Zadanie 10.1
Znaleźć względną liczbę cząsteczek azotu w temperaturze 27
◦
C, których prędkości są zawarte w prze-
dziale 260 − 270 m/s.
Gęstość prawdopodobieństwa dla prędkości cząstki w gazie dana jest rozkładem Maxwella
1
ρ (v
x
, v
y
, v
z
) =
m
2πk
B
T
3
/2
exp
"
−
m v
2
x
+ v
2
y
+ v
2
z
2k
B
T
#
,
gdzie v
x
, v
y
, v
z
to składowe wektora prędkości, m to masa jednej cząsteczki, T to temperatura gazu zaś
k
B
to stała Boltzmanna. W zadaniu mowa jest o prędkości cząsteczek, chodzi więc o długość wektora
prędkości
v =
q
v
2
x
+ v
2
y
+ v
2
z
.
By wyznaczyć rozkład prawdopodobieństwa dla długości wektora prędkości trzeba zamienić zmienne we
wzorze Maxwella na sferyczne
(v
x
, v
y
, v
z
) 7→ (v, θ, ϕ) ,
v
x
= v sin θ cos ϕ,
v
y
= v sin θ sin ϕ,
v
z
= v cos θ.
(dwie pozostałe zmienne mogę wybrać w zasadzie dowolnie, tu wybrałem je tak, by dalszy rachunek był
możliwie prosty.) Do wyznaczenia rozkładu prawdopodobieństwa w nowych zmiennych muszę policzyć
jakobian zamiany zmiennych
J = det
∂v
x
∂v
∂v
y
∂v
∂v
z
∂v
∂v
x
∂θ
∂v
y
θ
∂v
z
θ
∂v
x
∂ϕ
∂v
y
∂ϕ
∂v
z
∂ϕ
=
sin θ cos ϕ
sin θ sin ϕ
cos θ
v cos θ cos ϕ
v cos θ sin ϕ
−v sin θ
−v sin θ sin ϕ v sin θ cos ϕ
0
= v
2
sin
3
θ sin
2
ϕ + v
2
cos
2
θ sin θ cos
2
ϕ + v
2
cos
2
θ sin θ sin
2
ϕ + v
2
sin
3
θ cos
2
ϕ
= v
2
sin
3
θ + v
2
cos
2
θ sin θ = v
2
sin θ,
Otrzymałem więc wzór na gęstość prawdopodobieństwa w nowych zmiennych
ρ (v, θ, ϕ) = ρ (v
x
, v
y
, v
z
) |J| = v
2
sin θ
m
2πk
B
T
3
/2
exp
−
mv
2
2k
B
T
.
Gęstość prawdopodobieństwa dla jednej zmiennej v obliczam całkując powyższy wzór po pozostałych
zmiennych
ρ (v) =
Z
2
π
0
dϕ
Z
π
0
dθ ρ (v, θ, ϕ) = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
v
2
exp
−
mv
2
2k
B
T
.
(1)
Wreszcie, gdy już wyznaczyłem ρ (v) mogę policzyć, jakie jest prawdopodobieństwo, że cząstka ma pręd-
kość między v
1
= 260 m/s i v
2
= 270 m/s
P =
Z
v
2
v
1
ρ (v) dv = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
Z
v
2
v
1
v
2
exp
−
mv
2
2k
B
T
dv =
x =
q
m
2
k
B
T
v,
v =
q
2
k
B
T
m
x,
dv =
q
2
k
B
T
m
dx
= 4π
m
2πk
B
T
3
/2
Z
√
m
2kBT
v
2
√
m
2kBT
v
1
2k
B
T
m
x
2
e
−
x
2
r 2k
B
T
m
dx =
4
√
π
Z
√
m
2kBT
v
2
√
m
2kBT
v
1
x
2
e
−
x
2
dx
Otrzymaną całkę można jeszcze trochę uprościć całkując przez części, ale w tym przypadku nie jest to
potrzebne, ponieważ całkę w tych granicach można wyznaczyć jedynie numerycznie.
1
Warto wiedzieć, że wzór ten jest poprawny dla dowolnego gazu, nie tylko doskonałego.
1
Masę cząsteczki azotu N
2
można wyliczyć z jej masy molowej µ = 28
g
mol
i stałej Avogadro N
A
=
R
k
B
.
m = µ/N
A
=
µk
B
R
.
Granice całkowania wynoszą więc
r
m
2k
B
T
v
1
=
r
µ
2RT
v
1
≈ 0.6160,
r
m
2k
B
T
v
2
=
r
µ
2RT
v
2
≈ 0.6397,
a zatem szukane prawdopodobieństwo to
P =
4
√
π
Z
0
.6397
0
.6160
x
2
e
−
x
2
dx.
Całkę tą można policzyć na dwa sposoby – albo numerycznie za pomocą jakiegoś programu kompute-
rowego, albo przybliżyć przez iloczyn średniej wartości wyrażenia podcałkowego i długości przedziału
całkowania. Obie metody dają wyniki zgodne do czterech miejsc po przecinku. Otrzymałem
P = 0.0142.
Skoro dla każdej cząsteczki prawdopodobieństwo, że jej prędkość będzie w żądanym przedziale wynosi P ,
to względna liczba cząstek również jest równa P ≈ 1.42%.
Zadanie 10.2
Dla wodoru w temperaturze 27
◦
C znaleźć średnią wartość bezwzględnej prędkości, dyspersję (kwa-
drat odchylenia standardowego) rozkładu, a także wartość prędkości najbardziej prawdopodobnej.
W zadaniu tym, tak jak w poprzednim, rozważana jest jedynie długość wektora prędkości, więc do
jego rozwiązania wystarczy znaleziony wzór (1)
ρ (v) = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
v
2
exp
−
mv
2
2k
B
T
.
Wartość średnia prędkości dana jest wzorem
hvi =
Z
∞
0
vρ (v) dv = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
Z
∞
0
v
3
exp
−
mv
2
2k
B
T
dv =
x =
q
m
2
k
B
T
v,
v =
q
2
k
B
T
m
x,
dv =
q
2
k
B
T
m
dx
= 4π
m
2πk
B
T
3
/2
Z
∞
0
2k
B
T
m
3
/2
x
3
e
−
x
2
r 2k
B
T
m
dx =
r 32k
B
T
πm
Z
∞
0
x
3
e
−
x
2
dx
=
u = x
2
u
′
= 2x
v
′
= xe
−
x
2
v = −
1
2
e
−
x
2
=
r 32k
B
T
πm
−
1
2
x
2
e
−
x
2
∞
0
+
r 32k
B
T
πm
Z
∞
0
xe
−
x
2
dx
=
r 32k
B
T
πm
−
1
2
e
−
x
2
∞
0
=
r 8k
B
T
πm
.
2
Średni kwadrat obliczam ze wzoru
v
2
=
Z
∞
0
v
2
ρ (v) dv = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
Z
∞
0
v
4
exp
−
mv
2
2k
B
T
dv =
x =
q
m
2
k
B
T
v,
v =
q
2
k
B
T
m
x,
dv =
q
2
k
B
T
m
dx
= 4π
m
2πk
B
T
3
/2
2k
B
T
m
5
/2
Z
∞
0
x
4
e
−
x
2
dx =
8k
B
T
m
√
π
Z
∞
0
x
4
e
−
x
2
dx =
u = x
3
u
′
= 3x
2
v
′
= xe
−
x
2
v = −
1
2
e
−
x
2
=
8k
B
T
m
√
π
−
1
2
x
3
e
−
x
2
∞
0
+
3
2
Z
∞
0
x
2
e
−
x
2
dx
=
12k
B
T
m
√
π
Z
∞
0
x
2
e
−
x
2
dx =
u = x
u
′
= 1,
v
′
= xe
−
x
2
v = −
1
2
e
−
x
2
=
12k
B
T
m
√
π
−
1
2
xe
−
x
2
∞
0
+
1
2
Z
∞
0
e
−
x
2
dx
=
6k
B
T
m
√
π
Z
∞
0
e
−
x
2
dx =
6k
B
T
m
√
π
√
π
2
=
3k
B
T
m
,
więc dyspersja wynosi
σ
2
v
=
v
2
− hvi
2
=
3k
B
T
m
−
8k
B
T
mπ
=
k
B
T
m
3 −
8
π
.
Wartość najbardziej prawdopodobna, to wartość v, dla której ρ (v) ma maksimum. Wyznaczam ją
z warunku
0 =
dρ
dv
= 4π
m
2πk
B
T
3
/2
2v exp
−
mv
2
2k
B
T
− 4π
m
2πk
B
T
3
/2
v
2
−
mv
k
B
T
exp
−
mv
2
2k
B
T
= 4π
m
2πk
B
T
3
/2
2v −
mv
3
k
B
T
,
skąd, po prostych obliczeniach, otrzymałem dwa miejsca zerowe pochodnej v = 0 oraz v =
q
2
k
B
T
m
.
Pierwsze rozwiązanie odpowiada minimum, więc najbardziej prawdopodobna wartość to
v
n.p.
=
r 2k
B
T
m
.
By obliczyć wartości liczbowe otrzymanych wyników, podstawiam T = 300 K oraz m = µk
B
/R, gdzie
µ = 2 g/mol to masa molowa cząsteczki wodoru. Po prostych rachunkach otrzymałem
hvi = 1780
m
s
,
σ
2
v
= 565000
m
2
s
2
,
v
n.p.
= 1580
m
s
.
Zadanie 10.3
W energetycznym reaktorze jądrowym neutrony można traktować jak klasyczny gaz doskonały,
który znajduje się w równowadze termicznej z moderatorem (substancja która spowalnia szybkie
neutrony emitowane w procesie rozszczepienia jąder atomowych). Zakładając, że jest nim woda
w temperaturze 270
◦
C, policzyć średnie wartości oraz standardowe odchylenia: prędkości, energii
i pędu neutronów.
W tym zadaniu ponownie interesuje nas jedynie długość wektora prędkości cząstek, więc do rozwiązania
wystarczy rozkład prawdopodobieństwa tej wielkości (1)
ρ (v) = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
v
2
exp
−
mv
2
2k
B
T
,
3
gdzie m = 1.67 · 10
−
27
kg to masa neutronu zaś T = 543 K.
Obliczenie średniej wartości prędkości i jej odchylenia standardowego wykonałem już w poprzednim
zadaniu
hvi =
r 8k
B
T
mπ
= 3380
m
s
,
σ
v
=
s
k
B
T
m
3 −
8
π
= 1430
m
s
.
Wartość średniego pędu można policzyć na podstawie wyników dla prędkości (rozwiązuję to zadanie
w wersji nierelatywistycznej)
hpi = hmvi = m hvi = 5.65 · 10
−
24
kg m
s
,
σ
p
=
q
hp
2
i − hpi
2
=
q
m
2
hv
2
i − m
2
hvi
2
= mσ
v
= 2.38 · 10
−
24
kg m
s
.
Podobnie policzyć można średnią energię i jej dyspersję
hEi =
mv
2
2
=
m
2
hvi
2
,
σ
E
=
q
hE
2
i − hEi
2
=
m
2
q
hv
4
i − hv
2
i
2
,
gdzie, jak policzyłem w poprzednim zadaniu
v
2
=
3k
B
T
m
,
zaś brakujący, czwarty moment prędkości trzeba policzyć. Ponieważ rachunek jest bardzo podobny do
tych prowadzonych w poprzednim zadaniu, podaję tutaj jedynie końcowy wynik
v
4
=
Z
∞
0
v
4
ρ (v) dv =
15k
2
B
T
2
m
2
.
Ostatecznie
hEi =
3
2
k
B
T = 1.12 · 10
−
20
J,
σ
E
=
√
6
2
k
B
T = 9.18 · 10
−
21
J.
Warto zwrócić uwagę na potwierdzenie zasady ekwipartycji energii – każda cząstka ma trzy stopnie
swobody (ruch postępowy w trzy różne strony), a średnia energia na każdy stopień to
1
2
k
B
T .
Zadanie 10.4
Znaleźć częstość zderzeń cząsteczek H
2
z powierzchnią o wielkości 1 cm
2
, jeśli ciśnienie wynosi
p = 9.8 · 10
4
Pa
, a temperatura jest równa t = 300
◦
C.
W zadaniu tym przyjmuję, że wodór w podanej temperaturze i ciśnieniu można traktować jak gaz
doskonały. Z równania stanu gazu doskonałego pV = nRT wiadomo, że gęstość liczbowa cząsteczek tego
gazu (czyli ilość cząsteczek na jednostkę objętości) wynosi
η =
N
V
=
nN
A
V
=
nN
A
nRT /p
=
p
k
B
T
,
gdzie N to liczba cząstek w gazie, N
A
to liczba Avogadro (liczba cząstek w jednym molu) zaś stała
Boltzmanna k
B
= R/N
A
.
Ustalam teraz pewną, niewielką chwilę czasu dt oraz fragment ścianki o powierzchni A. Liczę, ile
cząsteczek uderzy w tym czasie w tą powierzchnię. Wybieram układ współrzędnych tak, by oś x była
prostopadła do powierzchni ścianki i rozważam cząstkę o prędkości ~v = (v
x
, v
y
, v
z
). Jeżeli teraz v
x
< 0 to
rozważana cząstka oddala się od powierzchni i na pewno w nią nie uderzy – zakładam więc, że v
x
> 0. Na
poniższym rysunku linią przerywaną zaznaczono obszar, z którego cząstka o prędkości ~v uderzy w czasie
dt w powierzchnię A. Maksymalna odległość od ścianki, w jakiej może być ta cząstka to l = v
x
dt, więc
objętość zaznaczonego obszaru to dV = lA = v
x
Adt.
4
x
ścianka
A
l
b
~v
Cząsteczek w obszarze o objętości dV jest dN = ηdV cząsteczek. Cząsteczek o prędkości ~v w zaznaczonym
obszarze jest
dN = ρ (v) dv
x
dv
y
dv
z
· ηdV,
gdzie pierwszy składnik mówi, ile jest cząsteczek o wektorze prędkości V , a drugi o tym ile ich jest
w objętości dV . Rozkład prawdopodobieństwa prędkości cząsteczki to rozkład Maxwella
ρ (v
x
, v
y
, v
z
) =
m
2πk
B
T
3
/2
exp
"
−
m v
2
x
+ v
2
y
+ v
2
z
2k
B
T
#
.
Podstawiając wyznaczone wcześniej wzory otrzymałem
dN = ρdv
x
dv
y
dv
z
ηv
x
Adt = A
p
k
B
T
m
2πk
B
T
3
/2
v
x
exp
"
−
m v
2
x
+ v
2
y
+ v
2
z
2k
B
T
#
dv
x
dv
y
dv
z
dt.
Ponieważ w zadaniu nie interesuje nas z jaką prędkością lecą cząstki, wzór ten należy wycałkować po
wszystkich możliwych wartościach prędkości (z uwzględnieniem warunku v
x
> 0, bo inaczej cząstka nie
uderzy w ściankę). Ilość cząstek uderzających w czasie dt w powierzchnię ścianki A wynosi więc
d ˜
N = A
p
k
B
T
dt
m
2πk
B
T
3
/2
Z
∞
0
dv
x
Z
∞
−∞
dv
y
Z
∞
−∞
dv
z
v
x
exp
"
−
m v
2
x
+ v
2
y
+ v
2
z
2k
B
T
#
=
Apdt
k
B
T
m
2πk
B
T
1
/2
Z
∞
0
v
x
exp
−
mv
2
x
2k
B
T
dv
x
=
x =
mv
2
x
2
k
B
T
dx =
mv
x
k
B
T
dv
x
v
x
dv
x
=
k
B
T
m
dx
=
Apdt
k
B
T
m
2πk
B
T
1
/2
k
B
T
m
Z
∞
0
e
−
x
dx =
Apdt
√
2πmk
B
T
.
(2)
Otrzymałem więc ostatecznie, że częstotliwość z jaką cząsteczki uderzają w powierzchnię A wynosi
f =
d ˜
N
dt
=
Ap
√
2πmk
B
T
.
5
Masa molowa wodoru to µ = 2 g/mol, więc masa jednej cząsteczki to m = µ/N
A
= 3.32 · 10
−
27
kg.
Podstawiając do wzoru wartości liczbowe otrzymałem
f = 7.63 · 10
23
Hz.
Taka częstotliwość jest zbyt duża by dało się ją bezpośrednio zmierzyć.
Zadanie 10.5
W kulistym zbiorniku o objętości 1 m
3
znajduje się hel w równowadze termodynamicznej z jego
ściankami, które przez cały czas utrzymywane są w temperaturze 27
◦
C. Na początku ciśnienie
helu wynosi p = 9.8 · 10
4
Pa
, a na zewnątrz jest próżnia. W ściance zbiornika jest nieszczelność
o powierzchni 1 µm
2
, przez którą hel powoli ulatnia się do próżni. Policzyć po jakim czasie ciśnienie
helu w zbiorniku zmaleje milion razy.
Mechanizm zjawiska zachodzącego w tym zadaniu jest podobny do tego w poprzednim. Jedyna różnica,
to że w tym przypadku cząsteczki uderzające w powierzchnię A (czyli trafiające w otwór) opuszczają układ.
Korzystając z (2) można od razu napisać wzór na zmianę liczby cząstek w układzie
dN = −
Ap (t) dt
√
2πmk
B
T
,
gdzie dN to zmiana liczby cząstek w zbiorniku, p (t) to zależne od czasu ciśnienie w zbiorniku, zaś znak
„−” oznacza, że cząsteczki uderzające w obszar ścianki o powierzchni A opuszczają układ. Korzystając
z równania stanu gazu doskonałego zamieniam we wzorze tym liczbę cząstek na ciśnienie:
pV = nRT = N/N
A
RT = N k
B
T,
a więc
N =
pV
k
B
T
=⇒
dN =
V
k
B
T
dp.
Otrzymałem zatem następujące równanie różniczkowe
V
k
B
T
dp = −
Apdt
√
2πmk
B
T
,
dp
p
= −
Ak
B
T
V
√
2πmk
B
T
dt,
dp
p
= −
A
V
r k
B
T
2πm
dt,
ln
p
p
0
= −
A
V
r k
B
T
2πm
t.
Gdy ciśnienie zmaleje milion razy p/p
0
= 10
−
6
, więc
−6 ln 10 = −
A
V
r k
B
T
2πm
t,
skąd, po prostych przekształceniach, otrzymałem
t =
6V ln 10
A
r 2πm
k
B
T
.
Masa atomu helu ma (w przybliżeniu) taką samą wartość jak dla cząsteczki wodoru w poprzednim zadaniu,
w otrzymanym wzorze podstawiam więc V = 1 m
3
, A = 1 µm
2
, m = 3.32 · 10
−
27
kg i T = 300 K.
Otrzymałem
t = 3.1 · 10
10
s.
Jak widać czas po jakim niemal cały gaz wyleci ze zbiornika jest bardzo duży.
6
Zadanie 10.8
Policzyć, jaką część cząsteczek powietrza w temperaturze t = 0
◦
C uzyskuje szansę na ucieczkę
z Ziemi, tzn. osiąga drugą prędkość kosmiczną. Zastanowić się, dlaczego atmosfera Ziemi jest mimo
to tak gęsta?
Druga prędkość kosmiczna na powierzchni Ziemi to
v
II
=
r 2GM
R
= 11.2
km
s
,
gdzie M to masa Ziemi, R to jej promień zaś G to stała grawitacji. Rozkład prędkości cząsteczki w at-
mosferze to (1)
ρ (v) = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
v
2
exp
−
mv
2
2k
B
T
,
gdzie T = 273 K zaś m = µk
B
/R, gdzie za masę molową cząsteczek przyjmuję µ = 28 g/mol – masę
molową azotu, głównego składnika atmosfery.
Prawdopodobieństwo znalezienia cząstki o prędkości większej niż druga prędkość kosmiczna wynosi
P =
Z
∞
v
II
ρ (v) dv = 4π
m
2πk
B
T
3
/2
Z
∞
v
II
v
2
exp
−
mv
2
2k
B
T
dv =
x =
q
m
2
k
B
T
v,
v =
q
2
k
B
T
m
x,
dv =
q
2
k
B
T
m
dx
= 4π
m
2πk
B
T
3
/2
2k
B
T
m
3
/2
Z
∞
√
m
2kBT
v
II
x
2
e
−
x
2
dx =
4
√
π
Z
∞
√
m
2kBT
v
II
x
2
e
−
x
2
dx.
Dolna granica otrzymanej całki to
r
m
2k
B
T
v
II
=
r
µ
2RT
v
II
≈ 27.82,
a więc
P =
4
√
π
Z
∞
27
.82
x
2
e
−
x
2
dx ≈ 2.37 · 10
−
335
,
gdzie końcową wartość obliczyłem (z pewnymi problemami) numerycznie programem Mathematica 7.
To prawdopodobieństwo jest tak małe, że prędkość cząstki w atmosferze większa od v
II
jest niemal nie
możliwa. Warto jednak zwrócić uwagę, że wynik zależy od masy cząstki gazu – im mniejsza masa tym
prawdopodobieństwo ucieczki jest większe. Tym właśnie zjawiskiem tłumaczy się znikomo małą ilość czą-
steczek wodoru i helu (najliczniejszych pierwiastków we wszechświecie) w ziemskiej atmosferze. Również
tym zjawiskiem można wytłumaczyć atmosfery na innych ciałach niebieskich. Np. masa Księżyca jest zbyt
mała by była tam atmosfera. Z kolei atmosfera Marsa, który ma masę mniejszą niż Ziemia również jest
niewielka, a w dodatku dominuje w niej metan, który ma ciężkie cząsteczki.
7