Seminarium 

przeddyplomowe

Metody badawcze w pracy 

dyplomowej

dr inŜ. Wiesław Barcikowski

Kryteria oceny prac dyplomowych

• Oryginalne (twórcze) cechy pracy
• Poprawność rzeczowa – poziom wiedzy dyplomanta w 

zakresie objętym tematyką pracy

• Poprawność metodologiczna – wykorzystywane metody i 

techniki badawcze

• Poprawność logiczna –poprawne formułowanie myśli, 

poglądów i wniosków

• Poprawność językowa i stylistyczna – poprawne pisanie po 

polsku

• Przydatność w praktyce
• Pracochłonność

» na podstawie: S.Urban, W.Ładoński, Jak napisać dobrą pracę magisterską

Naukowy charakter prac 

dyplomowych

• Praca dyplomowa jest pierwszym krokiem na drodze 

naukowej i ma być sprawdzianem:

– Nabycia pewnych umiejętności technicznych (specjalizacyjnych)

– Umiejętności korzystania z piśmiennictwa

– Umiejętności opracowywania i przedstawiania osiągnięć

» na podstawie: W.Pytkowski, Organizacja badań i ocena prac naukowych

• Naukowy charakter prac dyplomowych sprowadza się do 

stosowania metod naukowych:

– Zasady prowadzenia badań

– Zasady opracowywania wyników

» na podstawie: A.Pułło, Prace magisterskie i licencjackie 

–wskazówki dla studentów

Warunki naukowego charakteru 

prac dyplomowych

• Warunkiem naukowego charakteru prac dyplomowych 

jest:

– Obiektywny dobór materiału badawczego

– Poprawność przyjętej metody

– Jasny wykład i przemyślana interpretacja 

– DąŜenie do poznania istoty jakiegoś zjawiska (wskazane!!!)

– (Treść uzyskanych wyników schodzi na drugi plan)

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Metody badawcze

• Metody badawcze to sposoby postępowania, reguły 

prowadzenia działań i samo działanie zmierzające do 
osiągnięcia celu badawczego

• Metody badawcze w naukach empirycznych to typowe i 

powtarzalne sposoby zbierania, opracowywania, analizy i 
interpretacji danych empirycznych, słuŜące do  uzyskania 
maksymalnie (optymalnie) uzasadnionych odpowiedzi na 
stawiane w nich pytania

• Metody badawcze dzieli się zgodnie z cyklem badawczym:

– Przetwarzanie materiałów
– Systematyzowanie wyników 

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Ogólne metody badawcze

• Przetwarzanie materiałów

– Analiza i synteza

– Wyłączanie i włączanie cech

– Indukcja i dedukcja

– Ujęcia ilościowe i jakościowe

• Systematyzowanie wyników 

– Interpretowanie 

– Wnioskowanie

– Dowodzenie

– Definiowanie

– Hipoteza

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Analiza i synteza

• Analiza - podzielenie przedmiotu badania na części składowe i 

badanie kaŜdej części osobno lub znalezienie składników zjawiska 
albo myślowy rozkład za pomocą logicznej abstrakcji.

– Analiza elementarna – podzielenie badanego zjawiska na elementy bez 

dociekania relacji między nimi

– Analiza przyczynowa – ustalenie związków między składnikami badanego 

zjawiska

– Analiza logiczna – ustalenie stosunków logicznych zachodzących między 

elementami złoŜonego przedmiotu badań

• Synteza - składanie, zestawianie, ujmowanie czegoś jako całości.

– Synteza to nie tylko proste odwrócenie analizy
– Istota syntezy polega na tym, Ŝe „dochodzi ona przez długie i splątane drogi 

rozwaŜań do nowych, całkiem nieoczekiwanych wyników”

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac

magisterskich i dyplomowych

Wyłączanie i włączanie cech

• Wyłączanie cech (abstrahowanie) – wyodrębnienie pewnych 

składników z jakiegoś zbioru i pozostawienie innych jego elementów 

– Wyłączanie izolujące – oddzielenie jednego bądź więcej składników, które 

poddaje się badaniu

– Wyłączanie uogólniające – pomijanie cech indywidualnych pojęć (zjawisk) i 

wybieranie cech wspólnych, które traktuje się jako cechy wspólne dla całej 
grupy

– Sposoby wyłączania cech: izolacja myślowa, statystyka matematyczna, metoda 

kalkulacyjna, metoda doświadczalna (wg. Wacława Pytkowskiego)

• Włączanie cech – postępowanie odwrotne do wyłączania

– MoŜna włączać inne cechy niŜ wyłączane
– Zespajanie – odwrotność wyłączania izolującego
– Specyfikacja – odwrotność wyłączania uogólniającego

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Indukcja i dedukcja – funkcje myślenia

• Dedukcja – wnioskowanie zgodne z kierunkiem wynikania 

logicznego (od ogółu do szczegółu)

– Dedukcja jest metodą racjonalistyczną opierającą się na przyjęciu 

z góry tzw. pewników i rozwijaniu ich logicznych następstw

• Indukcja – wyciąganie wniosków z przesłanek (od 

szczegółu do ogółu)

– Indukcja jest empiryczną metodą badania związaną ze 

spostrzeŜeniami i doświadczeniem prowadzącym do syntezy (od 
faktów do syntezy)

• Analogia – przenoszenie twierdzeń dotyczących jednego 

zjawiska na inne zjawiska na podstawie zachodzącego 
między nimi podobieństwa (coś pośredniego między 
indukcją i dedukcją)

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Problemy ze stosowaniem indukcji

• Zawodność naszych zmysłów powoduje powstawanie 

niebezpieczeństw przy prowadzeniu indukcji:

– Błędne przyjmowanie, Ŝe coś jest dane doświadczalnie, gdy faktycznie nie 

wynika z doświadczenia

– Fałszywe spostrzeganie i interpretacja zjawisk

– Uleganie złudzeniu co do oceny zjawisk

• NaleŜy większą wagę przypisywać pomiarom i dokładności co do 

czasu i warunków

• Wiarygodność indukcji jest większa, gdy:

– Występuje obfitość danych stanowiących podstawę uogólnienia

– Nie ma danych niezgodnych z uogólnianiem

– Dane będące podstawą uogólnienia są róŜnorodne

– Występują dane niezgodne z uogólnieniami konkurencyjnymi

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Formy dedukcji

• Przechodzenie od stosunków ogólnych między 

zjawiskami do danego przypadku jako 
potwierdzenia określonej prawidłowości

• Przechodzenie od pojęcia ogólnego do zawartego w 

nim pojęcia szczegółowego

• Przekształcenie danych wartości za pomocą

zmienionego sposobu łączenia tych elementów

• Przekształcenie danych wartości za pomocą

dowolnych zmian niektórych elementów  przy 
zachowaniu niezmienności innych

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Indukcja a dedukcja

• W badaniach stosuje się obie metody w pewnym 

powiązaniu:

– Za pomocą dedukcji formułuje się problemy i tezy, które 

następnie poddaje się weryfikacji metodami indukcji

– Obie metody się dopełniają, gdyŜ „ nie ma indukcji bez dedukcji, 

lecz równieŜ najczystsza dedukcja (wytwór tzw. czystej myśli) 
czerpie nieświadomie swe tworzywo z wiedzy ludzkiej 
nagromadzonej indukcyjnie przez wieki” (wg. Wacława 
Pytkowskiego)

• W ramach prac dyplomowych częściej wykorzystuje się

metody indukcyjne

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Ujęcia ilościowe i jakościowe

• Ujęcia ilościowe i jakościowe wzajemnie się wspierają:

– Ujęcia jakościowe jako bardziej subiektywne są mało precyzyjne. Stosując 

podejścia ilościowe uściśla się ujęcia jakościowe i przez to stają się one 

bardziej obiektywne.

– Poprawne stosowanie metod ilościowych wymaga rozumienia ich istoty, 

załoŜeń i ograniczeń, niewystarczająca jest znajomość samych wzorów i 

schematów obliczeń.

– „Nic tak wyraźnie nie przemawia, jak pozyskana liczba, gdy ją poprzedza 

głęboka znajomość opracowywanego tematu i gruntowne przemyślenie 

uzyskanych zestawień” (wg. Wacława Pytkowskiego).

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Metody ilościowe

• Rodzaje metod ilościowych stosowanych w  ekonomii, 

zarządzaniu, informatyce

– Statystyka, 

– Ekonometria,

– Symulacja, 

– Prognozowanie,

– Teoria grafów i sieci,

– Sztuczna inteligencja,

– Sieci neuronowe,

– Rachunek macierzowo-wektorowy,

– Algebry (np. Boola),

– ….

Przykład - schemat badania 

statystycznego

• Cel badania
• Koncepcja badania
• Zdefiniowanie populacji generalnej
• Wybór populacji próbnej
• Metoda zbierania danych
• Opracowanie danych
• Opracowanie wyników
• Interpretacja wyników
• Ocena osiągnięć (określanie wyników w kategoriach 

uŜyteczności)

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Interpretowanie wyników

• Interpretowanie wyników – ustalanie dlaczego określony 

fakt miał miejsce i jakie jest jego znaczenie (fakty bez 

interpretacji są martwe)

• Interpretacja  a tłumaczenie:

– Z tłumaczeniem mamy do czynienia wówczas, gdy uznajemy za 

prawdziwe następstwo, co oznacza dobór racji, które by to 

uzasadniały

– W interpretacji chodzi o wyjaśnienie racji uwaŜanej za prawdziwą

• Warunki poprawnej interpretacji:

– Znajomość ogólnych teorii dotyczących danego zagadnienia
– Umiejętność uzasadniania własnej teorii
– Posiadanie faktów nieuzaleŜnionych od badacza
– Wyjaśniany fakt powinien być logicznym wnioskiem z teorii i ze 

znanych faktów

• Interpretacja szczegółowa polega na wyjaśnianiu tablic, 

wykresów, cyfr, wniosków, hipotez,....

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Wnioskowanie

• Wnioskowanie - proces myślowy polegający na tym, Ŝe 

przyjmuje się jako podstawę rozumowania pewne zdanie 
jako prawdziwe, dochodząc do przeświadczenia o 
prawdziwości innego zdania

– Wnioskowanie dedukcyjne - z poprzedniego zdania wynika 

następne, czyli poprzednik implikuje następnik

– Wnioskowanie indukcyjne – uogólnianie od przypadków 

zbadanych na inne przypadki

• We wnioskowaniu waŜne są dwa rodzaje informacji:

– Przesłanki, które badacz ma przed rozpoczęciem rozumowania

– Wnioski, które wynikają z dostępnych wiadomości

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Dowodzenie

• Dowodzenie – czynność myślowa polegająca na 

tym, Ŝe traktując pewne zdania za wątpliwe 
poszukuje się dlań racji wśród zdań poprzednio 
uwaŜanych za prawdziwe, aby następnie z ich 
prawdziwości wnosić o prawdziwości zdania 
dowodzonego (wnioskowanie o charakterze 
dedukcyjnym)

• Dowód uznaje się za słuszny, jeśli został

zweryfikowany. W tym celu naleŜy:

– Gromadzić fakty przewidziane i zaobserwowane
– Porównać przewidywania z faktami

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Definiowanie

• Definiowanie – formułowanie uŜytych wyrazów, 

ich zakresu i treści, w celu ułatwienia myślenia i 
porozumiewania się.

• Warunki poprawności definicji:

– Człon definiujący powinien być zrozumiały

– Człon definiujący nie moŜe zawierać wyrazu 

definiowanego

– Definicja powinna być adekwatna, tj. taka, w której 

zarówno człon definiujący, jak i definiowany mają
identyczne zakresy

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Hipoteza

• Hipoteza oznacza przypuszczenie, Ŝe badane 

zjawisko moŜe kształtować się w określony sposób

– Formułowanie przypuszczenia opiera się na aktualnym 

stanie wiedzy - im rozpoznanie literatury tematu jest 
głębsze, tym większa jest moŜliwość sformułowania 
wiarygodnej hipotezy

– Hipoteza nie jest dowodem, lecz zadaniem, które 

wymaga rozwiązania; hipoteza musi być sprawdzona.

– Hipoteza kierunkuje badania, wymusza kontynuację

badań dla uzyskania dowodu, pozwala na obranie 
właściwej metody badawczej

» na podstawie: J.Majchrzak, T.Mendel, Metodyka pisania prac 

magisterskich i dyplomowych

Hipoteza a teza

• Hipoteza – zdanie przyjęte jako załoŜenie w celu 

wyjaśnienia jakiegoś zjawiska i wymagające sprawdzenia

– hipotezy naukowe powstają zwykle wtedy, gdy dla pewnych 

faktów nie znajduje się racji wśród uznanych (uzasadnionych) 
twierdzeń; 

– celem formułowani hipotez w nauce jest odkrycie nieznanych 

zjawisk lub praw, hipoteza poddawana procesowi weryfikacji 
bądź zostaje obalona, bądź teŜ wzrasta stopień jej 
prawdopodobieństwa, niekiedy tak dalece, iŜ hipoteza staje się
prawem nauki

• Teza – załoŜenie, twierdzenie wymagające dowodu; 

konkluzja, której naleŜy dowieść na podstawie przyjętych 
przesłanek

»

Nowa encyklopedia powszechna, Warszawa 1997

Metody badawcze w naukach 

społecznych

• Metoda obserwacyjna

– Obserwacja naukowa – ukierunkowane rejestrowanie spostrzeŜeń

dotyczących określonego zjawiska lub obiektu, odbywające się w 
warunkach naturalnych bez ingerencji obserwatora

– Obserwacja bezpośrednia (przez samego badacza)
– Obserwacja instrumentalna (z uŜyciem narzędzi badawczych)

• Metody statystyczne (zamiast eksperymentalnych)

– Statystyka powszechna (dokumenty GUS)
– Statystyka gospodarcza (dokumenty przedsiębiorstw)

• Metoda analityczna (analiza porównawcza)
• Metoda eksperymentalna (np. w ekonomii, ale rzadko)

– Zastosowanie czynnej ingerencji w przedmiot badań
– Najczęściej bada się wpływ tylko jednego czynnika
– Trudność w wydzieleniu jednostek z całości Ŝycia gospodarczego 

• Metoda modelowa (dedukcyjna)

» na podstawie: S.Urban, W.Ładoński, Jak napisać dobrą pracę magisterską

Metody badawcze w naukach 

empirycznych

• Wiedza empiryczna – wiedza nagromadzona w toku 

rozwoju praktycznej działalności człowieka

• Metoda obserwacji naukowej
• Metoda eksperymentalna

– Eksperyment naukowy polega na celowym wywołaniu 

określonego zjawiska lub umieszczeniu badanego obiektu w 
warunkach, w których uwidocznią się objawy interesujące 
badacza, w miejscu i czasie umoŜliwiającym obserwację i pomiar

– Etapy badania doświadczalnego 

• Wybór problem badawczego i formułowanie hipotez
• Planowanie badań doświadczalnych
• Realizacja doświadczeń
• Opracowanie i analiza wyników badań
• Wnioskowanie

• Metoda modelowa (modele fizyczne, matematyczne)

» na podstawie: S.Urban, W.Ładoński, Jak napisać dobrą pracę magisterską