Formalizm rosyjski, w: A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury XX wieku, Kraków 2009
Historia: 
1915 – Moskwa, Moskiewsie Koło Lingwistyczne – R. Jakobson
1916 – Petersburg, OPOJAZ (Towarzystwo Badania Teorii Języka Poetyckiego) – m.in. Szkłowski
Członkowie grup współpracowali, a ich prace dały podwaliny tzw.  metodzie formalnej.  Była to pierwsza 
szkoła teoretyczna, która wykorzystywała metody lingwistyczne do badania tekstów literackich. 
Co wpłynęło na powstanie formalizmu? 
- sytuacja ówczesnego językoznawstwa: czyli teorie wypracowane przez J.B de Courtenay i jego uczniów, 
którzy zajmowali się słowem i fonemem dla nich samych, dla ich dźwięku i znaczenia; tak uznano, że 
poezja jest swoistą organizacją fonetyczną i to ją odróżnia od mowy potocznej 
- kryzys symbolizmu: młodzi twórcy uznali (np. Mandelsztan), że symboliści za szybko przechodzą od 
słowa do idei, że odrywają się od świata rzeczywistego; nowa poezja powinna  szanować zarówno świat 
rzeczy (…), jak też same słowa, uwzględniać dźwięk słów, a nie tylko idee. Byli np. zwolennikami języka 
pozarozumowego  (tzw.  zaumnyj jazyk) , ale  nadającego autonomię  słowom i dźwiękom,  poprzez  m.in. 
dysonanse i brak jawnego sensu (jest to np. język dzieci, mistyków itp.)
-   nowe   zjawiska   rosyjskiej   poezji:   czyli   futuryzm,   fascynacja   kubizmem,   autonomia   sztuki, 
samowystarczalność słów w poezji; ważniejsze, jak się tworzy, niż co się tworzy. 
Percepcja, język, rzeczywistość:
Wystąpienie Szkłowskiego Wskrzeszenie słowa: 

•

Stwierdza,   że  słowa   umarły,  czego   przyczyną   jest   automatyzacja   słów   i   brak   ich  zmysłowej 

wyczuwalności

•

Słowa   są   albo   jak   klisze,   konwencjonalne   znaki,   służące   jedynie   komunikacji,   albo   jako   słowa 

samoistne  tutaj przykładem jest poezja, w której słowa przestają być przezroczyste. 

•

Poetyckie, autonomiczne słowa nie odrywają się od rzeczywistości, przeciwnie, pozwalają na nowo 

ją  zobaczyć,  odnawiają  widzenie  świata,  teoria  języka  poetyckiego  ma  charakter  estetyczny,   bo 
nawiązuje do zmysłowego postrzegania świata

Esej Jakobsona Futurizm:

•

Podobne poglądy jak Szkłowski

•

Poezja jest samoistna, nie daje konwencjonalnych wizji świata, ale odrywa odbiorców od statycznej, 

automatycznej percepcji

Tekst programowy Szkłowskiego Sztuka jako chwyt z 1919:

•

Poezja=mowa utrudniona ; mowa-konstrukcja

•

Poprzez chwyt udziwnienia poezja odzwyczajnia nasze widzenie świata

•

Formalistyczna   teoria   autonomii   słowa   nie   odrywa   go   od   rzeczywistości,   ale   pozwala   tę 

rzeczywistość oglądać na nowo dzięki nowym słowom

•

Szkłowki   kładzie   nacisk   na   percepcyjne   tworzenie   -   sztuka   ma   wprowadzać  efekt   obcości, 

zaskakiwać, forma nie tylko posiada znaczenie zewnętrzne, ale odnawia doświadczenie świata

•

Nie można oddzielać formy od treści, a świata od jego percepcji (bo treść ma sens wtedy, gdy 

posiada formę, a świat, gdy jest postrzegany)

Formaliści  nie   tylko  zajmowali  się  samą   teorią   poetyckiego  słowa,  ale  także  próbowali   przezwyciężyć 
stereotypowość zycia mieszczańskiego, początkowo poparli zatem rewolucję rosyjską (ale potem rewolucja 
nie poparła ich- to już jednak inna historia). 
Esencja:
- zwłaszcza w początkowym etapie działalności formalistów fascynowała esencja języka
- literatura jest faktem językowym, więc także ma swoją esencję, swoją istotę. Nazwali ją  literackością, 
którą po raz pierwszy zdefiniował Jakobson
- literackość – to, co czyni dzieło sztuki literackim
- wyróżnikiem literackości jest chwyt, który zakłóca rytunową percepcję 
- wg Szkłowskiego chwyt utrudnia i wydłuża percepcję; formaliści wyrożniali materiał – to, z czego artysta 
czerpie, i chwyt – sposób przekształcania materiału w dzieło (materia i chwyt zastąpiły rozróżnienie na treśc 
i formę)
- poezja, wg Jakobsona, nie przedstawia świata, ale się na niego nastawia (kategoria nastawienia), forma 
poetycka ustanawia świat, pokazuje go z róznych punktów widzenia, dlatego różne chwyty różnie pokazują 
świat; język i rzeczywistość są ściśle powiązane, to, co wysławialne, staje się także rzeczywiste
Historia:

- w drugiej fazie rozwoju formalizmu zajęto się także związkiem tekstu i historii – wg Jakobsona każdy 
współczesny  fakt   poetycki  należy   konfrontować   z   tradycją      pojawia   się   pierwsza   definicja   zasady 
intertekstualności (i jako sposobu istnienia tekstów, i jako sposobu ich poznawania)
- tezy dotyczące intertekstualności sformułował J. Tynianow w badaniach nad parodią (która jest tekstem 
interteksualnym). Tradycja ewoluuje – powstają nowe formy albo stare formy ulegają przekształceniom, 
parodia napędza tę ewolucję, ponieważ naśladuje teksty,a zarazem zmienia ich funkcję
-  każdy  tekst   literacki   uczestniczy  w  tradycji   –   albo   ją   potwierdza,   albo   zaprzecza,   ale   uczestniczy  w 
kulturowej rzeczywistości  jest faktem literackim. 
- na drugim etapie swojego rozwoju formalizm (…) uhistorycznił pojęcie literackości i nadał jej kulturowe  
znaczenie. 
- tu też pojawia się na marginesie pojęcie kanonizacji – wg Szkłowskiego jest to przechodzenie gatunków z 
peryferii do centrum. Dekanonizacja – proces odwrotny. Np. w klasycyzmie ballada była peryferyjna, a w 
romantyzmie stała się gatunkiem centralnym. 
O języku prozy:
-początkowo interesowano się głównie poezją, ale szybko zajęto się także prozą
- wg formalistów chwyty powieściowe tkwią nie w fabule, ale w ich językowej prezentacji; poetyka zajmuje 
się tym artystycznym wysłowieniem fabuły, które nie jest przekładalne na inny system znaków (samą fabułę 
można przełożyć, np. na film czy obraz, ale wysłowienia – już nie). 
- w poezji formaliści przeciwstawili chwyt i materię, a w prozie –  fabułę i jej narracyjną artykulację- 
sjużet (zamiast treści i formy). 
-   sjużet   (narracyjna   artykulacja)   jest  językową   konstrukcją   fabuły,  nie   zależy   od   ciągu   przyczynowo-
skutkowego
-   Szkłowski   cenił   wszelkie   udziwnienia   kompozycji   w   prozie   –   dygresje,   wtrącenia   itp.   ;   sjużet   jest 
artystycznym opracowniem fabuły
- autora traktowano jako jedną z funkcji tekstu – wprowadzili kategorię obrazu autora 
- formaliści doszli w końcu do wniosku, że także mowa nieartystyczna jest pełna chwytów, czym zajmuje 
się retoryka (np. analizy przemówień Lenina czy Hitlera, a potem reklam). 

PODSUMOWANIE: 

 przeżycie artystyczne=przeżycie formy
 materiałem poezji są słowa, literaturę robi się z języka, a nie z emocji 
 2   użycia   języka:   poezja    uniezwykla   komunikację   językową;   proza    jezyk   w   funkcji 

komunikcyjnej

 Literackość   jest   przedmiotem   literatury   –   jest   dominantą   funkcji   estetycznej;   teoria   zajmuje   się 

funkcją języka w dziele

 Chwyt to odczuwalność formy, poprzez którą definiuje się literackość
 Poprzez chwyty sztuka wyzwala percepcję z automatyzmu
 Formy literackie to chwyty usystematyzowane
 Formy   literackie   ulegają   zmianom   synchronicznym   (literatura   danej   epoki)   i   diachronicznym 

(tradycja)

 Intertekstulaność tworzy literaturę danej epoki
 Tradycja   jest   dynamiczna   i   intertekstualna,   jedne   formy   zastapione   nowymi   (parodia),   inne 

wprowadzone do centrum z peryferii (kanonizacja)

 Formalizm początkowo zajmował się esencjanalizmem, później także historyzmem
 Formaliści   raczej   nie   badali   tekstu   w   odniesieniu   do   rzeczywistości   pozaliterackiej,   ale   teoria 

Szkłowskiego o chwytach w pewnym sensie odnosi się do wrażeń estetycznych odbiorcy

 Ponieważ forrmaliści odrywali literaturę od wszelkich ideologii, zostali potępieni przez socjalistów, 

aż w końcu szkoła formalistyczna upadła (1930)

 Choć formaliści byli twórcami teorii literatury, nie traktowali teorii czołobitnie i autonomicznie  

(teoria jako hipoteza robocza) 

W artykule pojawia się jeszcze chronologia dotycząca rozwoju formalizmu, ale pomijam, ponieważ daty nie są konieczne do zdania egzaminu. 

Oprac. Marta Szczepanowska