.  W  czasie
studiów  był  członkiem  „Towarzystwa  Szubrawców”  -  stowarzyszenia
literacko-satyrycznego, któremu przewodził Jędrzej Śniadecki. W latach
1819-1821  jako  stypendysta  Uniwersytetu  odbył  wyprawę  naukową  do
Egiptu  i  Turcji.  Był  współpracownikiem  „Pamiętnika  Warszawskiego”  i
pism wileńskich. W roku 1822 zostaje  profesorem  języków  wschodnich
na Uniwersytecie Wileńskim, a następnie petersburskim. Od roku 1829
jest  członkiem  Petersburskiej  Akademii  Nauk.  W  latach  1830-1833  re-
daguje  wychodzące  w  Petersburgu  polskie  czasopismo  humorystyczne
„Bałamut”;  w  tym  okresie  wydał  także  rozprawę  Collectanea  z  dziejów
tureckich do rzeczy polskiej służących. W roku 1834 założył popularny
miesięcznik „Bibliotieka dla cztienija” o charakterze uniwersalnego ma-
gazynu  encyklopedycznego,  który  ze  względu  na  wysoki  poziom  zdobył
powszechne  uznanie  u  krytyki  i  czytelników.  W  tym  okresie  Sękowski
pisze  już  wyłącznie  w  języku  rosyjskim.  Pod  pseudonimem  „baron
Brambeus”  publikuje  szereg  utworów  satyrycznych  z  wyraźnymi  moty-
wami fantastycznymi.

W Polsce ukazały się: Wielkie posłuchanie u Lucypera. Z pism baro-

na Brambeusa (Warszawa 1835) oraz dwutomowe Fantastyczne podró-
że barona Brambeusa (Warszawa 1840 - 1 wyd. rosyjskie 1833), z któ-
rych pochodzi zamieszczona w antologii „Podróż Uczona na Wyspę
Niedźwiedzią”.

T e o d o r T r i p p l i n - urodził się w 1813 roku w Kaliszu. Ukończył

studia  medyczne,  brał  czynny  udział  w  powstaniu  listopadowym.  W
roku  1831  wyemigrował,  początkowo  do  Włoch,  gdzie  pełnił  funkcje
lekarza w szkołach wojskowych w Genui i Cueno. Następnie odbył liczne
podróże po Europie i Afryce. Po powrocie do kraju związał się ze środo-
wiskiem  cyganerii  warszawskiej.  Jego  pisarstwo  -  przede  wszystkim
pamiętniki i wspomnienia z podróży - cieszyły się dużą poczytnością. Był
za  życia  pisarzem  bardziej  nawet  popularnym  niż  Kraszewski.  Plotka
głosiła, iż dzieła jego stanowiły głównie tłumaczenia bądź przeróbki

221

książek obcojęzycznych. W dodatku nie tworzył ich sam Tripplin, a wy-
najęty przez niego zespół „murzynów”. Nierzadko też były to opisy krain,
w których autor nigdy nie był. Jest faktem, że Tripplin niejednokrotnie
posiłkował się twórczością innych, głównie zagranicznych autorów, ale
należy pamiętać, że były to czasy, gdy plagiatu nie traktowano tak jedno-
znacznie negatywnie jak obecnie. Pozostaje faktem, iż Teodor Tripplin
piórem władał w sposób bardzo sprawny, nie szczędząc swoim oponen-
tom złośliwych uwag. Zmarł w Warszawie w 1881 roku.

Głównym nurtem jego twórczości były pamiętniki i opisy odbytych

podróży:  Podróż  przez  Saharę,  Nowa  podróż  naokoło  ziemi.  Najnow-
sza podróż po Danii, Szwecji i Norwegii. Był też autorem kilku powie-
ści:  Lunatycy,  Dwa  duchy,  Maskarada  w  obłokach,  czyli  podróż  nad-
powietrzna  nad  Morze  Północne  -  powieść  przygodowa,  zawierająca
elementy  popularnonaukowe.

Nas interesuje przede wszystkim Podróż po księżycu odbyta przez

Serafina Bolińskiego (1858). Jest to typowa powieść fantastyczna, z ele-
mentami fantastyczno-naukowymi, przypominająca w konstrukcji Tam-
ten  świat  Cyrano  de  Bergefaça.  Na  podkreślenie  zasługuje  fakt,  że  po-
wieść  została  poprzedzona  dwoma  rozdziałami:  „Selenografią  czyli  opi-
sem  księżyca”  oraz  „Przedmową”  -  stanowiącymi  ok.  jedną  czwartą
książki, a przedstawiającymi w miarę dokładny, aktualny stan wiedzy o
Księżycu, co miało uprawdopodobnić fantastyczne pomysły fabuły. Ten
typ  konstrukcji  utworu  był  niejednokrotnie  później  wykorzystywany
przez autorów science fiction.

S y g u r d W i ś n i o w s k i - urodził się w 1841 roku w Paniowcach

Zielonych  (tzw.  Podole  Galicyjskie).  Pochodził  z  rodziny  szlacheckiej,
zasłużonej w naszej historii i piśmiennictwie. Literat i podróżnik, zwie-
dził  Turcję,  Grecję,  Anglię,  przez  dłuższy  czas  przebywał  w  Australii,  i
Ameryce Północnej. W roku 1876 powrócił do kraju i  osiadł w Warsza-
wie.  Wydał  książki:  Dziesięć  lat  w  Australii  (1873),  Dzieci  królowej
Oceanii (1878), Światełka w ciemnym kraju (1879), Powieści (1881). Po
czterdziestym  roku  życia  osłabła  żyłka  Wiśniowskiego  do  wędrówek  ,i
pisania:  poświęcił  się  przemysłowi  oraz  kopalnictwu  naftowemu  na
wielką skalę. Zmarł w 1902 roku na zapalenie płuc.

Sporo informacji o jego życiu i twórczości, tendencyjnych co prawda,

przynosi przedmowa do tomu I „Pism wybranych” (Warszawa 1953). W
historii fantastyki polskiej zapisał się Wiśniowski opowiadaniem

222

Treść

Stanisław Leszczyński, król, Polski Rozmowa Europejczyka

z wyspiarzem z królestwa Dumocala

Michał Dymitr Krajewski Peregrynacja Wojciecha Zdarzyńskiego na

Księżyc

Baron Brambcus (Józef Julian Sękowski) Podróż Uczona na

Wyspę Niedźwiedzią

Teodor Tripplin Podróż po księżycu odbyta przez Serafina Rolińskiego

103

Deotyma (Jadwiga Łuszczewska) Zwierciadlana zagadka

175

Sygurd Wiśniowski Drzewo latające 205
Autorzy antologii polskiej noweli fantastycznej 219

Kolejny tom Polskiej noweli fantastycznej jest rozwinięciem po-

przednich,  staraliśmy się bowiem wydobyć z zapomnienia pewną ilość
utworów zajmujących niepoślednie, naszym zdaniem, miejsce w histo-
rii  polskiej  fantastyki.  Podróż  nu  Księżyc  obejmuje  teksty,  które  po-
wstały  w  okresie  od  polowy  XVII  wieku  po  lala  osiemdziesiąte  wieku
XIX w układzie chronologicznym. Jednym : ograniczeń, jakie postawi-
liśmy sobie w tym  wyborze, był fakt niepublikowania danego utworu
po  1945  roku  (z  jednym  wyjątkiem).  Z  tego  względu  zabrakło  takich
klasycznych  autorów  jak  Jan  Potocki  (Rękopis  znaleziony  w  Saragos-
sie) czy Ignacy Krasicki ( Historia).

Opowieści pomieszczone w niniejszym tomie znane są jedynie z ni-

skonakładowych publikacji, dzisiaj już nudno dostępnych i przeważnie
znanych tylko z tytułów.

Antologie otwiera publikowana po raz pierwszy od ponad stu lat

powiastka  utopijna  autorstwa  króla  polskiego  Stanisława  Leszczyń-
skiego.  niewątpliwie  prekursorka  późniejszych  polskich  utopii.  Woj-
ciech Zdarzyński życic i przypadki swoje opisując) pijara Michała Kra-
jewskiego jest pierwszą polską powieścią z wyraźnym wątkiem fanta-
styczno-naukowym.  Jej  wydanie  w  I785  roku  uważa  się  za  początek
rozwoju fantastyki naukowej na rodzimym gruncie (Tytuł zamieszczo-
nych  fragmentów  tej  powieści  pochodzi  od  autora  wyboru).  Klasykę
gatunku  reprezentuje  Podróż  po  księżycu  odbyta  przez  Serafina  Boliń-
skicgo  (I858),  której  autorem  jest  Teodor  Tripplin.  Podróż  po  księży-
cu...  to  pierwsza  polska  powieść  fantastyczno-naukowa  w  całości  po-
święcona  przygodom  bohatera  poza  Ziemią.  Zdecydowaliśmy  się  na
przedstawienie  tej  powieści  w  pełnym  kształcie.  Spośród  autorów
dziewiętnastowiecznych  warto  jeszcze  przypomnieć  prawie  zupełnie
nie  znanego  u  nas  dziś  Józefa  Juliana  Sękowskiego,  piszącego  pod
pseudonimem „Baron Brambeus”. Podróż Uczona na Wyspę Niedźwie-
dzią, której narratorem jest baron Brambeus, wyróżnia się wczesnym
tematem  katastroficznym,  ale  także  zjadliwą  satyrą  na  światek  nau-
kowców. Ważną postacią dla gatunku SF okazała się. co jest pewnego
rodzaju  odkryciem,  Deotyma,  zwykle  nie  posądzana  o  pisarstwo  fan-
tastyczne,  a  której  powieść  Zwierciadlana  zagadka  stanowi  dojrzały
przykład tego rodzaju twórczości. Ciekawostką jest natomiast latające
drzewo Sygurda   Wiśniowskiego,   autora   Niewidzialnego.