Temat 13

SPIS TREŚCI

Układ nerwowy i narządy zmysłów

Temat 1. Czynność bioelektryczna mięśnia szkieletowego (symulacja komputerowa) ............................... 5
Temat 2. Czynność bioelektryczna mięśnia szkieletowego – potencjał czynnościowy dwufazowy (film) .. 8
Temat 3. Oznaczenie prędkości przewodzenia impulsów w nerwie (film) ................................................... 9
Temat 4. Czynność mechaniczna mięśnia szkieletowego (symulacja komputerowa) .................................. 9
Temat 5. Zmęczenie mięśnia szkieletowego przy drażnieniu pośrednim i bezpośrednim (film) ............... 11
Temat 6. Obserwowanie zachowania żaby pod wpływem strychniny (film) ............................................. 12
Temat 7. Badanie odruchu na rozciąganie mięśnia ..................................................................................... 12

Temat 8. Badanie odruchu źrenicznego na światło ..................................................................................... 14
Temat 9. Badanie ostrości wzroku .............................................................................................................. 14
Temat 10. Oglądanie dna oka ...................................................................................................................... 15
Temat 11. Wyznaczenie pola widzenia ....................................................................................................... 15

Temat 12. Badanie zdolności widzenia barw .............................................................................................. 17
Temat 13. Badanie szybkości adaptacji siatkówki do ciemności po olśnieniu ........................................... 18
Temat 14. Ocena widzenia stereoskopowego ............................................................................................. 19

Temat 15. Badanie słuchu za pomocą stroików .......................................................................................... 20
Temat 16. Badanie audiometryczne słuchu ................................................................................................. 21
Temat 17. Badanie pobudliwości błędników .............................................................................................. 23
Temat 18. Badanie czucia dotyku ............................................................................................................... 24

Temat 19. Pomiar czucia wibracji ............................................................................................................... 25

Temat 20. Badanie czasu reakcji prostej i alternatywnej ............................................................................ 26

Temat 21. Pomiar precyzji ruchów dowolnych ........................................................................................... 28

Temat 22. Badanie zdolności koordynacji wzrokowo-ruchowej ................................................................ 29
Temat 23. Badanie zdolności zapamiętywania ........................................................................................... 30

Układ krążenia

Temat 1. Badanie układu przewodzącego serca żaby (film) ....................................................................... 32
Temat 2. Wpływ sztucznych bodźców na czynność serca żaby – skurcz dodatkowy i pauza
kompensacyjna (film) .................................................................................................................................. 32

Temat 3. Wpływ drażnienia nerwu błędnego na czynność serca żaby (film) ............................................. 33
Temat 4. Wpływ adrenaliny i acetylocholiny na czynność mechaniczną serca żaby (film) ....................... 34
Temat 5. Wpływ układu autonomicznego na układ krążenia (symulacja komputerowa) ........................... 35
Temat 6. Wpływ hormonów rdzenia nadnerczy i wybranych leków na układ krążenia (symulacja
komputerowa) ............................................................................................................................................. 37

Temat 7. Wpływ acetylocholiny, jej agonistów i antagonistów na ciśnienie tętnicze krwi (symulacja
komputerowa) ............................................................................................................................................. 38

Temat 8. Badanie echokardiograficzne przezklatkowe serca (film) ........................................................... 40

Temat 9. Osłuchiwanie serca i badanie uderzenia koniuszkowego ............................................................ 41
Temat 10. Rejestracja potencjałów czynnościowych serca i analiza wykresu EKG................................... 43
Temat 11. Określanie cech obwodowego tętna ........................................................................................... 49
Temat 12. Pomiar ciśnienia tętniczego krwi metodą Korotkowa ................................................................ 50
Temat 13. Próba ortostatyczna .................................................................................................................... 52
Temat 14. Próby wysiłkowe sprawności układu krążenia .......................................................................... 53
Temat 15. Wpływ próby Valsalvy na częstość skurczów serca .................................................................. 55
Temat 16. Wpływ hiperwentylacji na częstość skurczów serca i ciśnienie tętnicze krwi ........................... 56

Układ oddechowy i pokarmowy

Temat 1. Pomiar czasu trwania wdechu i wydechu .................................................................................... 57

Temat 2. Oznaczanie minutowej wentylacji płuc w spoczynku.................................................................. 58
Temat 3. Oznaczenie minutowej wentylacji płuc w warunkach zwiększonej przestrzeni martwej ............ 59
Temat 4. Wpływ wysiłku fizycznego na wentylację płuc i układ krążenia ................................................ 61

Temat 5. Pomiar dowolnej maksymalnej wentylacji płuc .......................................................................... 62

Temat 6. Pomiar objętości i pojemności płuc. Spirometria ........................................................................ 63
Temat 7. Analiza krzywej przepływ – objętość. Spirometria dynamiczna ................................................. 64
Temat 8. Pomiar szczytowego przepływu powietrza wydechowego .......................................................... 67

Temat 9. Osłuchiwanie płuc ........................................................................................................................ 69
Temat 10. Pomiar wysycenia hemoglobiny tlenem w naczyniach włosowatych i częstości skurczów serca.
Pulsoksymetria ............................................................................................................................................ 70

Temat 11. Test tolerancji glukozy ............................................................................................................... 71

Temat 12. Pomiar lipidów w krwi ............................................................................................................... 72
Temat 13. Wyznaczenie należnej masy ciała i wskaźnika masy ciała (BMI) ............................................. 74

Krew i nerki

Zasady postępowania w czasie pracy z krwią (na podstawie instrukcji MZiOS z 1997 r.) ....................... 76
Temat 1. Podstawowe parametry morfologii krwi ...................................................................................... 77

Temat 2. Oznaczenie stężenie hemoglobiny w krwi ................................................................................... 78

Temat 3. Oznaczenie hematokrytu .............................................................................................................. 79

Temat

4. Hematopoeza (film) ..................................................................................................................... 80

Temat 5. Porównanie proporcji białych i czerwonych krwinek w krwi obwodowej oraz w szpiku kostnym
..................................................................................................................................................................... 81

Temat 6. Oznaczenie składu procentowego leukocytów ............................................................................ 83
Temat 7. Oznaczenie oporności osmotycznej erytrocytów ......................................................................... 84
Temat 8. Oznaczenie szybkości opadania erytrocytów – odczyn Biernackiego ......................................... 85

Temat 9. Oznaczenie czasu protrombinowego............................................................................................ 86

Temat 10. Oznaczenie czasu krzepnięcia .................................................................................................... 87
Temat 11. Oznaczenie czasu krwawienia.................................................................................................... 88

Temat 12. Oznaczenie grup krwi układu ABO i Rh ................................................................................... 88
Temat 13. Oznaczenie stężenia wapnia w krwi .......................................................................................... 89
Temat 14. Obliczanie składu procentowego i stężenia poszczególnych frakcji białek osocza ................... 90
Temat 15. Wybrane zagadnienia czynności nerek (symulacja komputerowa) ........................................... 92

UKŁAD NERWOWY I NARZĄDY ZMYSŁÓW

Temat 1. Czynność bioelektryczna mięśnia szkieletowego (symulacja komputerowa)

Fizjologicznym bodźcem, który wywołuje potencjał czynnościowy w komórkach mięśni

szkieletowych jest acetylocholina uwolniona na zakończeniach nerwu somatycznego w synapsie
nerwowo-mięśniowej. Prawidłowa czynność bioelektryczna miocytów zależy w znacznym stopniu od
składu jonowego płynu zewnątrzkomórkowego (ECF). Dzięki zastosowaniu związków chemicznych w
dawkach farmakologicznych można modyfikować czynność mięśni

Zadanie

Sprawdzić zmiany potencjału bioelektrycznego mięśnia szkieletowego w obecności wybranych

środków farmakologicznych i przy różnych stężeniach jonów w ECF, po drażnieniu prądem elektryczny:
(1) nerwu preparatu nerwowo-mięśniowego, (2) bezpośrednio mięśnia preparatu. Uzasadnić zmiany
czynności bioelektrycznej po zastosowaniu podanych związków i po zmianie środowiska jonowego.

Wykonanie

Otworzyć program NMJ (Synapsa nerwowo-mięśniowa

)

. Najpierw należy zapoznać się z

wirtualnym układem doświadczalnym w menu HELP/ Preparation.
(1) Drażnienie nerwu preparatu nerwowo-mięśniowego.
Żeby ocenić działanie związków chemicznych należy przygotować wzorzec czynności bioelektrycznej
mięśnia w warunkach prawidłowych. W tym celu wybrać z menu IONS, a następnie w oknie dialogowym
wybierać kolejno jony K+, Na+, Ca2+ i Mg2+. Dla każdego z nich wybrać jego fizjologiczne stężenie w
ECF i zatwierdzić OK. Następnie wybrać z menu STIMULATE/Nerve. W lewym oknie programu
pojawia się wykres potencjału czynnościowego mięśnia, który należy zapisać w prawym oknie
wybierając CLIPBOARD/ Copy to clipboard. Przepisać z ekranu do tabeli wartości parametrów
bioelektrycznych mięśnia w warunkach kontrolnych. Aby rozpocząć testowanie działania wybranych
związków chemicznych. W tym celu należy z menu DRUGS wybierać kolejno związki przedstawione w
oknie dialogowym, zawsze w stężeniu 2 M/L i drażnić mięsień poleceniem STIMULATE/Nerve. W
lewym oknie programu, po każdym drażnieniu pokazuje się przebieg potencjału czynnościowego
komórek mięśniowych. Pod wykresem podane są aktualne stężenia jonów oraz testowanego związku.
Wpisać do tabeli wartości potencjału spoczynkowego i czynnościowego mięśnia po każdej stymulacji
nerwu somatycznego. UWAGA! Każdorazowo przed testowaniem następnego związku usunąć poprzedni
związek z kąpieli mięśnia zatwierdzając w oknie programu DRUGS/Clear all drugs. Po przetestowaniu
wymienionych w tabeli związków, zbadać wpływ zmian stężenia podstawowych jonów w ECF na
czynność bioelektryczną mięśnia szkieletowego. W tym celu ponownie należy wybrać z menu IONS.
Wpisać fizjologiczne stężenie trzech jonów, natomiast zmieniać zgodnie z wartościami podanymi w
tabeli stężenie czwartego jonu. W ten sposób badamy zmiany stężenia każdego jonu przy fizjologicznym
stężeniu trzech pozostałych.
(2) Drażnienie mięśnia preparatu nerwowo-mięśniowego.

Z prawego okna programu usunąć poprzedni wzorzec potencjału czynnościowego (uzyskany podczas
drażnienia nerwu) wybierając z menu CLIPBOARD/ Clear clipboard. Analogicznie jak podczas
drażnienia pośredniego przygotować wzorzec potencjału czynnościowego po bezpośrednim drażnieniu
mięśnia w warunkach fizjologicznego stężeniach jonów w ECF (STIMULATE/Muscle, CLIPBOARD
/Copy to clipboard). Wybrać następujące parametry drażnienia mięśnia: amplituda 10 nA i czas
drażnienia 1 ms. Wpisać fizjologiczne stężenia jonów (menu IONS) i wartości potencjałów
bioelektrycznych po drażnieniu mięśnia w warunkach kontrolnych. Następnie badać po kolei wpływ
poszczególnych związków, zawsze w stężeniu 2 M/L, na czynność bioelektryczną mięśnia podczas jego
drażnienia bezpośredniego poleceniem STIMULATE/Muscle. Uzyskane wartości potencjału
spoczynkowego i czynnościowego zapisać w tabeli. UWAGA! Każdorazowo przed testowaniem
następnego związku usunąć poprzedni związek z kąpieli mięśnia zatwierdzając w oknie programu
DRUGS/Clear all drugs. Po przetestowaniu wymienionych w tabeli związków, zbadać wpływ zmiany
stężenia w ECF podstawowych jonów na czynność bioelektryczną mięśnia szkieletowego.

W tym celu ponownie należy z menu IONS wybrać fizjologiczne stężenie trzech jonów, natomiast
zmieniać zgodnie z wartościami podanymi w tabeli stężenie czwartego jonu. W ten sposób badamy
zmiany stężenia każdego jonu przy fizjologicznym stężeniu trzech pozostałych.

Wpływ wybranych związków oraz stężenia jonów w ECF na czynność bioelektryczną mięśnia
szkieletowego podczas drażnienia pośredniego.

Leki/Jony

Pot.spocz

[mV]

Pot.czyn.

[mV]

Uzasadnienie wyniku

Kontrola

Tubokuraryna
(

bloker receptora N

)

Tetrodotoksyna
(

bloker kanałówNa

)

Neostygmina
(

inhibitor esterazy

cholinowej

)

3,4-
diaminopirydyna
(

bloker kanałów K

)

Linkomycyna

(antybiotyk)

Mu-conotoxin
(

bloker kanałów Na

w mięśniu

)

Potas 2mM

10mM

Sód 40 mM

Sód 40mM

200mM

Wapń 0mM

10mM

Magnez 0.001mM

10mM

Wpływ wybranych związków oraz stężeń jonów w ECF na czynność bioelektryczną mięśnia
szkieletowego podczas drażnienia bezpośredniego.

Leki/Jony

Pot.spocz

[mV]

Pot.czyn.

[mV]

Uzasadnienie wyniku

Kontrola

Tubokuraryna
(

bloker receptora N

)

Tetrodotoksyna
(

bloker kanałów Na

)

Neostygmina
(

inhibitor esterazy

cholinowej

)

3,4-
diaminopirydyna
(

bloker kanałów K

)

Linkomycyna

(antybiotyk)

Mu-conotoxin
(

bloker kanałów Na

w mięśniu

)

Potas 2mM

10mM

Sód 40mM

200mM

Wapń 0mM

10mM

Magnez 0.001mM

10mM

Odpowiedz na pytania
1. Jaki przekaźnik chemiczny i receptory występują w synapsie nerwowo-mięśniowej?

2. Jaką rolę odgrywają jony Ca

w przekazywaniu impulsacji w synapsie nerwowo-mięśniowej?

………………………................................................................................................................................
………………………................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................

Temat 2. Czynność bioelektryczna mięśnia szkieletowego – potencjał czynnościowy

dwufazowy (film)

Mięśnie należą do tkanek pobudliwych. Fizjologicznie są pobudzane do skurczu przez

motoneurony, które za pośrednictwem synaps nerwowo-mięśniowych przenoszą potencjał czynnościowy
z OUN. Film przedstawia rejestrację potencjału czynnościowego dwufazowego. Wypreparowany mięsień
podudzia żaby umieszcza się na dwóch elektrodach odbierających, a nerw kulszowy na elektrodach
drażniących. Podczas drażnienia prądem elektrycznym nerwu somatycznego, elektrody odbierające
rejestrują różnicę potencjału w trakcie przesuwania się potencjału czynnościowego wzdłuż mięśnia.

Zadanie

Przedstaw na schemacie kolejne etapy powstawania potencjału czynnościowego dwufazowgo

oglądanego na oscyloskopie.

Odpowiedz na pytania.

1. Jaka jest rola Na+/K+- ATPazy w czynności bioelektrycznej mięśni?

....................................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................

2. Co oznaczają terminy:

repolaryzacja..........................................................................................................................................…
……………………....................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................
hiperpolaryzacja
.........................................................................................................................................………………..
………........................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................

Temat 3. Oznaczenie prędkości przewodzenia impulsów w nerwie (film)

Jedną z cech potencjału czynnościowego jest jego zdolność do rozprzestrzeniania się. W

zależności od średnicy włókna nerwowego oraz obecności osłonki mielinowej wokół aksonu, bądź jej
braku, prędkość przewodzenia impulsów w nerwach jest różna. Film prezentuje wyznaczenie prędkości
przewodzenia impulsów w nerwie kulszowym żaby.

Zadanie 1

Zapisać uzyskaną doświadczalnie wartość prędkości przewodzenia impulsów w nerwie

kulszowym żaby.

Prędkość przewodzenia w nerwie kulszowym żaby wynosi..................................

Zadanie 2

Podać zakres prędkości i sposób przewodzenia impulsów (ciągły/ skokowy) w poszczególnych

grupach włókien nerwowych człowieka.
A ......................................................................................................................................................................
B ......................................................................................................................................................................
Cs ....................................................................................................................................................................

Cdr ....................................................................................................................................................

Odpowiedz na pytania
1. Czy potencjał czynnościowy na ekranie oscyloskopu oglądany w filmie pochodził z drażnionego

nerwu kulszowego czy z mięśnia szkieletowego podudzia żaby?
.................................................................................................................................................................

2. Na czym polega i w jakich sytuacjach zachodzi ortodromowe a w jakich antydromowe przewodzenie

impulsów w neuronach?

…………………………………………………………………………………………………………..
..................................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................

3. Na czym polega skokowe a na czym ciągłe przewodzenie impulsów we włóknach nerwowych?

....................................................................................................................................................………
…………...........................................................................................................................……………
…………………………………………..................................................................................................
..................................................................................................................................................................

Temat 4. Czynność mechaniczna mięśnia szkieletowego (symulacja komputerowa)

Prawidłowa czynność mechaniczna mięśni zależy od właściwego działania ośrodków kontroli

ruchu oraz od sprawność somatycznego układu nerwowego, synaps nerwowo-mięśniowych i samego
mięśnia. Program pozwala wykazać wpływ wybranych związków na przekazywanie pobudzenia w
synapsie nerwowo-mięśniowej lub zmianę czynności samych miocytów, co skutkuje zmianą czynności
mechanicznej mięśnia.

Zadanie

Zmierzyć napięcie mięśnia przepony szczura w obecności wybranych środków

farmakologicznych i przy braku w ECF jonów Ca

, po drażnieniu prądem elektrycznym:

(1) nerwu przeponowego (phrenic nerve); (2) bezpośrednio mięśnia przepony. Uzasadnić zmiany
czynności skurczowej mięśnia przepony.

Wykonanie

Otworzyć program Twich (Drganie). Automatycznie pojawia się wykres drgań przepony w

wyniku (1) drażnienia pośredniego za pośrednictwem nerwu przeponowego w warunkach
fizjologicznego stężenia podstawowych jonów. Zatrzymać zapis skurczów przepony klikając w menu

PAUZA. Zapoznać się z wirtualnym planem eksperymentu w menu HELP/ Preparation. Następnie
rozpocząć symulację. Najpierw wpisać do tabeli wartość napięcia mięśnia (w gramach= gms) w
warunkach kontrolnych. Potem z menu DRUGS wybrać pierwszy związek Tubokurarynę w stężeniu
1x10

-3

M (1 mM), a następnie z okna dialogowego Apply drug. Przepisać z ekranu do tabeli wartość

napięcia mięśnia w chwili uzyskania wyraźnego efektu działania badanego związku.
UWAGA! Każdorazowo przed badaniem kolejnego związku przemyć preparat przepony wybierając z
menu WASH/Normal Krebs. Poczekać, aż napięcie mięśnia powróci do wartości spoczynkowych i
zgodnie z powyższym schematem zastosować kolejne leki w tych samych stężeniach (1 mM) wybierając
je z menu DRUGS. Po przetestowaniu wszystkich związków zbadać wpływ braku jonów Ca

(Low Ca

Krebs 0 mM) na skurcz mięśnia przepony. Wyniki zapisać w tabeli.
(2) Drażnienie bezpośrednie mięśnia przepony. W tym celu wybrać z menu STIMULATE/Muscle.
Zapisać wartość naprężenia przepony w warunkach kontrolnych. Następnie stosując identyczny sposób
postępowania jak przy drażnieniu pośrednim zbadać działanie związków wybierając je z menu DRUGS.
UWAGA! Każdorazowo przed badaniem kolejnego związku przemyć preparat przepony wybierając z
menu WASH/Normal Krebs.

Wpływ wybranych związków oraz braku jonów Ca2+ w ECF na napięcie mięśnia przepony
podczas drażnienia pośredniego prądem elektrycznym.

Leki/

Stężenie Ca2+

Napięcie

przepony

[gms]

Uzasadnienie wyniku

Kontrola

Tubokuraryna

(bloker receptora N)

Neostygmina
(

inhibitor esterazy

cholinowej

)

3,4-
diaminopirydyna
(

bloker kanałów K

)

Klindamycyna

(antybiotyk)

Suksametonium

(długotrwała
depolaryzacja)

Tetrodotoksyna

(bloker kanałówNa

)

Atropina

(bloker receptorów
M)

Heksametonium

(bloker receptorów N
w zwojach ukł.
autonomicznego)

Dantrolen

(hamuje uwalnianie
Ca

z ER)

Wapń 0 mM

Wpływ wybranych związków oraz braku jonów Ca2+ w ECF na napięcie mięśnia przepony
podczas bezpośredniego drażnienia mięśnia przepony.

Leki/
Stężenie Ca2+

Napięcie
przepony
[gms]

Uzasadnienie wyniku

Kontrola

Tubokuraryna

(bloker receptora N)

Neostygmina
(

inhibitor esterazy

cholinowej

)

3,4-
diaminopirydyna
(

bloker kanałów K

)

Klindamycyna

(antybiotyk)

Suksametonium

(długotrwała
depolaryzacja)

Tetrodotoksyna

(bloker kanałówNa

)

Atropina

(bloker receptorów
M)

Heksametonium

(bloker receptorów N
w zwojach ukł.
autonomicznego)

Dantrolen

(hamuje uwalnianie
Ca

z ER)

Wapń 0mM

Temat 5. Zmęczenie mięśnia szkieletowego przy drażnieniu pośrednim i bezpośrednim

(film)

Długotrwałe skurcze mięśni szkieletowych, wyzwalane dzięki impulsacji nerwów somatycznych,

prowadzą zawsze do ich zmęczenia. Jednak w warunkach eksperymentalnych, mimo zaniku skurczów po
drażnieniu nerwu preparatu nerwowo – mięśniowego (pośrednio), można nadal uzyskać skurcz mięśnia
drażniąc go bezpośrednio prądem elektrycznym. Po wielokrotnym bezpośrednim drażnieniu mięśnia,
również dochodzi do jego zmęczenia i zaniku skurczów. Jednak za brak czynności mechanicznej mięśnia
w tym doświadczeniu odpowiadają różne mechanizmy.

Zadanie 1

Na podstawie filmu wypełnić tabelę. Zwrócić uwagę na różnicę w amplitudzie i ilości skurczów

mięśnia szkieletowego przy drażnieniu nerwu kulszowego wypreparowanego mięśnia oraz podczas
bezpośredniego drażnienia mięśnia prądem elektrycznym.

Zadanie 2

Narysować krzywą skurczu mięśnia szkieletowego (mechanogram). Zaznaczyć na wykresie

fazę skurczu, rozkurczu i amplitudę skurczu.

Temat 6. Obserwowanie zachowania żaby pod wpływem strychniny (film)

Motoneurony zlokalizowane w rogach przednich rdzenia kręgowego stanowią końcową wspólną

drogę ruchową dla mięśni szkieletowych. Do nich docierają impulsy nerwowe ze struktur mózgowia
kontrolujących ruchy człowieka. Ich pobudliwość jest wypadkową działania wszystkich mediatorów
uwalnianych w synapsach zlokalizowanych na motoneuronach. Jednym z tych mediatorów jest glicyna,
która jest agonistą kanałów Cl-. Strychnina jest blokerem tych receptorów i w dużych dawkach znosi
hamujące działanie glicyny na motoneuronach, co skutkuje nasileniem skurczów wszystkich mięśni i
usztywnieniem kończyn.

Zadanie

Zaobserwować reakcję żaby na bodźce zewnętrzne po podaniu strychniny. Zwrócić uwagę na

zborność jej ruchów przed podaniem strychniny i na zaburzenia czynności ruchowej po wstrzyknięciu
tego blokera.

Temat 7. Badanie odruchu na rozciąganie mięśnia

Rozciągnięcie mięśnia powoduje jego odruchowy skurcz. Jest to wynik działania odruchu

monosynaptycznynego, w którym impuls nerwowy jest przewodzony przez dwa neurony. Dośrodkowo
od receptora przez neuron czuciowy i odśrodkowo do efektora przez neuron ruchowy. Odruch ten jest
odruchem własnym mięśnia, ponieważ receptor i efektor znajdują się w obrębie tego samego mięśnia.
Badanie tego odruchu służy do oceny prawidłowej czynności ośrodków ruchowych oraz dróg nerwowych
w obrębie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego u człowieka.

Sposób drażnienia

Amplituda

1-ego skurczu

[mm]

Liczba

skurczów

[n]

Amplituda

ostatniego n-

tego skurczu

[mm]

Pośredni

Bezpośredni

Zadanie 1

Zbadać odruchy na rozciąganie z więzadła rzepkowego i ze ścięgna Achillesa i odpowiedzieć na

pytania.

Wykonanie

Do wykonania badania potrzebny jest młoteczek neurologiczny.

Badanie odruchu kolanowego. Badany siada na krześle i zakłada nogę na nogę. Badający uderza
młoteczkiem neurologicznym w więzadło rzepkowe i obserwuje ruch podudzia badanego.
Badanie odruchu ze ścięgna Achillesa. Badany klęka na krześle. Badający uderza młoteczkiem
neurologicznym w ścięgno Achillesa i obserwuje ruch stopy badanego.

Odpowiedz na pytania
1.  Który mięsień jest efektorem w odruchu

z więzadła rzepkowego ..................................…………………………………………………………
ze ścięgna Achillesa ...............................................................................................................................

2. Podaj nazwę i lokalizację receptorów rozpoczynających odruch na rozciąganie.

3. Na czym polega odwrócony odruch na rozciąganie i jakie receptory biorą w nim udział?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Zadanie 2

Narysować schemat łuku odruchowego utrzymującego napięcie mięśni i opisać elementy tego łuku.

Odpowiedz na pytania

1. Jaką rolę w regulacji napięcia mięśniowego odgrywają:

motoneurony α
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
motoneurony γ
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

2. Jak wpływa przerwanie ciągłości rdzenia kręgowego na kontrolę ruchów dowolnych i napięcie

mięśniowe?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

Temat 8. Badanie odruchu źrenicznego na światło

Zwężenie obu źrenic pod wpływem zwiększenia natężenia światła następuje odruchowo. Droga

tego odruchu od siatkówki do mięśnia zwieracza źrenicy jest wieloneuronalna. Badanie tego
autonomicznego odruchu może służyć do oceny przewodzenia impulsów w nerwie wzrokowym,
czynności struktur śródmózgowia biorących udział w integracji impulsacji z siatkówki oraz nerwu
okoruchowego. Brak odruchu źrenic na światło jest jednym z kryteriów śmierci pnia mózgu.

Zadanie

Zmierzyć szerokość źrenic u człowieka w zaciemnionym pomieszczeniu, a następnie po

oświetleniu światłem latarki elektrycznej kolejno lewego i prawego oka.

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są latarka elektryczna i przezroczysta linijka z podziałką milimetrową.

Badanie należy wykonać w grupach dwuosobowych w zaciemnionym pomieszczeniu. Badany musi
patrzeć na odległy nieruchomy przedmiot. Badający mierzy szerokość źrenic obu oczu przykładając
linijkę do nasady nosa. Następnie oświetlić światłem latarki elektrycznej oko lewe i zmierzyć szerokość
źrenic obu oczu. Po chwili oświetlić oko prawe i ponownie zmierzyć szerokość źrenic obu oczu. Wyniki
zapisać w tabeli.

Oko

Średnica źrenic [mm]

w ciemności

oświetlone oko lewe oświetlone oko prawe

Lewe

Prawe

Odpowiedz na pytania
1.

Jak reagują źrenice na światło a jak zachowują się w ciemności?
…………………………………………………………………………………………………
………………………………………………

………………………………………………………

2. Przez jakie mediatory i receptory układ autonomiczny reguluje napięcie zwieracza i rozwieracza

źrenicy?

……………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………....

Temat 9. Badanie ostrości wzroku

Badanie ostrości wzroku pozwala na ocenę precyzji rozróżniania szczegółów obrazu. Parametr

ten zależy od wielu czynników, takich jak sprawność układu optycznego oka, czynności siatkówki, dróg i
ośrodków wzrokowych. Zgodnie z zasadą Snellena prawidłową ostrością wzroku nazywamy zdolność
oka do rozróżnienia dwu punktów przy kącie patrzenia równym 1 minucie. Przy prawidłowej ostrości
wzroku można odczytać cyfry w najniższym rzędzie tablicy Snellena z odległości 5 m (ostrość wynosi 1).

Zadanie

Określić ostrość wzroku (V) dla prawego i lewego oka za pomocą tablic okulistycznych Snellena.

Wykonanie

Badanie wykonać w dwuosobowych grupach. Osoba badana staje w odległości 5 m od tablicy,

zasłania ręką jedno oko, a drugim okiem czyta podświetlane przez badającego cyfry, poczynając od rzędu
najniższego. Jeśli badany nie potrafi odczytać cyfr tego rzędu, badający podświetla rzędy cyfr coraz
wyżej, aż uzyska prawidłowy odczyt wszystkich cyfr. Podświetlanie rządów znaków wykonuje się za
pomocą pulpitu sterowniczego do tablic.

Obliczyć ostrość wzroku dla każdego oka osobno korzystając ze wzoru:

V = D

d – odległość osoby badanej od tablicy
D – odległość z jakiej osoba o prawidłowej ostrości wzroku powinna czytać dany rząd cyfr

= ………

= ……….

Oceń wynik …………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania
1. Które receptory wzroku uczestniczą w widzeniu plamkowym a które w obwodowym?

...................................................................................................................................................................

2. Na czym polega akomodacja oka?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Temat 10. Oglądanie dna oka

Dno oka jest jedynym miejscem, gdzie można obejrzeć naczynia krwionośne i tarczę nerwu

wzrokowego w sposób nieinwazyjny. Badanie dna oka wykonuje się w celu oceny stanu zdrowia
człowieka i jest pomocne do diagnozy wielu schorzeń. Warunkiem obejrzenia dna oka jest
przepuszczenie równoległej wiązki światła przez otwór źreniczny po zahamowaniu odruchu źrenicznego
na światło.

Zadanie

Obejrzeć dno oka przy pomocy oftalmoskopu i naszkicować jego obraz.

Wykonanie

Badanie przeprowadzić u jednej osoby w grupie. Wybranej osobie zakroplić do worka

spojówkowego jednego oka kroplę Tropicamidum. Lek ten blokuje cholinergiczne receptory
muskarynowe w zwieraczu źrenicy. Po 15 min. badany siada w ciemnym pomieszczeniu i skierowuje
wzrok przed siebie na odległy punkt. Studenci po kolei oglądają dno jego oka robiąc kilkuminutowe
przerwy między kolejnymi badaniami. Zwrócić uwagę na położenie tarczy nerwu wzrokowego, plamki
żółtej i naczyń krwionośnych widocznych na dnie oka.

Odpowiedz na pytania
1. Co to jest:

plamka ślepa ……………………………………………………………………………………..........
plamka żółta ……………………………………………………………………………………….......

2. Gdzie powstaje ciecz wodnista oka i jaka jest jej rola?

……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

Temat 11. Wyznaczenie pola widzenia

Badanie pola widzenia pozwala na ocenę czynności obwodowych części siatkówki. Widzenie

obwodowe jest mniej dokładne, niż widzenie plamkowe (centralne), za to dopełnia widzenie plamkowe i
ma szczególne znaczenie w widzeniu o zmierzchu, spostrzeganiu ruchu na obwodzie pola widzenia i w
tworzeniu obrazu przestrzennego. Pole widzenia jednego oka obejmuje całą przestrzeń postrzeganą przez

człowieka przy nieruchomej gałce ocznej. Kształt tego pola zależy od cech anatomicznych twarzy
(głębokości osadzenia oczu, kształtu nosa i in.).

Zadanie

Wyznaczyć pole widzenia barwy białej i czerwonej dla prawego i lewego oka za pomocą

perymetru Foerstera. Wykreślić pola widzenia dwóch barw dla każdego oka na wzorcowym druku pola
widzenia.

Wykonanie

Do wykonania potrzebny jest perymetr Foerstera i wskaźnik z krążkiem w dwóch kolorach.

Badanie wykonać w grupach trzyosobowych. Do wyznaczenia pola widzenia oka prawego, badany opiera
brodę z lewej strony na podpórce perymetru tak, aby biały punkt umieszczony w środku ramion
perymetru znajdował się na osi widzenia prawego oka. Położenie podpórki reguluje się w zależności od
wzrostu badanego i wysokości krzesła, na którym siedzi. Badane oko przez cały czas badania musi być
skoncentrowane na widzeniu białego punktu pomiędzy ramionami perymetru. Oko lewe (nie badane)
należy zakryć tak, aby nie ograniczać pola widzenia oka badanego. Badający ustawia ramiona perymetru
kolejno pod kątami wskazanymi w tabeli i przesuwa barwny wskaźnik zawsze od zewnętrznej strony
prawego ramienia perymetru, do jego części przyśrodkowej. Przy danym ustawieniu ramienia perymetru,
badający przesuwa najpierw krążek biały, potem czerwony (kolejność dowolna). Badany powinien
natychmiast po rozpoznaniu nazwać widzianą barwę. Badający odczytuje w stopniach położenie
barwnego krążka, w którym badany prawidłowo rozpoznał barwę krążka wskaźnika. Trzecia osoba z
zespołu zapisuje wyniki w tabeli. Po wykonaniu badania dla oka prawego powtórzyć te same czynności
dla oka lewego, po zmianie położenia głowy – broda na podpórce z prawej strony perymetru.

UWAGA! Nie zmieniać ramienia perymetru, na którym wykonuje się badanie. Badanie pola
widzenia obydwu oczu wykonuje się na tym samym prawym ramieniu.

Kąt

ustawienia

perymetru

Kąt, pod którym spostrzegana jest barwa na wskaźniku

Biała

Czerwona



120



150



180



210



240



270



300



330



360



Pola widzenia obu oczu dla barwy białej

Oceń pole widzenia
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………..………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania

Na czym polega i jakie ma znaczenie w percepcji wzrokowej widzenie centralne i widzenie
obwodowe?
…………………………………………………………………………………....................................
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………........................................
....................................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................

Temat 12. Badanie zdolności widzenia barw

Dzięki obecności w czopkach trzech rodzajów barwników wzrokowych, które pochłaniają

promienie świetlne o różnej długości fali, a następnie złożonemu kodowaniu tej informacji przez komórki
receptorowe w siatkówce, możliwe jest widzenie barwne. Badanie widzenia barwnego pozwala na ocenę
czynności wszystkich rodzajów czopków. Opracowano wiele różnych metod badania zdolności widzenia
barw. Jedną z nich jest badanie za pomocą tablic Ishihary.

Zadanie

Zbadać zdolność widzenia barw za pomocą tablic Ishihary.

Wykonanie

Badanie wykonać w dwuosobowych grupach. Badany i badający siadają naprzeciwko siebie w

odległości 1 m. Badający pokazuje tablice Ishihary od 1 do 17, chwilę czeka aż badany odczyta cyfrę i
zapisuje tę cyfrę w tabeli. Na tablicach od 18 do 24, poprowadzone są kolorowe szlaki, których początek i
koniec pokazuje znak X. Badany powinien prześledzić i pokazać przebieg szlaku barwnego na każdej
tablicy. Po zapisaniu wszystkich wyników w tabeli ocenić czy badany prawidłowo rozpoznaje barwy. Za
prawidłowe widzenie barwne uznaje się, jeśli badany rozpoznał minimum 13 znaków na tablicach
Ishihary.

Oko lewe

Oko prawe

Numer
tablicy

Cyfra na

tablicy

Cyfra odczytana

przez badanego

Oceń widzenie barwne
………………………………………………………………………………………………………………

Temat 13. Badanie szybkości adaptacji siatkówki do ciemności po olśnieniu

Narząd wzroku ma kilka mechanizmów adaptacyjnych w procesie odbierania wrażeń ze

środowiska zewnętrznego służących optymalizacji procesu widzenia. Jednym z nich jest adaptacja
siatkówki do światła i do ciemności, które umożliwia widzenie w różnych warunkach oświetlenia.
Badanie szybkości adaptacji siatkówki do ciemności po olśnieniu ma szczególne znaczenie u kierowców
pojazdów mechanicznych.

Zadanie

Wyznaczyć czas adaptacji do ciemności po olśnieniu dla czterech rodzajów znaków świetlnych

za pomocą Adaptometru.

Wykonanie

Badanie wykonać w grupach dwuosobowych w zaciemnionym pokoju Badany siada z przodu

aparatu i szczelnie przykłada twarz do gumowej obudowy wziernika. Ręce opiera na niebieskich
przyciskach z boków aparatu. Należy wykonać dwie serie badań.
I seria. Badany programuje aparat przyciskami na tylnej ścianie tak, aby CZAS OLŚNIENIA wynosił 1
sekundę i SIŁA ŚWIATŁA 500 luxów. Badanie rozpocząć wciskając przycisk oznaczony „O”, a
następnie przycisk POCZ. BAD. Badany powinien zobaczyć symbol „O” na ekranie we wnętrzu aparatu.
Następnie badający wciska przycisk START, który na chwilę włącza oświetlenie we wnętrzu aparatu. Po
zgaśnięciu światła badany stara się ponownie zobaczyć symbol „O” na ekranie i natychmiast po jego
rozpoznaniu wciska niebieski przycisk z boku aparatu (prawy lub lewy w zależności od swojej ręczności).

„X” – osoba badana
nie widzi cyfry
(Nr tab. 14, 15, 19)

„+” – osoba badana
prawidłowo poprowadziła
linię między iksami

„-” – osoba badana
nieprawidłowo poprowadziła
linię między iksami

Od momentu zgaśnięcia lampy we wnętrzu aparatu, do momentu wciśnięcia przez badanego przycisku
sygnalizującego, licznik Adaptometru mierzy czas adaptacji do ciemności po olśnieniu. Wynik wpisać do
tabeli. Po skasowaniu wskazań licznika przyciskiem KAS, należy wybrać kolejny symbol, tj. „+” i
wykonać badanie w identyczny sposób. Podobnie postępujemy programując wszystkie pozostałe symbole
wyszczególnione w tabeli. UWAGA! Przed wykonaniem kolejnego badania należy skasować poprzednie
wskazania licznika.
II seria. Zmienić ustawienia w aparacie: CZAS OLŚNIENIA 8 sekund i SIŁA ŚWIATŁA 900 luxów.
Powtórzyć cały program dla wszystkich czterech symboli. Wyniki wpisać do tabeli.

Ostateczny wynik badania to łączny czas adaptacji do rozróżniania czterech testowanych znaków

w różnych warunkach czasu olśnienia i siły światła.

Wyświetlany znak

Czas adaptacji [s]

Czas olśnienia: 1 s

Siła światła: 500 lux

Czas olśnienia: 8 s

Siła światła: 900 lux

∆

□

Suma czasów

Oceń adaptację po olśnieniu w zależności od czasu i natężenia światła padającego na siatkówkę
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania
1. Na czym polega adaptacja siatkówki do:

światła……………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………..
ciemności………………………………………………………………………………………………
…..…………………………………………………………………………………………………........

Temat 14. Ocena widzenia stereoskopowego

Stereopsja, czyli widzenie głębi, zależy od stanu i czynności narządu wzroku, czynności

ośrodków nerwowych scalających obrazy powstające w obydwu siatkówkach, a także od cech
anatomicznych twarzy człowieka, szczególnie od rozstawu gałek ocznych. Jest także wynikiem
doświadczenia i wyuczenia oglądania przestrzeni wokół siebie. Prawidłowa zdolność widzenia
przestrzennego ma szczególne znaczenie przy wykonywaniu zawodu operatora ciężkiego sprzętu i
kierowcy.

Zadanie

Wykonać 5 pomiarów stereopsji za pomocą Stereometu poziomego.

Wykonanie

Badanie wykonać w dwuosobowych grupach. Badany siada twarzą do wziernika stereometru na

takiej wysokości, aby wziernik znajdował się na wprost oczu. Badający włącza oświetlenie wziernika,
zakrywa klapkę wziernika, rozstawia dwa ruchome pręty na suwaku aparatu w skrajne położenia, a
następnie podnosi klapkę wziernika. Badany patrząc przez wziernik powinien ustawić dwa skrajne pręty
w jednej poziomej linii ze środkowym prętem bazowym. Do przesuwania ruchomych prętów służą dwa
uchwyty na spodzie stereometru. Badający odczytuje w milimetrach odstęp od wartości „0” (pręta
bazowego) na linijce pomiarowej. Test powtórzyć pięciokrotnie i wyniki wpisać do tabeli. Za prawidłowe
widzenie stereoskopowe mierzone tym aparatem przyjmuje się zakres 0 – 5 mm.

L.p.

Lewy pręcik [mm]

Prawy pręcik [mm]

Suma [mm]

Suma różnic dla lewego i prawego pręcika

S [mm] =

Oceń wynik badania
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Temat 15. Badanie słuchu za pomocą stroików

Fale dźwiękowe w warunkach fizjologicznych docierają do ucha wewnętrznego, drogą

powietrzną przez przewód słuchowy zewnętrzny i ucho środkowe. Jednak kosteczki słuchowe ucha
środkowego mogą zostać wprawione w drgania także za pośrednictwem kości czaszki. Wtedy powstały
dźwięk jest przewodzony do ucha wewnętrznego drogą kostną z pominięciem kosteczek słuchowych.
Próby stroikowe pozwalają zróżnicować obie drogi przewodzenia dźwięków. Za pomocą stroików można
diagnozować dwa podstawowe rodzaje głuchoty tzn. głuchotę przewodzeniową i odbiorczą (nerwową).

Zadanie 1. Próba Rinnego

Określić czas przewodnictwa kostnego i powietrznego dla lewego i prawego ucha używając

stroików o częstotliwości drgań 256 Hz i 512 Hz.

Wykonanie

Do wykonania oprócz stroików potrzebny jest stoper. Badanie wykonać w dwuosobowych

grupach. Badający wzbudza stroik uderzając jego ramionami o drewniany klocek, przystawia drgający
stroik do wyrostka sutkowatego kości skroniowej badanego i włącza stoper. Badany słyszy dźwięk
stroika przewodzony drogą kostną. Sygnalizuje badającemu moment, gdy przestaje słyszeć dźwięk.
Badający musi zapamiętać w tym momencie czas mierzony na stoperze – jest to czas przewodnictwa
kostnego. Następnie przystawia drgający jeszcze stroik w pobliże zewnętrznego przewodu słuchowego
badanego. Teraz badany słyszy ten sam dźwięk drogą przewodnictwa powietrznego. W momencie, gdy
przestaje go słyszeć, badający zatrzymuje stoper. Czas na stoperze jest czasem przewodnictwa
powietrznego. Identycznie wykonać badanie dla drugiego ucha, a następnie powtórzyć procedurę
używając stroika o innej częstotliwości drgań. Wyniki zapisać w tabeli. Stosunek czasu trwania
przewodnictwa powietrznego do kostnego powinien mieć wartość większą od 1.

Ucho

Czas trwania przewodnictwa

Stosunek

przewodnictwa

powietrznego do

kostnego

powietrznego

256 Hz

512 Hz

256 Hz

512 Hz

256 Hz

512 Hz

Prawe

Lewe

Ocen wynik badania
………………………………………

……………………………………………………………………

……………………………………

……………………………………………

……………………

Zadanie 2. Próba Webera

Porównać słyszalność dźwięku przewodzonego drogą kostną w lewym i prawym uchu w

warunkach fizjologicznych oraz po zablokowaniu w jednym uchu przenoszenia dźwięków drogą
powietrzną.

Wykonanie

Do wykonania potrzebny jest stroik i stoper. Badający opiera podstawę drgającego stroika na

ciemieniu badanego, dokładnie w linii środkowej, włącza stoper i mierzy czas słyszenia dźwięku drogą
przewodnictwa kostnego obu uszu jednocześnie. Badany powinien porównać słyszenie tego dźwięku w
obu uszach i stwierdzić, czy słyszy ten dźwięk jednakowo. Prawidłowo, słyszalność powinna być taka
sama w obu uszach. Następnie badany zakrywa szczelnie jedno ucho wacikiem

eliminując w ten sposób

przewodnictwo powietrzne w tym uchu. Wtedy powtórzyć próbę stroikową. Badany powinien porównać
słyszenie w obu uszu tego samego dźwięku. Badanie powtórzyć zakrywając drugie ucho. Wyniki zapisać
w tabeli.

Warunki słyszenia

Czas [s] i sposób słyszenia

(jednakowo/niejednakowo; głośniej/ciszej)

Ucho lewe

Ucho prawe

Fizjologiczne

Zakryte ucho lewe

Zakryte ucho prawe

Oceń wynik badania
…………………………………………………

………………………………………………………

…………………………………………………

………………………………………………...........

Odpowiedz na pytania
1. Jak wpływa przewodnictwo powietrzne na odbiór bodźców słuchowych drogą kostną?

...................................................................................................................................................................

2. Na czym polega głuchota:

przewodzeniowa
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

odbiorcza
...................................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................

Temat 16. Badanie audiometryczne słuchu

Badanie audiometryczne słuchu jest metodą dokładniejszą badania słuchu niż metoda stroikowa,

choć nadal wymaga subiektywnej oceny słyszenia przez pacjenta i musi być wykonywana w
pomieszczeniu izolowanym od innych dźwięków. Pozwala zbadać czynność narządu słuchu i określić
ewentualne ubytki słyszenia w oparciu o wartości progowe dźwięków o różnej częstotliwości.

Zadanie

Wyznaczyć krzywą progu słyszenia dźwięków przewodzonych drogą powietrznego dla obu uszu

oraz drogą kostną dla lewego ucha za pomocą Audiometru.

Wykonanie
Badanie wykonać w trzyosobowych grupach. Włączyć aparat przyciskiem z tyłu aparatu. Wykasować
wskazania liczników do poziomu wyjściowego i sprawdzić czy wszystkie przyciski na płycie czołowej
aparatu są wyłączone (WYCIŚNIĘTE). Podłączyć słuchawki do badania przewodnictwa powietrznego do
gniazda 1 z boku aparatu i kabel pacjenta do gniazda 5. Badający siada przed aparatem, a badany tak by

nie widzieć płyty czołowej audiometru. Zakłada słuchawki na uszy: oznaczoną barwą czerwoną na ucho
prawe, a niebieską na lewe. Aby wyznaczyć próg słyszenia w prawym uchu wcisnąć przycisk TON-P w
zespole programatora kanału prawego audiometru. Następnie wybiera pierwszą częstotliwość dźwięku
250 Hz i powoli zwiększa natężenie tego tonu (głośność) od –10 dB do 110 dB, przyciskiem zmiany
poziomu natężenia tonów w kanale prawym. Badany natomiast za pomocą przycisku pacjenta w kolorze
czerwonym sygnalizuje moment, w którym zaczyna słyszeć wybrany ton. W ten sam sposób bada się
słyszenie tonów do 8000 Hz, po przestawieniu ich częstotliwości odpowiednim przyciskiem. Drugi
badający zaznacza na druku audiogramu wartości natężenia tonów sygnalizowanych przez badanego jako
progowe dla każdej kolejnej częstotliwości.

Aby wyznaczyć progowe słyszenie tonów dla lewego ucha WYCISNĄĆ przycisk TON-P (w

zespole programatora kanału prawego), a WCISNĄĆ przycisk TON-L (w zespole programatora kanału
lewego) audiometru. Ustawiać po kolei częstotliwość tonów i ich głośność od 250 Hz i zwiększać
natężenie tonu od -10 dB. Analogicznie jak dla ucha prawego wyznaczyć próg słyszenia tonów o
narastającej częstotliwości. Za każdym razem badany sygnalizuje moment pierwszego usłyszenia tonu

przyciskiem pacjenta w kolorze niebieskim

Aby wyznaczyć krzywą progu słyszenia drogą przewodzenia kostnego należy włączyć wtyczkę

słuchawki kostnej do gniazda 2 na bocznej ścianie audiometru. W lewym kanale zespołu programatora
powinien być WYCIŚNIĘTY przycisk TON-L oraz biały przycisk – ostatni w szeregu. Natomiast w
prawym kanale zespołu programatora, należy WCISNĄĆ przycisk SZUM-P oraz poziom natężenia tego
szumu ustawić na 30 dB. Badany zakłada słuchawkę kostną na głowę tak, aby ekspozytor tonów
przylegał do wyrostka sutkowatego lewej kości skroniowej. Na uszach musi mieć założone słuchawki do
badania przewodnictwa powietrznego. Moment, w którym zaczyna słyszeć kolejne tony badany
sygnalizuje

przyciskiem pacjenta w kolorze niebieskim

. Badający zmienia częstotliwość tonów od

250 Hz do 4000 Hz i ich głośność, tak jak podczas badania słuchu drogą przewodnictwa powietrznego.
Drugi badający zaznacza na

druku audiometru

progowe punkty słyszenia poszczególnych tonów.

Wszystkie punkty wyznaczające próg słyszenia dla przewodnictwa powietrznego dla obu uszu

oraz dla przewodnictwa kostnego lewego ucha połączyć liniami (w różnych kolorach). Porównać
przebieg uzyskanych trzech krzywych z przebiegiem prawidłowym. Średni ubytek słuchu dla każdego
ucha (U) wylicza się jako średnią wartości progowych dla trzech częstotliwości: 500 Hz, 1000 Hz i 2000
Hz.

Przykład audiogramu dla przewodnictwa powietrznego i kostnego

+ +

Skala oceny ubytku słuchu (podkreślić zakres zgodnie z uzyskanym wynikiem).

Do 20 dB

- norma

20 – 40 dB

- lekkie uszkodzenie słuchu

40 – 70 dB

- umiarkowane uszkodzenie słuchu

70 – 90 dB

- znaczne uszkodzenie słuchu

90 – 120 dB

- głębokie uszkodzenie słuchu

Powyżej 120 dB

- całkowita głuchota

Temat 17. Badanie pobudliwości błędników

Utrzymanie równowagi ciała odbywa się dzięki koordynacji informacji przekazywanych do OUN

z receptorów narządu wzroku, proprioceptorów układu kostno-stawowo-mięśniowego oraz receptorów
błędnika. Jednak zasadniczą rolę w utrzymaniu prawidłowej równowagi odgrywa błędnik, który jest
narządem równowagi. Odpowiada on za ocenę przyspieszenia liniowego i kątowego podczas ruchu ciała.
Aby zbadać jego pobudliwość należy wykonać próbę kaloryczną albo próbę obrotową. Najlepszym
wskaźnikiem pobudliwości błędników jest pojawiający się w ich następstwie oczopląs.

Zadanie

Zaobserwować reakcje osoby poddanej próbie obrotowej.

Wykonanie

Badanie wykonać dla całej grupy, na co najmniej jednej osobie. Badany zamyka oczy i wykonuje

kilka energicznych obrotów w jedną stronę trzymając głowę pochyloną do przodu (można to badanie
wykonać na krześle obrotowym). Następnie polecamy badanemu zatrzymać się w miejscu, podnieść
głowę i wzrok skierować na palec osoby badającej ustawiony w odległości ok. 30 – 40 cm od jego
twarzy, po przeciwnej stronie do kierunku obrotu badanego. Zaobserwować oczopląs poobrotowy.
Następnie badany zamyka oczy i wykonuje próbę mijania nazywaną też „próbą palec – nos” (należy
wyprostować rękę przed sobą, a następnie trafić palcem wskazującym do czubka nosa). Na koniec badany
powinien wykonać z zamkniętymi oczami kilka kroków do przodu w celu sprawdzenia poczucia
równowagi.

Odpowiedz na pytania
1. Czy u badanego wystąpił oczopląs? Jaki był jego kierunek?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

2. Jaki był rezultat próby mijania?

3. Czy badany był w stanie utrzymać równowagę po próbie obrotowej? Jak się zachowywał?

4. Czy badany sygnalizował jakieś zmiany samopoczucia podczas i po wykonaniu próby obrotowej?

Temat 18. Badanie czucia dotyku

Czucie dotyku jest jednym ze zmysłów odbieranych przez wyspecjalizowane receptory skórne i

wolne zakończenia nerwowe, rozmieszczone na różnej głębokości. Receptory czucia dotyku
rozmieszczone są nierównomiernie w poszczególnych okolicach ciała. Badanie czucia dotyku za pomocą
estezjometru pozwala na określenie rozmieszczenia tych receptorów w różnych okolicach ciała, natomiast
badanie metodą cyrklową ujawnia zdolność rozdzielczą skóry do rozpoznawania dotyku. Wynik badania
metodą cyrklową zależy nie tylko od zagęszczenia receptorów na powierzchni skóry, ale także od stopnia
nakładania się na siebie pól recepcyjnych poszczególnych fizjologicznych jednostek czuciowych.

Zadanie 1

Wyznaczyć liczbę punktów czucia dotyku na jednostkę powierzchni skóry w różnych okolicach

ciała, metodą von Freya.

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są estezjometr włosowy Freya i szablon o powierzchni 1 cm

. Badanie

wykonać w dwuosobowych grupach. Szablon należy przymocować do skóry kolejno w okolicach
wyszczególnionych w tabeli. Badający dotyka skórę włosem estezjometru z jednakową siłą, w różnych
miejscach pola wyznaczonego przez ramkę szablonu. W każdej okolicy wykonuje taką samą liczbę
dotknięć (od 30 do 50). Badany nie patrzy na miejsce badania i liczy dotknięcia, które odczuł. Wyniki
zapisać w tabeli.

Okolica badana

Ilość punktów na cm

Opuszka palca III

Dłoń (ręka po stronie wewnętrznej)

Grzbiet ręki

Przedramię po stronie wewnętrznej

Przedramię po stronie zewnętrznej

Ramię po stronie wewnętrznej

Zadanie 2

Wyznaczyć za pomocą cyrkla najmniejszą odległość między dwoma, wyraźnie odczuwanymi

punktami na skórze w różnych okolicach ciała.

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są cyrkiel i podziałka milimetrowa. Badanie wykonać w

dwuosobowych grupach. Badający przystawia pionowo jednocześnie oba końce cyrkla do
poszczególnych okolic ciała (wyszczególnionych w tabeli). Określa najmniejszy rozstaw ramion cyrkla,
który odczuwany jest przez badanego jako dwa dotknięcia. Wyniki zapisać w tabeli.

Okolica ciała

Odstęp między ramionami cyrkla

[mm]

Ramię po stronie zewnętrznej

Ramię po stronie wewnętrznej

Przedramię po stronie zewnętrznej

Przedramię po stronie wewnętrznej

Odpowiedz na pytania
1. W których okolicach ciała jest najwięcej punktów czucia dotyku?

..................................................................................................................................................................

2. Co stanowi fizjologiczną jednostkę czuciową?

3. Która z badanych okolic ciała ma największą, a która najmniejszą zdolność rozdzielczą czucia dotyku

i dlaczego?

..................................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................

Temat 19. Pomiar czucia wibracji

Czucie wibracji pojawia się, gdy bodźce mechaniczne działają na organizm z częstotliwością

powyżej 0,5 Hz. Próg czucia wibracji to najniższa wartość natężenia drgań o danej częstotliwości, przy
której badany zaczyna odczuwać drgania. Wartość tego progu podwyższa się pod wpływem
długotrwałego oddziaływania wibracji na organizm oraz w warunkach zaburzonego przewodnictwa
nerwowego w sznurach tylnych rdzenia kręgowego (drogi czuciowe z receptorów odbierających czucie
wibracji).

Zadanie 1

Wyznaczyć próg czucia wibracji za pomocą Miernika czucia wibracji w opuszkach palców

wskazujących obu rąk dla różnej częstotliwości drgań.

Wykonanie

Badanie wykonać w grupach dwu- lub trzyosobowych. Miernik czucia wibracji składa się z

aparatu sterującego częstotliwością i natężeniem drgań oraz zamocowanego z boku stołu wzbudnika,
gdzie znajduje się sterowana przez aparat drgająca metalowa końcówka. Przed przystąpieniem do badania
należy odkręcić kołpak ochronny końcówki drgającej i odaretowoać ją przekręcając gałkę na wzbudniku
w pozycję „0”. Badany siada z boku stołu przed wzbudnikiem i opiera palec wskazujący jednej ręki na tej
końcówce. Prawidłowy ucisk palca na końcówkę sygnalizuje zapalona lampka kontrolna na płycie
czołowej aparatu. Do drugiej ręki bierze przycisk do sygnalizacji momentu odczucia drgań. Badający
programuje i obsługuje miernik za pomocą klawiszy na przedniej jego ścianie. Wciska: klawisz

(narastanie poziomu drgań), klawisz V1/V2 – wybór szybkości narastania drgań, klawisz częstotliwości
drgań (np. 32 Hz), klawisz 60 dB początkowego poziomu natężenia drgań i na koniec START. Od tego
momentu automatycznie narasta z zaprogramowaną szybkością natężenie drgań, a badany sygnalizuje
moment, w którym zaczyna odczuwać te drgania. Po przetestowaniu pierwszej częstotliwości drgań
wyniki zapisać w tabeli, wykasować wskazania wyświetlone na mierniku, a następnie zmieniać kolejno
częstotliwość drgań (w zakresie podanym w tabeli), zawsze od 60 dB poziomu natężenia drgań i włączać
przycisk START. Badany za każdym razem sygnalizuje moment odczucia drgań. Analogicznie wykonać
badanie w całym zakresie częstotliwości drgań dla palca wskazującego drugiej ręki. Wszystkie wyniki
zapisać w tabeli.

Częstotliwość drgań w Hz 32

125 162 192 250 400 500 640

Wartość progu czucia
wibracji w dB

Zadanie 2

Wykreślić palestezjogramy dla palców obu rąk. Są to krzywe obrazujące zależność progu czucia

wibracji od częstotliwości drgań. Powinny one mieć podobny kształt. Najniższy próg czucia wibracji
obserwuje się dla drgań o częstotliwości 125 – 250 Hz.

Oceń czucie wibracji w palcach obu rąk
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania
1. Dla jakiej częstotliwości drgań zaobserwowano najniższy próg czucia wibracji?

2. Które receptory uczestniczą w procesie czucia wibracji?

...................................................................................................................................................................

Temat 20. Badanie czasu reakcji prostej i alternatywnej

Czas świadomej reakcji jest to czas, jaki upływa od momentu zadziałania bodźca, który

świadomie jest rozpoznany, do momentu wyzwolenia reakcji na ten bodziec. Czas ten jest miarą refleksu
człowieka. Czas reakcji prostej wynika z odpowiedzi na jeden rodzaj bodźca. Czas reakcji złożonej, to
czas potrzebny do wykonania zaprojektowanego ruchu w odpowiedzi na kilka rodzajów bodźców. W
związku z tym obejmuje także czas potrzebny do skojarzenia tych bodźców oraz dokonania wyboru
właściwej reakcji, zgodnej z zaplanowanym wzorcem. Badanie refleksu jest najważniejszą składową
pakietu badań psychologicznych kwalifikujących do zawodu kierowcy pojazdów mechanicznych.

Zadanie 1

Zmierzyć czas świadomej reakcji za pomocą Miernika czasu reakcji: (1) prostej - na wybrany

jeden bodziec wzrokowy, słuchowy; (2) reakcji złożonej zgodnej z przyjętym planem.

Wykonanie

Badanie wykonać w dwuosobowych w grupach. Badany siada przed „ekspozytorem” bodźców.

Badający za pomocą przycisków programowania obsługuje Miernik. Przyciski oznaczone cyframi od I do
V służą do wyboru programu badania, natomiast 4 kolumny przycisków – do wyboru kończyny, która ma
reagować ruchem na określoną barwę i dźwięk oraz bodźca.

PN – prawa noga

C – barwa czerwona

PR – prawa ręka

B – barwa biała

LN – lewa noga

Z – barwa zielona

LR – lewa ręka

A – dźwięk

Badający na początku sprawdza, czy wszystkie przyciski programujące w aparacie, na zespole

pedałów i na ekspozytorze bodźców są WYŁĄCZONE (wyciśnięte). Następnie po włączeniu aparatu do
sieci, badający programuje aparat i spisuje uzyskiwane wyniki, tj. sumaryczny czas reakcji i liczbę reakcji
prawidłowych do tabeli. Aby obliczyć czas reakcji prostej czy złożonej należy podzielić sumaryczny czas
reakcji przez liczbę reakcji prawidłowych.

I. Badanie czasu reakcji prostej dla bodźca dźwiękowego.

Zadaniem badanego jest jak najszybciej wciskać prawą ręką prawy przycisk sygnalizacyjny w

odpowiedzi na wyzwalane przez aparat dźwięki. Badający programuje aparat wciskając przycisk A w
rzędzie oznaczonym PR, przycisk programu I i uruchamia program przyciskiem START. Na
ekspozytorze pokazują się na zmianę różne barwy i wyzwala się dźwięk. Badany powinien reagować
ręcznym przyciskiem tylko NA DŹWIĘK.

II. Badanie czasu reakcji prostej dla barwy czerwonej.

Tym razem badany powinien jak najszybciej reagować prawym przyciskiem na bodziec

wzrokowy. Na wstępie badający kasuje wskazania liczników po poprzednim badaniu wciskając szybko
przycisk START i STOP. Potem WYŁĄCZA przycisk A w rzędzie PR, a WCISKA przycisk C w tym
samym rzędzie i uruchamia program przyciskiem START.

III. Badanie czasu reakcji złożonej dla dwóch bodźców.

Po wykasowaniu wskazań liczników z poprzedniego badania, badający programuje reakcje

dwoma kończynami na dwa różne bodźce. Przycisk C w rzędzie PR pozostaje WCIŚNIĘTY i
dodatkowo należy WCISNĄĆ przycisk A w rzędzie LR. Oznacza to, że badany powinien reagować
prawą ręką na barwę CZERWONĄ a lewą ręką na NISKI DŹWIĘK. Potrzebne są do tego obydwa
przyciski ręczne. Badanie wykonać w dłużej trwającym programie (program IV). Dodatkowym
utrudnieniem w tym programie jest konieczność wyboru właściwego dźwięku - niskiego. Po
zaprogramowaniu wszystkich parametrów badający uruchamia program przyciskiem START.

IV. Badanie czasu reakcji złożonej dla trzech bodźców.

Należy wykasować wskazania liczników i WYŁĄCZYĆ przyciski używane w poprzednim

programie. Teraz badany powinien reagować prawą ręką na barwę CZERWONĄ, lewą ręką na
barwę BIAŁĄ i prawą nogą na NISKI DŹWIĘK. Aby wykonać to zadane badany używa obydwa
sygnalizatory ręczne oraz prawy sygnalizator nożny (pedał). Żeby zaprogramować taki wzorzec bodźców
i reakcji należy wcisnąć następujące przyciski: C w rzędzie PR, B w rzędzie LR, A w rzędzie PN oraz
przycisk programu IV.
UWAGA! Program IV może generować równocześnie 2 bodźce. Należy reagować na obydwa
równocześnie, jeśli były one przewidziane w zadanym programie.
Wyniki wpisać do tabeli.

Rodzaj bodźca

Liczba reakcji

poprawnych

Sumaryczny czas

reakcji [ms]

Średni czas

reakcji [ms]

Sygnał akustyczny niski

Światło czerwone

Sygnał akustyczny niski +
światło czerwone

Sygnał akustyczny niski +
światło czerwone + białe

Średni czas reakcji prostej

dla bodźca słuchowego wynosi 150 ms, a dla bodźca wzrokowego

200 ms.

Oceń refleks badanego
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Zadanie 2

Zmierzyć czas reakcji prostej na różne bodźce wzrokowe i słuchowe w układzie stosowanym w

badaniach psychologicznych dla kierowców pojazdów mechanicznych.

Wykonanie

Badany i badający zajmują te same miejsca jak przy badaniu 1. Badający zeruje liczniki i wyciska

wszystkie używane wcześniej przyciski. Ustawia odpowiednio program do ręczności osoby badanej (tzn.
na prawą lub lewą rękę). Jeśli badany jest praworęczny wciska wszystkie przyciski C, B, Z i A w rzędzie
PR, jeżeli jest leworęczny, te same przyciski w rzędzie LR. Do sygnalizacji używany jest prawy lub lewy
przycisk ręczny, w zależności od ręczności badanego. Badanie przeprowadzić w programie II, który
wyzwala 30 bodźców. W tak zaprogramowanym badaniu należy jednym przyciskiem ręcznym reagować
na każdy pojawiający się bodziec (tzn. na barwę czerwoną, białą, zieloną i na dźwięk). Obliczyć średni
czas reakcji.

Rodzaj bodźca

Liczba reakcji

poprawnych

Sumaryczny czas

reakcji [ms]

Średni czas

reakcji [ms]

Bodźce mieszane
wzrokowe i słuchowe

Skala oceny zdolności psychoruchowej (Instytut Transportu Samochodowego w Warszawie).

Do 220 m

- stopień X

- bardzo dobry

do 230 ms

- stopień IX

- bardzo dobry

do 240 ms

- stopień VIII

- dobry

do 250 ms

- stopień VII

- dobry

do 260 ms

- stopień VI

- zadowalający

do 270 ms

- stopień V

- zadowalający

Powyżej 270 ms

- stopień I-IV

- nieprawidłowy

Oceń wynik uzyskany przez badanego
………………………………………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania

1. Czy badany szybciej reagował na bodziec wzrokowy czy słuchowy w badaniu czasu reakcji prostej?

Temat 21. Pomiar precyzji ruchów dowolnych

Bezpośredni impuls nerwowy do skurczu mięśni w ruchu dowolnym pochodzi z nadrzędnych

neuronów korowych pól ruchowych i przekazywany jest do motoneuronów w rdzeniu kręgowym
drogami korowo-rdzeniowymi. Jednak precyzja ruchów dowolnych uzależniona jest od współdziałania i
prawidłowej czynności wszystkich ośrodków kierujących czynnością ruchową. W wykonaniu
zamierzonego ruchu współuczestniczą jądra podstawy mózgu, układ siatkowaty zstępujący i móżdżek.
Planowanie wykonania sekwencji ruchów nadzoruje kora przedczołowa i jądro ogoniaste.

Zadanie

Obrysować wodzikiem testowym wszystkie figury na płycie Tremometru testowego nie dotykając

ich krawędzi oraz powierzchni na spodzie płyty.

Wykonanie

Badanie wykonać w dwuosobowych grupach. Włączyć aparat do sieci, wykasować wskazania

liczników, a metalowa końcówka wodzika testowego powinna się znajdować w gnieździe na płycie
testowej. Test rozpoczyna się w momencie, gdy badany wyjmuje wodzik z gniazda. Następnie prowadzi
wodzik jak najszybciej od lewego górnego rogu do prawego (jak podczas czytania książki), po
wszystkich otworach i szczelinach figur na płycie testowej tak, aby nie dotknąć brzegów otworów, ani
leżącej na spodzie płyty oporowej. Aparat mierzy czas wykonania testu oraz każde dotknięcie do płyty
testowej i oporowej. UWAGA! Ręka trzymająca wodzik powinna być luźno zawieszona w
powietrzu, nie podparta i nie podtrzymywana, aby umożliwić ujawnienie się drżenia ręki podczas
wykonywania ruchów. Natychmiast po wykonaniu zadania badany wkłada wodzik do gniazda, co
wyłącza przyrząd kontrolno – pomiarowy. Badający spisuje wskazania liczników do tabeli, kasuje te
wskazania, a badany powtarza test trzymając wodzik drugą ręką.

Ręka

Czas badania [s]

Czas błędów [s]

Liczba błędów

prawa

lewa

Średnie wartości [± SE] dla 87 kobiet (♀) i 65 mężczyzn (♂ )

Ręka

♀

♂

♀

♂

♀

♂

prawa 66,0±2,8

61,6±2,7

5,4±0,3

6,5±0,3

45,7±2,4

54,1±2,8

lewa

77,1±3,9

68,1±3,5

9,5±0,7

10,4±0,4

77,3±4,1

82±3,2

Oceń wynik uzyskany przez badanego
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania.
1. Która ręka badanego jest ręką preferowaną w jego subiektywnym odczuciu?

...................................................................................................................................................................

2. Czy wynik badania wykazał wyraźną preferencję jednej ręki? Czy wynik badania jest zbieżny z

subiektywnym odczuciem badanego?
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Temat 22. Badanie zdolności koordynacji wzrokowo-ruchowej

Koordynacja wzrokowo-przestrzenna jest przykładem niezwykle złożonej funkcji OUN.

Angażuje ona wszystkie ośrodki uczestniczące w odbieranie wrażeń wzrokowych, ośrodki kierujące
ruchem oraz ośrodki odpowiedzialne za orientację w przestrzeni. Do wykonania zadania o charakterze
wzrokowo-przestrzennym niezbędna jest pamięć operacyjna. Bazą pamięci operacyjnej w zadaniach
wzrokowo-przestrzennych jest hipokamp i kora przedczołowa.

Zadanie

Obrysować szybko i dokładnie wodzikiem testowym rysunek na płycie testowej Suportu

krzyżowego.

Wykonanie

Badanie wykonać w dwuosobowych grupach. Na wstępie ustawić dwoma pokrętłami położenie

wodzika testowego na płycie testowej z rysunkiem. Wodzik powinien znajdować się w zagłębieniu
rozpoczynającym ścieżkę testową aparatu.
Badający zeruje wskazania wszystkich liczników. Badany siada na krześle przed płytą testową używając
obydwu pokręteł, prowadzi wodzik testowy po ścieżce oznaczonej czarną, grubą linią. Każde
wykroczenie poza linię jest traktowane jako błąd i badany powinien jak najszybciej sprowadzić wodzik
ponownie na ścieżkę testową. Wodzik testowy trzeba prowadzić po ścieżce szybko i dokładnie aż do
punktu startowego testu. Badający przepisuje wskazania liczników do tabeli.

Liczba błędów

Czas błędów

(dziesiąte części sekundy)

Czas trwania badania

[s]

Średnie wartości dla 99 kobiet i 87 mężczyzn ( ± SE )

Kobiety

29,9±2,4

290,4±25,8

343,8±11,7

Mężczyźni

23,5±2,0

216,8±23,6

270,9±10,4

Oceń zdolność koordynacji wzrokowo-ruchowej badanego (lepsza, średnia lub gorsza niż przeciętna)
………………………………………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytanie
1. Która półkula mózgu jest odpowiedzialna za orientację wzrokowo-przestrzenną , a która za

umiejętność werbalizacji?
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Temat 23. Badanie zdolności zapamiętywania

Zapamiętywanie skutków przeżytych doświadczeń i związanych z nimi emocji jest podstawą

procesu uczenia i umiejętności przystosowania się do warunków otoczenia. Pod kontrolą uwagi dokonuje
się w OUN wybór tych informacji, które mają najistotniejsze znaczenie dla danej osoby i zapisanie ich w
magazynach pamięci trwałej na długo, a czasami na zawsze. Wśród wielu rodzajów pamięci trwałej
wyróżnia się pamięć proceduralną (pamięć sposobów postępowania). Można ją badać przy użyciu
różnego rodzaju labiryntów.

Zadanie

Nauczyć się przebiegu drogi świetlnej w Labiryncie elektrycznym, aż do momentu trzykrotnego

bezbłędnego przejścia wyznaczonej drogi. Cały proces uczenia się wykonywać pod kontrolą czasu.

Wykonanie

Badanie wykonać w dwuosobowych. Badany staje przed pulpitem z przyciskami i lampkami

wyznaczającymi drogę świetlną. Badający na tylnej ścianie aparatu wybiera program przebiegu drogi
świetlnej przyciskiem PROG (WYCIŚNIĘTY– program I, WCIŚNIĘTY – program II). Następnie
badający demonstruje badanemu zaprogramowaną drogę świetlną wyznaczoną zapalającymi się
lampkami (przyciski w górnym prawym rogu pulpitu). Początek tej drogi pokazuje lampka zielona,
koniec - czerwona. Po zakończeniu demonstracji badający kasuje wskazania licznika błędów i licznika
cykli lub zapisuje wskazania tych liczników (zależy od konstrukcji Labiryntu), a badany odtwarza
zaprogramowaną drogę świetlną wciskając metodą losową przycisk znajdujący się najbliżej palącej się
lampki. Jednocześnie badający włącza stoper i wyłącza go dopiero wtedy, kiedy badany trzykrotnego,
raz po razie, bezbłędnie odtworzy drogę świetlną. Kiedy badany wciska właściwy przycisk na
zaprogramowanej drodze, paląca się lampka gaśnie, a zapali się następna. W ten sposób metodą „prób i
błędów” badany powinien odtworzyć całą drogę świetlną od lampki zielonej do czerwonej, a następnie po
wciśnięciu przycisku z jedną kropką (dla I programu) lub z dwoma kropkami (dla II programu) ponownie
odtwarzać tę samą drogę nie wyłączając stopera. Podczas odtwarzania drogi świetlnej labiryntu badany
powinien starać się zapamiętać, którym przyciskiem gasi się każdą kolejną zapalającą się lampkę a zapala
następną. Odtwarzanie zaprogramowanej drogi świetlnej należy powtarzać tak długo, aż powtórzy się ją
bezbłędnie trzy razy (kryterium zapamiętania). Wtedy w górnej części pulpitu powinny palić trzy
lampki kontrolne. W tym momencie badający zatrzymuje stoper, wpisuje do tabeli czas trwania uczenia
się przebiegu drogi świetlnej (wskazaną przez stoper) oraz liczbę błędów i liczbę cykli z liczników
aparatu.

UKŁAD KRĄŻENIA

Temat 1. Badanie układu przewodzącego serca żaby (film)

Serce żaby kurczy się pod wpływem spontanicznego pobudzenia powstającego w węźle

zatokowym. Pobudzenia z rozrusznika są przewodzone pozostałym elementom układu przewodzącego
serca do kardiomiocytów zatoki, przedsionków i komory, które kurczą się z częstotliwością pobudzeń
generowanych w węźle zatokowym. Na filmie zarejestrowano doświadczenie z przewiązkami Staniusa
przeprowadzone na odkrytym sercu żaby pozbawionej OUN. Jego celem było zbadanie kierunku
przewodzenia impulsów w układzie przewodzącym, roli rozrusznika i węzła przedsionkowo-
komorowego serca.

Zadanie

Policzyć w ciągu 10 s ilość skurczów zatoki, przedsionków i komory serca żaby, przed i po

założeniu I i II przewiązki Staniusa. Wyniki wpisać do tabeli.

Części serca

Częstość skurczów serca/min

Przed założeniem

przewiązek

Po założeniu

I przewiązki

Po założeniu

II przewiązki

Zatoka

Przedsionki

Komora

Odpowiedz na pytania
1. W jakim celu zakłada się I przewiązkę Staniusa na serce żaby?

2. W jakim celu zakłada się II przewiązkę Staniusa na serce żaby?

3. Dlaczego po założeniu II przewiązki Staniusa zatoka i komora serca żaby kurczą się w różnym

rytmie?
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
................................................................................................................................................................

4. Dlaczego po założeniu II przewiązki Staniusa nie kurczą się przedsionki serca żaby?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................

5. Która struktura jest rozrusznikiem serca człowieka?

..................................................................................................................................................................

Temat 2. Wpływ sztucznych bodźców na czynność serca żaby – skurcz dodatkowy i pauza
kompensacyjna (film)

Kardiomiocyty nie reagują na żadne bodźce w okresie refrakcji bezwzględnej. Wystarczająco

silny bodziec działający w okresie refrakcji względnej wywołuje dodatkowe pobudzenie w wyniku,
którego powstaje skurcz dodatkowy. Kolejny bodziec z układu przewodzącego serca trafia na okres
refrakcji bezwzględnej dodatkowego pobudzenia, co jest przyczyną powstania pauzy kompensacyjnej.
Film ilustruje działanie sztucznego bodźca dodatkowego na mechaniczną czynność serca żaby
pozbawionej OUN.

Zadanie 1

Narysować mechanogram serca żaby po dodatkowym pobudzeniu. Zaznaczyć skurcz dodatkowy

i pauzę kompensacyjną.

Zadanie 2

Narysować wykres potencjału czynnościowego kardiomiocytu komory serca człowieka. Wpisać

wartości potencjału spoczynkowego i czynnościowego. Zaznaczyć fazy potencjału czynnościowego
oraz okres refrakcji względnej i bezwzględnej.

Odpowiedz na pytania
1. Zdefiniuj okres refrakcji bezwzględnej.

......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................

2. Zdefiniuj okres refrakcji względnej.

.................................................................................................................................................................................................................
................................................................................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................................................................................

Temat 3. Wpływ drażnienia nerwu błędnego na czynność serca żaby (film)

Czas trwania i częstość powstawania powolnej spoczynkowej depolaryzacji w rozruszniku są

modulowane przez autonomiczny układ nerwowy. Serce jest unerwione przez zazwojowe neurony
współczulne, które pochodzą głównie ze zwojów gwiaździstych i zwojów szyjnych. Włókna tych
neuronów docierają do wszystkich części serca. Przywspółczulne unerwienie serca pochodzi z obu pni
nerwów błędnych. Włókna neuronów przedzwojowych tworzą synapsy z komórkami zwojów
przywspółczulnych w samym sercu. Większość zazwojowych włókien przywspółczulnych
unerwia komórki węzła zatokowo-przedsionkowego, przedsionkowo-komorowego i mięsień roboczy
prawego przedsionka. W lewym przedsionku i mięśniach roboczych komór występuje dużo mniej
zakończeń nerwów błędnych. Mimo to impulsacja przywspółczulna ma dominujący wpływ na czynność
serca.

Na filmie zarejestrowano wpływ drażnienia nerwu błędnego na czynność serca żaby

pozbawionej OUN, przed i po zablokowaniu receptorów cholinergicznych.

Zadanie

Narysować mechanogram serca żaby po drażnieniu nerwu błędnego oraz po nakropieniu

na serce atropiny i ponownym drażnieniu nerwu błędnego. Zaznaczyć na wykresie strzałką
miejsce rozpoczęcia drażnienia oraz miejsce, w którym zastosowano bloker.

Odpowiedz na pytania
1. Jak pobudzenie nerwu błędnego wpływa na:

częstość skurczów serca ..........................................................................................................................................................
siłę skurczów serca ............................................................................................................................................................

2. Jaki mediator jest uwalniany na zakończeniach nerwów przywspółczulnych? Jaki podtyp receptorów

cholinergicznych znajduje się w sercu?
.................................................................................................................................................................................................................

3. Jak zmieni się częstość skurczów serca po jednoczesnym zablokowaniu przewodzenia impulsów

przez dosercowe nerwy współczulne i przywspółczulne?
.................................................................................................................................................................................................................
................................................................................................................................................................................................................

Temat 4. Wpływ adrenaliny i acetylocholiny na czynność mechaniczną serca żaby (film)

Aminy katecholowe, adrenalina i noradrenalina, zwiększają napływ jonów Ca

do wnętrza

kardiomiocytów. Zwiększenie stężenia Ca

w kardiomiocytach:

- skraca czas powolnej spoczynkowej depolaryzacji w komórkach węzła zatokowo-przedsionkowego, co

powoduje przyspieszenie częstości skurczów serca (dodatni efekt chronotropowy);

- zwiększa amplitudę potencjałów czynnościowych w strefie przedsionkowo-węzłowej powodując

zwiększenie prędkości przewodzenia potencjałów czynnościowych w tej strefie (dodatni efekt
dromotropowy);

- zwiększa ilość Ca

w sarkoplaźmie, co prowadzi do zwiększenia siły skurczów kardiomiocytów

(dodatni efekt inotropowy);

Acetylocholina zwiększa wypływ jonów potasowych z kardiomiocytów, czego wynikiem jest jej ujemny
wpływ chrono-, dromo- i inotropowy na serce.
Film ilustruje wpływ adrenaliny i acetylocholiny na czynność mechaniczną wyizolowanego serca żaby
pozbawionej OUN.

Zadanie 1

Na podstawie filmu wypełnić tabelę.

Częstość skurczów

serca/min

Średnia amplituda

skurczów [mm]

Płyn Ringera

Adrenalina

Acetylocholina

Zadanie 2

Wypełnić tabelę.

Nazwa efektu

tropowego

Definicja

Wpływ
adrena-

liny

Wpływ

acetylo-

choliny

(+) lub (-)

Odpowiedz na pytania
1. Dlaczego wyizolowane z ustroju serce człowieka może się kurczyć?

2. Jakie podtypy receptorów noradrenergicznych znajdują się w sercu człowieka?

.............................................................................................................................………………………

3. Czy istnieje równoważny wpływ układów współczulnego i przywspółczulnego na serce u człowieka?

Jeśli nie, to wpływ którego układu przeważa?
.............................................................................................................................………………………

4. Czy wzrost aktywności nerwu błędnego jednakowo wpływa na czynność przedsionków i komór serca

człowieka?

.............................................................................................................................………………………
....................................................................................................................................................................
............................................………………………………………………………………………………

Temat 5. Wpływ układu autonomicznego na układ krążenia (symulacja komputerowa)

Każdy endogenny i egzogenny związek chemiczny, który ma zdolność łączenia się z receptorem

nazywany jest liganiem. Jeśli po połączeniu się ligandu z receptorem są uruchamiane odpowiednie szlaki
przekazywania sygnału w komórce, to taki związek nazywamy agonistą receptora. Jeśli po połączeniu się
ligandu z receptorem sygnał w komórce NIE jest przekazywany, to taki związek nazywany jest blokerem
lub antagonistą receptora. Zajmuje on miejsce wiązania właściwego przekaźnika chemicznego z
receptorem i uniemożliwia działanie endogennego ligandu na komórkę. Blokery receptorów można
podzielić na niespecyficzne (nieselektywne), które łączą się ze wszystkimi podtypami danego receptora i
specyficzne (selektywne), które wiążą się tyko z określoną podgrupą danego receptora.

Częstość skurczów serca i napięcie mięśni gładkich ścian naczyń krwionośnych jest

kontrolowane przez autonomiczny układ nerwowy oraz hormony rdzenia nadnerczy. Z zakończeń
zazwojowych nerwów współczulnych uwalniana jest noradrenalina, która jest agonistą receptorów
adrenergicznych α 1-2 i β1-3. W mięśniach gładkich naczyń krwionośnych znajduje się więcej
receptorów α, niż w mięśniu sercowym. Receptory



są blokowane przez niespecyficzne blokery np.

fentolaminę. W sercu, w przeważającej ilości występują receptory



. Ich niespecyficznym blokerem jest

propranolol.

Neuroprzekaźnikiem przedzwojowych neuronów współczulnych oraz przed- i zazwojowych

neuronów przywspółczulnych jest acetylocholina. Acetylocholina jest agonistą receptorów
muskarynowych (M1-6) i receptora nikotynowego (N). W sercu występują cholinoergiczne receptory M2.
Wszystkie receptory M blokuje atropina. W komórkach efektorowych układu krążenia nie występują
receptory N.
Zadanie

Przeprowadzić symulację zmian ciśnienia tętniczego i częstości skurczów serca u szczura po

elektrycznym drażnieniu: (1) nerwu współczulnego z segmentu piersiowego T1 do serca, (2) nerwów
współczulnych z segmentów piersiowych T6-8 do rdzenia nadnerczy, (3) nerwu błędnego, a następnie
drażnienie (1), (2) i (3) po zastosowaniu atropiny, fentolaminy i propranololu w dawkach wymienionych
w tabeli.
Wykonanie

Po otworzeniu programu RAT3 automatycznie wyświetlane są wartości liczbowe i wykresy

ciśnienia tętniczego szczura: skurczowego (BPsys), rozkurczowego (BPdia) i średniego (BPdia) oraz
częstość skurczów serca (HR). Najpierw należy zapoznać się z wirtualnym modelem doświadczenia na
szczurze w menu HELP/Preparation. Wpisać do tabeli spoczynkowe wartości ciśnienia tętniczego i HR.
Przeprowadzić drażnienie wybranych nerwów wybierając z menu STIMULATE. Następnie przed
drażnieniem każdego nerwu dożylnie wprowadzić propranolol, fentolaminę lub atropinę (menu DRUGS),
w dawkach podanych w tabeli. UWAGA! Przed każdym drażnieniem nerwu należy usunąć działanie
poprzedniego związku wybierając z paska narzędzi NEW RAT. Wyniki wpisać do tabeli.

Wpływ drażnienie nerwu współczulnego do serca z segmentu T1 przed i po zastosowaniu blokerów

na układ krążenia

Stosowany bodziec

BPdia

BPsys

Uzasadnienie wyniku

Wartości spoczynkowe

Drażnienie nerwu z T1

(draż T1)

Propranolol (50 mg/kg)

+ draż T1

Fentolamina (50 mg/kg)

+ draż T1

Atropina (50 mg/kg)

+ draż T1

Wpływ drażnienie nerwów współczulnych do rdzenia nadnerczy z segmentów T6-8 przed

i po zastosowaniu blokerów na układ krążenia

Stosowany bodziec

BPdia

BPsys

Uzasadnienie wyniku

Wartości spoczynkowe

Drażnienie nerwów z

T6-8 (draż T6-8)

Propranolol (50 mg/kg)

+ draż T6-8

Fentolamina (50 mg/kg)

+ draż T6-8

Atropina (50 mg/kg)

+ draż T6-8

Wpływ drażnienie nerwu błędnego (n. X) przed i po zastosowaniu blokerów na układ krążenia

Stosowany bodziec

BPdia

BPsys

Uzasadnienie wyniku

Wartości spoczynkowe

Drażnienie vagus nerve

(draż nX)

Propranolol (50 mg/kg)

+ draż nX

Fentolamina (50 mg/kg)

+ draż nX

Atropina (50 mg/kg)

+ draż nX

Odpowiedz na pytania
1. Wyjaśnij pojęcia:

agonista……………………………………………...……..……………………….……………………
…………………………………………………..…………………………….…………………………

antagonista…………………………………….……………..……………………….…………………
………………………………………………………………………….…….…………………………

2. Jakie mediatory i podstawowe kotransmitery są uwalniane na zakończeniach zazwojowych nerwów

współczulnych?
……………………………………………………………………………………………………………

3. Jakie mediatory i podstawowe kotransmitery są wydzielane na zakończeniach zazwojowych

nerwów przywspółczulnych :
……………………………………………….…..………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………………

4. Podaj przykłady niespecyficznych blokerów receptorów:

alpha ..........................................................................................................................................................
beta ………………………………………………………………………………………….……………
muskarynowe (M)

…………………………….………………………….………………………

Temat 6. Wpływ hormonów rdzenia nadnerczy i wybranych leków na układ krążenia

(symulacja komputerowa)

Adrenalina (A) i noradrenalina (NA) uwalniane z rdzenia nadnerczy, modyfikują czynność serca i

całkowity opór naczyniowy. Od tych parametrów zależy wartość ciśnienia tętniczego krwi. Noradrenalina
wiążąc się z receptorami α

powoduje skurcz niemal wszystkich naczyń krwionośnych i wzrost

całkowitego oporu naczyniowego. Adrenalina przez receptory β

rozkurcza naczynia krwionośne w

mięśniach szkieletowych i wątrobie. Skutkiem takiego działania jest zmniejszenie obwodowego oporu
naczyniowego. W sercu, obie aminy katecholowe wiążą się z receptorami β, zwiększają częstość i siły
skurczów serca, co prowadzi do wzrostu ciśnienia skurczowego.

W zatokach tętnic szyjnych i w łuku aorty znajdują się baroreceptory, których odruchową

odpowiedzią na wzrost ciśnienia tętniczego jest bradykardia. Dożylne wprowadzenie noradrenaliny
wywołuje duży wzrost ciśnienia tętniczego, który silnie pobudza baroreceptory tętnicze. Skutkiem
odruchu z baroreceptorów jest bradykardia, która przeważa nad bezpośrednim działaniem NA na
czynność serca. Dożylna iniekcja adrenaliny wywołuje zwiększenie częstości skurczów serca, gdyż
bezpośredni wpływ adrenaliny na serce przeważa nad odruchową reakcją z baroreceptorów tętniczych.
Dlatego w sytuacjach krytycznych, w których u człowieka występuje zatrzymanie akcji serca, wstrzykuje
się dożylnie adrenalinę, a nie noradrenalinę.

W czasie niedotlenienia kardiomiocyty uwalniają adenozynę, która hamuje cyklazę adenylanową,

zwalnia rytm serca i rozkurcza naczynia krwionośne. Nifedypina blokuje kanały wapniowe, przez co
zmniejsza napływ tych jonów do wnętrza miocytów.

Zadanie

Przeprowadzić symulację komputerową wpływu dożylnej infuzji adrenaliny, noradrenaliny,

salbutamolu i adenozyny na ciśnienie tętnicze krwi i częstość skurczów serca u szczura.

Wykonanie

Po otworzeniu programu RAT2 automatycznie wyświetlane są wartości liczbowe i wykresy

ciśnienia tętniczego szczura: skurczowego (BPsys), rozkurczowego (BPdia) i średniego (BPdia) oraz
częstość skurczów serca (HR). Najpierw należy zapoznać się z wirtualnym modelem doświadczenia na
szczurze w menu HELP/Preparation. Zanotować w tabeli spoczynkowe wartości ciśnienia tętniczego i
HR. Sprawdzić wpływ wybranych hormonów i leków (dawki podane w tabeli) wybierając odpowiedni
związek w menu DRUGS. UWAGA! Przed badaniem każdego związku usunąć działanie poprzedniego
wybierając z paska narzędzi NEW RAT. Wyniki wpisać do tabeli.

Stosowany

związek

(BPdia) (BPsys)

(HR)

Uzasadnienie wyniku

Kontrola

Adrenalina
20 μg/kg

Noradrenalina
50 μg/kg

Adenozyna
10 mg/kg

Nifedypina
5 mg/kg

Opowiedz na pytania
1. Jak podane obwodowo katecholaminy powinny wpływać na parametry wymienione w tabeli?

Katecholoamina

Całkowity opór

naczyniowy

(↑,↓)

Ciśnienie

rozkurczowe

(↑,↓)

Ciśnienie

skurczowe

(↑,↓)

Częstość

skurczów serca

(↑,↓)

Noradrenalina

Adrenalina

2. Którą aminę katecholową podaje się obwodowo w celu pobudzenia akcji serca i podniesienia

ciśnienia tętniczego krwi? Wyjaśnij.
....................…......................................….........................................................…………………………
…………………………………………………………………………………………………………..
………..…………………………………………………………………………………………………

Temat 7. Wpływ acetylocholiny, jej agonistów i antagonistów na ciśnienie tętnicze krwi

(symulacja komputerowa)

Acetylocholina jest agonistą receptorów muskarynowych (M), które występują w mięśniu

sercowym, mięśniach gładkich i neuronach zwojowych układu autonomicznego oraz receptorów
nikotynowych (N), które występują w neuronach zwojowych układu autonomicznego i synapsach
nerwowo-mięśniowych. Niespecyficznym antagonistą receptorów M jest atropina, która wstrzyknięta

dożylnie blokuje receptory M

w kardiomiocytach i receptory M

w neuronach zwojowych. Specyficznym

blokerem receptorów M

jest galamina. Heksametonium jest selektywnym blokerem receptorów N w

neuronach zwojowych. Receptory N w mięśniach szkieletowych są selektywnie blokowane przez kurarę i
jej pochodną tubokurarynę. Tubokuraryna w dużych stężeniach łączy się też z receptorami N w
neuronach zwojowych i uwalnia endogenną histaminę, która rozkurcza mięśnie gładkie ścian naczyń
krwionośnych. Karbachol jest agonistą receptorów M. Neostygmina hamuje działanie cholinoesterazy,
enzymu rozkładającego acetylocholinę, przez co nasila działanie acetylocholiny
(parasympatykomimetyk).

Zadanie

Przeprowadzić symulację komputerową wpływu infuzji acetylocholiny, jej agonistów i

antagonistów na ciśnienie tętnicze krwi, częstość skurczów serca.

Wykonanie

Po otworzeniu programu CAT automatycznie wyświetlane są wartości liczbowe i wykresy

ciśnienia tętniczego kota: skurczowego (BPsys), rozkurczowego (BPdia), średniego (BPmea) i częstość
skurczów serca (HR). Najpierw należy zapoznać się z wirtualnym modelem doświadczenia na kocie w
menu HELP/Preparation. Zanotować w tabeli spoczynkowe wartości ciśnienia tętniczego i HR. Następnie
testować działanie wybranych hormonów i leków (dawki podane w tabeli) wybierając je kolejno w menu
DRUGS. UWAGA! Przed każdym drażnieniem nerwu należy usunąć działanie poprzedniego związku
wybierając z paska narzędzi NEW CAT. Wyniki wpisać do tabeli.

Stosowany

związek

(BPdia) (BPsys) (HR)

Uzasadnienie wyniku

Kontrola

Acetylocholina
20 μg/kg

Karbachol
5 μg/kg

Neostygmina
20 mg/kg

Atropina
20 mg/kg

Galamina
20 mg/kg

Hexametonium
20 mg/kg

Tubokuraryna
20 mg/kg

Histamina
20 mg/kg

Opowiedz na pytania
1. Dlaczego zmienia się częstość skurczów serca i ciśnienie tętnicze krwi po infuzji agonistów

acetylocholiny?
....................…...........................................................................................................................................
......................................................................................................................................….........................
................................……………………………………………………………………………………...

2. Dlaczego zmienia się częstość skurczów serca i ciśnienie tętnicze krwi po infuzji antagonistów

acetylocholiny?
...................................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................
……………………………...……………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………...

Temat 8. Badanie echokardiograficzne przezklatkowe serca (film)

Echokardiografia (ultrasonografia serca, USG serca) jest to nieinwazyjna metoda

obrazowania, która umożliwia ocenę struktur serca oraz prędkość i kierunek przepływu krwi przez
zastawki i duże naczynia krwionośne (hemodynamika).W metodzie tej poprzez zmianę ustawienie i kąta
nachylenia wiązki fal ultradźwiękowych z powierzchni klatki piersiowej w jej głąb, uzyskuje się na
ekranie obraz struktur serca powstały w wyniku odbicia tych fal.

Istnieje kilka rodzajów echokardiograficznego obrazowania czynności mechanicznej serca.

Echokardiografia jednowymiarowa (M mode) pozwala na obrazowanie struktur serca tylko w jednej
płaszczyźnie i jest coraz rzadziej stosowana. Echokardiografia dwuwymiarowa (2D) umożliwia
uzyskanie przestrzennego obrazu pracującego serca. Pozwala na monitorowanie czynności serca, pomiary
grubości ścian i wielkości jam serca oraz analizę ruchu zastawek, objętości wyrzutowej i kurczliwości
mięśnia sercowego.

Nowoczesne techniki echokardiograficzne pozwalają na uzyskanie rekonstrukcji

trójwymiarowych badanych struktur (ECHO 3D).

Echokardiografia dopplerowska pozwala określić prędkość, kierunek i zawirowania przepływu

krwi oraz ocenić gradient ciśnienia pomiędzy jamami serca i w dużych naczyniach krwionośnych. Zasada
tego pomiaru polega na porównaniu częstotliwości fal ultradźwiękowych wysyłanych z głowicy i
odbitych od znajdujących się w ruchu elementów morfotycznych krwi. W ultrasonografii dopplerowskiej
kodowanej kolorem wykorzystuje się barwy dla oznaczania kierunków i prędkości fal
ultradźwiękowych, np. kolor czerwony oznacza krew płynącą ku głowicy (do góry ekranu), a niebieski
płynącą w kierunku od głowicy (w dół ekranu). Kolory nakładane są na obrazy ultrasonograficzne 2D co
pozwala na szybsze zlokalizowanie miejsca i kierunku nieprawidłowego przepływu krwi, uwidacznia
zwężenia lub niedomykalności zastawek oraz nieprawidłowe połączenia wewnątrz serca i dużych naczyń.
Badanie echokardiograficzne ma szerokie zastosowanie w diagnostyce chorób sera. Na filmie pokazano
badanie serca człowieka metodą echokardiografii dwuwymiarowej i echokardiografii dopplerowskiej
kodowanej kolorem.

Zadanie

Podczas oglądania filmu zwrócić uwagę na:

– obraz i ocenę struktur pracującego serca w zależności od zastosowanej

projekcji,

–  wymiary grubości ścian i wielkości jam serca
–  obraz zastawek i charakter ich ruchu,
–  korelację przebiegu zapisu EKG z zapisem skurczów serca
–  kierunek przepływu krwi przez zastawki w różnych fazach cyklu pracy serca,
–  znaczenie kolorów w badaniu metodą ultrasonografii dopplerowskiej,
–  sposób pomiaru gradientu ciśnień między jamami serca.

Odpowiedz na pytania
1.  Jakie parametry serca można wyznaczyć przy pomocy echokardiografii 2D?

...................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................…………………
………………………………………………………………………………..………………………...
.................................................................................................................................................................

2. Która z metod badania ultrasonograficznego pozwala obliczyć wielkość frakcji wyrzutowej serca?

………………………………………………...…………………………………………………………

3. Jakie parametry czynnościowe serca pozwala ocenić echokardiografia dopplerowska?

...................................................................................................................................................................
..............................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
....................................…………………………………………………………………………………...

4. Co oznaczają kolory w ultrasonografii dopplerowskiej?

5. Czym spowodowany jest dwufazowy ruch zastawek przedsionkowo-komorowych?

..................................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................

Ryc. 1. Schemat poszczególnych warstw serca uzyskany w wyniku odbicia fal ultradźwiękowych od
poszczególnych struktur serca.

Temat 9. Osłuchiwanie serca i badanie uderzenia koniuszkowego

Zjawiska akustyczne towarzyszące prawidłowej pracy serca są nazywane tonami serca. Wyróżnia

się cztery fizjologiczne tony serca. U zdrowych dorosłych osób w spoczynku słyszalne są zawsze dwa
tony. Dźwięki obydwu tonów przypominają wymawianie sylab „łup-tup”.

Ton I skurczowy (systolityczny) powstaje na początku skurczu komór, podczas zamykania się

zastawek przedsionkowo-komorowych (dwudzielnej i trójdzielnej), na skutek drgania strun ścięgnistych i
mięśni brodawkowatych. Dźwięk tego tonu jest niższy i dłuższy niż tonu II. Najlepiej jest słyszalny na
koniuszku serca.

Ton II rozkurczowy (diastoliczny) powstaje na początku rozkurczu komór, podczas zamykania

się zastawek półksiężycowatych aorty i pnia płucnego. Dźwięk tego tonu jest wyższy i krótszy niż ton I.
Ton II jest najlepiej słyszalny w drugich przestrzeniach międzyżebrowych po obu stronach mostka.

Przerwa pomiędzy I a II tonem jest krótsza, niż przerwa między II a I tonem. W przypadku

zbliżonej głośności I i II tonu lub równej przerwy pomiędzy tonami pomocne jest osłuchiwanie serca z
jednoczesnym palpacyjnym badaniem tętna na tętnicy promieniowej, ponieważ fala tętna pokrywa się w
czasie z I tonem serca.

Uderzenie koniuszkowe powstaje w czasie skurczu izowolumetrycznego serca. Wtedy

powiększa się wymiar przednio-tylny komór i unosi koniuszek serca. U szczupłych osób uderzenie
koniuszkowe serca jest widoczne gołym okiem. Można je wyczuć przykładając całą dłoń do lewej linii
pachowej tak, aby końce palców dotykały V przestrzeni międzyżebrowej w lewej linii środkowo-
obojczykowej.

Zadanie

Wysłuchać i odróżnić I ton od II tonu serca. Odnaleźć miejsce uderzenia koniuszkowego.

Wykonanie

Ćwiczenie wykonać w dwuosobowych podgrupach, w których każdy musi być badanym i

badającym.
Badanie uderzenia koniuszkowego. Obejrzeć i obmacać klatkę piersiową. Zaznaczyć dermatografem
miejsce uderzenia koniuszkowego serca, zwrócić uwagę na jego siłę i umiejscowienie.
Osłuchiwanie zastawek serca przeprowadzić w podanej kolejności i w polach przedstawionych na ryc. 2.
1. Zastawka dwudzielna – piąte lewe międzyżebrze 1,5 palca do wewnątrz od linii środkowo-

obojczykowej,

2.  Zastawka półksiężycowata aorty – drugie prawe międzyżebrze w linii przymostkowej
3.  Zastawka trójdzielna - czwarte lewe międzyżebrze w linii przymostkowej
4.  Zastawka półksiężycowata tętnicy płucnej – drugie lewe międzyżebrze w linii przymostkowej

Ryc.2. Miejsca i kolejność osłuchiwania zastawek serca na klatce piersiowej.

Przed osłuchiwaniem na klatce piersiowej zaznaczyć dermatografem pola osłuchiwania zastawek.

Osłuchać zastawki badając jednocześnie tętno obwodowe. Zwrócić uwagę na miarowość, częstotliwość,
czas trwania, głośność tonów serca, miejsce, w którym dany ton jest najlepiej słyszalny (akcentuacja),
długość przerwy między tonami, zgodność z tętnem obwodowym, obecność lub brak dodatkowych
zjawisk akustycznych.
Osłuchiwanie zastawek wykonać:
— w czasie spokojnego oddychania (podczas wydechu głośniejsze są tony z lewej komory, a podczas
wdechu zwiększa się głośność tonów z prawej komory);

— podczas zatrzymania oddychania;

— po wykonaniu przez badanego 10 przysiadów.

Odpowiedz na pytania
1. Jakie są przyczyny powstania:

I tonu serca ………………………………………………..……………………………………………
………..…………………………………………………..…………………………………...…………
II tonu serca………………………………………………….…………………………………………..
………………………………………………………………….……………………………………......

2. Wymień cechy odróżniające ton I od II.

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

3. W których polach osłuchowych II ton jest głośniejszy od tonu I?

………………………………………………………………………………………...…………………
………………………………………………………….………………………………………………..

4. W której fazie cyklu pracy serca powstaje uderzenie koniuszkowe?

………………...……………………………………………………………………………….………

Temat 10. Rejestracja potencjałów czynnościowych serca i analiza wykresu EKG

Elektrokardiogram (EKG) jest to graficzny zapis elektrycznej czynności serca rejestrowany z

powierzchni ciała. Standardowy elektrokardiogram wykonuje się w spoczynku z 12 odprowadzeń:

trzy odprowadzenia kończynowe dwubiegunowe I, II, III

trzy odprowadzenia kończynowe jednobiegunowe aVR, aVL, aVF

sześć odprowadzeń przedsercowych jednobiegunowych V1 – V6

Odprowadzenia kończynowe dwubiegunowe rejestrują różnicę potencjałów między elektrodami
położonymi w trójkącie: prawe przedramię -lewe przedramię - lewe podudzie.

Schemat połączenia elektrod kończynowych dwubiegunowych.

Odprowadzenia kończynowe jednobiegunowe rejestrują różnicę potencjału pomiędzy elektrodą na
jednej z kończyn (elektroda czynna) a elektrodą odniesienia, którą stanowią elektrody umieszczone na
dwóch pozostałych kończynach.

Schemat połączenia elektrod kończynowych jednobiegunowych.

Odprowadzenia przedsercowe jednobiegunowe rejestrują zmiany potencjału pomiędzy elektrodami
rozmieszczonymi na klatce piersiowej a elektroda odniesienia której potencjał jest bliski 0.

Zadanie 1

Zapisać za pomocą elektrokardiografu krzywą EKG z trzech dwubiegunowych odprowadzeń

kończynowych i sześciu jednobiegunowych odprowadzeń przedsercowych.

Wykonanie

Badanie wykonać w pozycji leżącej. Zwrócić uwagę, aby kończyny górne badanego nie stykały

się z tułowiem, a dolne ze sobą. Najpierw założyć elektrody do odprowadzeń kończynowych na
przedramiona powyżej nadgarstków i na podudzia powyżej kostek według schematu:
elektroda czerwona – prawa ręka (RA)
elektroda żółta – lewa ręka (LA)
elektroda zielona – lewe podudzie (LF)
elektroda czarna – prawe podudzie (tzw. punkt odniesienia; ziemia)
W celu zmniejszenia oporu elektrycznego w miejscu założenia elektrod nałożyć żel do EKG. Przy jego
braku pod elektrody podłożyć gaziki nasączone 0,9% NaCl lub wodą. Elektrody połączyć przewodami w
różnych kolorach z elektrokardiografem. Następnie założyć elektrody ssawkowe do odprowadzeń
przedsercowych w następujących miejscach na klatce piersiowej (ryc. 3):

odprowadzenie V1 w IV międzyżebrzu przy prawym brzegu mostka

(elektroda czerwona)

odprowadzenie V2 w IV międzyżebrzu przy lewym brzegu mostka

(elektroda żółta)

odprowadzenie V3 w połowie odległości między punktami V2 i V4

(elektroda zielona)

odprowadzenie V4 w V międzyżebrzu w linii środkowo-obojczykowej

lewej (elektroda brązowa)

odprowadzenie V5 w V międzyżebrzu w linii pachowej przedniej

(elektroda czarna)

odprowadzenie V6 w V międzyżebrzu w linii pachowej środkowej lewej

(elektroda fioletowa).

Instrukcja połączeń elektrod z elektrokardiografem znajduje się przy aparacie.
Ustawić prędkość przesuwu papieru na 50 mm/s oraz wzmocnienie 1 mV = 1 cm (standardowo zapis
krzywej EKG wykonuje się przy przesuwie papieru 25 mm/s). Zapisać wartość wychylenia pisaka od linii
izoelektrycznej przy potencjale 1 mV (cechowanie zapisu). Po sprawdzeniu podłączenia elektrod,
włączyć aparat i zapisać krzywą EKG. Po zakończeniu badania elektrody zdjąć i odłożyć na miejsce.
Uzyskany zapis EKG podzielić między studentów w grupie.

Ryc. 3. Miejsca założenia elektrod przedsercowych (V1-V6).

Zadanie 2

Dokonać analizy krzywej EKG na podstawie II odprowadzenia kończynowego.
Krzywa EKG składa się z linii izoelektrycznej, załamków, odcinków i odstępów (ryc. 4).

Wychylenia ku górze (+) i ku dołowi (-) od linii izoelektrycznej na krzywej EKG nazywane są
załamkami i oznaczane literami P, Q, R, S i T. Zgodnie z przyjętymi zasadami, jeżeli pierwsze
wychylenie zespołu QRS jest skierowane ku dołowi, nazwane jest załamkiem Q. Pierwsze wychylenie

ku górze nosi nazwę załamka R, bez względu na to czy poprzedza je załamek Q czy nie. Następujące po
załamku R wychylenie ku dołowi nazywa się załamkiem S.

Wysokość załamków jest miarą różnic potencjałów czynnościowych pomiędzy poszczególnymi

obszarami mięśnia sercowego i jest mierzona w miliwoltach (mV). Odległości pomiędzy załamkami na
linii izoelektrycznej nazywane są odcinkami. Natomiast odstępy obejmują łączny czas trwania
załamków i odcinków.

Rytm zatokowy jest prawidłowym rytmem serca i pochodzi z węzła zatokowo-przedsionkowego,

który z częstością 60-100 razy na minutę pobudza serce do skurczu. Przy prawidłowym rytmie
zatokowym zawsze przed zespołem QRS występuje załamek P, dodatni w I i II odprowadzeniu. Odstęp
PQ (mierzony od początku załamka P do początku zespoły QRS) nie powinien być dłuższy niż 0,2
sekundy .

Ryc. 4. Schemat krzywej EKG w II odprowadzeniu kończynowym dwubiegunowym.

Wykonanie
1. Obliczyć czas trwania wymienionych w tabeli załamków, odcinków i odstępów. Przy przesuwie

papieru 50 mm/s

1mm = 20 ms = 0,02 s,

5 mm = 100 ms = 0,1 s.

2. Obliczyć średnią długość trzech odstępów RR, średni czas trwania odstępu RR i częstość skurczów

serca na minutę.
Przykład
Średnia długość odstępu

RR = 38 mm

Średni czas trwania odstępu RR = 38 x 0.02s = 0,76 s (1 min = 60 sekund)

60 s 60 s

Częstość skurczów serca = ------ = ---------- = 79/min

X 0,76 s

gdzie X - średni czas trwania odstępu R-R w sekundach

Średnia długość odstępu RR ………………………………………………………
Średni czas trwania odstępu RR …………………………………………………..
Częstość skurczów serca wynosi …………………………………………………..

3. Obliczyć amplitudę załamków przyjmując, że 10 mm = 1 mV.
4. Porównać kilka odstępów RR i ustalić, czy rytm serca jest miarowy.

Wyniki wpisać do tabeli i porównać z wartościami prawidłowymi.

Imię i nazwisko wiek

Czas

trwania

[s]

Amplitu

[mV]

Wartości prawidłowe

Czas

trwania (s)

Amplituda

(mV)

Załamek P

Odcinek
PQ

Odstęp PQ

Zespół
QRS

Odcinek
ST

Załamek T

Odstęp Q-
T

Odstęp R-
R

Rytm serca miarowy:

TAK/NIE

Charakterystyka prawidłowych załamków w odprowadzeniach kończynowych
dwubiegunowych

dpr

adz

Załamki

brak lub

mały

dominujący

< R lub brak

brak lub

mały

dominujący

< R lub brak

III

+, –

lub

+/–

brak lub

mały

niedominujący

+, –/+, –

lub płaski

Zadanie 3

Dokonać analizy krzywej EKG z odprowadzeń przedsercowych.

Odprowadzenia przedsercowe V

i V

odbierają prądy czynnościowe głównie z mięśnia prawej komory

serca, odprowadzenia V

i V

z mięśnia komory lewej, zaś odprowadzenia V

i V

rejestrują przejście

potencjału czynnościowego przez przegrodę międzykomorową. Prawidłowy zapis z poszczególnych
odprowadzeń przedsercowych schematycznie przedstawia ryc. 5. Odprowadzenia przedsercowe V

– V

charakteryzuje głęboki załamek S, który w kolejnych odprowadzeniach staje się coraz głębszy (S

1 ,

). Natomiast załamek R jest mały i stopniowo narasta (R

). Dla odprowadzeń V

– V

typowy jest

wysoki załamek R oraz niski załamek S. W prawidłowym EKG amplituda załamka R w odprowadzeniu
V

i V

nie powinna przekraczać 26 mm, a suma załamka S w odprowadzeniu V

oraz R w

odprowadzeniu V

nie powinna przekraczać 35 mm (wskaźnik Sokołowa).

Wykonanie
1. Zmierzyć amplitudę załamków S oraz R w poszczególnych odprowadzeniach przedsercowych i

obliczyć ją w mV (1 mV = 10 mm).

2. Obliczyć sumę załamka S w odprowadzeniu V

oraz R w odprowadzeniu V

3. Sprawdzić, czy załamek P w poszczególnych odprowadzeniach przedsercowych jest dodatni, czy

ujemny.

4. Sprawdzić, czy załamek T w poszczególnych odprowadzeniach jest dodatni, czy ujemny.

Wyniki wpisać do tabeli.

Odprowadzenie

Amplituda

załamka

[mV]

Załamek

+ / -

S V

+ R V

= ………………..

Prawidłowy zakres …………………………

= …………………………….. RV

= ……………………….

Prawidłowy zakres ……………………………

Charakterystyka prawidłowych załamków w odprowadzeniach przedsercowych

Odpr.

–, +, +/–

lub płaski

brak

< od S lub

dominujący

+, +/–, –

lub płaski

+, –, +/–

brak

< od S lub

dominujący

+, +/–, –

lub płaski

brak

< lub= S

>, < lub = R

brak lub

mały

> od S

< od R

mały

dominujący

brak lub < od S

w V

mały

dominujący

brak lub < od S

w V

* +/- (dodatnio-ujemny), oznacza załamek dwufazowy
* mały załamek Q to załamek, którego czas trwania nie przekracza 0,04 s, a amplituda nie jest większa

od ¼ załamka R

* załamek płaski to załamek w linii izoelektrycznej
* dominujący lub przeważający to znaczy, że w danym odprowadzeniu jest wyższy od innych załamków

(najwyższy)

Odpowiedz na pytania

W jaki sposób na podstawie zapisu EKG odróżnia się rytm serca miarowy od niemiarowego?
……………………………………………………………………………………………...……………
……………………………..………………………..…………………………………………………

Z których odprowadzeń EKG odbiera się potencjały czynnościowe z prawej, a z których z lewej
komory serca?
………………………………………………………………………………………………………..…
……………………..……………………………………………………………………………………

Jaki rytm serca określamy jako bradykardię, a jaki jako tachykardię?

…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………….………………

Temat 11. Określanie cech obwodowego tętna

Ważnym elementem oceny sprężystości tętnic i pracy serca jest badanie fali tętna. Tętno jest to

odkształcenie ścian tętnic wywołane przesuwaniem się fali ciśnieniowej, która powstaje w wyniku
wyrzutu krwi z lewej komory serca do aorty. Średnia prędkość rozchodzenia się fali tętna jest większa od
prędkości przepływu krwi i wynosi od 5 do 9 m/s. Prędkość fali tętna zależy od średnicy i przebiegu
tętnicy oraz od budowy ściany tętnicy. U dorosłych osób tętno bada się najczęściej na tętnicy
promieniowej, rzadziej na tętnicy szyjnej zewnętrznej lub udowej. U dzieci poniżej 1 roku życia tętno
bada się na tętnicy ramiennej. Podczas badania tętna można określić następujące jego cechy:
–  częstotliwość (częste – rzadkie; średnio ok. 70 na minutę);
–  miarowość (miarowe - niemiarowe),
–  amplitudę fali tętna (wysokie – niskie; zależy od stopnia wypełnienia tętnicy krwią i sprężystości

tętnic);

–  napięcie tętnicy (twarde – miękkie, zależy od ciśnienia krwi)
–  chybkość (szybkie – leniwe; zależy od sprężystości tętnicy i ciśnienia fali tętna)

Zadanie

Zbadać palpacyjnie częstotliwość i miarowość tętna na tętnicy promieniowej. Zwrócić uwagę na

inne cechy tętna.

Wykonanie

Do wykonania potrzebny jest stoper lub zegarek z sekundnikiem. Badanie tętna wykonać

uciskając tętnicę opuszkami trzech środkowych palców (ryc. 6).

Ryc. 6. Sposób ułożenia palców do badania tętna na tętnicy promieniowej.

Tętnica promieniowa, znajdujące się w szczelinie między kością promieniową a ścięgnem

zginaczy palców.

Badanie wykonać w pozycji: siedzącej, siedzącej w czasie zatrzymania na minimum

30 s oddychania, siedzącej w czasie hiperwentylacji, stojącej oraz leżącej. Tętno liczymy w ciągu
1 minuty. Wyniki wpisujemy do tabeli.

Imię i nazwisko

Wiek

Pozycja ciała
Tętno

Częstotliwość

na min

Miarowość

tak - nie

Inne

cechy tętna

Leżąca

Stojąca

Siedząca

Siedząca –
zatrzymanie oddechu

Siedząca –
hiperwentylacja

Odpowiedz na pytania
1. Co nazywamy tętnem?

………………………….……………………………………………......……………………………....
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

2. Jaką wartość powinno mieć tętno u młodego, zdrowego człowieka w spoczynku?

…………………………………………………………………….……………………………………..

3. Od jakich czynników zależy prędkość fali tętna?

…………………………………………………………………………………………………………
……………………………….…………………………………………………………………………

Temat 12. Pomiar ciśnienia tętniczego krwi metodą Korotkowa

W warunkach prawidłowych przepływ krwi przez tętnice ma charakter laminarny (ciągły) i jest

bezgłośny. W chwili uciśnięcia tętnicy zmniejsza się jej średnica, przepływ staje się burzliwy (nieciągły) i
jest słyszalny. Zjawisko to wykorzystuje się do pomiaru ciśnienia tętniczego krwi metodą Korotkowa.

Zadanie

Zmierzyć i ocenić ciśnienie tętnicze krwi skurczowe i rozkurczowe w pozycji siedzącej, stojącej i

leżącej.
Wykonanie

Pomiar ciśnienia przy pomocy sfigmomanometru i fonendoskopu wykonać w dwuosobowych

grupach, w których każdy musi być badanym i badającym. Badany odsłania ramie powyżej łokcia. Przy
pomiarze w pozycji siedzącej przedramię należy lekko zgiąć w stawie łokciowym i oprzeć na stole (patrz
ryc. 7). W przypadku używania manometru rtęciowego, musi on być ustawiony pionowo tak, aby wynik
pomiaru odczytywany był na wysokości poziomu rtęci. Ciśnienie tętnicze należy mierzyć po ok. 5
minutach odpoczynku w pozycji siedzącej. Na ramię badanego zakłada się opróżniony mankiet
sfigmomanometru tak aby jego dolny brzeg znajdował się na wysokości 2-3 centymetrów powyżej
zgięcia łokciowego, czyli na wysokości serca (ryc. 7). W zgięciu łokciowym lekko położyć membranę
fonendoskopu. Następnie zamknąć zawór pompki i napompować mankiet tak by jego wartość była
wyższa o ok. 30 mmHg od spodziewanego ciśnienia skurczowego pacjenta. Powoduje to całkowite
zamknięcie światła tętnicy, które można ocenić badając równocześnie palpacyjnie zanik tętna na tętnicy
promieniowej.Obserwując skalę manometru delikatnie odkręca się zawór pompki i powoli wypuszcza
powietrze z mankietu (2-3 mmHg na jedno uderzenie tętna lub na sekundę).

Ryc. 7. Ułożenie przedramienia i mankietu na ramieniu do pomiaru ciśnienia tętniczego krwi.

W momencie wyrównania się ciśnienia w mankiecie z ciśnieniem skurczowym, krew porcjami

przedostaje się przez zwężone światło tętnicy. Powoduje to powstawanie dźwięków (tonów Korotkowa)
słyszalnych w fonendoskopie. Nadal wolno opróżnia się mankiet. W czasie zrównania się ciśnienia w
mankiecie z ciśnieniem rozkurczowym tony przestają być słyszalne (przepływ krwi staje się laminarny).

CIŚNIENIE SKURCZOWE notuje się po usłyszeniu dwóch następujących po sobie dźwięków, a
ROZKURCZOWE, kiedy dźwięki przestają być całkowicie słyszalne.

UWAGA! Należy unikać zbyt długiego ucisku ramienia, który powoduje lokalny zastój żylny i może
zwiększyć ciśnienie skurczowe aż o 30 mmHg a rozkurczowe o 20 mmHg. Nie wolno dopełniać
mankietu powietrzem w trakcie jego opróżnienia. Mankiet powinien być dostosowany do wielkości
ramienia.
Skutkami niedopasowania wielkości mankietu są:
- zawyżenie ciśnienia tętniczego o 20-30 mmHg przy zbyt małym mankiecie (niedostatecznie obejmuje
ramię),
- zaniżenie ciśnienia tętniczego o 10-20 mmHg przy zbyt dużym mankiecie (nadmiernie obejmuje ramię).

Pomiar wykonać trzykrotnie i obliczyć średnią. Wyniki wpisać do tabeli.



1 mmHg = 0,133 kPa

Klasyfikacja ciśnienia tętniczego krwi według Standardów Postępowania w Chorobach Układu

Krążenia Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego

Dla osób powyżej
18 roku życia

Ciśnienie skurczowe

Ciśnienie rozkurczowe

Optymalne

≤ 120 mmHg

≤ 80 mmHg

Prawidłowe

< 130 mmHg

< 85 mmHg

Wysokie normalne

130-139 mmHg

85-89 mmHg

Nadciśnienie tętnicze

≥140 mmHg

≥ 90 mmHg

Oceń ciśnienie tętnicze osoby badanej ………………………………………………………......................

Ciśnienie tętnicze

Pozycja badanego

Stojąca

Siedząca

Leżąca

lewej

tętnicy

ramie-

niowej

mmHg

Skurczowe
kPa

mmHg

Rozkurczowe
kPa

mmHg

Amplituda
kPa

prawej
tętnicy

ramie-

niowej

mmHg

Skurczowe
kPa

mmHg

Rozkurczowe
kPa

mmHg

Amplituda
kPa

Odpowiedz na pytania
1. Wymień najważniejsze trzy czynniki, od których zależy wartość ciśnienia tętniczego krwi?

……………………..…………………………………….………………………………………………
……………………………………….…………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………..……………

2. Jak nazywamy maksymalne ciśnienia tętniczego powstające w czasie wyrzutu krwi z komór serca?

……………………………………………………………………...……………………………………

3. Jaka jest przyczyna powstania tonów Korotkowa w czasie mierzenia ciśnienia tętniczego krwi?

…………………………………………………………………………….……………………………
………………………………….……………………………………………………..……………..…

Temat 13. Próba ortostatyczna

Odruchowa reakcja układu krążenia na zmianę pozycji ciała z leżącej do stojącej nazywana jest

reakcją ortostatyczną. U osób, u których reakcja ortostatyczna jest upośledzona dochodzi do spadku
ciśnienia tętniczego, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do chwilowej utraty przytomności.

Zadanie

Zmierzyć częstość skurczów serca i ciśnienie tętnicze krwi po zmianie pozycji leżącej na stojącą

oraz czas powrotu tych parametrów do wartości spoczynkowych.

Wykonanie

Do badania potrzebne są: sfigmomanometr, fonendoskop, stoper lub zegarek z sekundnikiem.

Próbę najlepiej wykonywać w czteroosobowych grupach.

Po ok. 4 minutach odpoczynku w pozycji leżącej zmierzyć badanemu ciśnienie skurczowe,

rozkurczowe oraz policzyć tętno. Nie zdejmować mankietu sfigmomanometru. Badany wstaje i
natychmiast po zmianie pozycji trzeba zmierzyć mu ciśnienie tętnicze i tętno. Pomiary te powtarzać co
minutę, tak długo, dopóki ciśnienie skurczowe, rozkurczowe i tętno powrócą do wartości wyjściowych.
UWAGA! Ponieważ wynik próby zależy od szybkości i sprawności wykonania pomiarów, trzeba przed
jej wykonaniem przydzielić poszczególne funkcje osobom w grupie (pomiar ciśnienia i czasu, liczenie
tętna, zapisywanie wyników, zabezpieczenie aparatu do mierzenia ciśnienia przed upadkiem w czasie
zmiany pozycji badanego). Wyniki wpisać do tabeli.

Imię i nazwisko

Wiek

Ciśnienie

Tętno

skurczowe

rozkurczowe

mmHg

kPa

mmHg

kPa

W pozycji leżącej

Natychmiast po wstaniu

1 min po wstaniu

2 min po wstaniu

3 min po wstaniu

4 min po wstaniu

1 mmHg = 0,133 kPa

Skala oceny reakcji ortostatycznej.
≤ 1,3kPh / 10 mmHg – reakcja prawidłowa (próba ujemna)
1,4 kPh / 11 mmHg – 3,9 kPh / 29 mmHg - reakcja dostateczna (próba ujemna)
≥ 4,0kPh / 30 mmHg - reakcja nieprawidłowa (próba dodatnia)

Największa różnica ciśnienia skurczowego między ciśnieniem w pozycji leżącej i po pionizacji
wynosi…………………………………………………………………….………………………………….

Oceń reakcję ortostatyczną...........................................................................................................................

Odpowiedz na pytania
1. Jak powinno zmienić się ciśnienie tętnicze krwi i tętno w wyniku reakcji ortostatycznej?

..................................................................................................................................……………………

2. Jakie mogą być skutki niedostatecznej reakcji ortostatycznej u człowieka?

..................................................................................................................................……………………
……………………………………………………………………………….………………………….

3. Jakie receptory są głównie odpowiedzialne za wystąpienie reakcji ortostatycznej?

.................................................................................................................................……………………

4. W jaki sposób zmienia się ciśnienie w zatokach tętnic szyjnych natychmiast po pionizacji? Jaki jest

mechanizm tych zmian?
.................................................................................................................................……………………
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….

Temat 14. Próby wysiłkowe sprawności układu krążenia

Sprawność i zdolność przystosowania się układu krążenia do wykonywanych wysiłków sprawdza

się mierząc maksymalny wzrost ciśnienia tętniczego i częstości skurczów serca po wysiłku fizycznym
oraz czas ich powrotu do wartości spoczynkowych.

Zadanie 1. Próba wysiłkowa Martineta

Określić wzrost ciśnienia skurczowego, rozkurczowego krwi i częstości tętna spowodowanych

wysiłkiem dynamicznym oraz czas powrotu tych parametrów do wartości spoczynkowych.

Wykonanie

Do wykonania badania potrzebne są: sfigmomanometr, fonendoskop, stoper lub zegarek z

sekundnikiem. Po ok. 3 minutach odpoczynku w pozycji stojącej zmierzyć badanemu ciśnienie
skurczowe, rozkurczowe oraz policzyć tętno. Nie zdejmować mankietu sfigmomanometru. Badany
wykonuje 20 szybkich, głębokich przysiadów. Natychmiast po wysiłku, również w pozycji stojącej,
należy ponownie zmierzyć ciśnienie skurczowe, rozkurczowe i tętno. Pomiary powtarzać, co minutę, do
momentu powrotu badanych parametrów do wartości spoczynkowych. Wyniki wpisać do tabeli.

Imię i nazwisko

Wiek

Ciśnienie

Tętno

skurczowe

rozkurczowe

mmHg

kPa

mmHg

kPa

W spoczynku

Natychmiast po wysiłku

1 min po przysiadach

2 min po przysiadach

3 min po przysiadach

4 min po przysiadach

Różnica

Ocena (norma tak/nie)

1 mm Hg = 0,133 kPa

Jako normę w testach wysiłkowych jako normę przyjmuje się przyspieszenie tętna o 10 – 20/min i wzrost
ciśnienia skurczowego o 10 - 30 mmHg.

Zadanie 2. Test ściskania

Określić wzrost ciśnienia skurczowego, rozkurczowego krwi i częstości tętna spowodowanych

wysiłkiem statycznym oraz czas powrotu tych parametrów do wartości spoczynkowych.

Wykonanie

Do wykonania badania potrzebne są: sfigmomanometr, fonendoskop, stoper lub zegarek z

sekundnikiem. Badany siada przy stole, bierze do jednej ręki siłomierz i opiera ją o blat stołu. Na ramię
drugiej ręki należy założyć mu mankiet sfigmomanometru i zmierzyć ciśnienie skurczowe, rozkurczowe
oraz policzyć tętno. Nie zdejmować mankietu sfigmomanometru. Po wykonaniu pomiarów badany
maksymalnie ściska siłomierz w dłoni przez 4 min lub do momentu zmęczenia, starając się nie
zatrzymywać oddechu. Natychmiast po przerwaniu wysiłku ponownie zmierzyć ciśnienie tętnicze krwi i
tętno. Powtarzać pomiary, co minutę do momentu, aż ciśnienie skurczowe, rozkurczowe i tętno wrócą do
wartości spoczynkowych. Wyniki wpisać do tabeli.

Imię i nazwisko

Wiek

Ciśnienie

Tętno

skurczowe

rozkurczowe

mmHg

kPa

mmHg

kPa

W spoczynku

Natychmiast po wysiłku

1 min po wysiłku

2 min po wysiłku

3 min po wysiłku

4 min po wysiłku

Różnica

Ocena (norma tak/nie)

Zadanie 3

Porównać ciśnienie skurczowe, rozkurczowe i tętno w spoczynku z najwyższym ciśnieniem

skurczowym, rozkurczowym i tętnem po wysiłku dynamicznym i statycznym. Zaznaczyć wzrost (↑),
spadek (↓), brak zmiany (bz).

Ciśnienie

Różnica

tętna/

charakter

zmiany

skurczowe

rozkurczowe

mmHg

charakter

zmiany

mmHg

charakter

zmiany

Wysiłek dynamiczny

Wysiłek statyczny

Różnica

Oceń i wpisz do tabeli czy w przeprowadzonych próbach zmiany ciśnienia i tętna są zgodne z

oczekiwanymi.

Rodzaj wysiłku

Ciśnienie

skurczowe

(tak/nie)

Ciśnienie

rozkurczowe

(tak/nie)

Tętno

(tak/nie)

Dynamiczny

Statyczny

Odpowiedz na pytania
1. Jakie rodzaj skurczów mięśni przeważa w wysiłkach statycznych, a jaki w wysiłkach dynamicznych?

.................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................

2. Jak powinno się zmienić ciśnienie skurczowe i tętno w czasie wysiłków statycznych i dynamicznych?

...................................................................................................................................................................

3. Jak może zmieniać się ciśnienie rozkurczowe w czasie wysiłków statycznych, a jak w dynamicznych?

...................................................................................................................................................................

4. Czy częstość skurczów serca w porównywalnych wysiłkach statycznych i dynamicznych zmienia się

w takim samym stopniu?

...................................................................................................................................................................

.......................................................................................................................................................

Temat 15. Wpływ próby Valsalvy na częstość skurczów serca

Głównym mechanizmem wyrównującym wahania ciśnienia krwi jest odruch z baroreceptorów

tętniczych. Działanie baroreceptorów można ocenić rejestrując zmiany rytmu serca w czasie nasilonego
wydechu przy zamkniętej głośni (próba Valsalvy). Nasilony wydech przy zamkniętej głośni występuje
podczas kaszlu, parcia porodowego, defekacji, podnoszenia ciężarów i gry na instrumentach dętych.

W pierwszym okresie nasilonego wydechu występuje przyspieszenie rytmu serca i wzrost

ciśnienia tętniczego krwi wynikające z aktywacji ośrodkowego układu nerwowego oraz zwiększenia
ciśnienia śródpiersiowego i uciśnięcia aorty, tętnic i żył centralnych. Wzrost ciśnienia w śródpiersiu
zmniejsza powrót żylny, dlatego w drugim okresie nasilonego wydechu, w odpowiedzi na mniejsze
wypełnienie przedsionków krwią, występuje odruchowe zmniejszenie częstości skurczów serca i
ciśnienia tętniczego. Zmniejszone ciśnienie tętnicze odbarcza baroreceptory i powoduje utrzymujące się
do końca nasilonego wydechu, odruchowe przyspieszenie częstość skurczów serca. Po wypuszczeniu
powietrza zmniejsza się ciśnienie w śródpiersiu, zmniejsza się opór w naczyniach krwionośnych klatki
piersiowej i ciśnienie tętnicze krwi obniża się. Baroreceptory są ponownie odbarczane, co powoduje
wzrost ciśnienia tętniczego, które pobudza baroreceptory i wywołuje odruchową bradykardie. Podczas
próby Valsalvy prawidłowa odruchowa reakcja powoduje przyspieszenie rytmu serca na początku próby
oraz zwolnienie rytmu serca po jej zakończeniu.

Próba Valsalvy jest wykorzystywana w diagnostyce licznych chorób serca i układu

autonomicznego. Wraz z testem głębokiego oddychania, próbą ortostatyczną i innymi testami wchodzi w
skład zestawu Ewinga, pozwala wykryć i ocenić zaburzenia wpływu układu autonomicznego na czynność
układu krążenia. Nasilony wydech jest stosowany do przerwania częstoskurczu nadkomorowego.

Zadanie

Wykonać próbę Valsalvy oraz obliczyć wskaźnik Valsalvy (VR).

Wykonanie

Badanie wykonać w pozycji siedzącej, za pomocą elektrokardiografu z oprzyrządowaniem.

Badanemu założyć elektrody z odprowadzeń kończynowych EKG. Najpierw badany pod kontrolą
manometru musi wykonać próbny wydech. Nabrać do płuc maksymalną ilość powietrza i wykonać
głęboki wydech tak, żeby utrzymać w manometrze ciśnienie ok. 40 mmHg przez 10-30 s. Po
wyćwiczeniu nasilonego wydechu zapisać krzywą EKG podczas nasilonego wydechu i ok. 2 min po jego
zakończeniu.

Wskaźnik Valsalvy (VR) to stosunek czasu trwania najdłuższego odstępu RR po wypuszczeniu

powietrza z płuc (RRmax) do najkrótszego odstępu RR na początku natężonego wydechu z zamkniętą
głośnią (RRmin).
Na podstawie zapisu z II odprowadzenia EKG obliczyć czas trwania RRmax i RRmin (patrz temat 19).

RRmax = ..........mm = ............ms
RRmin = ..........mm = ............ms

VR = RRmax / RRmin = ...............................................................................................................................

Skala oceny wskaźnika Valsalvy

≥ 1,21 – prawidłowy

1,11 - 1,20 – graniczny
≤ 1,10 – nieprawidłowy

Oceń wynik.....................................................................................................................................................

Odpowiedz na pytania
1. Jakie znasz inne sposoby zwolnienia częstości skurczów serca bez użycia środków

farmakologicznych?
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

2. Scharakteryzuj baroreceptory tętnicze:

lokalizacja.................................................................................................................................................
pośredni bodziec pobudzający.................................................................................................................
bezpośredni bodziec pobudzający............................................................................................................
wartość progowego ciśnienia pobudzającego..........................................................................................

Temat 16. Wpływ hiperwentylacji na częstość skurczów serca i ciśnienie tętnicze krwi

Hiperwentylacja to głębokie i szybkie oddychanie. Podczas hiperwentylacji występuje

przyspieszenie częstości skurczów serca i zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi.

Zadanie

Obliczyć różnicę między częstością skurczów serca i ciśnieniem tętniczym krwi w spoczynku

oraz w czasie hiperwentylacji.

Wykonanie

Badanie wykonać w pozycji siedzącej za pomocą elektrokardiografu z oprzyrządowaniem,

sfigmomanometru i fonendoskopu. Badany musi wykonać kilka próbnych szybkich, głębokich
oddechów. Następnie należy założyć mu elektrody do zapisu EKG z odprowadzeń kończynowych i
mankiet sfigmomanometru. Zmierzyć ciśnienie tętnicze krwi, ale nie zdejmować mankietu
sfigmomanometru. Zapisać EKG w spoczynku i w czasie hiperwentylacji. Pod koniec hiperwentylacji
zmierzyć ponownie ciśnienie tętnicze krwi. Na podstawie zapisu z II odprowadzenia EKG obliczyć
częstość skurczów serca (patrz temat 19) w spoczynku i w czasie hiperwentylacji. Wyniki wpisać do
tabeli.

Czas trwania

odstępu RR

[s]

Częstość skurczów

serca/min

Ciśnienie tętnicze

krwi [mm Hg]

Spoczynek

Hiperwentylacja

Różnica

Częstość skurczów serca w czasie hiperwentylacji jest większa od częstości skurczów serca w czasie
spoczynku o ..............................................................................

Odpowiedz na pytania
1. Na czym polega hiperwentylacja?

2. Jak wpływa hiperwentylacja na wielkość powrotu żylnego?

...................................................................................................................................................................

3. Scharakteryzuj mechanoreceptory serca reagujące na zmianę wielkości powrotu żylnego:

nazwa........................................................................................................................................................
lokalizacja..................................................................................................................................................
bezpośredni bodziec pobudzający ………………………………………………………………………
wpływ na częstość skurczów serca ……………………………………………………………………..

UKŁAD ODDECHOWY I POKARMOWY

Temat 1. Pomiar czasu trwania wdechu i wydechu

Podczas spokojnego oddychania cykl oddechowy składa się z fazy wdechu i wydechu. Wdech

jest aktem czynnym. Na skutek skurczu mięśni oddechowych zwiększa się objętość klatki piersiowej i
płuc. Spokojny wydech jest aktem biernym, w następstwie rozkurczu mięśni wdechowych i samoistnego
powrotu płuc i klatki piersiowej do stanu spoczynku, w wyniku działania sił sprężystych.

W spoczynku faza wdechu jest krótsza od fazy wydechu. Stosunek czasu trwania wdechu do

wydechu w spoczynku wynosi 1:1,1 do 1:1,15. W trakcie mowy lub śpiewu faza wdechu ulega skróceniu,
a wydłuża się czas wydechu. Stosunek czasu trwania wdechu do wydechu zwiększa się od 1:5 do 1:7.

Zadanie

Zmierzyć czas trwania pojedynczego wdechu i wydechu. Obliczyć stosunek czasu wdechu do

wydechu w spoczynku.

Wykonanie

Badanie należy przeprowadzić za pomocą miernika przepływu powietrza (opis użycia miernika

na końcu rozdziału), u 1 kobiety i 1 mężczyzny z udziałem nauczyciela akademickiego.

W celu wykonania pomiaru należy wybrać z menu BADNIE/Test ExflowC. W oknie programu

ExflowC pojawia się okno dla wykresów oraz tabela. Na polu tabeli kliknąć lewym przyciskiem myszki.
Pojawia się okno „Wyświetlone parametry”, z którego prawym przyciskiem myszki wybrać parametry
potrzebne do przeprowadzenia bieżącego badania: TE (czas wydechu), TI (czas wdechu), TTOT (czas
trwania całego cyklu oddechowego). Następnie z menu wybrać WIDOK/Uśrednianie danych. Pojawia się
okno, z którego należy wybrać opcję „co min”.

Osoba badana siada wygodnie przed aparatem, bierze do ust sterylny ustnik nałożony na głowicę

pneumotachometu. Zaciska nos zaciskiem. Osoba badająca wybiera z paska narzędzi przycisk „zielona
strzałka”. Pojawia się polecenie zerowania układu pomiarowego. Badany oddycha spokojnie przez
ustnik.

Po kilku oddechach w pasku narzędzi programu pojawia się aktywna ikona „GO”. Należy

zatwierdzić GO. Rozpoczyna się właściwe badanie, podczas którego rysowane są wykresy wybranych
parametrów, a do tabeli wpisywane są ich wartości. Po 1 minucie zakończyć badanie przyciskiem
„czerwone kółko”. Zmierzone parametry TI, TE, TTOT przepisać z ekranu do tabeli. Obliczyć stosunek
czasu trwania wdechu do czasu trwania wydechu.

Parametr

Kobieta

Mężczyzna

Skrót

Pełna nazwa

TTOT [s]

TI [s]

TE [s]

TI/TE [%]

Oceń wynik ……………………………………………………………………………………………….

Odpowiedz na pytania.
1. Jakie mięśnie wdechowe uczestniczą w czasie spokojnego oddychania?

……………………………………………………..………………………………………………….…

……………………………………………………………...…………………………………………….

2. Wymień mięśnie wydechowe. W jakich sytuacjach uczestniczą w oddychaniu?

………………………………………………………………………………………………………..…
…..………….…………………………………………………………………………………………..

3. Jak zmienia się ciśnienie w klatce piersiowej w czasie wdechu?

………………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………...………………………..………….……

Temat 2. Oznaczanie minutowej wentylacji płuc w spoczynku

Minutowa wentylacja płuc to ilość powietrza w litrach, która przechodzi przez drogi oddechowe i

płuca w ciągu jednej minuty. Jest iloczynem objętości powietrza pojedynczego oddechu i liczby
oddechów w ciągu minuty. Wentylacja minutowa zmienia się znacznie w zależności od stopnia
aktywności człowieka. Dlatego jest mierzona oddzielnie w spoczynku i podczas wysiłku. Spoczynkowa
minutowa wentylacja płuc zależy od płci, wieku i masy ciała. U dorosłej osoby wynosi średnio 6 - 9
litrów na minutę.

Zadanie 1

Zmierzyć objętość powietrza wydychanego podczas 30 oddechów i obliczyć częstość

oddychania.

Wykonanie

Badanie przeprowadzić za pomocą miernika przepływu powietrza (opis użycia miernika na

końcu rozdziału), u 1 kobiety i 1 mężczyzny z udziałem nauczyciela akademickiego.

W celu wykonania pomiaru należy wybrać z menu BADANIE/Test ExflowC. W oknie programu

ExflowC pojawia się okno dla wykresów oraz tabela. NA polu tabeli kliknąć lewym przyciskiem myszki.
Pojawia się okno „Wyświetlone parametry” , z którego wybrać prawym przyciskiem myszki parametry
potrzebne do przeprowadzenia bieżącego badania: Lp (numer kolejnego oddechu), czas, VET.SUM
(objętości powietrza przechodząca przez układ oddechowy). Następnie z menu WIDOK wybrać
Uśrednianie danych. Pojawia się okno, z którego należy wybrać opcję „co oddech”.

Osoba badana siada wygodnie przed aparatem, bierze do ust sterylny ustnik połączony z głowicą

pneumotachometru. Nos zaciska zaciskiem. Osoba badająca wybiera z paska narzędzi przycisk „zielona
strzałka”. Pojawi się polecenie zerowania układu pomiarowego. Badany oddycha spokojnie przez ustnik.

Po kilku oddechach w pasku narzędzi programu pojawia się aktywna ikona „GO”. Należy zatwierdzić
GO. Rozpoczyna się właściwe badanie, podczas którego rysowane są wykresy wybranych parametrów, a
do tabeli wpisywane są ich wartości. Po wykonaniu 30 oddechów (Lp=30) zakończyć badanie
przyciskiem „czerwone kółko”. Zmierzone parametry (czas badania, ilość oddechów i objętość
przewentylowanego powietrza) przepisać z ekranu do tabeli. W celu wykonania następnego badania
należy zamknąć bieżące okno badania poleceniem „Zamknij” z menu PLIK, a następnie wybrać
ponownie PLIK/Dane pacjenta i wprowadzić dane kolejnej osoby.
Do protokołu wpisać wyniki jednej wybranej osoby.

Imię i nazwisko………………………………………. …..wiek …............
Czas badania ……………………..minut …………………………….sekund
Częstość oddechów…………………………………………………………………………………………..
Objętość powietrza (VET.SUM)…………………………………………………………………………….
Objętość oddechowa…………………………………………………………………………………………

Zadanie 2

Obliczyć wentylacje minutową. Porównać wentylację, częstość oddechów i objętość oddechową

u kobiety i mężczyzny.

Wentylacja     objętość
minutowa =    oddechowa ….……..x……… liczba oddechów /min
[litry/min]   [litry]

Wyniki wpisać do tabeli.

Kobieta

Mężczyzna

Częstość oddechów/min

Objętość oddechowa [l]

Wentylacja minutowa

[l/min]

Odpowiedz na pytania.
1. Podaj definicję wentylacji minutowej spoczynkowej oraz jej średnią wartość u młodego mężczyzny o

wadze 70 kg.
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

2. Jakie czynniki wpływają na wielkość wentylacji minutowej w spoczynku?

………………………………………………………………….……………………………………….
.…………………………………….……………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………..…………………

Temat 3. Oznaczenie minutowej wentylacji płuc w warunkach zwiększonej przestrzeni

martwej

W drogach oddechowych tlen i dwutlenek węgla nie podlegają wymianie. Powietrze znajdujące

się w tych przestrzeniach określa się jako anatomiczną przestrzeń martwą. U osób zdrowych istnieje
także fizjologiczna przestrzeń martwa. Powstaje w wyniku nieproporcjonalnie małego przepływu krwi
przez naczynia włosowate otaczające pęcherzyki w stosunku do wentylacji tej części płuc. W
konsekwencji tlen w powietrzu wypełniającym te pęcherzyki nie zostaje całkowicie wykorzystany. Dzieje
się tak w górnych partiach płuc, gdzie przepływ krwi stanowi tylko ok. 10% krwi przepływającej przez
dolne płaty płuc. Objętość tych pęcherzyków płucnych określa się jako fizjologiczną przestrzeń martwą.
W sytuacji zwiększenia przestrzeni martwej wentylację płuc poprawia pogłębienie oddechów.

Zadanie 1

Zmierzyć objętość oddechową po sztucznym powiększeniu anatomicznej przestrzeni martwej.

Wykonanie

Badanie przeprowadzić za pomocą miernika przepływu powietrza (opis użycia miernika na

końcu rozdziału), u tych samych osób, u których była mierzona wentylacja spoczynkowa płuc,
z udziałem nauczyciela akademickiego.

Aby wykonać pomiar należy wybrać z menu BADANIE/Test ExflowC. W oknie programu

ExflowC pojawia się okno dla wykresów oraz tabela. Na polu tabeli kliknąć lewym przyciskiem myszy.
Pojawia się okno „Wyświetlone parametry”, z którego należy wybrać prawym klawiszem myszki
parametry potrzebne do przeprowadzenia bieżącego badania: Lp. (nr kolejnego oddechu), BF (częstość
oddychania), TV (objętość oddechowa). Następnie z menu wybrać WIDOK/Uśrednianie danych. Pojawia
się okno, z którego należy wybrać opcję „co oddech”. Przestrzeń martwą zwiększa się wstawiając
pomiędzy ustnik a głowicę pneumotachometru dodatkową rurkę o objętości 220 ml.

Osoba badana siada wygodnie przed aparatem, bierze do ust sterylny ustnik połączony z głowicą

pneumotachometru. Zaciska nos zaciskiem. Osoba badająca wybiera z paska narzędzi przycisk „zielona
strzałka”. Pojawia się polecenie zerowania układu pomiarowego. Badany oddycha spokojnie przez
ustnik.

Po kilku oddechach w pasku narzędzi programu pojawia się aktywna ikona „GO”. Należy

zatwierdzić GO. Rozpoczyna się właściwe badanie, podczas którego rysowane są wykresy wybranych
parametrów, a do tabeli wpisywane są ich wartości. Po wykonaniu 30 oddechów (Lp = 30) zakończyć

badanie przyciskiem „czerwone kółko. Przepisać z ekranu do tabeli zmierzoną częstość oddychania i
objętość oddechową

Zadanie 2

Obliczyć

minutową wentylację spoczynkową po sztucznym powiększeniu anatomicznej

przestrzeni martwej i porównać z wentylacją w spoczynku (patrz temat 3).

Parametry

Kobieta

Mężczyzna

Częstość oddechów/min

(BF)

Objętość oddechowa [l]

(TV)

Wentylacja ze

zwiększoną przestrzenią

martwą [l/min]

Wentylacja

spoczynkowa [l/min]

Zadanie 3

Obliczyć procent zmiany objętości oddechowej (TV), częstości oddechów (BF) i wentylacji w

warunkach zwiększonej przestrzeni martwej w porównaniu z tymi parametrami mierzonymi w spoczynku
u kobiety i mężczyzny.

% zmiany

Kobieta

Mężczyzna

Częstość oddechów

(BF)

Objętość oddechowa

(TV)

Wentylacja ze

zwiększoną przestrzenią

martwą

Odpowiedz na pytania
1. Jakie znasz rodzaje przestrzeni martwej? W których częściach układu oddechowego one występują?

……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

2. Jaka jest rola anatomicznej przestrzeni martwej?

……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

3. Wyjaśnij mechanizm zmiany wentylacji płuc w warunkach zwiększonej przestrzeni martwej.

4. Co to jest wentylacja pęcherzykowa? Czym różni się od wentylacji minutowej?

……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………….……………..

Temat 4. Wpływ wysiłku fizycznego na wentylację płuc i układ krążenia

Podczas wysiłku fizycznego zmienia się czynność układu oddechowego i układu krążenia w celu

zrealizowania wzmożonego zapotrzebowania tkanek na tlen, usuwania z organizmu większej ilości
dwutlenku węgla i odprowadzania wytworzonego przez mięśnie ciepła i metabolitów. Podczas wysiłków
dynamicznych skoordynowana reakcja układu krążenia i oddechowego przejawia się zwiększeniem
wentylacji minutowej płuc, częstości skurczów serca i skurczowego ciśnienia tętniczego.

Zadanie 1

Zmierzyć objętość powietrza przechodzącego przez płuca podczas wysiłku fizycznego oraz

parametry czynnościowe układu krążenia.

Wykonanie

Badanie przeprowadzić za pomocą miernika przepływu powietrza (opis użycia miernika na

końcu rozdziału), u 1 kobiety i 1 mężczyzny z udziałem nauczyciela akademickiego.

Aby wykonać pomiar wentylacji płuc należy wybrać z menu BADANIE/Test ExflowC. W oknie

programu ExflowC pojawia się okno dla wykresów oraz tabela. Na polu tabeli kliknąć lewym
przyciskiem myszki. Pojawia się okno „Wyświetlone parametry”, z którego należy wybrać prawym
przyciskiem myszki parametry potrzebne do bieżącego badania: czas, VET.SUM (objętość powietrza
przechodząca przez układ oddechowy). Następnie z menu wybrać WIDOK/ Uśrednianie danych. Pojawia
się okno, z którego należy wybrać opcję „co oddech”. Włączyć bieżnię. Na monitorze bieżni wyświetlane
są parametry: prędkość, dystans, spalone kalorie, częstość skurczów serca (HR) i czas trwania ćwiczenia.
Badający wybiera z menu BADANIE/Start lub z paska narzędzi przycisk „zielona strzałka”. Wykonuje
polecane zerowania wstępnego układu pomiarowego wciskając dwa razy OK.

Badanemu zakłada się na ramię mankiet sfigmomanometru, mierzy ciśnienie tętnicze i liczy

tętno. Badany wchodzi na bieżnię, przyczepia do ubrania "klucz bezpieczeństwa" połączony z konsolą
bieżni. Na płatku ucha badanego mocuje się czujnik do pomiaru częstości pracy serca (przed założeniem
poprawić ukrwienie przez pocieranie płatka ucha). Mierzenie pulsu rozpoczyna się po kilku sekundach, a
na monitorze pojawi się symbol serca. Badany bierze do ust sterylny ustnik połączony z głowicą
pneumotachometru. Nos zaciska zaciskiem. Wybiera przycisk START (+) i ustawia prędkość bieżni 3
km/godz (kobieta), 4 km/godz (mężczyzna). Badający włącza przycisk „GO”, a badany przytrzymując
się uchwytów idzie 3 minuty z wyznaczoną prędkością. Po wyznaczonym czasie zatrzymuje bieżnie
przyciskiem STOP(-).Natychmiast po chodzie należy odczytać tętno i zmierzyć ciśnienie. Badający
kończy badanie przyciskiem „czerwone kółko”. Do protokołu wpisać wyniki jednej wybranej osoby.

Imię i nazwisko ……………………………………….

wiek…………..

Czas badania ……………….………minut…………………………….sekund
Objętość powietrza (VET.SUM) ………………………………………………

Zadanie 2

Obliczyć wentylację minutową podczas wysiłku i porównać ją z wentylacją w spoczynku kobiety

i mężczyzny.

VET.SUM

Wentylacja minutowa = ----------- [litry/minutę]
3 min

Kobieta

Spoczynek

Wysiłek fizyczny

Różnica

Wentylacja minutowa

[litry/min]

Częstość skurczów

serca/ min

Ciśnienie skurczowe

[kPa]

Ciśnienie rozkurczowe

[kPa]

Mężczyzna

Spoczynek

Wysiłek fizyczny

Różnica

Wentylacja minutowa

[litry/min]

Częstość skurczów

serca/ min

Ciśnienie skurczowe

[kP]

Ciśnienie rozkurczowe

[kPa]

Odpowiedz na pytania.
1. Jak dynamiczny wysiłek fizyczny wpływa na:

ciśnienie tętnicze skurczowe …………………………………………………………….................…...
ciśnienie tętnicze rozkurczowe ………………………………………………………………..................
częstość skurczów serca ……………………………………............……………………………………

Temat 5. Pomiar dowolnej maksymalnej wentylacji płuc

Maksymalną dowolną wentylacją płuc (MVV) nazywamy objętość powietrza, która przechodzi

przez płuca podczas wykonywania maksymalnie szybkich, głębokich wdechów i wydechów ciągu w
ciągu 12 sekund, przeliczona na wentylację minutową. U zdrowego młodego mężczyzny MVV mieści się
w granicach 100–180 l/min.

Zadanie

Przy użyciu spirometru zmierzyć maksymalną dowolną wentylację (MVV).

Wykonanie

Badanie przeprowadzić u 1 kobiety i 1 mężczyzny z udziałem nauczyciela akademickiego.

Włączyć komputer i urządzenie pomiarowe. W pamięci komputera zapisane są wartości należne dla
danego wieku i płci badanego. Wprowadzić do komputera dane osoby badanej: imię, nazwisko, datę
urodzenia, wzrost, masę ciała i płeć. Z menu programu wybrać Badanie MVV. Pojawi się okno obsługi
badania. Przyciskiem „O” wyzerować przetworniki.

Badany wkłada do ust sterylny ustnik połączony z głowicą pneumotachometru. Nos zaciska

zaciskiem. Badający wybiera przycisk START w oknie obsługi badania i rozpoczyna badanie. Badany
oddycha swobodnie. W chwili przekroczenia przez krzywą spirometryczną na ekranie komputera,
zielonej pionowej linii (koniec fazy spoczynkowej), badany wykonuje maksymalnie szybkie i głębokie
oddechy, aż do momentu przekroczenia drugiej pionowej, zielonej linii. Wtedy wraca do spokojnego
oddychania. Po chwili można zakończyć badanie przyciskiem STOP. Badanie to należy powtórzyć
trzykrotnie u tej samej osoby. Żeby uzyskać wynik badania (wykres i tabela), w oknie obsługi badania
należy wcisnąć znak „zielone drzwi” i wydrukować wynik. Osoba badana otrzymuje spirogram. Na
podstawie wydruku wpisać wyniki do tabeli.

Parametr

Kobieta

Mężczyzna

Wynik

badania

Wartość

należna

Wartości

należnej

Wynik

badania

Wartość

należna

Wartości

należnej

MVV [l/min]

Częstość

oddechów/

min

Oceń wynik………………………………………………………….………………………………………

Odpowiedz na pytania.
1. Zdefiniuj maksymalną dowolną wentylację (MVV)?
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Temat 6. Pomiar objętości i pojemności płuc. Spirometria

Spirometria tzw. statyczna to pomiar różnych pojemności i objętości płuc. Pojemności powietrza

w płucach składają się z niepodzielnych objętości. Maksymalna ilość powietrza pobieranego podczas
najgłębszego wdechu i wydalana z płuc przy najgłębszym wydechu to pojemność życiowa płuc (VC).
Pojemność życiowa płuc składa się z 3 niepodzielnych objętości:
objętości oddechowej (TV), którą stanowi powietrze wydychane bez wysiłku po spokojnym wdechu;
objętości zapasowej wdechowej (IRV), którą stanowi powietrze pobrane maksymalnie do płuc po

spokojnym wdechu;

objętości zapasowej wydechowej (ERV), którą stanowi powietrze wydmuchane maksymalnie z płuc po

spokojnym wydechu.

Po maksymalnym wydechu pozostaje w płucach powietrze, które stanowi objętość zalegającą

(RV). Suma pojemności życiowej i objętości zalegającej stanowi całkowitą pojemność płuc (TLC). U
młodej kobiety o wzroście 175 cm wynosi ok. 4,2 litra, a u mężczyzny o tym samym wzroście ok. 6
litrów. Całkowitą pojemność płuc można podzielić także na pojemność czynnościową zalegającą (FRC)
i pojemność wdechową (IC). Na FRC składają się objętość zapasowa wydechowa (ERV) i objętość
zalegająca (RV). Na IC składają się objętość oddechowa (TV) i objętość zapasowa wdechowa (IRV).

Pomiar objętości i pojemności płuc służy do podstawowej oceny czynności układu oddechowego.

Podział całkowitej pojemności płuc na mniejsze pojemności i niepodzielne objętości przedstawia ryc. 1.

Ryc. 1.

Zadanie

Przy użyciu spirometru zmierzyć objętości i pojemności płuc: VC, TV, IC, IRV oraz ERV.

Wykonanie

Badanie należy przeprowadzić u 2 kobiet i 2 mężczyzn z udziałem nauczyciela akademickiego.

Włączyć komputer i urządzenie pomiarowe. W pamięci komputera zapisane są wartości należne dla
danego wieku i płci. Wprowadzić do pamięci komputera dane osoby badanej: imię, nazwisko, datę
urodzenia, wzrost, masę ciała i płeć. Z menu programu należy wybrać badanie Spirometria. Pojawi się
okno obsługi badania. Przyciskiem „O” wyzerować przetworniki.

Badany wkłada do ust sterylny ustnik połączony z głowicą pneumotachometru. Zaciska nos

zaciskiem. Badający wybiera przycisk START w oknie obsługi badania i rozpoczyna badania. Badany
oddycha swobodnie przynajmniej 10 oddechów. Po nich wykonuje głęboki wydech, a następnie
maksymalnie głęboki wdech i wraca do spokojnego oddychania. Badanie to należy powtórzyć trzykrotnie
u tej samej osoby. Badanie zakończyć przyciskiem STOP. Żeby uzyskać wynik badania (wykres i
tabela), należy w oknie obsługi badania wcisnąć znak „zielone drzwi” i wydrukować wynik. Osoba
badana otrzymuje spirogram. Na podstawie wydruku wpisać wyniki do tabeli.

Parametr

Lp.

Kobiety

Mężczyźni

Wynik

Wartość

należna

wartości

należnej

Wynik

Wartość

należna

wartości

należnej

VC [l]

IC [l]

ERV [l]

TV [l]

IRV [l]

Odpowiedz na pytania.
1. Ile wynosi całkowita pojemność płuc (TLC) u młodej osoby o wzroście 175 cm?

Mężczyzna ………………………………….Kobieta ………………….………………………….…….

2. Ilość powietrza usuniętego w czasie maksymalnego wydechu po maksymalnym wdechu nazywamy

………………………………………………………………...skrót…………………………………….

3. Z jakich objętości składa się pojemność życiowa płuc?

……………………………………………………………………………………………………………

4. Po wykonaniu spokojnego wydechu w płucach zawsze pozostaje

……………..………………………………………………….skrót……………….……………………

5. Z jakich objętości składa się czynnościowa pojemność zalegająca?

……………………………………………………………………………………………………………

6. Co oznaczają skróty

TV…………………………………..…………………………………….………………………………
IRV………………………………………………………………………….……………………………
ERV……………………………………………………………………………..………………………..
RV…………………………………………………………………………………..…………………….

7. Dlaczego u młodych zdrowych ludzi objętość zalegająca (RV) jest mniejsza niż u osób starszych?

…………………………………………………………………………………...……………………….
……………………………………………………………………………………………………………

Temat 7. Analiza krzywej przepływ – objętość. Spirometria dynamiczna

Pomiar objętości i pojemności nie wystarczają do oceny prawidłowej wentylacji płuc. Klasyczna

spirometria nie uwzględnia czasu, w jakim przemieszcza się powietrze w drogach oddechowych. Zmiany
chorobowe płuc rozpoczynają się najczęściej w oskrzelikach o średnicy poniżej 2 mm. Dopiero później
ujawniają się zwężenia większych oskrzeli. Zaburzenia przepływu powietrza w oskrzelikach są
nieuchwytne w spirometrii statycznej. Badaniem, które pozwala określić dynamikę przepływu powietrza i
wcześnie wykryć zmiany w oskrzelach jest analiza krzywej przepływ - objętość. Umożliwia ona ocenę
stopnia zwężenia dróg oddechowych (obturacji). Jest niezbędna w diagnostyce i monitorowaniu astmy
oskrzelowej i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POCHP) oraz do oceny skuteczności działania
leków rozkurczających oskrzela. Jeżeli stwierdza się zaburzenia wentylacji, ale nie spełniają one
kryteriów rozpoznania obturacji, to prawdopodobną ich przyczyną jest restrykcja (zmniejszenie czynnego
miąższu płuc, które zmniejsza całkowitą pojemność płuc). Badaniem, które może potwierdzić restrykcję
jest bodypletyzmografia.

Zadanie

Przy użyciu spirometru zmierzyć wskaźniki wentylacji płuc.

FEV1 - objętość powietrza wydychanego w ciągu 1 sekundy natężonego wydechu;

PEF - szczytowy przepływ powietrza podczas natężonego wydechu;
MEF

- maksymalny przepływ wydechowy w momencie, gdy do końca natężonego wydechu pozostało

jeszcze 25% VC;
MEF

- maksymalny przepływ wydechowy w momencie gdy do końca natężonego wydechu pozostało

jeszcze 50% VC;
MEF

- maksymalny przepływ wydechowy w momencie gdy do końca natężonego wydechu pozostało

jeszcze 75% VC;

FEV1%VC - stosunek ten określa jaki procent pojemności zyciowej płuc badany usuwa w ciągu 1-szej

sekundy natężonego wydechu. Wskaźnik Tiffeneau.

UWAGA! Manewry oddechowe podczas pomiarów spirometrycznych są również mierzone podczas
natężonego wdechu (In) lub wydechu (Ex) a pojemność życiowa płuc określana jest jako natężona
pojemność życiowa (FVC). W związku z tym wskaźnik Tiffeneau można wyrazić jako stosunek
FEV1%FVCEx. Wartość FVCEx jest zwykle mniejsza niż wartość VC, mierzona podczas spokojnego
oddychania. Dlatego również FEV1%FVCEx jest zazwyczaj mniejszy niż FEV1%VC. Różnice te
pogłębiają się u chorych z obturacją.

Wykonanie

Badanie należy przeprowadzić u 2 kobiet i 2 mężczyzn, z udziałem nauczyciela akademickiego.

Włączyć komputer i urządzenie pomiarowe. W pamięci komputera zapisane są wartości należne dla
danego wieku i płci. Wprowadzić do pamięci komputera dane osoby badanej: imię, nazwisko, datę
urodzenia, wzrost, masę ciała, płeć. Z menu programu należy wybrać Badanie Przepływ – Objętość.
Pojawi się okno obsługi badania. Przyciskiem „O” wyzerować przetworniki.

Badany wkłada do ust sterylny ustnik połączony z głowica pneumotachometru. Zaciska nos

zaciskiem. Badający wybiera przycisk START w oknie obsługi badania i rozpoczyna rejestrację. Badany
oddycha swobodnie przez ok. 5 s. Następnie powoli wypuszcza całkowicie powietrze z płuc, po czym
wykonuje maksymalnie szybki głęboki wdech i natychmiast z „całej siły”, jak najdłużej, wydycha
powietrze z płuc. Badanie to należy powtórzyć trzykrotnie u tej samej osoby. Po wykonaniu
maksymalnych wdechów i wydechów badany wykonuje jeszcze kilka spokojnych oddechów. Wtedy
badanie zakończyć przyciskiem STOP. Żeby uzyskać wynik badania (wykres i tabela), w oknie obsługi
badania wcisnąć znak „zielone drzwi” i wydrukować wynik. Osoba badana otrzymuje spirogram. Na
podstawie wydruku wpisać wyniki do tabeli.

Ocena wyników krzywej przepływ-objętość

Do oceny czynności układu oddechowego podstawowe znaczenie mają parametry: VC (lub

FVC), FEV

i FEV

%VC (lub FEV1%FVCEx). Pozostałe wskaźniki spirometryczne (PEF, MEF

MEF

, MEF

) mają pomocnicze znaczenie w diagnostyce zaburzeń obturacyjnych.

Wartość wskaźników spirometrycznych można oceniać na podstawie ich procentowego

odchylenia od wartości należnej. Wartość należna danego parametru jest wyliczana na podstawie

równań dla określonej populacji i rasy ludzi w zależności od wieku, wzrostu i płci. Obrazuje średnią
wartość tych parametrów dla danej populacji. Jednak wartości poniżej 80% wartości należnej danego
wskaźnika są obarczone wieloma błędami, zwłaszcza u ludzi starszych i dzieci (patrz Zalecenia Polskiego
Towarzystwa Ftyzjopneumonologicznego Dotyczące Wykonywania Badań Spirometrycznych, 2004).
Dlatego ich ocena jest zalecana w oparciu o liczbę standaryzowanych reszt (SR) dla danego parametru
spirometrycznego, które oblicza się według wzoru:

wartość mierzona – wartość niezależna

SR [percentyl] =

RSD

gdzie RDS – to resztce odchylenie standardowe (podane dla każdego wskaźnika spirometrycznego).

Wynik wyrażony w percentylach mówi, jaki % zdrowej populacji (tej samej płci, wieku i

wzrostu) ma wyniki niższe niż osoba badana (np. 50 percentyli oznacza, że wynik badanego jest
dokładnie średnią wartością dla zdrowej populacji). Za prawidłowe wartości przyjmuje się dla dorosłych
5-95 percentyli danego wskaźnika spirometrycznego.

Parametr

Lp.

Kobiety

Mężczyźni

Wynik

badania

Wartość

należna

Wartości

należnej

Wynik

badania

Wartość

należna

Wartości

należnej

FEV

[l]

FVCEx [l]

PEF [l/s]

MEF

[l/s]

MEF

[l/s]

MEF

[l/s]

FEV

%FVCEx

[%]

Prawidłowe wartości wskaźników spirometrycznych
(Choroby Wewnętrzne, A. Szczeklik, Medyczna Praktyczna, Kraków 2005).

VC ≥ 80% wartości należnej
FEV

FEV

%VC ≥ 90% wartości należnej

PEF ≥ 80% wartości należnej
MEF

MEF

≥ 60% wartości należnej

MEF

Oceń wynik………………………………………………..…………………………………………………

Odpowiedz na pytania.
1. W jakim celu wykonuje się dynamiczne testy spirometryczne?

……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………...…………………………………………………….

2. Zdefiniuj wskaźnik FEV

…………………………………………………………………………………………….……………..
……………………………………………………………………………………………........................
............................................................................................………………………………………………

3. Co oznacza wskaźnik FEV

%FVC?

………………………………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………..………….…………
…………………………………………………………………………………………………..……….

4. Na czym polegają zmiany obturacyjne?

…………………………………………………………………………………………………………....
……………………………………………………………………………………………………………

5. Jak wpływa obturacja na:

FEV

………………………………………………….………………………………………………….

FEV

%VC

…….…………………………………..……………………………………………………..

6. Co oznacza termin restrykcja płuc?

Temat 8. Pomiar szczytowego przepływu powietrza wydechowego

Szczytowy przepływ powietrza podczas maksymalnie natężonego wydechu PEF (Peak

Expiratory Flow) odzwierciedla stopień zwężenia oskrzeli i jest przydatny do badania skuteczności
działania leków rozkurczających oskrzela. Dlatego pomiar PEF jest polecany do oceny i monitorowania
leczenia astmy oskrzelowej. Na wartość wskaźnika PEF mają wpływ: wiek i płeć badanego.

Zadanie

Oznaczyć szczytowy przepływ powietrza wydechowego przy pomocy miernika „Peak Flow

Meter” (PFM) w pozycji stojącej, siedzącej i leżącej.

Wykonanie

Badanie to wykonuje każdy student. Przed pomiarem należy nałożyć na końcówkę miernika

sterylny ustnik i wyzerować wskaźnik miernika PFM (1). Badany obejmuje miernik palcami, tak, aby nie
zasłaniać otworów na tylnej stronie miernika (2). Wykonuje maksymalny wdech, wkłada ustnik do ust
tak, aby wargi szczelnie przylegały do powierzchni ustnika i wykonuje z maksymalną siłą krótki, szybki
wydech. Miernik podczas pomiaru należy trzymać poziomo (3).Wartość PEF odczytuje się ze skali na
wskaźniku (4). Pomiar PEF należy przeprowadzić 3-krotnie u tej samej osoby.

1 2 3 4

Wyniki wpisać do tabeli.

Pozycja ciała

PEF [l/min]

I pomiar

II pomiar

III pomiar

Średnia

Stojąca

Siedząca

Leżąca

Normy PEF [w l/min] dla kobiet

Wzrost

w cm

Wiek w latach

15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85

140

348 369 380 384 383 379 371 362 352 340 328 316 302 289 2 7 6

145

355 376 387 391 390 385 378 369 358 347 334 321 308 294 2 8 1

150

360 382 393 397 396 391 384 375 365 352 340 327 313 300 2 8 6

155

366 388 399 403 402 397 390 381 370 358 345 332 318 304 2 9 0

160

371 393 405 409 408 403 396 386 375 363 350 337 323 309 2 9 5

165

376 398 410 414 413 408 401 391 380 368 355 341 327 313 2 9 9

170

381 403 415 419 418 413 406 396 385 372 359 346 331 317 3 0 3

175

385 408 420 424 423 418 411 401 389 377 364 350 335 321 3 0 7

180

390 413 425 429 428 423 415 405 394 381 368 354 339 325 3 1 0

185

394 417 429 433 432 427 419 409 398 385 372 358 343 328 3 1 4

190

398 421 433 438 436 432 424 414 402 389 375 361 347 332 3 1 7

Normy PEF [w l/min] dla mężczyzn

Wzrost

w cm

Wiek w latach

15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85

140

414 456 481 494 499 497 491 480 467 452 436 418 400 381 362

145

423 466 491 504 509 508 501 491 477 462 445 427 408 389 370

150

432 475 501 514 519 518 511 500 487 471 454 436 417 397 378

155

440 484 510 524 529 527 520 510 496 480 463 444 425 405 385

160

448 492 519 533 538 536 530 519 505 489 471 452 432 412 392

165

456 500 527 542 547 545 538 527 513 497 497 460 440 419 399

170

463 508 535 550 555 554 546 535 521 504 486 467 447 426 405

175

469 515 543 558 563 561 554 543 528 512 493 474 453 432 411

180

476 522 551 566 571 569 562 550 836 519 500 480 459 438 417

185

482 529 558 573 578 576 569 557 543 525 506 486 465 444 422

190

488 536 564 580 585 583 576 564 549 532 513 492 471 450 428

Oceń PEF w pozycji stojącej
………………………………………………………….…………………………………………………….
……………………………………………………………………………………..…………………………

Odpowiedz na pytania.
1.  Jakie czynniki wpływają na wartość PEF?

……………………….………………………………………………………………………………….

2. W jakim celu wykonuje się pomiar szczytowego przepływu powietrza podczas wydechu?

……………………………………………………………………………………………………………
……….………………………………………………………………………………………………...…
……………………………………………………………………………………………………………

Temat 9. Osłuchiwanie płuc

Dźwięki powstające podczas przechodzenia powietrza przez drogi oddechowe i płuca są nazwane

szmerami. Wyróżniamy dwa fizjologiczne szmery oddechowe.
Szmer pęcherzykowy powstaje przy wchodzeniu powietrza z oskrzeli do pęcherzyków płucnych podczas
wdechu i wychodzenia z nich w czasie wydechu.
Faza wdechowa tego szmeru jest wyraźnie dłuższa od krótkiej fazy wydechowej. Dźwięk tego szmeru
przypomina dźwięk wymawianej litery „f” przez zwężone usta. Szmer pęcherzykowy może być
prawidłowy, zaostrzony (szorstki), przerywany, osłabiony lub zniesiony.
Szmer oskrzelowy powstaje przy przechodzeniu powietrza przez głośnię, tchawicę, oskrzela podczas
wdechu, a podczas wydechu przez głośnię do gardła. Faza wdechowa tego szmeru jest wyraźnie krótsza i
cichsza od dłuższej fazy wydechowej (odwrotnie jak szmer pęcherzykowy). Wydłużenie fazy
wydechowej (często wraz z osłabieniem szmeru) może świadczyć o obturacji dróg oddechowych. Dźwięk
tego szmeru naśladuje się wdychając i wydychając powietrze przy ustawieniu ust podczas

wymowy litery

„h”. Szmer oskrzelowy jest najlepiej słyszalny nad tchawicą w górnej części mostka i między łopatkami
w okolicy rzutu głównych oskrzeli (ryc. 2). Szmer oskrzelowy może być cichy, głośny, jamisty i
metaliczny.

Zadanie

Wysłuchać fonendoskopem i odróżnić szmer pęcherzykowy od oskrzelowego. Zwrócić uwagę na

ich głośność i czas trwania w fazie wdechu i wydechu. O ile to możliwe określić inne cechy szmerów
oddechowych.

Wykonanie

Badanie należy przeprowadzić w dwuosobowych grupach, w których każda osoba musi być

badanym i badającym. Badany w pozycji stojącej oddycha równo, głęboko przez nos.

Szmer pęcherzykowy należy osłuchać porównując te same obszary płuc po prawej i lewej

stronie klatki piersiowej zachowując ustaloną kolejność.
Na przedniej ścianie klatki piersiowej:



środkowe części drugich międzyżebrzy



dołki nadobojczykowe



czwarte międzyżebrza na zewnątrz od linii środkowo-obojczykowych



szóste międzyżebrza w liniach pachowych środkowych

Na plecach w środku okolic (ryc.2):



nadgrzebieniowych



międzyłopatkowych



podłopadkowych (dwa palce poniżej dolnych kątów łopatek)

Ryc. 2. Miejsca osłuchiwania szmeru pęcherzykowego na plecach (oznaczone trójkątami).

Szmer oskrzelowy należy wysłuchać przystawiając membranę fonendoskopu poniżej krtani, ponad
rękojeścią mostka (ryc. 3).

Ryc. 3. Miejsca osłuchiwania szmeru oskrzelowego na klatce piersiowej (A) z przodu i (B) z tyłu

(zaznaczone liniami poziomymi).

Temat 10. Pomiar wysycenia hemoglobiny tlenem w naczyniach włosowatych i częstości

skurczów serca. Pulsoksymetria

Pulsoksymetria to nieinwazyjna metoda badania stopnia utlenowania krwi i częstości skurczów

serca. W pulsokrzymetrze pomiar wysycenia hemoglobiny tlenem, określany jako saturacja (SaO

odbywa się spektrofotometrycznie, gdyż hemoglobina utlenowana i odtlenowana wykazują odmienne
właściwości optyczne. U osób zdrowych saturacja O

wynosi 95 - 98%. Niższa saturacja O

krwi

świadczy o niewydolności oddechowej. Wyższe wartości saturacji O

krwi występują tylko w przypadku

tlenoterapii. Pulsoksymetr stosuje się do monitorowania pacjentów w trakcie ostrych zaburzeń
oddechowo-krążeniowych, podczas znieczulenia ogólnego i bezpośrednio po jego zakończeniu.

Zadanie

Dokonać pomiaru saturacji O

krwi za pomocą pulsoksymetru podczas: (1) spokojnego

oddychania; (2) po 30 i 60 sekundowym bezdechu; (3) po wykonaniu 10 przysiadów.

Wykonanie

Badanie należy przeprowadzić w dwuosobowych grupach, w których każda osoba musi być

badanym i badającym. Włączyć aparat i monitor puls oksymetru. Badany siada. Badający zakłada mu na
palec wskazujący ręki czujnik pulsoksymetru. Wyświetlona zostanie saturacja O

krwi wyrażona w

procentach i częstość skurczów serca. Wyniki zapisać w tabeli. Następnie badany wstrzymuje oddech na
30s. Ponownie odczytuje się wartość saturacji O

oraz tętno. Kolejny pomiary należy wykonać po 60 s

bezdechu. Następnie badany wykonuje 10 przysiadów i natychmiast po ich wykonaniu odczytać wartość
saturacji O

i tętna. Wyniki wpisać do tabeli. Zaznaczyć zmianę saturacji i częstości skurczów serca po

bezdechu i wysiłku (bz – bez zmian,



- wzrost,



- spadek).

Saturacja O

[%]

Zmiana

saturacji

Skurcze

serca/min

Zmiana

częstości

skurczów

Spoczynek

Bezdech 30 s

Bezdech 60 s

Po wysiłku

Odpowiedz na pytania.
1. Jak wysiłek fizyczny wpływa na:

Saturację hemoglobiny tlenem
………………………………………………….………………………………………………………
częstość skurczów serca
…………………………………………….……………………………………………………………

2. Ile mililitrów tlenu przenosi 1 gram hemoglobiny?

…………………………………………..………………………………………………………………

3. Dlaczego hemoglobina we krwi nie jest związana z tlenem w 100%?

………………………………………………………………….……………………………………….
…………………………………………………………………..………………………………………

Temat 11. Test tolerancji glukozy

Prawidłowe stężenie glukozy we krwi włośniczkowej u zdrowych, dorosłych osób wynosi

55 – 100 mg/dl (3,1 – 5,6 mM/l). Do oceny zaburzeń metabolizmu glukozy stosowany jest doustny test
tolerancji glukozy. Prawidłowo, po 30 min od wprowadzenia do organizmu 75 g glukozy, jej stężenie we
krwi nie powinno przekroczyć 150 mg/dl (7,8 mM/l), a po godzinie powinno powrócić do wartości
wyjściowych. Test ten ma zastosowanie w diagnostyce zaburzeń metabolizmu glukozy.

Zadanie

Oznaczyć stężenie glukozy we krwi obwodowej przed i po doustnym podaniu glukozy.

Wykonanie

Wybrać z grupy jedną osobę, jeżeli jest to możliwe najlepiej na czczo. Przed wykonaniem

każdego pomiaru badany musi dobrze umyć i wysuszyć ręce. Włączyć glukometr. Na dolnej części
wyświetlacza pojawi się czas, data i symbol paska testowego. Kiedy w szczelinie dla paska testowego
zaczyna migać czerwona dioda, należy włożyć pasek testowy pomarańczowym polem do góry. Po chwili
na wyświetlaczu pojawia się symbol „kropli krwi”. Aparat jest gotowy do pomiaru tylko 90 s od
momentu włożenia paska pomiarowego. Nakłuć opuszkę palca jednorazowym sterylnym bagnecikiem.
Kiedy uformuje się kropla krwi, należy dotknąć nią pola paska testowego, tak aby krew całkowicie
wypełniła okienko na pasku. Po kilku sekundach zostanie wyświetlony wynik. Po dokonaniu pierwszego
pomiaru badany wypija roztwór glukozy (75 g rozpuszczone w 300 ml wody). W taki sam sposób należy
oznaczyć stężenie glukozy po 30 i 60 minutach od wypicia roztworu glukozy. Wyniki wpisać do tabeli.

Stężenie glukozy we

krwi [mg/dl]

Stężenie glukozy we

krwi [mmol/l]

Przed wypiciem glukozy

30 min po wypiciu

60 min po wypiciu

Przeliczenie: 1 mg/dl x 0,055 = 1 mmol/l

Oceń wynik …………………………………………………………………………………………………
Odpowiedz na pytania.
1. Jakie hormony biorą udział w utrzymaniu stałego stężenia glukozy we krwi między posiłkami? Gdzie

te hormony są produkowane i przez jakie komórki?

.……………………………………………….…………………………………………………………
……………..……………………………………………………………………………………………
………………..…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………..………………………………………

2. Jaki jest mechanizm obniżenia stężenia glukozy we krwi po posiłku?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

Temat 12. Pomiar lipidów w krwi

We krwi występują głównie triacyloglicerole fosfolipidy, cholesterol oraz wolne kwasy

tłuszczowe. Lipidy pełnią w organizmie wiele istotnych funkcji. Stanowią ważne źródło energii, są
elementami struktur komórkowych a cholesterol jest prekursorem hormonów steroidowych i kwasów
żółciowych. Lipidy nie rozpuszczają się w wodzie, dlatego są transportowane pomiędzy przewodem
pokarmowym, wątrobą i tkankami w połączeniu z białkami jako lipoproteiny. W zależności od rodzaju
lipidów i białek, które je tworzą oraz zawartości w nich białka wyróżniamy kilka frakcji lipoprotein.
Główne to:

Chylomikrony – powstają w enterocytach i transportują egzogenne triacyloglicerole do
wątroby;
VLDL (lipoproteiny o bardzo małej gęstości), są syntetyzowane w wątrobie transportują
triacyloglicerole z wątroby do tkanek;
LDL (lipoproteiny o małej gęstości), są syntetyzowane w wątrobie transportują cholesterol do
tkanek
HDL (lipoproteiny o dużej gęstości), są syntetyzowane w wątrobie ale transportują cholesterol z
tkanek do wątroby
Oprócz wymienionych powyżej występują lipoproteiny o pośredniej gęstości (IDL), remnanty
chylomikronów i wiele subfrakcji lipoprotein powstających podczas metabolizmu lipidów.

Badanie laboratoryjne, które służy do określenia stężenia triacylogliceroli oraz cholesterolu we

frakcjach LDL i HDL nazywane jest lipidogramem. Podwyższone stężenie cholesterolu we frakcji LDL
a także triacylogliceroli ma istotne

znaczenie w rozwoju miażdżycy naczyń krwionośnych i

nadciśnienia tętniczego. Dlatego regularne kontrolowanie ich stężenia w surowicy ma olbrzymie
znaczenie w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia.

Pełny lipidogram powinien być

wykonany zawsze wtedy, gdy stężenie cholesterolu całkowitego wynosi powyżej 200 mg/dl.

Zadanie

Określić stężenie cholesterolu całkowitego (TC), triacylogliceroli (TG) oraz frakcji HDL i LDL

cholesterolu.

Wykonanie

Wybrać z grupy jedną osobę, jeżeli jest to możliwe najlepiej na czczo. Przed wykonaniem testu

musi dobrze umyć i wysuszyć ręce. Włączyć aparat CardioChek i poczekać, aż zacznie migać czerwona
dioda. Aparat jest gotowy do włożenia paska pomiarowego. Nakłuć opuszkę palca jednorazowym
sterylnym bagnecikiem. Włożyć pasek testowy do urządzenia. Kiedy na wyświetlaczu urządzenia
wyświetli się napis APPLAY SAMPLE, zebrać wypływającą krew plastikową pipetą i nanieść na pasek
testowy tak, aby wypełniła całe okienko. Po minucie pojawi się

na wyświetlaczu pierwszy wynik,

następnie przyciskając oznakowany klawisz odczytać następne wyniki. Usunąć i wyrzucić zużyty pasek
testowy. Aparat wyłącza się samoczynnie. Wyniki wpisać do tabeli.
UWAGA. Jeżeli aparat nie wyświetli wyniku pomiaru stężenia LDL-C należy go obliczyć z równania
Firedewalda: LDL-C [mg/l] = TC – (HDL-C) – (TG/5)

Wyniki

Ocena wyniku

w mg/dl

w mmol/l

Cholesterol całkowity

(TC)

HDL-cholesterol

LDL-cholesterol

Triacyloglicerol (TG)

TC/HDL

LDL/HDL

Współczynniki do przeliczania stężenia frakcji lipidowych z mg/dl na mmol/l.

Frakcja lipidowa

Współczynnik

Całkowity cholesterol

0,0259

HDL-Cholesterol

0,0259

LDL-Cholesterol

0,0259

Triacyloglicerole

0,0113

Wartości referencyjne podstawowych frakcji lipidów we krwi zalecane przez Narodowy Instytut
Zdrowia U. S. A. „Education Program 2001”

Całkowity cholesterol (TC)

< 200 mg/dl

pożądany

200-239 mg/dl

graniczny



240mg/dl

wysoki

HDL-cholesterol

< 40 mg/dl

niski



60 mg/dl

wysoki

LDL-cholesterol

< 100 mg/dl

optymalny

100-129 mg/dl

pożądany

130-159 mg/dl

graniczny

160-189 mg/dl

wysoki



190 mg/dl

bardzo wysoki

Triacyloglicerol

< 150 mg/dl

normalny

150-199 mg/dl

graniczny - wysoki

200-499 mg/dl

wysoki



500 mg/dl

bardzo wysoki

TC/HDL

LDL/HDL

< 4,4

0,5-3,0

pożądany

4,5 - 11

3,0-6,0

graniczny

> 11

> 6,0

podwyższony

Odpowiedz na pytania
1. Gdzie powstają i jaką pełnią rolę chylomikrony?

2. Dlaczego frakcja lipidowa HDL jest określana jako tzw. ‘dobry cholesterol’?

3. Zwiększenie, której frakcji lipidowej zwiększa ryzyko miażdżycy naczyń i dlaczego?

Temat 13. Wyznaczenie należnej masy ciała i wskaźnika masy ciała (BMI)

Idealna (należna) masa ciała dorosłego, zdrowego człowieka jest określana na podstawie

wyników badań antropologicznych danej populacji. Badania te umożliwiają statystyczną ocenę właściwej
dla wieku, płci i rasy optymalną masę ciała. Nadwaga i niedowaga, które wiążą się ze zwiększeniem
ryzyka rozwoju wielu chorób jest związana z różną zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie.
Prostym sposobem oceny masy ciała jest wyznaczenie wskaźnika masy ciała (body mass index, BMI),
nazywany także wskaźnikiem Queteleta.

Klasyfikacja masy ciała wg wskaźnika BMI.

< 19,9 kg/m

niedowaga

20 – 24,9 kg/m

prawidłowa

25 – 29,9 kg/m

nadwaga

> 30 kg/m

otyłość

Zadanie

Wyznaczyć należną masę ciała i wskaźnik BMI.

Wykonanie

Badanie należy wykonać w dwuosobowych grupach, w której każda osoba musi być badanym i

badającym.
(1) Zmierzyć masę ciała i wzrost przy użyciu wagi lekarskiej ze wzrostomierzem.

(2) Obliczyć należną masę ciała (NMC) wg wzoru Tatonia:
dla kobiet

NMC = [wzrost (cm) – 100] – {[ wzrost (cm) – 100] : 10}

dla mężczyzn

NMC = [wzrost (cm) – 100] – {[ wzrost (cm) – 100] : 20}

Jeżeli aktualna masa ciała przewyższa masę należną o 10–20 % - nadwaga.
Jeżeli aktualna masa ciała wynosi powyżej 20 % NMC - otyłość.

(3) Obliczyć wskaźnik BMI wg wzoru

BMI = masa ciała (kg) / wzrost (m

)

Wyniki wpisać do tabeli.

Płeć …………..

Wzrost ………..

Aktualna masa ciała (zmierzona) [kg]

Należna masa ciała (wyliczona) [kg]

BMI [kg/m

]

Oceń wynik
………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………

Miernik przepływu powietrza przez drogi oddechowe z oprogramowaniem ExflowC

Miernik przepływu powietrza (pneumotachometr) składa się z modułu pomiarowego, układu rur

i głowicy, na którą zakłada się ustnik. Program komputerowy ExflowC współpracujący z miernikiem
umożłiwa wyznaczenie wielu parametrów spirometrycznych.

Aby dokonać pomiaru włączyć komputer i pneumotachometr. Program ExflowC uruchamia się

samoczynnie. Z menu należy wybrać PLIK/Dane pacjenta. Wpisać imię, nazwisko, datę urodzenia,
wzrost, masę ciała i płeć osoby badanej. Zatwierdzić OK. Następnie z menu wybrać BADANIE/Test
ExflowC. Pojawia się okno, do którego należy wprowadzić dane warunków otoczenia panujących
podczas badania (temperatura, ciśnienie atmosferyczne, wilgotność). Zatwierdzić OK. Jeżeli program
posiada nieaktualną kalibrację pojawia się okno zalecające przeprowadzenie kalibracji.

WYKONANIE KALIBRACJI. Połączyć pompę kalibracyjną z głowicą pneumotachometru.

Z menu wybrać NARZĘDZIA/Kalibracja objętości i zatwierdzić przycisk „Start”. Wykonać wstępne

KREW I NERKI

Zasady postępowania w czasie pracy z krwią (na podstawie instrukcji MZiOS z 1997 r.)

1.  Krew jest materiałem potencjalnie zakaźnym.
2.  Na każde ćwiczenia należy przynieść rękawiczki jednorazowe i biały fartuch.
3.  Wszystkie ćwiczenia z krwią należy wykonywać OBOWIĄZKOWO w rękawiczkach

jednorazowego użytku i fartuchu ochronnym.

4. W pracowni zabrania się jeść i pić. Na stole nie wolno trzymać żadnych osobistych rzeczy, poza

potrzebnymi do wykonania ćwiczenia i zapisania wyników.

5.  Podczas pracy z krwią nigdy nie dotykać dłonią w rękawiczce oczu, nosa lub błon śluzowych.
6.  Nigdy nie pipetować krwi ustami.
7.  Nie podawać igieł i ostrzy z ręki do ręki. Sprzęt o ostrych krawędziach zawsze brać bezpośrednio z

opakowania lub leżący na powierzchni.

8. Nie zakładać powtórnie osłonek na igły.
9. Zużyte rękawiczki i wszystkie nieostre materiały użyte w czasie ćwiczeń z krwią (strzykawki,

końcówki pipet, waciki, bibułki itp.) wyrzucić do pojemnika na ODPADY SKAŻONE (nigdy do
zwykłego kosz na śmieci).

10. Igły i ostrza po ich użyciu wrzucić natychmiast do specjalnego pojemnika odpornego na przekłucie, z

napisem „Zużyte igły i ostrza”.

11. Powierzchnie zanieczyszczone krwią przykryć na 15 min ligniną zmoczoną roztworem środka

dezynfekującego, następnie usunąć ligninę i wyrzucić do kosza na ODPADY SKAŻONE.

12. W przypadku zanieczyszczenia rąk krwią, należy usunąć ją wacikiem zwilżonym środkiem do

higienicznej dezynfekcji rąk i wacik wrzucić do kosza na ODPADY SKAŻONE. Następnie zwilżyć
i rozprowadzić na całej powierzchni rąk środek do dezynfekcji rąk i pozostawić na skórze do
wyschnięcia.

13. W przypadku skaleczenia skóry igłą lub innym ostrym narzędziem skażonym krwią, zranione miejsce

należy dokładnie umyć wodą z mydłem, zdezynfekować preparatem do higienicznej dezynfekcji rąk i
zabezpieczyć opatrunkiem.

14. W przypadku skażenia krwią oczu należy delikatnie, ale dokładnie przepłukać oczy przy otwartych

powiekach wodą lub 0,9% NaCl.

15. W przypadku kontaktu błon śluzowych z krwią, najpierw usunąć krew tak jak w punkcie 12, a

następnie przepłukać dokładnie wodą.

16. Krew, która dostała się do ust należy natychmiast wypluć i przepłukać jamę ustną kilkanaście razy

wodą.

17. W przypadku kontaktu rany na skórze lub błon śluzowych z krwią należy w ciągu 48 h udać się do

lekarza pierwszego kontaktu, który powinien ocenić możliwość zakażenia krwiopochodnego i podjąć
stosowne postępowanie uzależnione od stopnia ryzyka.

18. W pracowni do dezynfekcji powierzchni stosowany jest 5% roztwór chloraminy T. Sprzęt i szkło

laboratoryjne wielokrotnego użytku dezynfekowane jest Aldesanem E (aldehyd glutarowy).

Informacje dodatkowe

1. Do wykonania ćwiczeń pobierana jest od studentów krew żylna. Zgoda Uczelnianej Komisji Etyki

Badań Naukowych przy Akademii Medycznej w Łodzi z dn. 18.11.2000 r.

2. Do pobierania krwi używany jest sterylny sprzęt jednorazowy.
3. Przed pobraniem krwi student/ka oddający krew zobowiązany jest przeczytać i podpisać formularz

świadomej zgody.

Temat 1. Podstawowe parametry morfologii krwi

Morfologia krwi obwodowej jest badaniem laboratoryjnym najczęściej wykonywanym w celu

kontroli stanu zdrowia i diagnostyki. Polega na ilościowym i jakościowym pomiarze elementów
morfotycznych krwi. W latach 80-tych XX w. pojawił się pierwszy analizator hematologiczny i obecnie
wykonywanie morfologii w automatycznych analizatorach wyparło zupełnie metodę liczenia krwinek w
komorach (np. Bürkera, Thoma) pod mikroskopem. Analizator pobiera do badania tylko 10-200



l krwi i

może wykonywać nawet 100 oznaczeń na godzinę. Zasada automatycznego liczenia krwinek oparta jest
na pomiarze zmian przewodnictwa elektrycznego rozcieńczonej krwi, które są proporcjonalne do ilości i
objętości zawartych w niej elementów morfotycznych. Na podstawie rozkładu wielkości krwinek
(histogramu) analizator wylicza liczbę erytrocytów (RBC), leukocytów (WBC) i płytek krwi (PLT),
średnie objętości krwinek, współczynniki zróżnicowania ich wielkości, kolorymetrycznie oznacza
stężenie hemoglobiny i wylicza wskaźniki: MCV, MCH, MCHC oraz hematokryt (Hct). Ponadto, na
podstawie wielkości rozróżniane są poszczególne rodzaje leukocytów. Proste analizatory hematologiczne
(18-parametrowe) różnicują tylko 3 rodzaje leukocytów: granulocyty, limfocyty i monocyty.

Zadanie

Wykonać badanie morfologii krwi. Do tabeli wpisać pełne nazwy skrótów wybranych

parametrów (patrz tabela 1 i 2 na końcu rozdziału) oraz uzyskane wyniki. Przeliczyć jednostki podane
przez analizator na obowiązujace jednostki SI (liczba krwinek w litrze, stężenie Hb w mmol/l, MCH w
femtomolach, Hct w postaci wskaźnika).

PRZELICZNIKI
1 g/dl x 0,62 = 1 mmol/l

1 pg x 0,062 = 1 femtomol (fmol)

1 %Hct x 0,01 = wskaźnik hematokrytu

Symbol

Pełna nazwa

Wynik

Zakres wartości

prawidłowych (SI)

jednostki tradycyjne

jednostki SI

WBC

PLT

RBC

K
M

Hct

K
M

MCV

MCH

MCHC

Odpowiedz na pytania
1. Podaj definicję hematokrytu.

2. Jak zmienia się wielkość erytrocytów przy niedoborze niżej wymienionych związków:

żelaza.........................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................................
witaminy B12............................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
kwasu foliowego.......................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Temat 2. Oznaczenie stężenie hemoglobiny w krwi

Hemoglobina zawarta w erytrocytach wiąże tlen i transportuje go z płuc do tkanek. Jej

prawidłowa ilość we krwi decyduje o właściwym zaopatrzeniu komórek w tlen. Do oznaczania jej
stężenia we krwi najczęściej stosowana jest kolorymetryczna metoda cyjanmethemoglobinowa.
Hemoglobina pod wpływem odczynnika Drabkina (sześciocyjanożelazian potasowy i cyjanek potasowy)
przekształca się w trwały, barwny związek (cyjanmethemoglobinę). Intensywność zabarwienia roztworu
jest proporcjonalna do stężenia hemoglobiny we krwi.

Zadanie

Oznaczyć stężenie hemoglobiny we krwi metodą cyjanmethemoglobinową.

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są: krew żylna, spektrofotometr, odczynnik Drabkina, wzorcowy

roztwór cyjanmethemoglobiny, kuwety, probówki i pipety. UWAGA! Oznaczanie wykonywać w
rękawiczkach, a roztwory po oznaczeniu wylewać do specjalnych pojemników.
Do 2 probówek odmierzyć po 2,5 ml odczynnika Drabkina i 10



l krwi, dokładnie wymieszać i

pozostawić na 30 minut w temperaturze pokojowej. Po zakończeniu inkubacji przenieść do czystych,
suchych kuwet:

–  1 ml próby badanej (w dwóch powtórzeniach)
–  1ml wzorcowego roztworu cyjanmethemoglobiny (próba wzorcowa)
–  1 ml odczynnika Drabkina (próba odczynnikowa)

Zmierzyć absorbancję wszystkich roztworów w spektrofotometrze przy długości fali



= 540 nm.

Wartość absorbancji próby badanej i wzorcowej należy pomniejszyć o absorbancję próby odczynnikowej.
Wyniki wpisać do tabeli.

Absorbancja (A)

Próba badana

Próba wzorcowa

Pomiar 1

Pomiar 2

Średnia

Obliczyć stężenie hemoglobiny we krwi badanej według wzoru:

A próby badanej

Hb [g/dl] = _________________ x współczynnik danej serii wzorcowego

A próby wzorcowej

roztworu cyjanomethemoglobiny

(na etykiecie butelki)

Otrzymany wynik przeliczyć na mmol/l

1 g/dl x 0,62= 1 mmol/l

Stężenie Hb we krwi wynosi
........................................................... g/dl

................................................................. mmol/l

Oceń zawartość Hb w krwi badanego

...................................................................................................

Odpowiedz na pytania
1. Wymień rodzaje hemoglobiny we krwi dorosłego człowieka. W jakiej proporcji znajdują się we

krwi?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

2. Wymień 3 najważniejsze czynniki, które zmieniają powinowactwo hemoglobiny do tlenu.

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

3. Podaj produkty katabolizmu hemoglobiny.

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Temat 3. Oznaczenie hematokrytu

Hematokryt (Hct) to procent objętości jaki zajmuje frakcja erytrocytów w krwi pełnej. Około 1%

tej objętości zajmują pozostałe elementy morfotyczne krwi. Dlatego hematokryt zależy od ilości i
objętości erytrocytów w krwi.

Wartość hematokrytu oznaczana metodą wirowania różni się od hematokrytu krwi prawidłowej

oznaczanego w analizatorze hematologicznym o 2-3%, ponieważ niewielka ilość osocza zostaje
uwięzienia pomiędzy krwinkami podczas wirowania. W metodach automatycznych hematokryt jest
obliczany na podstawie ilości i objętości RBC. Jednak bezpośredni pomiar hematokrytu jest szybką i
tanią metodą oceny zdolności krwi do przenoszenia tlenu. Na podstawie hematokrytu można również
obliczyć szacunkowo zawartość hemoglobiny oraz liczbę RBC tylko w krwi prawidłowej wg
przeliczników:
1% Hct = 0,21 milimola Hb w litrze krwi (lub 1%Hct = 0,34 g Hb/100ml)
1% Hct = 107 000 RBC w 1



l krwi

Zadanie

Oznaczyć hematokryt krwi badanej metodą mikrohematokrytową.

Wykonanie

Napełnić rurkę hematokrytową krwią żylną pobraną na EDTA do ¾ jej długości. Wolny koniec

rurki (niewypełniony krwią) dokładnie zatopić w płomieniu palnika lub zakleić woskiem. Rurki
hematokrytowe ułożyć symetrycznie w gniazdach wirówki hematokrytowej tak, aby się równoważyły.
Zamknięty koniec rurki musi znaleźć się na obwodzie wirówki. Dokładnie przykryć wirówkę
pokrywą, ustawić czas wirowania 5 min i włączyć wirowanie. Po zatrzymaniu się wirówki, wyjąć rurki
hematokrytowe i odczytać wartość Hct w procentach przy użyciu firmowego czytnika. W tym celu
należy:
– umieścić rurkę w rowku pionowej listwy czytnika, tak aby dolny koniec słupka krwinek znajdował

się na wysokości poziomej linii;

– linię na ukośnym ruchomym ramieniu ustawić na górze słupka osocza;
– przesuwać listwę czytnika w lewo tak długo, aż linia ukośnego ramienia czytnika znajdzie się na

granicy pomiędzy osoczem i krwinkami;

– na skali czytnika odczytać wartość hematokrytu w procentach, którą wskazuje linia na pionowej

listwie

Odczytać wartość hematokrytu wszystkich rurek. Obliczyć średnią wartość i otrzymany wynik pomnożyć
przez 0,95. Jest to poprawka uwzględniająca zwiększenie pomiaru masy krwinkowej o objętość osocza
uwięzioną pomiędzy krwinkami.

Hct wynosi.................................................

Kobieta/Mężczyzna

Wskaźnik Hct: %Hct x 0,01 = .............................................

Oceń Hct badanego..............

................................................................................................................

Odpowiedz na pytania
1. Podaj prawidłowy hematokryt dla dorosłych

kobiet……………………………………………………………………………………………………
mężczyzn ……………………………………………………………………………………………

2. Podaj najważniejsze czynniki, od których zależy hematokryt?

.……………………………………………………...…………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………………
………………………………………..……………………..…………………………………………

Temat 4. Hematopoeza (film)

Elementy morfotyczne krwi powstają z niezróżnicowanych pluripotencjalnych komórek

pnia (stem cells) znajdujących się w szpiku kostnym czerwonym. Proces intensywnego
namnażania się komórek pnia oraz ich różnicowania na poszczególne rodzaje krwinek nazywany
jest hematopoezą. Bierze w nim udział duża liczba czynników wzrostu. Czynniki te wytwarzane
są zarówno miejscowo w szpiku kostnym, jak i produkowane poza nim (erytopoetyna i
trombopoetyna). Film przedstawia schematy różnicowania się poszczególnych linii
komórkowych od form nierozróżnialnych w mikroskopie świetlnym, do pierwszych komórek
linii ukierunkowanych, które są już morfologicznie rozróżnialne w mikroskopie. Następnie
przedstawia etapy dojrzewania poszczególnych krwinek w oparciu o cechy morfologiczne
rozpoznawane w mikroskopie świetlnym.

Zadanie

Obejrzeć film starając się zapamiętać etapy różnicowania poszczególnych rodzajów krwinek oraz

czynniki wzrostu, które biorą udział w tych procesach.

Odpowiedz na pytania
1. Gdzie odbywa się hematopoeza:

w pierwszych 3 miesiącach życia płodowego...........................................................................................
pomiędzy 3 a 6 miesiącem życia płodowego............................................................................................

2. Które krwinki różnicują się pod wpływem wymienionych czynników wzrostu?

CSF-M

………………………………………………………………………………………………

TPO

………………………………………………………………………………………………

IL-7

………………………………………………………………………………………………

EPO

………………………………………………………………………………………………

CSF-G

………………………………………………………………………………………………

3. Gdzie dojrzewają: limfocyty B ……………………………………………………………………

limfocyty T

………………………………………………………………….....

komórki NK ………………………………………………………………………

4. Wymień czynniki wzrostu, które biorą udział w erytropoezie?

…………………………………………………………………………………………………………

5. Które stadium rozwojowe erytroblastu traci jądro komórkowe?

...................................................................................................................................................................

6. W którym erytroblaście zachodzi najintensywniej synteza hemoglobiny?

…………………………………………………………………………………………………………

7. Gdzie wytwarzana jest erytropoetyna? Jakie czynniki stymulują jej uwalnianie?

…………………………..………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………..……………………………………

8. Czym różni się retikulocyt od erytrocytu?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

9. Jaki jest prawidłowy udział retikulocytów w ogólnej ilości RBC we krwi obwodowej?

…………………………………………………………………………………………………………

10. Jakie mogą być przyczyny zwiększenia ilości retikulocytów we krwi obwodowej?

11. Wymień kolejne stadia rozwojowe granulocytów obojętnochłonnych, począwszy od komórek

CFU-GEMM?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

12. Z jakiego stadium rozwojowego granulocytu powstaje młodociany neutrofil z jądrem

pałeczkowatym?
…………………………………………………………………………………………………………

13. Która dojrzała krwinka charakteryzuje się dwupłatowym jądrem i brunatno-czerwonymi

ziarnistościami w cytoplazmie?
…………………………………………………………………………………………………………

15. Która dojrzała krwinka charakteryzuje się ciemno-granatowymi ziarnistościami w cytoplazmie?

…………………………………………………………………………………………………………

Temat 5. Porównanie proporcji białych i czerwonych krwinek w krwi obwodowej oraz w

szpiku kostnym

Jednym z najważniejszych czynników, od których zależy liczba krwinek jest szybkość

ich powstawania w szpiku kostnym. Analiza ilości krwinek białych i czerwonych w szpiku
kostnym wskazuje, że ilość powstających w szpiku leukocytów i erytrocytów jest różna od ich
ilości we krwi obwodowej.

Zadanie 1

Przyjmując średnie ilości erytrocytów i leukocytów we krwi obwodowej u dorosłego człowieka

podać stosunek liczby RBC do WBC.

Proporcja RBC:WBC w krwi obwodowej wynosi.............................................................................

Na podstawie prawidłowego mielogramu szpiku kostnego obliczyć średnią procentową zawartość

komórek należących do układu czerwonokrwinkowego i biało krwinkowego, i podać ich stosunek.

Proporcja krwinek układu czerwonokrwinkowego : białokrwinkowego w szpiku kostnym
wynosi........................................................................................................................................................

Prawidłowy mielogram

(względna zawartość komórek poszczególnych linii komórkowych w szpiku kostnym)

Układ czerwonokrwinkowy

Całkowita

ilość

Układ płytkotwórczy

Całkowita

ilość

proerytroblasty

megakarioblasty

erytroblasty

promegakarioblasty

zasadochłonne

megakariocyty

polichromatofilne

kwasochłonne

Razem 9 - 29 % Razem

0,1 - 1,0 %

Układ granulocytarny

mieloblasty

promielocyty

mielocyty

obojętnochłonne

zasadochłonne

kwasochłonne

metamielocyty

obojętnochłonne

zasadochłonne

kwasochłonne

granulocyty z jądrem
pałeczkowatym

obojętnochłonne

zasadochłonne

kwasochłonne

granulocyty z jądrem
segmentowanym

obojętnochłonne

zasadochłonne

kwasochłonne

Razem 45 - 70 %

Układ limfocytarny

Układ siateczkowo-
śródbłonkowy

limfoblasty

monoblasty

prolimfocyty

promonocyty

limfocyty

monocyty

plazmocyty

Razem 5 - 15 % Razem

0,5 - 3,5 %

Komórki
niezidentyfikowane

1 - 21 %

Zadanie 2

Wymienić fizjologiczne przyczyny różnej proporcji ilości białych i czerwonych krwinek w krwi

obwodowej i szpiku kostnym.
1 ...…………………………………………….……………………………………………………………..
2. ……………………………………………………………………….……………………………………
3. ……………………………………………………………………………………………….……………
4.……………………………………………………………………………………………………………

Temat 6. Oznaczenie składu procentowego leukocytów

Oznaczanie składu procentowego leukocytów (tzw. wzoru odsetkowego) pozwala określić ich

względną ilość we krwi we krwi, ich morfologię (np. ilość segmentów w jądrze, występowanie
toksycznych ziarnistości) oraz wykryć obecność młodocianych form, które nie występują we krwi
prawidłowej. Mogą natomiast występować w chorobach rozrostowych szpiku kostnego (np. białaczki).
Określenie składu i morfologii leukocytów jest niezbędne w diagnostyce bardzo wielu chorób o podłożu
zapalnym, alergicznym, nowotworowym i do monitorowania farmakoterapii.

Zadanie

Rozpoznać 100 leukocytów w gotowych preparatach rozmazu krwi prawidłowej barwionych

metodą May-Grünwalda-Giemzy.

Wykonanie

Na szkiełko podstawowe z rozmazem krwi nanieść kroplę olejku immersyjnego w środkowej

części preparatu. Uprzednio sprawdzić, po której stronie szkiełka znajduje się rozmaz. Preparat umieścić
na stoliku mikroskopu. Pod kontrolą wzroku zanurzyć obiektyw o pow. 100x w kropli olejku, włączyć
światło mikroskopu i patrząc przez okular znaleźć ostry obraz preparatu. Ostrość obrazu można ustalić
wyłącznie wtedy, kiedy obiektyw jest zanurzony w olejku immersyjnym. Ustawić obiektyw na część
preparatu o optymalnej gęstości krwinek i przesuwając pole widzenia (tak, aby nie liczyć tych samych
krwinek), rozpoznawać poszczególne rodzaje leukocytów. Dowolnym znakiem graficznym (linia,
kropka itp.) zaznaczać rozpoznany leukocyt w pierwszej kolumnie tabeli. Po rozpoznaniu 10 krwinek,
każde następne 10 rozpoznanych leukocytów zaznaczać w kolejnych kolumnach. Wypełnienie ostatniej
kolumny oznacza rozpoznawanie 100 leukocytów. Następnie policzyć ilość poszczególnych rodzajów
leukocytów w wierszach. Obliczyć wskaźnik ilości leukocytów wg przelicznika
1 % x 0,01 np. 45% x 0,01 = 0,45.

Rodzaj

leukocytów

Liczba rozpoznanych leukocytów

Liczba

WBC

Wskaź

WBC

Prawidłowe

wartości *

Nutrofile

z jądrem

segmento-

wanym

Neutrofile

z jądrem

pałeczkowa-

tym

Eozynofile

Bazofile

Limfocyty

Monocyty

* Tabela 2 na końcu rozdziału.

Porównaj uzyskany wynik z wartościami prawidłowymi.
..........................................................................................................................................................................
..........................................................................................................................................................................

Odpowiedz na pytania
1. Jaka jest funkcja:

eozynofilów
…………………………………………………...………………………………………………………
…..……………………………………...........……………………………………………………….....
bazofilów
…………………………………………………………………………...………………………………
……..……………………………………………………………………………………………………

2. Podaj procentowy udział komórek o różnej segmentacji jądra wśród neutrofilów (wzór Arnetha).

……………………………………………………………………………....………………..…………
…………………………………………………………….………………………………….…………
…………………………………………………………………………………………………………...

Temat 7. Oznaczenie oporności osmotycznej erytrocytów

Badanie to pozwala określić oporność erytrocytów na hemolizę w hipotonicznych roztworach

NaCl. Erytrocyty umieszczone w roztworach hipotonicznych pękają w wyniku osmozy i uwalniają
hemoglobinę do osocza (hemoliza). Oporność erytrocytów na działanie czynnika osmotycznego zależy
między innymi od właściwości błony komórkowej oraz stosunku jej powierzchni do objętości erytrocytu.
Prawidłowe erytrocyty zaczynają hemolizować w roztworze NaCl o stężeniu 0,48% (minimum
oporności). Całkowitej hemolizie powinny ulegać w roztworze NaCl o stężeniu 0,33 – 0,30%
(maksimum oporności). Podatność na hemolizę zwiększa się w sferocytozie erytrocytów np. przy
niedoborze białka szkieletowego – spektryny.
Zadanie

Określić minimum i maksimum oporności erytrocytów na hemolizę w zakresie hipotonicznych

stężeń NaCl od 0,70 % do 0,26 %.

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są: probówki, statyw, roztwory NaCl oraz erytrocyty oddzielone od

osocza przez odwirowanie krwi (10 min, 3000 obr/min). Probówki ustawić w statywie i oznaczyć 
odpowiednim stężeniem NaCl. Do probówek nalać po 1 ml każdego roztworu NaCl i po kropli
erytrocytów. Zawartość probówek wymieszać i pozostawić w temperaturze pokojowej przynajmniej
przez 1 godzinę. Po tym czasie zaobserwować stopień hemolizy w kolejnych probówkach. Wyniki wpisać
do tabeli. Stopień hemolizy oznaczyć odpowiednio:
—  , brak hemolizy (płyn nad erytrocytami przezroczysty)
+/– , częściowa hemoliza (płyn nad erytrocytami zabarwiony, na dnie probówki osad krwinek)
  + ,  całkowita hemoliza (płyn w całej objętości czerwony, na dnie probówki brak krwinek)

Numer

probówki

Stężenie NaCl

Stopień hemolizy

0,70 %

0,66%

0,62%

0,58%

0,54%

0,50%

0,46%

0,42%

0,38%

0,34%

0,30%

0,26%

Minimum oporności .....................................................
Maksimum oporności ...................................................

Oceń uzyskany wynik ………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania
1. Jakie czynniki zwiększają podatność erytrocytów na hemolizę?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

2. Jakie jest prawidłowe ciśnienie osmotyczne osocza? Jakie procentowe stężenie NaCl jest izotoniczne
w stosunku do osocza?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………

Temat 8. Oznaczenie szybkości opadania erytrocytów – odczyn Biernackiego

Szybkość opadania erytrocytów (OB) jest niespecyficznym testem, który może wskazywać na

istnienie niektórych chorób o podłożu zapalnym, autoimmunologicznym lub nowotworowym. W
prawidłowej krwi wzajemne oddziaływanie ładunków elektrycznych erytrocytów i białek osocza
powoduje powolną sedymentację krwinek pod wpływem grawitacji. W przypadku zmiany składu i ilości
białek w osoczu, przede wszystkim fibrynogenu, który należy do białek ostrej fazy oraz globulin,
szybkość opadania erytrocytów znaczenie się zwiększa (OB podwyższone). Ponadto wiele czynników
niespecyficznych, jak zmiana kształtu erytrocytów oraz technika przeprowadzenia badania wpływają
znacząco na wynik OB. Lekko podwyższone OB występuje w czasie ciąży, podczas połogu, miesiączki
oraz u starszych ludzi.

U osób pomiędzy 18 a 60 r. ż. OB po godzinie powinno wynosić:

u kobiet do 12 mm
u mężczyzn do 8 mm

Zadanie

Oznaczyć szybkość opadania erytrocytów metodą Westergreena.

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są: zestaw do oznaczania OB oraz krew żylna pobrana na 3,8%

cytrynian sodu. Badanie należy wykonać w ciągu dwóch godzin od chwili pobrania krwi. Do probówki
stanowiącej komplet z rurką Westergreena nalać krew do wyznaczonej linii. Następnie przez korek
wcisnąć do dna probówki rurkę, tak, aby napełniła się krwią do poziomu 0 i zestaw z krwią ustawić
pionowo w statywie. Zanotować czas rozpoczęcia oznaczenia. Po upływie 1 godziny odczytać wynik tj.
wysokość słupa osocza nad elementami morfotycznymi krwi w milimetrach.

OB wynosi ..................................................... …………………Kobieta/Mężczyzna

Oceń wynik OB badanego
……………………………………………………………..………………………………………………..
Odpowiedz na pytania
1. Co decyduje o szybkości opadania erytrocytów w krwi wymieszanej z antykoagulantem?

2. Jakie zmiany w składzie krwi powodują znaczące przyspieszenie szybkości opadania erytrocytów?

.................................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................................

Temat 9. Oznaczenie czasu protrombinowego

Czas protrombinowy (PT) służy do oceny sprawności zewnątrzpochodnego mechanizmu

krzepnięcia krwi. Szybkość powstania fibryny od momentu aktywacji przez tromboplastynę (czynnik
tkankowy) zależy głównie od stężenia w osoczu czynników krzepnięcia: V, VII, X, protrombiny i
fibrynogenu. Wydłużenie czasu PT występuje m. in. w stanach niedoboru witaminy K, chorobach
wątroby, zespole rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC) oraz podczas leczenia
doustnymi antykogulantami (antagoniści witaminy K).

Zadanie

Oznaczyć czas protrombinowy krwi metodą Quicka.

Wykonanie

Do wykonania oznaczenia potrzebne są: łaźnia wodna, probówki z mieszadełkiem,

tromboplastyna, pipety i osocze krwi, które uzyskuje się przez odwirowanie krwi (10 min, 3000 obr/min).
Włączyć łaźnię wodną, nastawić temperaturę 37



C i ogrzać w niej czyste probówki, badane osocze,

tromboplastynę. Do suchej probówki odmierzyć 100



l osocza i 200



l tromboplastyny z Ca

Natychmiast po dodaniu tromboplastyny włączyć stoper i mieszać zawartość probówki bagietką
zakończoną haczykiem. W chwili pojawienia się widocznego na haczyku żelu, świadczącego o
pojawieniu się włóknika, wyłączyć stoper i zanotować czas. Oznaczenie powtórzyć przynajmniej 3 razy.
PT osocza prawidłowego wynosi 13-18 sekund. Wyniki wpisać do tabeli.

Czas protrombinowy (PT)

Pomiar

Sekundy

III

PT krwi badanej

(1) Przedstawić wynik PT w postaci procentowego wskaźnika.

PT osocza prawidłowego

x 100%

PT osocza badanego

Wskaźnik protrombinowy wynosi ......................................................

(2) Obliczyć współczynnik protrombinowy

PT osocza badanego

PT osocza prawidłowego

(3) Przedstawić wynik PT w postaci INR (International Normalized Ratio). Jest to współczynnik
umożliwiający standaryzację wyników z różnych laboratoriów, ze względu na różną aktywność
produkowanej tromboplastyny. INR u osób zdrowych mieści się w granicach 0,7 – 1,3. Oblicza się go ze
wzoru:

INR = (Współczynnik protrombinowy)

ISI

ISI (International Sensitivity Index), to międzynarodowy wskaźnik czułości tromboplastyny podawany
przez producenta dla każdej serii odczynnika (na opakowaniu z uwzględnieniem metody wykonania i typu
analizatora)

INR wynosi ....................................................................................................................................................

Oceń PT krwi badanej
………………………………………………………………………………………………………………..

Odpowiedz na pytania

1. Jak zmieni się czas PT w stanach niedoboru witaminy K? Wyjaśnij dlaczego?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................... ............................................................

2. Które czynniki krzepnięcia mogą występować we krwi w zmienionym stężeniu przy wydłużonym PT?

3. Sprawność którego etapu krzepnięcia krwi ocenia się mierząc czas protrombinowy?

...................................................................................................................................................................

Temat 10. Oznaczenie czasu krzepnięcia

Do oceny sprawności układu krzepnięcia, aktywowanego przez czynniki kontaktu (droga

wewnątrzpochodna), stosowany jest aktywowany czas częściowej tromboplastyny (APTT). W teście
tym mierzy się czas powstania fibryny po dodaniu do osocza powierzchniowo czynnego aktywatora
fosfolipidów oraz jonów wapnia. Prawidłowy czas krzepnięcia przy aktywacji wewnątrzpochodnej
wynosi około 30 – 40 sekund (37 – 46 s)

. Metodą stosowaną do testowania sprawności

wewnątrzpochodnego mechanizmu krzepnięcia był do niedawna pomiar czasu krzepnięcia. Najprostszą
formą tego testu jest metoda kapilarowa, w której mierzy się czas od momentu wynaczynienia krwi do
momentu wytworzenia fibryny w kapilarze włosowatej. Prawidłowy czas krzepnięcia wyznaczony tą
metodą wynosi 3 – 10 minut.

Zadanie

Oznaczyć czas krzepnięcia krwi metodą kapilarową.

Wykonanie

Oznaczenie wykonuje się w dwuosobowych grupach, w których każda z osób poddaje badaniu

własną krew włośniczkową. Opuszkę palca osoby badanej zdezynfekować 70% alkoholem etylowym,
ucisnąć celem wywołania przekrwienia, a następnie nakłuć jałowym nożykiem. W tym momencie
włączyć stoper. Do kropli swobodnie wypływającej krwi przyłożyć kapilarkę włosowatą i napełnić ją
krwią przynajmniej w 2/3 długości. Następnie, co 30 sekund odłamywać mały kawałek kapilarki z krwią,
aż do momentu, gdy pomiędzy dwoma fragmentami rurki pojawi się fibryna. Zanotować czas.

Czas krzepnięcia metodą kapilarową wynosi..............................................................................................

Oceń czas krzepnięcia krwi badanej
………………………………………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania
1. Jakie czynniki aktywują czynnik XII in vivo oraz in vitro?

Neumeister B, Besenthal I, Liebich H. Diagnostyka laboratoryjna. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner,

2003.

Temat 11. Oznaczenie czasu krwawienia

Czas krwawienia to czas od momentu wynaczynienie krwi na skutek standardowej skaryfikacji

skóry (na przedramieniu), do chwili ustania krwawienia. Do celów diagnostycznych akceptowana jest
metoda Ivy, która polega na standardowym nakłuciu bagnecikiem przedramienia i przykładaniu, co 30 s
bibuły, do momentu ustania krwawienia. Oznaczenie czasu krwawienia jest najprostszą metodą badania
sprawności hemostatycznej płytek krwi i małych naczyń krwionośnych. Jednakże pomiar czasu
krwawienia jest mało powtarzalny, gdyż wpływa na niego wiele czynników zewnętrznych (np.
temperatura) oraz inne niespecyficzne czynniki np. gęstość krwi. Prawidłowy czas krwawienia
oznaczony metodą Ivy wynosi do 10 minut. Starszą metodą oznaczania czasu krwawienia jest nakłucie
płatka ucha (metoda Duke’a). Prawidłowy czas krzepnięcia krwi oznaczany metodą Duke’a wynosi
1 - 4 minut.

Zadanie

Oznaczyć czas krwawienia metodą Duke’a.

Wykonanie

Oznaczenie wykonuje się w dwuosobowych grupach, w których każda z osób poddaje badaniu

własną krew włośniczkową. Zamiast płatka ucha zdezynfekować (70% alkohol etylowy) opuszkę palca,
lekko ucisnąć celem wywołania przekrwienia i nakłuć jałowym bagnecikiem. W tym momencie włączyć
stoper. Co 30 sekund paskiem bibuły filtracyjnej usuwać wypływającą krew, aż do chwili ustania
krwawienia. Zanotować czas, po którym na bibule nie pojawi się już ślad krwi.
Czas krwawienia wynosi.............................................................................................................................

Oceń czas krwawienia oznaczony zmodyfikowaną metodą Duke’a
……….……………………………………………………………………………………………………

Odpowiedz na pytania
1. Podaj dwa związki pochodne kwasu arachidonowego (syntetyzowane w płytkach i komórkach

śródbłonka), które wpływają antagonistycznie na aktywację płytek krwi.

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….

Temat 12. Oznaczenie grup krwi układu ABO i Rh

W praktyce klinicznej największe znaczenie mają układy grupowe krwi ABO i Rh. Podstawą

podziału krwi na grupy jest obecność w błonie erytrocytów immunogennych glikoprotein. Występowanie
antygenów w erytrocytach oraz naturalnych przeciwciał (alloprzeciwciał) w osoczu w układzie ABO
przedstawione jest w tabeli poniżej. Układ Rh determinuje występowanie grupy antygenów, z których
najbardziej immunogenny jest antygen D. Krew, której erytrocyty posiadają antygen D określa się jako
Rh+. Krew, w której na erytrocytach nie występuje ten antygen, jako Rh-. Prawidłowe oznaczenie grupy
krwi dawcy i biorcy jest niezbędne przed wykonaniem transfuzji.

Grupa krwi

A1B

A2B

Antygeny na
krwinkach

A1B

A2B

brak

Przeciwciała
w osoczu

anty-B

anty-A1

brak

anty-A
anty-B

Zadanie

Określić grupę krwi przy użyciu przeciwciał monoklonalnych anty-A, anty-B i anty-D oraz

krwinek wzorcowych z antygenami A i B.

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są: surowice z przeciwciałami anty-A, anty-B i anty-D, wzorcowe

erytrocyty A i B oraz oznakowane płytki z wgłębieniami. Krew odwirować (10 min w 3000 obr/min), a
następnie rozdzielić krwinki i osocze do oddzielnych probówek. Do oznakowanych wgłębień na płytce
nanieść pipetką dużą kroplę każdej surowicy, a następnie kroplę badanych erytrocytów. Delikatnie
wymieszać. Na drugiej płytce zgodnie z oznaczeniami nanieść po dużej kropli badanego osocza, a
następnie erytrocyty wzorcowe. Delikatnie wymieszać. Po około 5 minutach inkubacji w temperaturze
pokojowej sprawdzić, gdzie wystąpiła aglutynacja. Wynik wpisać do tabeli oznaczając:
+ aglutynację



brak aglutynacji.

Erytrocyty badane

Osocze badane

Grupa

krwi

plus

Przeciwciała monoklonalne

Erytrocyty wzorcowe

Anty-A

Anty-B

Anty-D

Odpowiedz na pytania

1. Jakie antygeny grupowe wykryto w erytrocytach badanych?

...................................................................................................................................................................

2. Jakie przeciwciała znaleziono w badanym osoczu?

...................................................................................................................................................................

3. Wymień antygeny występujące w erytrocytach grupy krwi:

AB Rh- ......................................................................................................................................................
A Rh+........................................................................................................................................................
B Rh-........................................................................................................................................................
O Rh+ .......................................................................................................................................................

Temat 13. Oznaczenie stężenia wapnia w krwi

Prawidłowe stężenie wapnia we krwi ma istotne znaczenie dla czynności wszystkich komórek,

szczególnie dla miocytów, neuronów i komórek gruczołowych. Wapń jest niezbędny w procesie
krzepnięcia krwi. Tylko 0,1% ogólnoustrojowego wapnia znajduje się w płynach zewnątrzkomórkowych.
We krwi wapń występuje w postaci łatwo dyfundującej (zjonizowany i związany z anionami
fosforanowymi, cytrynianowymi, wodorowęglanowymi) oraz związany z białkami. Jego prawidłowe
całkowite stężenie w osoczu wynosi 2,5 mmol/l.

Zadanie

Oznaczyć stężenie wapnia we krwi metodą o-krezoloftaleinową

Wykonanie

Do wykonania potrzebne są: osocze krwi żylnej pobranej na heparynę, spektrofotometr,

odczynnik roboczy, wzorzec wapnia, probówki, kuwety, pipety.
(Odczynnik roboczy otrzymuje się po zmieszaniu firmowych odczynników 1 i 2 w stosunku 4+1).
W celu wykonania oznaczenia nalać do kuwet:
- 1 ml odczynnika roboczego (próba odczynnikowa)

- 1 ml odczynnika roboczego i 10 μl osocza (próba badana w dwóch powtórzeniach).
- 1 ml odczynnika roboczego i 10 μl wzorca wapnia (próba wzorcowa w dwóch powtórzeniach).
Zawartość kuwet wymieszać i pozostawić przez 10 min w temperaturze pokojowej. Włączyć
spektrofotometr i ustawić długość fali



= 570 nm (540-590 nm). Zmierzyć absorbancję (A) wszystkich

próbek. Wartość absorbancji próby badanej i wzorcowej należy pomniejszyć o absorbancję próby
odczynnikowej. Wyniki wpisać do tabeli.

Absorbancja (A)

Próba badana

Próba wzorcowa

Pomiar 1

Pomiar 2

Średnia

Na podstawie średniej wartości absorbancji (A) dla roztworu badanego i wzorcowego obliczyć stężenie
wapnia w badanej krwi według wzoru:

A (próbki)

Stężenie wapnia [mg/dl] = --------------------- x stęż wzorca wapnia

A (wzorca)

Otrzymany wynik przedstawić w mmol/l

1 mg/dl x 0,25 = 1 mmol/l

Stężenie wapnia w osoczu wynosi
............................................................ mg/dl

............................................................ mmol/l

Oceń uzyskany wynik …………………………………………….…………………………………………

Odpowiedz na pytania
1. Wymień najważniejsze procesy fizjologiczne, w których niezbędny jest udział jonów wapnia.

a.  ...............................................................................................................................................................
b.  ...............................................................................................................................................................
c.  ...............................................................................................................................................................
d.  ...............................................................................................................................................................

2. Jakie hormony biorą udział w regulacji stężenie wapnia w osoczu i gdzie są syntetyzowane?

3. Jaki jest główny mechanizm działania i jak zmienia się stężenie wapnia w osoczu pod wpływem :

PTH............................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
kalcitriolu...................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Temat 14. Obliczanie składu procentowego i stężenia poszczególnych frakcji białek osocza

Całkowita zawartość białka w osoczu wynosi 60 – 70 g/l. Wśród białek osocza wyróżniamy

albuminę, globuliny i fibrynogen. Badanie składu i ilości białek ma szerokie zastosowanie w praktyce
klinicznej. Przesunięcia ilości białek w obrębie poszczególnych frakcji towarzyszą stanom zapalnym,
chorobom nerek, wątroby i chorobom nowotworowym. Zmiany te dotyczą w szczególności frakcji
globulin. Prawidłowy zakres współczynnika albumin do globulin (A/G) wynosi 1,5 –2,0.

Zadanie

Na podstawie wyników elektroforezy przedstawionej na filmie Białka osocza obliczyć

procentowy udział frakcji białek osocza oraz stężenie białek w każdej z frakcji.

Wykonanie

Wybrać z tabeli 1 wyniki pomiarów densytometrycznych dla 3 dowolnych surowic. Na ich

podstawie obliczyć procentowy udział poszczególnych frakcji białek w wybranych surowicach. Następnie
korzystając z tabeli 2, obliczyć stężenie białka w każdej frakcji. Obliczyć współczynnik albumin do
globulin (A/G). Wyniki wpisać do tabeli. Zaznaczyć w tabeli, które wyniki są zgodne (+), wyższe (



) lub

niższe (



) od wartości referencyjnych dla poszczególnych frakcji.

Surowica nr

g/dl

Albuminy

Globuliny



Globuliny



Globuliny



Globuliny



Globuliny



A/G

Przykład:

Surowica 1
% Albuminy

1,18/1,79 x 100 = 65,9%

Stężenie albuminy

0,659 x 7,26 g/dl = 4,79 g/dl

Oceń stężenie białek w poszczególnych surowicach
Surowica nr …………………………………………………………………………………………………
Surowica nr …………………………………………………………………………………………………
Surowica nr …………………………………………………………………………………………………

Tabela 1. Gęstość optyczna (O.D.) prążków uzyskanych w czasie elektroforezy surowic badanych

Frakcja

Surowica

Nr 1

Nr 2

Nr 3

Nr 4

Nr 5

Nr 6

Nr 7

Albuminy

1,18

1,11

0,52

1,30

0,99

0,42

Globuliny



0,05

0,04

0,02

0,03

0,06

0,05

0,02

Globuliny



0,14

0,17

0,11

0,28

0,26

0,06

Globuliny



0,12

0,11

0,10

0,14

0,18

0,05

Globuliny



0,08

0,04

0,11

0,19

0,04

0,07

Globuliny



0,22

0,27

0,45

0,48

0,08

0,13

0,63

Suma
gęstości

1,79

1,74

1,31

1,43

1,90

1,68

1,25

Tabela 2. Całkowite stężenie białka w badanych surowicach

Surowica

Nr 1

Nr 2

Nr 3

Nr 4

Nr 5

Nr 6

Nr 7

7,26 g/dl 7,91 g/dl

6,88 g/dl

6,03 g/dl

6,23 g/dl

7,80 g/dl

Tabela 3. Wartości referencyjne

Frakcja

Udział procentowy

Stężenie [g/dl]

Albuminy

53 – 66 %

3,18 – 5,28

Globuliny



2 – 5,5 %

0,12 – 0,44

Globuliny



6 – 12 %

0,36 – 0,96

Globuliny



6 – 9 %

0,36 – 0,72

Globuliny



2 - 6 %

0,12 – 0,48

Globuliny



11 – 21 %

0,66 – 1,68

Odpowiedz na pytania

1. Które białko występuje w osoczu w największej ilości, gdzie jest wytwarzane i jakie pełni funkcje?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

2. Dlaczego zmniejszenie ilości albumin w osoczu prowadzi do powstania obrzęków?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

3. Jaka jest prawidłowa zawartość fibrynogenu we krwi. Gdzie jest wytwarzany? Jaką pełni funkcję?

...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................

Temat 15. Wybrane zagadnienia czynności nerek (symulacja komputerowa)

Nerki, oprócz oczyszczania organizmu ze zbędnych produktów przemiany materii i egzogennych

związków wprowadzanych do organizmu głównie drogą pokarmową, pełnią jeszcze inne ważne funkcje.
Wydzielają one do krwi hormony (funkcja wewnątrzwydzielnicza) oraz biorą udział w regulacji pH i
ciśnienia osmotycznego w płynach tkankowych. Program Nerki przedstawia pięć zagadnień dotyczących
ich czynności:

I.  Wodorowęglany. Mechanizmy resorpcji.
II.  Pętla Henlego
III. Nefron. Procesy resorpcji i sekrecji w kanalikach nerkowych.
IV. Diureza i diuretyki
V.  Mechanizmy regulacji równowagi kwasowo-zasadowej

Zadanie

Zapoznać się z zagadnieniami omawianym w poszczególnych częściach programu i

odpowiedzieć na pytania.

Część I. Mechanizmy resorpcji wodorowęglanów.

1. W jakiej ilości HCO

są filtrowane z osocza do przesączu kanalikowego?

…………………………………………………………………………………………………………

2. W jakiej ilości HCO

podlegają obowiązkowej resorpcji?

…………………………………………………………………………………………………………

3. Od czego zależy i gdzie się odbywa nadobowiązkowa resorpcja HCO

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………..

4. Jaki jest mechanizm resorpcji HCO

w kanalikach bliższych?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………….………………………………………………………………………

5. Jaki jest mechanizm resorpcji HCO

w kanalikach dalszych?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………….……………………….………………………………………………………………………

6. W jaki sposób dochodzi do regeneracji HCO

w czasie buforowania jonów H+ w płynie

kanalikowym?
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….

Część II. Pętla Henlego

1. Jakie procesy zachodzą w ramieniu zstępującym pętli Henlego?

2. Jakie procesy zachodzą w ramieniu wstępującym pętli Henlego?

3. W której części pętli Henlego ciśnienie osmotyczne płynu kanalikowego jest najwyższe, a w której

najniższe?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….

4. Jaki procent nefronów posiada pętle, które schodzą w głąb rdzenia nerki? Jaką pełnią funkcję?

…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………

5. Jaka jest dobowa objętość i osmolarność wydalanego moczu przy prawidłowym stężeniu ADH we

krwi?

…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………..…………………………………………………

6. Jak zmienia się osmolarność wydalanego moczu i dlaczego:

przy braku ADH
..………..………………………………………………………………………………………………
…………………… ……………………………………………………………………………………
przy wysokim stężeniu ADH
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

7. Określ osmolarność płynu kanalikowego w stosunku do osocza w:

kanaliku bliższym …………………………………………………………………………………..
ramieniu zstępującym pętli Henlego ………………………………………………………………...
ramieniu wstępującym pętli Henlego...................................................................................................
kanaliku dalszym …………………………………………………………………………………..

8. W których kanalikach nerkowych działa ADH i jaki jest mechanizm jej działania?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

Część III. Nefron. Procesy resorpcji i sekrecji w kanalikach nerkowych.

1. Jaka ilość przefiltrowanych z osocza jonów Na

podlega resorpcji zwrotnej w kolejnych częściach

nefronu?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………….………………………………………………...……………………………………………

2. Czym różni się mechanizm resorpcji jonów Na+ w kanalikach bliższych i dalszych?

3. W których kanalikach i w jakiej ilości zachodzi resorpcja i wydzielanie jonów K

…………………………………………………………………………………..………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

4. Dlaczego podczas wyrównywania przez nerki nadmiaru H+ w płynach ustrojowych pH moczu nie

spada poniżej 4,5?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

5. Gdzie w nefronie zachodzi resorpcja jonów wapnia?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………….………………………………………………………………………………………………

6. Jaki jest wpływ parathormonu na ilość wydalanych z moczem jonów wapniowych i fosforanowych?

7. Od czego zależy ilość resorbowanych jonów wapnia w kanalikach nerkowych?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………..………………………………………………

8. Jaka jest górna granica stężenia glukozy w osoczu (tzw .próg nerkowy), przy której jest możliwa

całkowita jej resorpcja z płynu kanalikowego nefronów do krwi?
…………………………………………………………………………………………………………

9. Dlaczego nie leczonej cukrzycy towarzyszy zwiększona diureza?

10. Jak kontrolowana jest resorpcja mocznika w kanalikach nerkowych?

Część IV. Diureza i diuretyki

1. Co to jest diureza?

2. Jaki związek nazywamy diuretykiem?

…………………………………………………………………………………………………………

3. Na czym polega diureza osmotyczna? Podaj przykłady diuretyków osmotycznych.

.…………………………………………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

4. Jaki jest mechanizm działania diuretyków pętlowych? Podaj przykłady takich diuretyków.

5. Dlaczego antagoniści aldosteronu powodują zwiększoną diurezę? Podaj przykłady takich diuretyków.

6. Dlaczego zablokowanie aktywności anhydrazy węglanowej w komórkach kanalików nerkowych

zwiększa diurezę?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………….………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….

7. Dlaczego inhibitory anhydrazy węglanowej mogą być pomocne przy korygowaniu zasadowicy?

…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………….

Część V. Mechanizmy regulacji równowagi kwasowo-zasadowej

1. Jakie jest prawidłowe pH osocza? Dlaczego regulacja pH w płynach ustrojowych jest istotna dla

prawidłowej czynności organizmu?
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………

2. Jakie mogą być przyczyny:

kwasicy oddechowej
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
zasadowicy oddechowej
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
kwasicy metabolicznej

zasadowicy metabolicznej

3. W jaki sposób nerki korygują odchylenia pH osocza?

……………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………

4. W jaki sposób układ oddechowy koryguje odchylenia pH osocza?

……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………….…
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………............

Tabela 1. Prawidłowa liczba krwinek i wartości wskaźników czerwonokrwinkowych

Symbol/Nazwa

Zakres prawidłowych wartości

RBC (Red Blood Cells)
Liczba erytrocytów Kobiety
Mężczyźni

jednostki SI

jednostki tradycyjne

3,5 – 5,0 x 10

3,5 – 5,0 x 10

/μl

4,3 – 5,9 x 10

4,3 – 5,9 x 10

/μl

Hb (Hemoglobin)
Stężenie hemoglobiny Kobiety

7,45 – 9,31 mmol/l

12 – 15 g/dl

Mężczyźni

8,7 – 10,55 mmol/l

14 – 17 g/dl

Hct (Hematocrit)
Hematokryt Kobiety

0,33 – 0,43 l/l

33 – 43%

Mężczyźni

0,39 – 0,49 l/l

39 – 49%

MCH (Mean corpuscular hemoglobin)
Średnia masa hemoglobiny w erytrocycie

1,67 – 2,11 fmol

27 – 34 g

MCHC (Mean corpuscular hemoglobin concentration)
Średnie stężenie hemoglobiny w erytrocycie

19,8 – 22,3 mmol/l

32– 36 g/dl

MCV (Mean corpuscular volume)
Średnia objętość erytrocytu

81 – 100 fl

81 – 100



WBC (White blood cells)
Liczba leukocytów

4,0 – 10,0 x 10

4,0 – 10,0 x 10

/μl

PLT (Platelets)
Liczba płytek krwi

150 – 400 x10

150 – 400 x10

/μl

Tabela 2. Prawidłowy skład procentowy leukocytów we krwi obwodowej u osoby dorosłej

Rodzaj leukocytów

Granulocyty obojętnochłonne (NEUT)

53 – 75

w tym:

z jądrem pałeczkowatym

3 – 5

z jądrem segmentowanym

50 – 70

Granulocyty kwasochłonne (EOS)

1 – 4

Granulocyty zasadochłonne (BASO)

0 – 1

Limfocyty (LYM)

25 – 45

Monocyty (MON)

2 – 8

Neumeister B, Besenthal I, Liebich H. Diagnostyka laboratoryjna. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner,

2003.