plik

PODSTAWOWE POJĘCIA

1. Definicje ekonomii:

EKONOMIA- nauka zajmująca się badaniem zachowania przedmiotów gospodarczych w
dziedzinie wykorzystania ograniczonych środków, które mogą być rozmaicie zastosowane

w sferze produkcji, podziału, wymiany, konsumpcji. /Nasiłowski/
EKONOMIA- jest nauką badającą, w jaki sposób społeczeństwo gospodarujące decyduje,
o tom, co, jak i dla kogo wytwarzać. /Begg/

EKONOMIA- nauka o gospodarce, która tłumaczy postępowanie związane z działalnością
gospodarczą. Przedmiotem zainteresowania ekonomii jest analiza elementów
występujących w procesie gospodarowania, a także powiązań pomiędzy nimi. Ekonomia

zajmuje się również przebiegiem i rezultatami procesu gospodarowania. /A. Komosa/
EKONOMIA- nauka o tym jak jednostki i społeczeństwo decydują o wykorzystaniu
rzadkich zasobów, które mogą mieć także inne alternatywne zastosowania, w celu

wytwarzania dóbr i usług oraz rozdzielanie ich na konsumpcję obecną i przyszłą pomiędzy
różne grupy w społeczeństwie. /G. Musiał/

EKONOMIA- bada prawa ekonomiczne rządzące zjawiskami i procesami gospodarczymi.
W szczególności zajmuje się odkrywaniem praw, opisywaniem ich, określaniem zasięgu
historycznego działania, sposobów działania i wzajemnego oddziaływania. /O. Lange/

EKONOMIA-  nauka  badająca  jak  ludzie  radzą  sobie  z  rzadkością-  brakiem
nieograniczonej  dostępności  dóbr,  jak  rozwiązują  dotkliwy  problem  alokacji
ograniczonych  zasobów  w  celu  zaspokojenia  konkurencyjnych  chęci,  aby  zaspokoić  ich

tyle, ile jest w danej sytuacji możliwe. /D. Kamershen/

Ekonomia musi odpowiadać na następujące pytania:

a) Co i ile produkować?

b) Jak produkować, jakimi metodami?
c) Dla kogo produkować?

d) Jak dzielić produkcję na konsumpcję i inwestycje?

2. Geneza nazwy przedmiotu:



Ksenofont (444-355 p.n.e.) OIKONOMIKOS- oznacza przepisy dotyczące spraw
domowych o typie przewodzenia gospodarstwem domowym o typie
niewolniczym (OIKOS- dom, NOMOS- prawo, przepis).



Arystoteles (384-322 p.n.e.) OIKONOMIA- nazwa dla określenia umiejętności
nabywania lub zdobywania dóbr niezbędnych dla życia, użytecznych dla domu
lub państwa.



Antoine Montchretien- ekonomista francuski, 1615r. „Traktat o ekonomii
politycznej”- jako gospodarstwo publiczne, społeczne.



William Petty „Public economy”- oznacza naukę wyjaśniającą źródła bogactwa
narodów



Ekonomia polityczna – to nauka o „prawach domu społecznego”. Poczynając

od  XVII  wieku  upowszechnił  się  termin  „ekonomia  polityczna”,  przy  czym
przymiotnik  „polityczna”  oznacza  mniej  więcej  to  samo,  co  „społeczna”.
Współcześnie  zwłaszcza  w  literaturze  anglo-  amerykańskiej.  Przymiotnik  ten

jest zazwyczaj pomijany i stosowany jest termin „ekonomia”.

Funkcje ekonomii:



Poznawcza- polega na tym, że dostarcza wiedzy o zjawiskach i procesach
gospodarczych, o rządzących nimi prawidłowościami oraz o ich przyczynach i
skutkach. Co? Jak? I dla kogo produkować?



Aplikacyjna- polega głównie na tym, że jej ustalenia i wynikające z nich wnioski
dostarczają wskazówek przydatnych w działalności gospodarczo-domowych,

przedsiębiorstw, państwa.

3. Działy ekonomii:

I- Kryterium wielkości przedmiotu badań /jednostka gospodarcza, gospodarka

jako całość/

a) Mikroekonomia- zajmuje się badaniem zachowań indywidualnych

producentów i konsumentów jako przedmiotów życia gospodarczego

zarówno w toku produkcji jak i konsumpcji, aby na tej podstawie wskazać
im drogę do maksymalizacji ich przychodów. Patrzy na gospodarkę
narodową przez pryzmat przedsiębiorców i konsumentów z punktu

widzenia maksymalizacji ich korzyści.

b) Makroekonomia-

nie

zajmuje

się

poszczególnymi

podmiotami

gospodarczymi,

lecz

gospodarką

jako

całością.

Zakres

badań

makroekonomii  obejmuje  wszelkie  zależności  występujące  w  gospodarce
narodowej  jako  całości.  Wyniki  tych  badań  przedstawione  są  w  postaci
takich  ważnych  agregatów  ekonomicznych  jak:  wydatki  na  inwestycje  i

konsumpcję, bilans handlowy państwa. W analizie gospodarki posługuje się
wielkimi agregatami.

Gospodarka narodowa- całokształt działalności gospodarczej prowadzonej na
terytorium danego kraju.

II- kryterium prezentacji wyników badań ekonomicznych:

a) Ekonomia pozytywna- koncentruje się na opracowaniu najbardziej

uniwersalnych narzędzi i metod analizy ekonomicznej, w celu możliwie jak
najbardziej bezstronnego uogólnienia procesów gospodarczych i mechanizmów

ekonomicznych, jak: wydatki na inwestycje, i konsumpcję, bilans handlowy
państwa. Gałąź badań ekonomicznych, która zajmuje się światem takim, jakim on
jest, a nie takim, jakim powinien być.

b) Ekonomia normatywna- skupia się na tworzeniu określonego systemu poglądów

wartościujących, na opracowaniu określonej ideologii umożliwiającej interpretację

różnych zjawisk i procesów gospodarczych. Jest gałęzią badań ekonomicznych,
która zajmuje się sądami wartościującymi, jakie powinny być ceny, poziomy
produkcji, kierunki polityki gospodarki rządu.

c) Ekonomia polityczna- nauka, której przedmiotem są prawa rządzące w ramach

całego państwa, a nie tylko przedsiębiorstwa. Bada zachowanie ludu w produkcji i
dystrybucji i konsumpcji dóbr oraz usług w świecie rzadkich zasobów

pozostających do naszej dyspozycji.

GŁÓWNE NURTY EKONOMICZNE

Merkantylizm, pierwszy zwarty zespół poglądów ekonomicznych powstały w XVI-XVII
w., głównie w Anglii i Francji, w związku ze zmianami gospodarczymi wywołanymi

rozwojem gospodarki rynkowej (zastępowanie

pańszczyzny

pieniężnym czynszem

dzierżawnym) oraz odkryciami geograficznymi.

Jego reprezentantami byli m.in. A. de Montchrétien, J. Bodin, T. Mun, J. Child, J.H.
Justi, J. von Sonnenfels i A. Serra. W Polsce - M. Kopernik, P. Grabowski, J. Wybicki.

Za źródło bogactwa narodowego i siły państwa merkantyliści uznawali ilość

posiadanego  kruszcu,  który  umożliwiał  inwestowanie  i ułatwiał  obrót  gospodarczy.
Źródłem  dopływu  kruszcu  miało  być  dodatnie  saldo  bilansu  handlowego  z zagranicą  -
dlatego  postulując  rozwój  handlu  kładli  nacisk  na  wzrost  eksportu  produktów

przemysłowych,  a ograniczanie  ich  importu  poprzez  system  zakazów  lub  cła.  Rozwój
produkcji  przemysłowej  i handlu  powinien  być  wspierany  przez  państwo  (zakładanie
fabryk,  popieranie  prywatnych  przedsiębiorstw,  ułatwianie  komunikacji,  rozbudowa

floty).

Dużą wagę przywiązywali do wzrostu kwalifikacji.

Fizjokratyzm (z greckiego fizjokracja - panowanie natury), pierwszy teoretyczny
system poglądów ekonomicznych, powstały w połowie XVIII w. we Francji. Jego twórcą

był  F.  Quesnay,  który  istotę  fizjokratyzmu  zawarł  w słynnej  tablicy  ekonomicznej,
przedstawiającej  reprodukcję  i cyrkulację  kapitału  społecznego.  Najbardziej  znanymi
przedstawicielami  fizjokratyzmu  w Polsce  byli:  H.  Stroynowski,  W.  Stroynowski,  A.

Popławski. Teoretyczne poglądy fizjokratów francuskich z wyraźnym piętnem
samodzielnej, rodzimej myśli polskiej głosili również H. Kołłątaj i S. Staszic.

Myśl przewodnia fizjokratyzmu sprowadza się do uznania zgodności porządku
gospodarczego z porządkiem naturalnym, wynikającym z praw natury. Stąd też

fizjokraci głosili zasadę pełnej swobody działalności gospodarczej, wolności posiadania
własności i wolności osobistej.

Ziemia jest jedynym źródłem bogactwa, a rolnictwo - jako jedyna działalność
produkcyjna - jest zdolna do pomnażania tego bogactwa. Ziemia i gospodarowanie na

niej dają produkt czysty - nowe dobra. Przepływa on pomiędzy podzielonym na trzy
klasy społeczeństwem: klasą właścicieli ziemi, klasą produkcyjną - rolnikami i klasą

jałową (rzemieślnicy, kupcy, przemysłowcy), która nie przynosi produktu czystego.

Klasyczna szkoła angielska, ekonomia klasyczna,

kierunek ekonomii, który

powstał w 2. poł. XVII w. za sprawą W. Petty'ego i P. Boisguilleberta, a szczytowy
poziom i pełną dojrzałość osiągnął na przełomie XVIII i XIX w. w pracach A. Smitha

Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776) i jego kontynuatora - D.
Ricardo Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania (1817). Do jego przedstawicieli
zalicza się m.in. także J.B. Saya, P. Malthusa, J.S. Milla, J.C. Simonde de Sismondiego

i J.R. McCullocha.

Klasyczna szkoła angielska sformułowała pierwszy zwarty system naukowy, dając
podstawy wyodrębnienia się ekonomii jako samodzielnej nauki. Głównym przedmiotem
jej zainteresowań był problem tworzenia i powiększania bogactwa. Za jego źródło

uznano pracę, formułując teorię wartości opartej na pracy. Poszukiwano czynników
perspektywicznego wzrostu produkcji i warunków jego maksymalizacji.

Uznanie pracy za źródło wartości doprowadziło klasyków (Ricardo) do sformułowania

zasad podziału produktu społecznego pomiędzy robotników, przedsiębiorców
i właścicieli ziemskich i wykazania, że to, co w trakcie podziału

zyskuje jedna grupa,

odbywa się kosztem drugiej. Gospodarkę rozpatrywano jako organizm, w którym

zmiana jednego z członów wywołuje automatycznie zmiany innych członów, dzięki
działaniu "niewidzialnej ręki rynku". Ta część ich rozważań stała się istotnym
elementem sformułowanej później teorii mechanizmu rynkowego.

W dziedzinie funkcjonowania gospodarki przedstawiciele ekonomii klasycznej stali więc

zdecydowanie na pozycjach liberalizmu, poświęcając wiele uwagi wykazaniu
szkodliwości ingerencji państwa w życie gospodarcze. Sformułowali pojęcie "homo

oeconomicus",  człowieka  ekonomicznego,  który  sam  najlepiej  wie,  co  jest  dla  niego
korzystne.  Byli  także  zwolennikami  wolnego  handlu  międzynarodowego,  tworząc
teoretyczną  podbudowę  tego  poglądu  w postaci  teorii  kosztów  komparatywnych,

ilościowej teorii pieniądza i międzynarodowych ruchów kruszców.

Krytyka ekonomii klasycznej stała się podstawą powstania trzech kierunków myśli
ekonomicznej: historycznego, subiektywistycznego i marksistowskiego.

Ekonomia neoklasyczna

Nurt poglądów opierający się na fundamencie pojęciowo-metodologicznym ekonomii
klasycznej, ale ukierunkowany nie na rozważania makro-, lecz mikroekonomiczne.

Najwybitniejszym przedstawicielem ekonomii neoklasycznej jest angielski ekonomista i
matematyk Alfred Marshall (1842-1924), nauczyciel J. M. Keynesa.

Ekonomia neoklasyczna koncentruje się na kosztach produkcji, których analizę uważa za

podstawę osiągania równowagi w skali firmy i branży. Podział kosztów na stałe i zmienne
w zależności od tego, czy są związane z aparatem wytwórczym czy z wielkością
produkcji, zawdzięczamy właśnie ekonomii neoklasycznej. Jedną z najważniejszych

kategorii ekonomii neoklasycznej jest reguła maksymalizacji, według której dla
maksymalizowania jednej zmiennej (dobro rzadkie) wszystkie pozostałe zmienne muszą
zostać optymalnie dostosowane. Wywodzące się z tego założenia przekonanie, że

optymalne  wykorzystanie  zasobów  zapewniają  wolnokonkurencyjne  mechanizmy
rynkowe  to  fundament ekonomii  neoklasycznej.  Na  ekonomii neoklasycznej  opierają  się
również zasady  racjonalności  gospodarowania  w  drodze  maksymalizowania  korzyści  lub

minimalizowania

nakładów.

Najprostsze definicje sprowadzają ekonomię wręcz do nauki zajmującej się alokowaniem

ograniczonych  zasobów  (tj.  dóbr  rzadkich)  między  konkurencyjne  cele.  Według  teorii
neoklasycznej  w  ekonomii  chodzi  o  to,  by  ograniczone  zasoby  rozdzielić  w  sposób
zapewniający  optymalne  zaspokojenie  potrzeb.  Osiąga  się  to  przez  zrównanie  wielkości

krańcowych oraz cen. Takie zrównanie dla ekonomistów neoklasycznych oznaczało
osiągnięcie równowagi (w skali gospodarstwa domowego, firmy, branży czy gospodarki)
możliwej, jeżeli procesy gospodarce nie są zakłócane. Kolejne pokolenia ekonomistów

wykazały,  że  w  tym  skądinąd  odkrywczym  rozumowaniu  tkwiła  zasadnicza  słabość,
polegająca  na  tym,  że neoklasycy  postrzegali  równowagę  jako  stan,  a  nie  jako  proces.
Przydatność  narzędzi  ekonomii  neoklasycznej  do  badania  procesów  rozwojowych

gospodarki jest więc ograniczona, ponieważ wzrost z natury rzeczy zakłóca równowagę,
którą odbudowuje się na wyższym poziomie rozwoju.

NEOKLASYCZNA EKONOMIA, nurt w ekonomii oparty na teorii optymalizacji

działalności  gospodarczej.  Początek  ekonomii  neoklasycznej  dały  prace  C.  Mengera
(Grundsätze  der  Volkswirtschaftslehre  1871),  S.  Jevonsa  (Theory  of  Political  Economy
1871)  i L.M.E.  Walrasa  (Éléments  d'économie  politique  pure...  1873–77),  którzy

niezależnie  od  siebie  sformułowali  zasadę  malejącej  →  użyteczności  krańcowej,  jako
podstawowego  elementu  konstrukcyjnego  statycznej  teorii  mikroekonomii  nowego
rodzaju;  odkrycie  to  określa  się  zazwyczaj  mianem  rewolucji  marginalnej.  Pełne
podstawy  współczesnej  ekonomii  neoklasycznej  stworzyli  ich  bliscy  kontynuatorzy:

przedstawiciele szkoły austr. — gł. F. Wieser i E. Böhm-Bawerk, szkoły lozańskiej — gł.
W. Pareto i Walras oraz neoklasycy bryt. z A. Marshallem na czele. Punktem wyjścia

szkoły austr. były subiektywne, indywidualne potrzeby ludzkie: konsument stara się je
zaspokajać nabywając w określonych warunkach rynkowych różne dobra, dążąc do stanu
względnego nasycenia i satysfakcji (tzw. stan równowagi konsumenta); ujęcie szkoły

austr. długo pozostawało nie zmatematyzowane. Twórca szkoły lozańskiej, Walras,
problemy ekon. od początku ujmował matematycznie; zakładał on, że zachowania ekon.
mają charakter optymalizujący; w sposób sformalizowany opisywał je za pomocą

rachunku różniczkowego. Centralnym pojęciem szkoły lozańskiej jest równowaga ogólna:
wzajemne, nie przyczynowe, zwrotne uwarunkowanie wszystkich wielkości ekon.,
określane za pomocą układów równań równoczesnych. Układ tych równań daje

równowagę ogólną, gdyż w rezultacie przystosowywania się każdego podmiotu
gospodarującego do stanu najlepszego z osiągalnych (optymalnego) ustala się właściwy

system  cen  (tj.  składający  niezależne  od  siebie  decyzje  podmiotów  gospodarujących
w harmonijną  całość).  Marshall,  najbardziej  wierny  tradycji  ekonomii  klas.,  stronił  od
abstrakcji  równowagi  ogólnej,  zwracając  się  ku  cząstkowej  analizie  poszczególnych

działów  gospodarki.  W  jego  teorii  podstawą  była  konfrontacja  popytu  i podaży  na
pojedynczym  rynku,  na  których  przecięciu  pojawiają  się  ceny.  W  sferze  produkcji
Marshall  szczególną  wagę  przywiązywał  do  analizy  kosztów  przedsiębiorstwa  i do

problemu kapitału, w związku z tym do społ.-ekon. uzasadnienia zysku jako

wynagrodzenia przedsiębiorcy i procentu jako wynagrodzenia właściciela kapitału. Szkoły
te (austr., lozańska i neoklas. bryt.), mimo formalnych odrębności, różnej terminologii

i niejednakowego rozkładu akcentów, mają cechy wspólne. Głównym przedmiotem ich
badań jest rynek: teoria neoklas. jest sformułowana w ten sposób, jakby wszelkie
zachowania ekon. były zachowaniami rynkowymi, a wszystkie decyzje ekon. — decyzjami

bezpośrednio  lub  pośrednio  rynkowymi;  pomija  się  istotne  z ekon.  punktu  widzenia,
działania  pozarynkowe.  Ekonomiści  neoklas.  zakładają  określoną  podaż  czynników
wytwórczych,  której  wielkość  jest  wyznaczana  niezależnie  przez  wiele  elementów

znajdujących  się  poza  ramami  prowadzonej  analizy.  Istotą  problemu  ekon.  stało  się
określenie  warunków,  których  spełnienie  sprawia,  że  przemieszczanie  danych  usług
produkcyjnych  do  różnych,  konkurencyjnych  ze  sobą  zastosowań  przynosi  optymalne

wyniki (tj. takie, które dają maksimum satysfakcji konsumentom). Ekonomia
neoklasyczna bada więc związki zachodzące między danymi celami a danymi środkami
mającymi alternatywne zastosowania. Klasyczną teorię rozwoju gosp. zastąpiła koncepcja

równowagi ogólnej w ramach konstrukcji statycznej. Gra sił rynkowych została
sprowadzona do zasad mechaniki, w której wzajemnie oddziałującymi na siebie siłami są

dążenia jednostek oparte na subiektywnym wartościowaniu, rachunku przyjemności
(otrzymywanie czegoś) i przykrości (wyzbycie się w zamian czegoś innego); w takim
ujęciu prawa wymiany, podlegającej działaniu przeciwnie skierowanych sił subiektywnych

(przyjemności  i przykrości),  stają  się  analogiczne  do  praw  fizycznych  rządzących  np.
równowagą  dźwigni.  Współczesna  wersja  teorii  równowagi  ogólnej  jest  związana  gł.
z badaniami  K.J.  Arrowa  i G.  Debreu,  którzy  udowodnili  przez  analizę  mat.,  że  przy

spełnieniu wielu założeń dotyczących technologii i preferencji konsumentów istnieje
system cen harmonizujący decyzje podejmowane przez producentów i nabywców dóbr.
Koordynacja decyzji podejmowanych przez izolowane od siebie podmioty gospodarujące

jest możliwa dzięki informacji zaszyfrowanej w systemie cen — jedynej informacji
obiegającej w modelu neoklas.; dodatkowo każdy producent dysponuje wiedzą na temat

potencjału produkcyjnego swego przedsiębiorstwa, a każdy konsument wiedzą o swych
preferencjach. Można spotkać się z opinią (J. Kornai), że współcz. teoria równowagi jest

jedynie dokładnym mat. sformułowaniem smithowskiej → niewidzialnej ręki rynku, która
harmonizuje w optymalny sposób interesy egoistycznych jednostek. W nowoczesnych

modelach neoklasycznych nadal zakłada się, że jednostki gospodarujące optymalizują
swoje zachowania bez względu na to, czy są to małe jednostki w otoczeniu doskonale

konkurencyjnym,  czy  →  oligopole  lub  monopole; zakłada  się też,  że cena  jest  jedynym
rodzajem  informacji  wiążącej  jednostki  gospodarujące.  Analiza  neoklasyczna  opiera  się
zasadniczo na założeniu o równości sił między jednostkami gospodarującymi. Ekonomiści
neoklas.  —  wypowiadający  się  za  ograniczoną  interwencją  państwa  w gospodarkę  —

uważają, że większość gospodarek rynkowych spontanicznie dąży do równowagi popytu
i podaży, pod warunkiem istnienia prawdziwej konkurencji.

AUSTRIACKA  SZKOŁA  W  EKONOMII,  zw.  też  szkołą  psychologiczną,  kierunek
w ekonomii  powstały  w latach  70.  XIX w.;  jego  twórcą  był  C.  Menger,  a gł.
przedstawiciele  to  F.  von  Wieser  i E.  von  Böhm-Bawerk;  gł.  osiągnięciem  Mengera  było

sformułowanie teorii → użyteczności krańcowej; teoretyczną kontynuacją tej szkoły jest
tzw. nowa szkoła wiedeńska, której twórcą był H. Mayer, a jego uczniowie, kontynuujący
tradycję szkoły austr., to L. von Mises, F. A. von Hayek i G. Haberler; na ziemiach pol.

zasady szkoły austr. głosił W. Czerkawski.
Zasadniczy ton gospodarce nadaje konsumpcja, a nie produkcja.
Prawa Gossena:

I- ”W miarę zwiększenia konsumpcji danego dobra wzrost zadowolenia z niej będzie
coraz mniejszy” (użyteczność krańcowa)
II- „Każdy człowiek dążący do maksymalizacji swego zadowolenia tak musi dzielić

dostępne mu dobra, między różne potrzeby, aby krańcowe pożytki stały się równe we
wszystkich zastosowaniach”

LOZAŃSKA SZKOŁA W EKONOMII, szkoła ekon., powstała pod koniec XIX w., jedna
z odmian mat. nurtu w ekonomii; założycielem był L. Walras, który wykładał w Lozannie

1870–92, i V. Pareto, który zajął tam 1893 jego miejsce; przedstawiciele: L. Amoroso, E.
Barone, F. Divisia, F.Y. Edgeworth; szkoła mat. ujmowała zjawiska gosp. od strony rynku

i dążyła  do  określenia  warunków  równowagi  między  podażą  a popytem:  na  rynkach
poszczególnych  dóbr  —  ceny  równowagi,  w skali  ogólnogospodarczej  —  równowagi
ogólnej;  zakładała,  że  w gospodarce  towarowo-pieniężnej  występują  samoczynnie

działające mechanizmy, przywracające równowagę gosp., zachwianą przez wpływ
czynników zewn. (zmiana techniki, gustów konsumentów); przyjmując funkcjonalną

współzależność zjawisk gosp. oraz → rzadkość; dóbr gosp., ujmowała procesy gosp., jako
procesy tworzenia się ilościowych relacji między rzeczami; znając takie parametry, jak

gusty  konsumentów,  technologia  produkcji,  warunki  instytucjonalne  itd.,  można  —
w ujęciu  szkoły  lozańskiej  —  matematycznie  ustalić  optymalne  ilościowe  proporcje
między poszczególnymi elementami gospodarki, a więc określić równowagę gospodarczą.

Neoklasyczna anglo-amerykańska szkoła, w ekonomii jedna z trzech szkół
metodologicznych w ramach kierunku subiektywistycznego, powstała w latach 70. XIX
w. Jej twórcą był W.S. Jevons, a najwybitniejszym przedstawicielem A. Marshall.

Zasadniczym przedmiotem zainteresowań tej szkoły była teoria ceny, wyjaśniająca

mechanizm  równoważenia  popytu  i podaży  na  poszczególnych  rynkach  (równowaga
cząstkowa)  jako  proces  zrównywania  się  użyteczności  krańcowej,  wyznaczającej
krzywą  popytu  i kosztu  krańcowego,  decydującego  o kształcie  krzywej  podaży.

W badaniach nad popytem neoklasyczna anglo-amerykańska szkoła sformułowała
pojęcie elastyczności popytu, określającej stopień reakcji wielkości popytu na zmianę
ceny oraz renty konsumenta.

Badania podaży przyczyniły się do określenia warunku równowagi przedsiębiorstwa, tj.

optymalnej (zapewniającej maksymalny zysk) wielkości produkcji przedsiębiorstwa,
wyznaczonej przez punkt przecięcia się krzywej kosztu krańcowego z krzywą utargu

krańcowego.  Istotny  wkład neoklasyczna  anglo-amerykańska  szkoła  do  rozwoju  myśli
ekonomicznej  oraz  zbieżność  wielu  jej  poglądów  z pozostałymi  dwiema  szkołami
(matematyczną  szkołą  lozańską  i psychologiczną  szkołą  austriacką)  spowodowały,  że

z czasem nazwa szkoła neoklasyczna została utożsamiona z całym kierunkiem
subiektywistycznym.

INTERWENCJONIZM, ekon. zespół środków oddziaływania państwa na gospodarkę

w jej makroskali; teoret. podstawy interwencjonizmu stworzył J.M. Keynes (→ Keynesa

teoria, keynesizm); wprowadzony przez wiele państw w latach 30. XX w był reakcją na →
niesprawności rynku, ujawnione szczególnie drastycznie w postaci wielkiego kryzysu
gosp. 1929–34. Interwencjonizm ma na celu spłaszczenie cyklu koniunkturalnego dla

wyeliminowania głębokich → kryzysów i związanego z nimi bezrobocia, stymulowanie
wzrostu gosp., ograniczanie inflacji, zrównoważenie bilansu płatniczego, sprawiedliwość

społ.  w podziale  dochodów  (eliminowanie  ubóstwa).  Interwencjonizm  obejmuje  politykę
fiskalną  i pieniężną.  Instrumentami  polityki  fiskalnej  są:  automatyczne  stabilizatory
koniunktury  —  podatki  lub  wydatki  państwa,  które  podnoszą  całkowite  planowane

wydatki w okresie recesji i obniżają je w okresie ekspansji (podatki dochodowe, zasiłki
dla bezrobotnych i socjalne); wydatki państwa na zakup dóbr i usług; transfery; dług

publiczny i deficyt budżetowy. Instrumentami polityki pieniężnej są: stopa dyskonta,
operacje otwartego rynku, współczynnik rezerw obowiązkowych; służą one oddziaływaniu
na stopę procentową i podaż pieniądza.

Istotą interwencjonizmu jest zwiększanie efektywnego popytu w okresach recesji przez
wydatki państwa finansowane z deficytu i ekspansywną politykę pieniężną (politykę
taniego pieniądza) oraz ograniczanie wzrostu efektywnego popytu w fazie ekspansji przez

wzrost podatków i restrykcyjną politykę pieniężną (politykę drogiego pieniądza). W latach
50 i 60 interwencjonizm pozwalał na tak dokładne regulowanie gospodarki, iż zyskał
miano „precyzyjnego strojenia”. Odwrót od interwencjonizmu opartego na keynesizmie

nastąpił w latach 70., po kryzysie energ. 1973. Wystąpiło wtedy zjawisko → stagflacji,

które było sprzeczne z keynesowską interpretacją związków między inflacją

a bezrobociem, ujętą w tzw. krzywą → Phillipsa. Odrodzenie konserwatywne w USA

spowodowało narastającą falę krytyki interwencjonizmu, m.in. z powodu → niesprawności
państwa.

Monetaryzm, system współczesnych poglądów ekonomicznych, stanowiący
kontynuację kierunku subiektywistycznego, związany przede wszystkim z dorobkiem
naukowym M. Friedmana, a także K. Brunnera, A. Meltzera, D. Laidlera i in.

Stanowi współczesną, zmodyfikowaną wersję ilościowej teorii pieniądza, głoszącej, że

wartość pieniądza jest odwrotnie proporcjonalna, a poziom cen wprost proporcjonalny
do ilości pieniądza w obiegu. Jej początki sięgają merkantylizmu, kiedy J. Bodin

sformułował opisowo zależność między ilością kruszców a poziomem cen, a dowód
istnienia tej zależności w powiązaniu z wartością kruszcu przeprowadził B. Davanzatti.

Elementy ilościowej teorii pieniądza widoczne są w wielu późniejszych systemach
poglądów ekonomicznych, najpełniejszego jej rozwinięcia dokonał I. Fisher, formułując

pieniężne równanie wymienne, z którego wynika, że suma cen sprzedawanych towarów
równa się iloczynowi ilości pieniądza (gotówkowego i bezgotówkowego) i szybkości jego
obiegu.

Monetaryzm, zakładając względną stałość szybkości obiegu pieniądza, uznaje jego

podaż za podstawowy czynnik określający nominalną wartość produktu społecznego.
Dla stabilizacji gospodarki postuluje ścisłe powiązanie tej podaży ze wzrostem realnych

rozmiarów

produktu

społecznego,

odrzucając

równocześnie

inne

formy

interwencjonizmu państwowego, jako zakłócające naturalną grę sił rynkowych.
Spełnienie powyższego postulatu ma przeciwdziałać inflacji, z którą walkę monetaryzm

uznaje za priorytetową w stosunku do bezrobocia.

Ekonomia dobrobytu, gałąź nauk o gospodarce, nurt poglądów ekonomicznych
w ramach neoklasycznej szkoły anglo-amerykańskiej. Zajmuje się problemami
normatywnym. Jej celem nie jest opisanie sposobu działania gospodarki (tym zajmuje

się  tzw.  ekonomia  pozytywna),  lecz  ocena  tego,  czy  działa  ona  dobrze.  W badaniach
przewijają  się  dwa  główne  tematy:  czy  gospodarka  wykorzystuje  swe  ograniczone
zasoby  w najlepszy  możliwy  sposób,  czy  też  je  marnotrawi;  oraz  na  ile  dostęp

wszystkich członków społeczeństwa do dóbr i usług jest sprawiedliwy? Ekonomia
dobrobytu zajmuje się również określeniem podstaw skutecznie funkcjonującego

państwa,  w którym  żaden  obywatel  nie  powinien  bogacić  się  kosztem  zubożenia
drugiego.  Badania  mają  na  celu  wskazanie,  w jakich  warunkach  pożądane  stają  się
zmiana  zakresu  i formy  ingerencji  państwa  w gospodarkę.  Za  pioniera  badań  w tej

dziedzinie uważa się ekonomistę angielskiego Arthura Cecila Pigou .

Ekonomia potażowa- ingerencja państwa powoduje zakłócenia mechanizmu
rynkowego. Zalecane zmniejszenie podatków, celem zwiększenia tempa aktywności
gospodarczej i inwestycji. Polityka potażowa powinna być zorientowana na podnoszenie

poziomu potencjalnej produkcji.

Dobro- jest to każdy środek służący bezpośrednio lub pośrednio do zaspokajania potrzeb
ludzkich. Szczególnym rodzajem dobra jest usługa, która służy do zaspokajania potrzeb
ludzkich przez bezpośrednie wykonywanie pracy.

Możemy wyodrębnić dobra w szerokim lub wąskim znaczeniu. Dobrami w wąskim

znaczeniu są rzeczy służące do zaspokajania potrzeb. Dobrami w szerokim znaczeniu są

rzeczy, usługi i stany potencjalnie służące do zaspokajania potrzeb. Jeżeli przyczyniają
się do osiągnięcia przez człowieka korzyści, to są dobrami w określonym stopniu
pozytywnymi. Jeżeli zaś nie przyczyniają człowiekowi korzyści, są dobrami negatywnymi.

Dobra jako środki zaspokajania potrzeb:

Dobra konsumpcyjne- są dobrami zaspokajającymi ludzkie potrzeby bezpośrednio w
akcie konsumpcji.

Dobra produkcyjne- są to dobra służące do wytwarzania innych dóbr
Dobra ekonomiczne- są dobrami wytworzonymi przez człowieka w ograniczonej ilości;
Mają 2 cechy:



Do ich wytworzenia używa się pracy ludzkiej oraz innych dóbr ekonomicznych i
dóbr pierwotnych dostarczanych bezpośrednio przez przyrodę.



Są dobrami rzadkimi tzn. takimi, które w danym czasie mogą być wytworzone w
ograniczonej ilości i przez to tylko częściowo zaspokoić potrzeby.

Dobra wolne- dobra, które znajdują się w nieograniczonej ilości, nie muszą być

wytwarzane przez człowieka. /Np. dobra dostarczane bezpośrednio przez przyrodę-
powietrze/
Dobra rzadkie- dobra, które w danym czasie mogą być wytworzone w określonej ilości i

przez to tylko częściowo zaspokoić potrzebę.

Podział dóbr a rzadkość:

Rozróżnia się również dobra:



Dobra kapitałowe- inaczej kapitał rzeczowy; to ekonomiczne dobra produkcyjne

takie jak maszyny, urządzenia, budynki.

Rzadkość dóbr jest podstawą wyborów ekonomicznych. Gdyby, bowiem dobra
występowały w obfitości, to wszystkie cele mogłyby być w pełni osiągnięte, bez

konieczności podejmowania decyzji, jak użyć ograniczonych środków.

Zasoby- rzeczy wykorzystywane do produkcji dóbr i usług. Dzielimy je na ziemię, siłę
roboczą(praca), kapitał(dobra inwestycyjne), technologia.
Ziemia- obejmuje obszar powierzchni ziemi i wszystko to, co w naturze jest użyteczne w

procesie produkcji (minerały, rośliny itd.)
Praca- obejmuje każdy sposób, w jaki ludzka energia, fizyczna bądź umysłowa, może
być sensownie wydatkowana.

Kapitał-  obejmuje  wszelkie  wyniki  procesu  produkcyjnego,  który  przeznaczony  jest  do
późniejszego  wykorzystania  w  procesie  produkcyjnym.  Budynki  i  wyposażenie-  rzeczy
produkowane  do  produkcji  innych  rzeczy  stanowią  przykłady  tych  wytwarzanych  przez

człowieka środków produkcji.
Technologia wytwarzania dóbr- to wiedza jak zasoby mogą być łączone w
produktywny sposób. Zasoby konieczne do wyprodukowania jakiegoś dobra muszą być ze

sobą w odpowiedni sposób połączone. Trzeba znać technologię wytwarzania danego
dobra. Technologia produkcyjna wyznacza ilości i rodzaj zasobów koniecznych do

wyprodukowania danego produktu; wyznacza też proporcje, w jakich zasoby powinny być
ze sobą połączone.
Zasoby ludzkie- wraz z wiedzą i ich praktycznymi umiejętnościami. To najważniejszy

składnik procesu produkcji. Istotną cechą kapitału ludzkiego jest zdolność do uczenia się i
rozwijania swej wiedzy. Wiedza służy do efektywniejszego wykorzystywania i

Dobra w szerokim znaczeniu

Rzeczy

Usługi

Stany

Pozyt. Negat.

Dobra w szerokim znaczeniu

Dobra rzadkie

Dobra wolne

D. konsump. D. produk.

przekształcania zasobów naturalnych i kapitałowych w dobra zaspokajające ludzkie
potrzeby. Rozwój wiedzy stanowi główny czynnik postępu technicznego i

organizacyjnego. Człowiek jest innowatorem.
Zasoby naturalne- są to dary natury. Ziemia, woda, surowce mineralne są często
produktami podstawowymi dla wytwarzania wielu towarów finalnych i półproduktów.

Dzielą się na odnawialne (np. lasy) i nieodnawialne (np. ropa naftowa, minerały).
Niektóre zasoby naturalne można zastąpić w procesie produkcji zasobami sztucznymi
(włókna naturalne- włóknami syntetycznymi) inne do dziś nie doczekały się substytutów

(ziemia, ropa naftowa).
Zasoby kapitałowe- zasoby będące wynikiem wcześniejszej działalności człowieka(np.
przetworzone półprodukty, narzędzia, maszyny, środki transportu). Do nich należą środki

pracy (maszyny, narzędzia, instalacje- przy ich pomocy człowiek wytwarza produkty i
usługi) i przedmioty pracy (surowce, półfabrykaty- służą do wyprodukowania dobra.
Zalicza się tu także kapitał finansowy.

Czynniki produkcji- są to wszystkie środki użyte do produkcji. Różnią się pod względem

rzeczowym, ale ich wspólną cechą jest to, iż służą jako środki do osiągnięcia celu
produkcyjnego.
Strumień- jest to ilość dóbr lub pracy, które mierzymy jako przepływ podczas pewnego

okresu
Nakłady produkcji- strumienie dóbr produkcyjnych i pracy zastosowane w danym
procesie produkcyjnym.

Wyniki produkcji- strumienie dóbr produkcyjnych i konsumpcyjnych i usług
powstających w procesie produkcyjnym.

Rynkowa forma podziału czynników produkcji- podział, rozdysponowanie rzadkich

środków do producentów i konsumentów.
Potrzeba- człowiek wskutek wielowymiarowości swojej natury odczuwa różne potrzeby,

których  konieczność  lub  chęć  zaspokajania  jest  naturalnym  i  uniwersalnym  celem
działalności  gospodarczej  ludzi;  potrzebą  nazywa  się  stan  człowieka  odznaczający  się
niespełnieniem  określonych  ważnych  warunków;  jest  to  subiektywne  odczuwanie  braku,

niezaspokojenia lub pożądania określonych warunków lub rzeczy, które są człowiekowi
niezbędne do utrzymania się przy życiu, umożliwiają mu rozwój, pozwalają realizować
cele społeczne.

Cechy potrzeb to indywidualizm i subiektywizm.
Struktura potrzeb ludzkich według Maslow’a

Cele gospodarowania wynikają z potrzeb ludzkich. Ekonomię interesuje taki

sposób zaspokajania potrzeb ludzkich, który realizuje się poprzez rozmaite środki

wytwarzania przez człowieka. Różnorodności potrzeb odpowiada różnorodność i
rozmaitość środków. Ekonomia sprowadza zaspokajania potrzeb ludzkich do wspólnego
mianownika, co oznacza, że:



Osiągnięcia celu gospodarczego traktuje się w niej jako korzyść dla człowieka,
wynikająca z zaspokojenia potrzeb;



Osiągnięcie korzyści wymaga odpowiednich środków materialnych lub
pieniężnych;

Potrzeby

Biologiczne

Bezpieczeństwa

Kontaktów społ.

Uznania

Samo-

realizacji



Środkami zaspokajania potrzeb są dobra.

Na proces gospodarowania składa się ciągle powtarzające się kontinuum:

CELE→ŚRODKI→WYNIKI EKONOMICZNE

Przedmiotem działania gospodarczego jest osiąganie celu za pomocą określonych
środków. Gospodarowanie dokonuje się na podstawie specjalizacji i podziału pracy.
Produkcja- wytwarzanie dóbr i usług; jest to podstawowe działanie gospodarcze

(najpierw trzeba wytworzyć dobra, a potem je podzielić pomiędzy potrzebujących).
Produkcja jest świadoma i celową działalnością ludzką polegającą na przystosowaniu dóbr
dostarczanych przez naturę i wykorzystywaniu sił przyrody do wytwarzania dóbr, które w

odróżnieniu  od  pierwotnych,  (które  znajdują  się  w  przyrodzie)  są  dobrami
ekonomicznymi,  czyli  produktami  pracy  ludzkiej.  Produkty  powstają  w  wyniku
przekształcenia  cech  fizycznych,  chemicznych  i  biologicznych  dóbr  pierwotnych  w  taki

sposób, ażeby ich nowe właściwości służyły człowiekowi do zaspokajania potrzeb.
Produkcja to także przemieszczanie przedmiotów w przestrzeni i czasie oraz świadczenie

usług
Podział- polega na rozdysponowaniu rzadkich dóbr pomiędzy producentów i
konsumentów; bez produkcji nie ma podziału.

Każdy  proces  produkcyjny  polega  na  zastosowaniu  czynników  produkcji  i  przetwarzaniu
ich  w  produkty.  Każdy  proces  produkcji  jest  zespołem  skoordynowanych  czynności,  w
których  człowiek  za  pomocą  maszyn,  narzędzi  przekształca  surowce  w  dobra.  Istotę

produkcji stanowi zależność pomiędzy użytymi czynnikami, a osiągniętymi wynikami.
Czynniki produkcji- to wszystkie środki użyte w produkcji; dzielą się na 3 rodzaje:

1. Dobra pierwotne, czyli surowce mineralne, lasy, użytki rolne, wody- ziemia.

2. Praca człowieka,
3. Ekonomiczne dobra produkcji tj. maszyny, urządzenia, budynki- dobra

kapitałowe(kapitał rzeczowy).

Wyodrębnia się także czwarty czynnik: praca przedsiębiorcy.
Schemat produkcji:

Czynniki produkcji dzieli się na rzeczowe i osobowe. Ze względu na sposób zużywania

rzeczowe czynniki produkcji możemy podzielić na czynniki zużywające się jednorazowo i
stopniowo. Ilość czynników zastosowanych w danym czasie w danej produkcji nazywa się
nakładem, a ilość uzyskanego produktu wynikiem.

Zjawiska ekonomiczne mierzy się ze względu na odniesienie do ich czasu jako strumienie
i zasoby.
Podział, czyli rozdysponowanie rzadkich środków do producentów i konsumentów

odbywał się w przeszłości, w różnych formach. Ekonomia zajmuje się rynkową formą
podziału (jest dominująca w świecie). W krajach centralnie planowanych stosowano do
niedawna racjonowanie wg kryteriów nierynkowych.

Problem rzadkości zasobów i technologii:

Gospodarowanie napotyka na ograniczoność zasobów i technologii, dlatego, gdyż

dana jest pewna wielkość zasobów i technologii. Nie wszystkie zasoby mogą
wykorzystywane w stopniu maksymalnym (np. bariera biologiczna człowieka nie pozwala
pracować 24 godziny na dobę). Również wszyscy producenci stosują najlepszą i

najnowszą technologię, większość wykorzystuje technologie znane i opanowane.
Konsekwencją tych zjawisk jest rzadkość. Rzadkość jest wynikiem zależności między
zapotrzebowaniem ludzi na dobra, a ograniczonymi zdolnościami wytworzenia tych dóbr.

Pojawia się konieczność dokonania wyboru:, co, jak i dla kogo produkować?

Decyzje, co, jak i dla kogo produkować, są podejmowane w celu osiągnięcia korzyści
przez producentów. Zrealizowanie tych korzyści jest możliwe, gdy uwzględnia się

potrzeby konsumentów (gusty, preferencje). Mówi się, że w gospodarce suwerenny jest
konsument.

Praca

Ziemia

Kapitał

Dobra

Ekonom.

Przekształcenie

Suwerenność konsumenta oznacza, że w procesie dokonywania wyborów
ekonomicznych jako przesłanki występują decyzje konsumenta, ci i ile konsumować.

W gospodarce rynkowej impulsy do produkcji pochodzą od konsumentów. To oni

wybierają na rynku te, a nie inne dobra określonych producentów. Producenci muszą
reagować na zmiany wyborów konsumentów. Producenci w danym czasie dysponują

ograniczoną ilością czynników produkcji, z których mogą wytworzyć ograniczone ilości
dóbr.
Rzadkość ekonomiczna oznacza istnienie skończonych ilości czynników produkcji,

których zastosowanie w najlepszy sposób pozwala produkować ograniczone ilości dóbr
ekonomicznych. Producenci podejmujący decyzję produkcji muszą brać pod uwagę:



Wybory konsumentów,



Posiadane w danym czasie czynniki produkcji,



Ilościowe zależności pomiędzy nakładami a wynikami produkcyjnymi.

Wybory konsumentów są suwerenne, tzn. producenci nie mają na nie wpływu. Wybór

producenta polega, więc na takim zastosowaniu posiadanych czynników produkcji, by
wytworzyć chcianą przez nabywców dobra z jak najwyższą korzyścią dla siebie.
☻Czynniki produkcji są komplementarne.
Komplementarność polega na uzupełnianiu się dóbr w celu spełnienia określonej
funkcji.
Alokacja czynników produkcji to zastosowania czynników produkcji w danym czasie do

produkcji określonych dóbr.
Realokacja oznacza zmianę przeznaczenia produkcyjnego czynnika produkcji (np.
produkcja skarpet i kalesonów, jeżeli producent zwiększy produkcję skarpet kosztem

kalesonów).
☻Czynniki produkcji są substytucyjne:
Substytucyjność polega na zastępowaniu danego dobra innym, służącym również do

osiągania danego celu.

RACJONALNOŚĆ JAKO POSTAWA DZIAŁANIA W ŚWIECIE OGRANICZONYCH
ZASOBÓW- ZASADY RACJONALNEGO GOSPODAROWANIA, RACHUNEK
EKONOMICZNY

Racjonalność: postawa badania zachowań ludzkich



Nikt nie jest w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb i chęci,



Mają one tendencję do wzrostu,



W sytuacji, w której mamy do czynienia z ograniczoną dostępnością dóbr, można

najwyżej maksymalizować naszą satysfakcję, inaczej- uzyskiwaną przez nas
użyteczność.

Użyteczność- to satysfakcja, którą dana osoba uzyskuje ze spożycia jakiegoś dobra lub

usługi lub też z udziału w jakimś rodzaju działalności.
Postępowanie jednostki:



Gdy ludzie działają w celu zaspokajania swych odczuwanych chęci, ich

postępowanie musi być samodzielne, raczej nie sterowane z zewnątrz,



Ekonomiści zakładają, że działania podejmowane są przez poszczególnych ludzi, a

nie ich grupy. To właśnie pojedynczy człowiek ma chęci i pragnienia, poszukuje
środków do ich zaspokajania, próbuje przezwyciężyć „niezadowalający stan
rzeczy”,



Działanie grupy wynika z działania jednostek wchodzących w skład danej grupy,



Jednostki w grupie wpływają wzajemnie na swe zachowania.

Postępowanie racjonalne:



Gdy poszczególne jednostki dążą do zaspokojenia swych chęci, zachowują się
racjonalnie,



Postępowanie racjonalne, to takie postępowanie, które umożliwia jednostce

maksymalizację satysfakcji. Pojęcie postępowania racjonalnego opiera się o 3
założenia:

1) Jednostka ma preferencje i potrafi w pewnych granicach określić swoje

chęci,

2) Jednostka jest zdolna uporządkować swe chęci w sposób wewnętrznie

spójny, od bardziej pożądanych do najmniej pożądanych,

3) Jednostka będzie dokonywać wewnętrznie spójnych wyborów w celu

maksymalizacji swego zadowolenia.

Racjonalne decyzje w warunkach ograniczeń w otoczeniu:

1. Poszczególne jednostki dokonują wyboru spośród wachlarza alternatyw,

2. Przy dokonywaniu wyborów każdy musi zrezygnować z jednego lub więcej

wariantów alternatywnych,

3. Dążąc do maksymalizacji dobrobytu, dana jednostka powinna podejmować

działania przynoszące więcej korzyści niż kosztów.

Koszt:



Przy dokonywaniu wyboru- w sytuacji, gdy nie więcej niż jedna alternatywa może

być wybrana w danym momencie musi być poniesiony koszt,



Koszt alternatywny- to wartość najbardziej preferowanej, ale niewykorzystanej

alternatywy.



Koszt pieniężny- jest pieniężną miarą nieuzyskanych w momencie dokonywania
wyborów korzyści z najbardziej atrakcyjnej, ale pominiętej alternatywy.

Maksymalizowanie zadowolenia: analiza kosztów- korzyści:



Jednostka zachowywująca się racjonalnie wybierze dany wariant, wtedy i tylko

wtedy, gdy uzyskane korzyści będą większe bądź równe jego kosztowi,



Poszczególne jednostki będą starały się maksymalizować swoje zadowolenie
wybierając najbardziej atrakcyjny z dostępnych wariantów,



Oznacza to, że będą produkować lub spożywać te dobra i usługi, które dawać im
będą korzyści większe niż korzyści możliwe do uzyskania z najbardziej

atrakcyjnych pominiętych alternatyw,



Zmiana danych usług/dóbr wywołuje zmianę w zachowaniu,



Analiza kosztów- korzyści jest starannym rozważanie wszystkich kosztów i

korzyści wiążących się z danym kierunkiem postępowania.

Oddziaływanie czasu i ryzyka na koszty i korzyści:



Gdy jednostka podejmuje jakieś działania, koszty niekoniecznie ponoszone są od

razu, podobnie korzyści nie zawsze uzyskiwane są natychmiast (np. decyzja o
posiadaniu dziecka),



Korzyści uzyskiwane w przyszłości muszą być porównywane z korzyściami

możliwymi do uzyskania obecnie (np. wybór otrzymania 10.000 Zł teraz czy w
przyszłości),



Aby móc porównywać przyszłe koszty i korzyści z kosztami i korzyściami
ponoszonymi i uzyskiwanymi obecnie, trzeba je uaktualnić,



Wartość uaktualniona- to wartość wszystkich kosztów i korzyści wyrażona w

jednostkach pieniężnych o dzisiejszej sile nabywczej. Procedura obliczania
wartości uaktualnionej nazywana jest dyskontowaniem i polega na uwzględnieniu
odsetek, które można by uzyskać (lub, które trzeba by zapłacić), gdyby pieniądze

były otrzymane (lub należne) dzisiaj, dzisiaj nie w jakimś punkcie w przyszłości,



Jeżeli występuje pewien stopień niepewności, co do tego czy przyszłe korzyści lub
koszty zostaną rzeczywiście poniesione lub uzyskane, trzeba dokonać kolejnych

przeliczeń.

Jakie są ograniczenia racjonalnego zachowania się?



Najczęściej występujące zastrzeżenia to:

a) Ludzie pomimo racjonalnego postępowania popełniają błędy,
b) Brak ludziom potrzebnych informacji,

c) Czasami ludzie zachowują się w sposób irracjonalny,

Postępowanie irracjonalne- jest wewnętrznie niespójne lub jest sprzeczne z najlepiej
pojętym interesem własnym jednostki i za takie jest uznawane przez daną osobę w chwili

jego podjęcia. Irracjonalność nie cechuje działań przez cały czas. Tym nie mniej,
przeciętnie rzecz biorąc, ludzie zachowują się w sposób wewnętrznie spójny.

Racjonalność rzeczywista i proceduralna:
Racjonalność rzeczywista- dotyczy wyniku wyboru i traktuje wybór jako racjonalny

wówczas, kiedy wybrane rozwiązania prowadzi dokładnie do maksymalizacji korzyści.
Racjonalność proceduralna- odnosi się do procesu wyboru i traktuje wybór jako
racjonalny wówczas, kiedy podmioty rzeczywiste (ludzie) wybierają metody przybliżające

do osiągnięcia maksymalnych korzyści ze swej działalności.
Rozróżnienie racjonalności rzeczywistej od proceduralnej zawdzięczamy Herbertowi
Kimonowi, laureatowi nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 1978r.

KRZYWA MOŻLIWOŚCI PRODUKCYJNYCH (4):

Koszty i korzyści wynikające z rzadkości i alokacji:
Przy każdym wyborze (przesunięciu zasobów- czynników produkcji z jednej dziedziny do

drugą) mamy do czynienia z kosztami produkcji (zawsze coś zyskujemy, ale i coś
tracimy).

Koszt alternatywny- to wartość poniechanej działalności alternatywnej, na którą się
zdecydowaliśmy, albowiem wybraliśmy coś innego. Ponieważ w świecie rzadkich zasobów
każdy wybór oznacza poniechanie innej możliwości, najlepszą miarą ekonomiczną

podjętej  działalności  jest  właśnie  koszt  alternatywny.  W  świecie  pełnego  zaspokojenia
potrzeb koszt alternatywny równałby się zeru.
Koszt  całkowity-  rośnie  wraz  ze  wzrostem  produkcji,  jednak  nie  proporcjonalnie,

ponieważ przy różnych rozmiarach produkcji różny jest Koszt krańcowy (marginalny)-
przyrost kosztów całkowitych spowodowany wzrostem produkcji o jednostkę.

Prawo malejącego produktu marginalnego:
Stałe czynniki produkcji- ich zasób nie zmienia się w ujęciu statycznym (np. budynki,

obszar firmy), czyli producent nie zmienia ich nakładów zmieniając wysokość produkcji w
danym czasie.
Zmienne czynniki produkcji- zwiększając lub zmniejszając produkcję, producent

zmienia ich nakłady w danym czasie.
Produkt marginalny- stosunek przyrostu całkowitego produktu do odpowiedniego
przyrostu zmiennego czynnika produkcji: M= Q / QL

Jeżeli zwiększmy stopniowo nakład jednego czynnika produkcji, przy stałej ilości
pozostałych czynników, to ilość produkcji rośnie początkowo szybciej, a następnie wolniej

niż zmieniany czynnik produkcji. Początkowe przyrosty zmiennego czynnika produkcji
powodują wzrost produktu marginalnego, marginalnego następne jego zmniejszanie się,

gdy produkt marginalny się zwiększa, powstaje dla producenta problem wyboru
korzystnej dla niego produkcji.
Zmniejszanie się produktu marginalnego w wyniku powiększenia nakładu jednego

czynnika produkcji przy stałej ilości innych czynników i niezmiennej technice produkcji
nazywamy prawem malejących przychodów lub prawem malejącego produktu
marginalnego.

Krzywa możliwości produkcyjnych w krótkim i długim okresie:
Krzywa możliwości produkcyjnych- jest graficznym przedstawieniem różnych

kombinacji  dóbr,  które  mogą  być  wytwarzane,  gdy  wszystkie  zasoby  są  w  pełni
efektywnie  wykorzystane.  Reprezentuje  na  całej  swej  długości  najlepszą,  możliwą  do
wytworzenia  strukturę  produkcji  przy  niezmienionym  zasobie  czynników  produkcji.

Punkty na zewnątrz granicy możliwości produkcyjnych (np. H) to rozwiązania
nieosiągalne w danym czasie, a punkty wewnątrz krzywej (np. G) to kombinacje dwóch

dóbr,  które  można  wytworzyć  przy niepełnym
lub  nieefektywnym  wykorzystaniu  zasobów.
Krzywa  oddziela,  więc  dwa  zbiory  kombinacji

produkcyjnych: osiągalne i nieosiągalne w
danym czasie.

Dobro Y

Krzywa możliwości produkcyjnych jest wklęsła w stosunku do początku układu
współrzędnych, ponieważ każdej kolejnej zamianie zastosowania czynników produkcji

towarzyszy rosnący koszt alternatywny, czyli produkt marginalny jednego produktu
utracony w celu uzyskania stałych przyrostów produkcji drugiego produktu.

W długim okresie, dzięki zmianom w procesach produkcyjnych, można:
1) Zmniejszyć nakłady niezbędne do wyprodukowania danych dóbr, stosując innowacje w
technikach produkcji,

2) zwiększyć zasoby czynników produkcji.
W wyniku tych zmian krzywa możliwości produkcyjnych przesuwa się w prawo, co
oznacza relatywne zmniejszanie się rzadkości dóbr.

Wybór

między

inwestycjami

konsumpcją:

Dobro inwestycyjne (kapitałowe)- wszelki wynik procesu produkcyjnego

przeznaczony do wykorzystania w innych procesach produkcyjnych (np. zakłady i ich
wyposażenie produkcyjne), czyli wytworzone środki produkcji.

Dobro konsumpcyjne- wszelkie dobro wytworzone po to, by z niego korzystać i cieszyć
się nim bardziej lub mniej bezpośrednio po nabyciu przez kupującego.
Wybór między dobrami kapitałowymi oraz dobrami konsumpcyjnymi wpływa zarówno na

obecny  i  przyszły  dochód,  jak  i  na  wzorzec  konsumpcji  w  czasie.  Gdy  decydujemy  się
przeznaczyć  część  dóbr  na  inwestycje  (rezygnując  z  części  dóbr  konsumpcyjnych),
krzywa  możliwości  produkcyjnych  przesunie  się  w  prawo,  zwiększą  się  możliwości

produkcyjne, uzyskamy przy tym w przyszłości większą ilość dóbr konsumpcyjnych. Poza
tym zwiększone zdolności inwestycyjne zwiększają potencjał przyszłego wzrostu. Przyszłe
położenie krzywej będzie zależało nie tylko od wielkości inwestycji, ale także od ich

rodzaju.

Wybór między dobrami prywatnymi a publicznymi:
Dobra prywatne- dobra, które są kupowane lub wytwarzane i wykorzystywane przez
pojedynczych ludzi albo członków małych, dobrowolnie utworzonych grup.

Dobra publiczne- dobra, które są kupowane lub wytwarzane i wykorzystywane przez
duże grupy ludzi lub rządy.
Decyzje wyboru między dobrami prywatnymi, a publicznymi mogą,(ale nie muszą)

wpływać na przyszłe położenie krzywej możliwości produkcyjnych kraju. Wytwarzanie
pewnych dóbr publicznych(np. urządzeń kontroli zanieczyszczeń środowiska lub ochrony
policyjnej, która umożliwia producentom przeznaczenie części swoich zasobów na

produkcję) może przesunąć krzywą możliwości produkcyjnych na zewnątrz. Produkcja
innych dóbr publicznych 9np. pomocy społecznej, która zmniejsza motywację do pracy i
zdobycia wykształcenia) może przesunąć krzywą możliwości produkcyjnych w prawo- na

zewnątrz.



Substytucja zasobów, czyli odkrywanie nowych zasobów i zastępowanie nimi

rzadszych, np. zastępowanie energii ludzi innymi źródłami energii



Rozkładanie kosztów- w celu rozłożenia kosztów wyposażenia kapitałowego
oraz ryzyka, które muszą ponosić inwestorzy, rozwinięto zestaw struktur

społecznych, od rodzin i spółdzielni do korporacji,

Dobro Y



Specjalizacja pracy to proces dzielenia i przydzielania różnych zadań
produkcyjnych różnym osobom, posiadającym różne umiejętności i talenty.

Zwykle przyczynia się do zwiększenia produkcji, gdyż ludzie sprawniej wykonują
poszczególne zadania, przeznaczają więcej czasu na produkcję; zmniejsz się też
potrzeba dublowania narzędzi.



Korzyści skali to efekty produkcyjne uzyskane w wyniku zwiększenia nakładów
wszystkich czynników produkcji. Zmniejszają koszt na jednostkę produkcji,
ponieważ umożliwiają zwiększenie wydajności wyposażenia, a także specjalizację.

Możliwe są 3 rodzaje korzyści skali:

1. Stałe korzyści skali- produkcja rośnie w tym samym stopniu, co nakłady.
2. Rosnące korzyści skali- produkcja rośnie w większym stopniu niż nakłady.

3. Malejące korzyści skali- produkcja rośnie w mniejszym stopniu niż nakłady.

Istnieją pewne granice obniżania kosztów dzięki zwiększeniu skali działania firmy. Po
przekroczeniu pewnego punktu, zwiększanie produkcji przy zwiększaniu zużycia

wszystkich zasobów wywołuje wzrost jednostkowy kosztów produkcji, co określa się jako
dyzekonomie skali. Ich źródłem są zwykle problemy z komunikacją w dużych,

zbiurokratyzowanych organizacjach.

RYNEK, POPYT, PODAŻ, CENA RÓWNOWAGI

Pojęcie rynku:

Rynek- jest to określony proces, w ramach, którego kupujący i sprzedający określają, co
mają zamiar kupować i sprzedawać i na jakich warunkach. Znaczy to, że jest to proces,
w ramach, którego kupujący i sprzedający określają ceny i ilość dóbr, które mają być

kupione.
Rynek składa się z ludzi, konsumentów i przedsiębiorców próbujących kupić i sprzedać na

najlepszych z możliwych warunkach. Przez ciągły proces dawania i brania przechodzą oni
od względnej nieznajomości pragnień i potrzeb innych, do dość dokładnego rozumienia,
ile może zostać kupione i sprzedane oraz po jakiej cenie. Rynek funkcjonuje jak

nieprzerwanie działający system informacji i wymiany.
Rodzaje rynków, podział wg:



Przedmiotu obrotu:

- rynek dóbr i usług konsumpcyjnych,
- rynek czynników produkcji (ziemi, pracy, kapitału).



Zasięgu geograficznego:

- rynek lokalny i regionalny, krajowy, międzynarodowy, światowy.



Sytuacji rynkowej:

- rynek sprzedawcy (producenta) charakteryzuje się długotrwałą przewagę popytu
nad podażą, co stawia sprzedawcę w bardzo korzystnej pozycji przetargowej
(gosp. Niedoborów),

- rynek nabywcy (konsumenta) długotrwała przewaga podaży nad popytem,
oznacza uprzywilejowaną pozycję nabywcy



Stopnia jednorodności przedmiotu transakcji:

- rynek homogeniczny (jednorodny) np. rynek ropy, rynek pszenicy
- rynek heterogeniczny np. rynek pracy(występują w nim różne zawody
wymagające odmiennych zdolności i kwalifikacji, niekonkurujące między sobą:

mówimy wówczas o segmentacji rynku.



W zależności od stopnia wyrównania się ceny:

- rynek doskonały- charakteryzuje się spełnieniem następujących warunków:

rozproszeniem po stronie popytu i podaży, brakiem barier wejścia, przejrzystością
oraz jednorodnością dóbr.

- rynek niedoskonały- ten, który tych warunków nie spełnia.



Stopnia legalności:

- rynek legalny (biały)- całkowicie legalny

- rynek półlegalny (szary)- towar dozwolony, a transakcja nie (rynek pracy)

- rynek nielegalny (czarny)- towar i transakcja jest nielegalny (narkotyki i handel
nimi)

Najważniejsze funkcje rynku:



Dokonuje wyceny różnych dóbr,



Jest podstawowym źródłem informacji dla podmiotów gospodarczych,



Jest niezbędnym warunkiem racjonalnego wykorzystania zasobów gospodarczych,



Umożliwia ustalanie się stanów równowagi w gospodarce,



Jest weryfikatorem społecznej przydatności produkcji i zarazem mechanizmem

dostosowania produkcji do potrzeb,



Co? Jak? I dla kogo produkować?

Konkurencja- jest to proces przy pomocy, którego uczestnicy tynku, dążąc do realizacji

swych interesów, próbują przedstawić korzystniejsze od innych oferty pod względem
ceny, jakości lub innych charakterystyk wpływających na decyzję zawarcia transakcji.
Konkurencja zachodzi między kupującymi i między sprzedającymi.

Funkcja konkurencji- polega tu dokładnie na uczeniu nas, kto nas dobrze obsłuży:
który sklepikarz, które biuro podróży, który dom towarowy lub hotel, ze strony którego

lekarza lub akwizytora możemy spodziewać się propozycji najlepszego załatwienia danej,
konkretnej i osobistej sprawy, z którą możemy mieć do czynienia.
Konkurencję można podzielić na:



Konkurencję cenową, która stanowi przedmiot szczególnego zainteresowania
ekonomistów, którzy postrzegają ją jako siłę koordynacyjną, która doprowadza do
zgodności między wielkością produkcji, a ilością towarów, którą konsumenci są

skłonni i są w stanie kupić.



Konkurencja pozacenowa.



Konkurencja doskonała- jest to rynek składający się z licznych sprzedawców i

nabywców kupujących identyczny produkt tak, że żaden pojedynczy sprzedawca
ani nabywca nie jest wstanie wpłynąć na cenę rynkową przez zmianę wielkości

produkcji. Wejście bądź opuszczenie doskonale konkurencyjnego rynku jest
niczym nieograniczona.

Pojęcie popytu:

Popyt- jest to odwrotna relacja między ceną dobra lub usługi, a ich ilością, którą
konsumenci są skłonni i są w stanie nabyć w danym odcinku czasu przy założeniu, że
wszystkie elementy charakteryzujące sytuację rynkową pozostają bez zmian.

Czynniki określające popyt:



Potrzeby stanowią elementarną przyczynę popytu- gdyby mogły zostać w pełni
zaspokojona, popyt by nie powstał. Na drodze do ich zaspokojenia stoją dwie

przeszkody: nasz ograniczony dochód, który musimy podzielić między
zaspokojenie różnych potrzeb, oraz ceny, które musimy zapłacić za nabycie

poszczególnych  towarów  i  usług  służących  do  zaspokojenia  tych  potrzeb.
Wszystkie  ludzkie  potrzeby  uwarunkowane  są  czynnikami  wrodzonymi,  wiekiem,
czynnikami  wykształconymi,  środowiskiem  geograficznym  i  środowiskiem

społecznym.



Czynniki wrodzone- to nasza fizyczna postać o określonej wielkości,
sprawiająca, że na ubranie potrzebujemy więcej lub mniej materiału; skłonność

do spożywania większej lub mniejszej ilości jedzenia, stan naszej wątroby, od
której uzależniona jest zawartość tłuszczu w naszych pokarmach itp.



Czynniki wykształcone- czyli umiarkowane to nasze wychowanie w rodzinie i w

szkole, mogące mieć decydujący wpływ na nasze zachowanie. Rosnąc w rodzinie,
w której dominują zainteresowania sportem, na pewno będziemy uprawiać jakieś
jego dyscypliny, co pociąga za sobą zapotrzebowanie na odpowiedni sprzęt.

Wychowując się w rodzinie o zainteresowaniach wybitnie kulturalnych, będziemy
wykazywali potrzebę czytania książek i chodzenia do teatru.



Środowisko geograficzne- wywiera bardzo silny wpływ na nasze potrzeby.
Mieszkając daleko na północy musimy mieć zapewnione odpowiednie ciepłe
mieszkanie, ciepłą grubą odzież i wysokokaloryczne pożywienie. Gdy przebywamy

w tropikach nasze pożywienie jest lekkie, lekkie, przewiewne ubrania, a
mieszkanie staramy się ochronić przed nadmiarem ciepła, nabywając w miarę

możliwości klimatyzator. W obu sytuacjach potrzebujemy całkowicie różnego
pożywienia, ubrania i mieszkania.



Środowisko  społeczne  również ma  wielki  wpływ  na  nasze  potrzeby.  Panująca-
zwłaszcza  w  dziedzinie  ubiorów-  moda  w  większości  z  nas  wywołuje  zazwyczaj
silną  tendencję  do  upodobania  się  do  innych,  zgodnie  z  jej  aktualnie

obowiązującymi kanonami. Mody panują również w dziedzinie odżywiania, sportu,
teatru, kina itp. Wpływ środowiska społecznego nie może być niedoceniony w
tworzeniu naszych potrzeb i upodobań.



Ceny przy określonym dochodzie pieniężnym wysokość cen ogranicza nam
możliwość zakupu towarów. Im wyższe ceny, tym mniej możemy nabyć towarów i
usług, im ceny niższe, tym nasze zakupy mogą być większe. Przy danym

dochodzie i danych potrzebach ilość zakupionego towaru zależy, więc przede
wszystkim od jego ceny, ale w pewnej mierze również od cen innych dóbr.

Rodzaje popytu:



Popyt komplementarny- popyt na jedno dobro wywołuje popyt na inne (np.

samochód, benzyna)



Popyt złożony (łączny)- to popyt na dobro zależny od popytu na wszystkie
dobra, które z niego mogą być wytworzone (np. popyt na stal zależny od popytu

na samochody, statki, konstrukcje stalowe)



Popyt ograniczony- jest to zależność popytu na jedno dobro od popytu na inne
dobro (np. popyt na maszyny włókiennicze zależy od popytu na materiały

włókiennicze)



Popyt substytucyjny- jedno dobro może być zastąpione innym dobrem (masło i
margaryna)



Popyt efektywny (pieniężny)- zwiększanie zainteresowania danym dobrem.



Popyt potencjalny- wystąpi, gdy siła nabywcza (dochody) jest dostatecznie

wielka



Popyt spekulacyjny- przewidujemy, iż wzrostowi ceny może towarzyszyć wzrost
popytu lub odwrotnie.

Pojęcie podaży:
Podaż to ilość dobra, jaką sprzedawcy są gotowi zaoferować przy różnym poziomie cen.

Ceny są oczywistym bodźcem zachęcającym do produkowania i sprzedawania większych
ilości produktów. Im wyższa cena jednostkowa tym silniejsza zachęta, jaką jest
dodatkowy zysk, aby oferować coraz większe ilości produktu na sprzedaż. Przy niskiej

cenie dostawcy są mniej skłonni do oferowania produktu niż przy cenie wysokiej.

Krzywa podaży wg L. Walrasa ilustruje ceteris
paribus, zależność między ilością danego
dobra oferowaną na sprzedaż a daną ceną

Krzywa podaży wg A. Marshalla ilustruje
zmianę ilości oferowanej na sprzedaż pod

wpływem zmiany ceny.

Ilość oferowana

Ilo

ść

Cena

Funkcja podaży jest funkcją wieloczynnikową, wyraża zależność ilości danego dobra

oferowanej na sprzedaż na danym rynku i w danym czasie od ceny danego dobra i od
innych czynników, które nazwiemy czynnikami niecelowymi.

QSA=S(P1, P2, …, PN, TE, X)

Gdzie: QSA- ilość dobra A oferowana na sprzedaż.

P1- cena dobra A.

P2, …, PN – ceny czynników produkcji,

TE - poziom techniczny produkcji,

X – pozostałe czynniki.

Reprezentacją funkcji podaży jest tablica podaży, a jej graficzny obraz stanowi krzywa

podaży.
Pojęcie ceny:



Cena jest to pieniężne wyrażanie wartości, jakości i/lub korzyści, jakie daje dany

produkt w porównaniu z innymi produktami lub usługami.



Cena jest to cokolwiek, z czego dana osoba musi zrezygnować w zamian za

jednostkę nabywanego dobra lub usługi zakupionej, otrzymanej lub spożytej.



Cena jest to wartość towaru wyrażona w pieniądzu.

Mechanizm tworzenia cen:



Rynkowy  mechanizm  kreowania  ceny  (żywiołowe  cenotwórstwo)  polega  na
wynegocjowaniu  cen  na  podstawie  kształtowania  się  podaży  i  popytu.  W
gospodarce  rynkowej  ceny  kształtują  się  pod  wpływem  prawa  podaży,  które

wyraża związki pomiędzy ceną towarów i ich podażą oraz popytem na nie.



Administracyjne kształtowanie cen. Wówczas mówi się o cenach
administracyjnych. Administracyjne ceny są skutkiem albo posiadania przez

określony podmiot gospodarczy dominacji na rynku, albo decyzji aparatów
państwowych. Pozycję administracji na rynku posiadają głównie monopole;

możliwość  kształcenia  cen  przez  państwo  wynika  przede  wszystkim  z  jego  siły
politycznej.  Monopole  administrujące  ceny,  dążą  przede  wszystkim  do  realizacji
własnego  interesu  i  celów,  a  cena  jest  narzędziem  umożliwiającym

urzeczywistnienie tych dążeń. Istnienie monopolu zakłada brak konkurencji.
Państwo poprzez kształtowanie cen może dążyć do realizacji bardziej
wszechstronnych celów.



Rynkowy mechanizm kreowania ceny – w gospodarce rynkowej ceny
kształtują się pod wpływem prawa podaży, które wyraża związki zachodzące
między ceną towarów i ich podażą oraz popytem na nie.

- Podaż – krzywa podaży wskazuje, jak przy różnych cenach kształtuje się podaż
danego towaru. Jeżeli cena jest wysoka to podaż też jest wysoka, jeżeli cena jest

niska- podaż też jest niska. Mamy tu do czynienia z oddziaływaniem ceny na
producenta.
- Popyt- zależność popytu od ceny jest tego rodzaju, że przy wzroście ceny danego

dobra popyt na nie maleje, a przy spadku ceny- popyt na nie rośnie. Cena oddziałuje
tu, bowiem na konsumentów.

Struktura cen:

Na cenę składają się trzy zasadnicze elementy:



Koszty obejmują wszelkie nakłady związane z wytwarzaniem, składowaniem,
transportem danego produktu, stanowią one dolną granicę rentowności



Zysk



Podatek od wartości dodanej. Cena, która kształtowałaby się tylko na poziomie
kosztów nie zapewniałaby producentowi zysku. Natomiast cena, która

kształtowałaby się poniżej poziomu kosztów, oznaczałaby dla producenta
ewidentną stratę. Celem producenta jest osiągnięcie jak największej nadwyżki nad

kosztami  wytwarzania,  czyli  osiągnięcie  zysku.  Cena  jest  także  obciążona
podatkiem  od  wartości  dodanej.  Jest  on  ustalony  przez  państwo  i  zapewnia  mu
dochód.  Podatek  jest  niezależny  od  producenta.  Rentowność  produkcji  zależy  od

stosunku zysku do kosztów produkcji.

Funkcje cen:



Bodźcowa- da się ją sprowadzić do zachęcenia prowadzenia do obniżenia

kosztów  wytwarzania.  Jeżeli  cena  jest  dana,  zysk  będzie  tym  większy,  im niższe
będą  koszty  wytwarzania.  To  zmusza  do  szukania nowych  kombinacji  czynników
produkcji,  postępu  technicznego,  doskonalenia  organizacji  produkcji  itp.

Przedsięwzięć wpływających na wzrost rentowności przy danych cenach



Informacyjna- sprowadza się do tego, że jej poziom informuje om rzadkości
występowania dóbr. Tym samym zachęca do oszczędzania dóbr rzadkich i do

używania tańszych. Na tym polega jej rola alokacyjna.



Dystrybucyjna- polega na tym, że dochód każdego podmiotu w gospodarce
rynkowej jest zdeterminowany przez różnicę pomiędzy wpływami ze sprzedaży

dóbr i usług, a kosztami ich wytwarzania.



Agregacyjna- ceny, sprowadzając do wspólnego mianownika nakłady i wyniki,
pozwalają zobiektyzować alternatywy wyboru.

Dyskryminacja cenowa- monopolistyczna dyferencja cen. Przez dyskryminację cenową
rozumie się sprzedaż tego samego dobra przez monopolistę na rynku niepełnej

konkurencji po zróżnicowanych cenach, różnym grupom odbiorców, przy czym różnice nie
wynikają z kosztów produkcji: celem dyferencji cen jest podzielenie rynku globalnego na
różne (wyizolowane) rynki cząstkowe po to, by zwiększyć możliwości zbytu danego

produktu  poprzez  dotarcie  do  takich  grup  nabywców,  dla  których  cena  „normalna”  jest
bądź za wysoka, bądź za niska.
Zróżnicowanie  może  być  uwarunkowane  regionalnie,  czasowo,  kwantytatywnie,

kwalitatywnie i personalnie:



Dyferencja regionalna-(przestrzenna) oznacza, że cena tego samego towaru
będzie uzależniona od miejsca jego sprzedaży. Typowym przykładem jest cena

dumpingowa. Dumping polega na eksporcie towaru po cenie niższej, niż na rynku
krajowym (wewnętrznym). Jej celem jest zdobycie obecnego rynku, co jest na

ogół zawsze trudniejsze niż opanowanie rynku wewnętrznego.



Różnice czasowe polegają na stosowaniu różnych cen w okresie przedsezonowym,
sezonowym i pozasezonowym (ceny wysprzedaży).



Zróżnicowanie kwantytatywny jest wtedy, gdy cena może być zróżnicowana od
wielkości nabywanej partii. Odbiorca dużej ilości towaru udziela często rabatu.



Kwalitatywne różnice wynikają z przeznaczenia danego dobra. Jeśli będzie ono

przeznaczone np. na bezpośrednie cele konsumpcyjne, może mieć inną cenę niż
gdyby służyło ono celom inwestycyjnym lub produkcyjnym.



Personalne uwarunkowanie cen wiąże się przede wszystkim z dążeniem

pozyskania grup nabywców o zróżnicowanej sile nabywczej.

Cena maksymalna na poziomie Cmax

jest znacznie niżej od ceny równowagi.
Przy cenie maksymalnej Cmax występuje
jednak nadwyżka popytu (B) nad ich

podażą

(A).

Cenie

maksymalnej

regulowanej przez państwo towarzyszy
zjawisko niedoboru podaży w stosunku

popytu.

Stosowanie

cen

maksymalnych leżących poniżej punktu
równowagi rynkowej, nie byłoby jednak

uzasadnione na

szeroką

skalę

odniesieniu do innych dóbr. Taka cena

powodowałaby brak zainteresowania wzrostem podaży. W normalnych warunkach

może mieć zastosowanie jedynie w odniesieniu do tych nielicznych produktów lub
usług, gdy występuje ważny interes społeczny. Podobnie w szczególnie uzasadnionych

przypadkach może być stosowana cena minimalna. Cena minimalna leży powyżej
punktu równowagi rynkowej. Ceny minimalne w niektórych krajach są wyznaczane
przez państwo. Przy cenie minimalnej wystąpiłaby nadwyżka podaży produktów nad

ich popytem, której nie można byłoby sprzedać na normalnym rynku. Wówczas tę

Cmax

Cmin

Popyt i Podaż

nadwyżkę produktów musi kupić państwo i pokryć koszty magazynowania lub
przeznaczyć na cele charytatywne, bądź też starać się ją wyeksportować za granicę.

Cena równowagi- cena, w kierunku, której będzie zmierzał rynek konkurencyjny i na
poziomie, której będzie pozostawał po jej osiągnięciu, przy założeniu, że nic w otoczeniu
nieuleganie zmianie. Cena, przy której rynek ulega „oczyszczeniu”, przy której wielkość

popytu zgłaszanego przez konsumentów odpowiada dokładnie wielkości podaży
oferowanej przez producentów.

CZYNNIKI OKREŚLAJĄCE POPYT I PODAŻ

Prawo popytu, cena a ilość nabywana.
Popyt- założona odwrotna relacja między ceną dobra lub usługi, a ich ilością, którą
konsumenci są skłonni i są w stanie nabyć w danym odcinku czasu, przy założeniu, że

wszystkie inne elementy charakteryzujące sytuację rynkową pozostaną bez zmiany-
prawo popytu.

W założeniu w normalnych warunkach zachodzi ujemna relacja między ceną towaru
tzn., jeśli cena danego dobra rośnie, ceteris paribus (z łac. „przy założeniu, że wszystkie

pozostałe warunki pozostaną bez zmiany”) ilość sprzedana spadnie. I odwrotnie, jeśli
cena dobra spada, ilość sprzedana rośnie.
Do określenia konkretnej ilości towaru, która jest sprzedana przy konkretnej cenie używa

się pojęcia „wielkość popytu”.

Popyt jako malejąca funkcja ceny.

Gdy cena spada, np. z C2 do C3 wówczas

ludzie więcej kupują i łączny popyt na dany towar rośnie z Q2 do Q3. Gdy cena towaru

rośnie np. z C2 do C1, wówczas pewna część konsumentów ograniczy swoje spożycie lub
zrezygnuje całkowicie z jego zakupu i będzie się starała zaspokoić swoją potrzebę
tańszym substytutem. W rezultacie popyt na dany towar spadnie z Q2 do Q1.

Dobro normalne- gdy popyt rośnie wraz ze wzrostem dochodu (krzywa przesuwa się w
prawo), gdy popyt spada i dochód obniża się (przesunięcie krzywej w lewo).
Dobro podrzędne- gdy dochód wzrasta popyt na nie zmniejsza się (przesunięcie

krzywej w lewo), gdy dochód maleje popyt wzrasta (krzywa przesuwa się w prawo).
Zmiana cen powoduje dwojaki efekt:



Substytucyjny- gdy cena dobra obniża się (a ceny innych dóbr pozostają

niezmienne) to dobro takie staje się względnie tańsze i konsumenci zastąpią nim
inne dobra.



Dochodowy- gdy cena danego dobra obniża się (a ceny pozostałych dóbr

pozostają bez zmian), rośnie siła nabywcza konsumentów. Więcej klientów jest w
stanie kupić dane dobro, a wielu nabędzie więcej rodzajów dóbr.

Pozacenowe czynniki wpływające na zmianę wielkości popytu: zmiana wysokości
realnych dochodów, poziom cen dóbr substytucyjnych i komplementarnych, oczekiwania

zmian cen i dochodów, indywidualne preferencje konsumenta, liczba konsumentów.

Popyt na dany towar (P)

(C)

Wzrost cen

Spadek cen



Zmiana realnych dochodów- wzrost dochodów łagodzi ograniczenia finansowe
nabywców i umożliwia zwiększenie ilości nabywanego dobra i odwrotnie. Popyt na

różne dobra z różnym natężeniem reaguje na zmianę dochodów konsumentów.
Niezależnie od zmian dochodów indywidualnych na ogólne wydatki wpływa liczba
konsumentów na danym rynku, która może się zwiększyć lub zmniejszyć pod

wpływem określonych procesów demograficznych.



Poziom cen dóbr substytucyjnych i komplementarnych- konsument
rozporządzający ograniczonym dochodem bierze pod uwagę poziom i relację cen

towarów substytucyjnych (mogących się wzajemnie zastępować) względem siebie.
Gdy ceny towarów rosną i wzrost cen nie jest skompensowany w całości wzrostem
dochodu nominalnego, wówczas ludzie o niższych dochodach kupują więcej

tańszych gatunków, a mniej droższych. Wiele dóbr ma charakter komplementarny
(wzajemnie się uzupełniający) np. gdy wzrośnie popyt na samochody, to można
się spodziewać zwiększenia popytu na benzynę, oleje, części zamienne, usługi

naprawcze itp.



Indywidualne preferencje konsumenta (upodobania, gusta)- mogą wynikać

z  tradycji,  zwyczajów,  naśladownictwa,  mody  itp.  oraz  z  innych  czynników
związanych  z  poziomem  kultury,  wykształceniem,  pochodzeniem  społecznym  i
środowiskowym.  Preferencje  konsument  kształtuje  na  podstawie  i  pod  wpływem

reklamy w telewizji, w radiu, w kinie, w prasie i na publicznych pokazach (wmawia
się konsumentowi, że reklamowany towar zaspokoi jego potrzeby).



Liczba konsumentów według płci oraz wieku- np. starzejące się

społeczeństwo charakteryzuje się wzrostem skłonności do oszczędzania, co
wpływa na spadek popytu konsumpcyjnego.

Nietypowe krzywe popytu- paradoksy Giffen’a, Veblen’a, efekt owczego pędu,
efekt snobizmu:

1. Paradoks Giffen’a- dotyczy dóbr podstawowych, na które popyt wzrasta przy

równoczesnym wzroście cen, gdy inne dobra nie są łatwo dostępne.

2. Efekt Veblen’a, zwany inaczej efektem prestiżowym, polegający na tym, że

niektóre gospodarstwa nabywają tym większe ilości danego dobra, im jest ono
droższe. Korzyść konsumpcyjna polega wówczas na demonstrowaniu swoich

możliwości konsumpcyjnych.

3. Efekt snobizmu, opisany przez Leibensteina, polegający na tym, że niektóre

gospodarstwa domowe mniej cenią te dobra, które konsumują inni, a zatem
nabywają ich mniej lub w ogóle eliminują je ze swoich zakupów, ponieważ są one
nabywane przez inne gospodarstwa domowe.

D- Krzywa popytu typowego konsumenta
d- krzywa popytu nietypowego konsumenta

4. Efekt owczego pędu, polegający na tym, że pewne gospodarstwa domowe tym

wyżej cenią pewne dobra i tym więcej ich nabywają, im bardziej je cenią i
nabywają inne gospodarstwa domowe.

Podaż- założona relacja między ilością dobra, którą producenci są skłonni oferować w

danym odcinku czasu, a ceną, przy założeniu, że inne zjawiska na rynku nie ulegną
zmianie- prawo podaży.
Zakłada się, że relacja między ilością dobra, a ceną ma charakter dodatni. Gdy cena

danego dobra rośnie, producenci są zwykle skłonni oferować większą ilość towaru i

odwrotnie, gdy cena spada, spada również
wielkość podaży. Podobnie jak popyt, podaż

nie jest określoną wielkością- określa się ją
mianem „wielkości podaży”.

Podaż (Q)

(C)

Wpływ cen oraz innych czynników na wzrost podaży

Przebieg krzywej podaży został uzasadniony dążeniem producentów do

maksymalizacji zysku w sytuacji, w której działa prawo malejącego produktu
marginalnego. Jeżeli cena jednego z czynników produkcji wzrasta, to ceteris paribus
wzrasta również koszt produkcji i sprzedaż staje się mniej opłacalna.

Pozacenowe czynniki wpływające na zmianę wielkości podaży: koszty,
technologia, konkurencja, regulacyjna działalność państwa.



Koszty wytwarzania (koszty produkcji)- spadek cen jednostkowych (np. płac,
kosztów energii) pobudza producentów do zwiększania produkcji przy każdej cenie
produktu (przesunięcie krzywej podaży w prawo, natomiast wzrost cen czynników

twórczych czyni produkcję mniej opłacalną (przesunięcie krzywej podaży w
prawo).



Technologia- postęp techniczny powoduje przesunięcie krzywej podaży w prawo,
gdyż producenci w tych warunkach będą gotowi wytwarzać więcej niż przedtem,
przy każdym poziomie ceny rynkowej. Technologia obejmuje wszelką wiedzę i

umiejętności dotyczące metod produkcji (nie tylko stan i dostępność maszyn i
urządzeń).



Regulacyjna działalność państwa- państwo narzuca technikę wytwarzania

(zaostrza przepisy bezpieczeństwa pracowników, przepisy o ochronie środowiska),
będzie to oznaczało zmniejszenie oferowanego towaru przy każdej cenie
(przesunięcie krzywej podaży w lewo)



Konkurencja- jest to proces przy pomocy, którego uczestnicy tynku, dążąc do
realizacji swych interesów, próbują przedstawić korzystniejsze od innych oferty

pod względem ceny, jakości lub innych charakterystyk wpływających na decyzję
zawarcia transakcji. Konkurencja zachodzi między kupującymi i między
sprzedającymi.

Im wyższa jest cena, tym mniejsza jest ilość nabyta, ponieważ:

1. Część nabywców rezygnuje z zakupu, gdyż wydatek nie mieści się już w granicach

dopuszczonych przez nich możliwości.

2. Część nabywców redukuje zakupy, żeby zmieścić swój wydatek w granicach

rozwiązań dopuszczalnych i uzyskać ograniczoną maksymalizację swojej funkcji
celu.

W związku z tym występują dwa efekty zmian cen: efekt substytucyjny i dochodowy.
Efekt substytucyjny polega na tym, że w wyniku zmiany cen nabywcy zakupują więcej

substytucyjnych dóbr relatywnie tańszych, tańszych mniej relatywnie droższych. Efekt
dochodowy polega na tym, że w wyniku zmiany cen następuje zmiana dochodu
realnego nabywcy, co oznacza zmianę możliwości nabywczych.

Krzywa popytu ilustruje graficznie, ceteris paribus, zależność pomiędzy ilością

danego dobra nabytą w danym czasie na danym rynku, a ceną tego dobra.

edług Walrasa

według Marshalla

Prawo popytu- w miarę wzrostu ceny ilość danego dobra nabyta w danym czasie
zmniejsza się, ceteris paribus, i odwrotnie- w miarę spadku ceny zwiększa się ilość

nabyta.
Ilustracją prawa popytu jest przesunięcie wzdłuż krzywej popytu. Oznacza ono zmianę
ilości nabywanej pod wpływem zmiany cen, ponieważ każdej cenie odpowiada inna ilość

nabywanego dobra, ceteris paribus.

Na decyzje o ilości nabywanego dobra i na rozmiary transakcji na danym rynku

wpływają nie tylko ceny danego dobra, ale także różne inne czynniki, zwane ogólnie

czynnikami pozacenowymi.

Reakcja nabywcy zależy od właściwości dobra. Jeżeli wzrost ceny dobra B przy

niezmienionej cenie dobra A spowodował wzrost ilości dobra A i spadek ilości dobra B

nabytej przez konsumentów, to oba dobra są substytucyjne: konsument może
osiągnąć korzyść konsumując więcej dobra relatywnie tańszego, a mniej dobra relatywnie
droższego B.

Inaczej reagują konsumenci w razie zmiany cen komplementarnych. Jeżeli wzrost

ceny dobra B przy niezmienionej cenie dobra A spowoduje spadek popytu na oba dobra,

to dobra te są komplementarne: konsument może osiągnąć określoną korzyść z
konsumpcji obu dóbr, reaguje, zatem na zmianę ceny dobra komplementarnego B tak
samo jak na zmianę ceny dobra A.

Wzrost dochodu łagodzi ograniczenie finansowe nabywców umożliwia zwiększenie

ilości nabywanego dobra i odwrotnie. Popyt na różne dobra z różnym natężeniem reaguje
na zmiany dochodów konsumentów. Niezależnie od zmian dochodów indywidualnych na

ogólne wydatki wpływa liczba konsumentów na danym rynku, która może się zwiększyć
lub zmniejszyć pod wpływem określonych procesów demograficznych.

Gusty i przyzwyczajenie konsumpcyjne są indywidualną własnością konsumentów

i trudno jednoznacznie określić ich wpływ na zmianę nabywanej ceteris paribus ilości
danego dobra. Mogą mieć charakter trwały, ale także raptownie się zmieniać(np. wpływ

mody).
Ilustracją oddziaływanie czynników pozacenowych na ilość danego dobra nabytą na rynku
jest przesunięcie krzywej popytu:



W prawo w górę, gdy popyt przy danej cenie rośnie



W lewo w dół, gdy popyt przy danej cenie maleje.

Prawo popytu i funkcja popytu wyrażają wpływ różnych czynników na wybory
konsumentów rozmiarach zakupów danego dobra, jeśli się zakłada, że każde

gospodarstwo podejmuje te decyzje niezależnie od innych, dążąc do maksymalizacji
swojej funkcji korzyści.
PODAŻ:

Im wyższa jest cena, tym większa jest ilość oferowana na sprzedaż, ponieważ:

1. Sprzedaż staje się bardziej opłacalna i na dany rynek wchodzą z ofertami

sprzedaży producenci dóbr o wyższych kosztach

2. Jeżeli producent pod wpływem wzrostu ceny podejmuje decyzję o zwiększeniu

produkcji, to działa prawo malejącego produktu marginalnego i przyrosty ilości
oferowanej na sprzedaż są coraz mniejsze.

D’’

D’

Krzywa podaży- ilustruje graficznie, ceteris paribus, zależność między ilością danego
dobra oferowaną na sprzedaż a daną ceną.

Prawo podaży- w miarę wzrostu ceny ilość danego dobra oferowana na sprzedaż rośnie,
i odwrotnie: w miarę spadku ceny oferta sprzedaży zmniejsza się, ceteris paribus.

Krzywa podaży według Marshalla

Ilustracją prawa podaży jest

przesunięcie krzywej podaży Marshalla. Oznacza ono zmianę ilości oferowanej na

sprzedaż pod wpływem zmiany ceny, ponieważ ceteris paribus każdej cenie odpowiada
inna oferta sprzedaży.

Przebieg krzywej podaży został uzasadniony dążeniem producentów do

maksymalizacji  zysku  w  sytuacji,  w  której  działa  prawo  malejącego  produktu
marginalnego.
Producenci  podobnie  jak  nabywcy,  podejmują  decyzje  rynkowe  nie  tylko  pod  wpływem

ceny danego dobra, lecz biorą pod uwagę również inne czynniki, tzw. czynniki
pozacenowe.

Jeżeli cena jednego z czynników produkcji wzrosła, to ceteris paribus wzrasta

również koszt produkcji i sprzedaż staje się mniej opłacalna. W krańcowej sytuacji
sprzedaż przestanie być opłacalna i producent wycofa się z rynku- techniczny poziom

produkcji.  W  warunkach  funkcjonowania  rynku  konkurencji  doskonałej  producenci  dążą
do  wytwarzania  po  możliwie  niski  kosztach,  stosując,  więc  technologie  oszczędzające
czynniki  produkcji.  Producenci,  którzy  z  różnych  powodów  nie  są  w  stanie  sprostać

warunkom konkurencji, są eliminowani z rynku, na który stale wchodzą nowi, mogący
zaoferować dany produkt przy danej cenie dzięki kosztom niższym niż u konkurentów.

Ilustracją oddziaływania czynników pozacenowych na ilość danego dobra

oferowaną na danym rynku jest przesunięcie krzywej podaży:



W prawo w dół, jeżeli przy danej cenie następuje wzrost podaży,



W lewo w górę, jeżeli przy danej cenie następuje spadek podaży.

Równowaga i nierównowaga rynkowa, nadwyżka, niedobór, równowaga rynku
według Leona Walras’a i Alfreda Marszal’a. Zmiany równowagi na rynku w

wyniku zmiany popytu i podaży.



Równowaga rynkowa jest określona przez cenę PE w punkcie przecięcia się
krzywej popytu i podaży E. Oznacza to, że dostępna podaż jest rozdzielona

S’’

S’

między nabywców, którzy są skłonni i zdolni zapłacić tę cenę PE. Przy cenie PE nie
występuje ani nadwyżka, ani niedobór.



Nadwyżka podaży nad popytem pojawi się przy cenie P1. wzrost ceny spowoduje
ograniczenie popytu ze strony konsumentów, konsumentów równocześnie

zwiększenie podaży ze strony producentów.



Niedobór z kolei istnieje tylko, dlatego, że cena towaru P2 jest zbyt niska. W

rezultacie popyt ze strony konsumentów staje się zbyt duży w stosunku do
podaży, jaką producenci są skłonni zaoferować przy tej cenie.

Nadwyżka podaży nad popytem wpływa na obniżenie ceny rynkowej, z kolei nadwyżka

popytu nad podażą powoduje, że cena szybko rośnie.



Mechanizm rynkowy- wynika z wzajemnych zależności między ceną, popytem,
podażą i polega na tym, że jakakolwiek nierównowaga między tymi elementami

rynku uruchamia siły (reakcje sprzedających i kupujących) kierujące popyt i podaż
do stanu równowagi osiągniętego przy cenie równowagi rynkowej („cena
czyszcząca rynek”).



Zmiany równowagi rynkowej:

Wzrost popytu- wykres podnosi
jednocześnie cenę równowagi i ilość

równowagi.

Spadek popytu- wykres wywołuje skutek
przeciwny, spadek ceny i ilości równowagi

Q3 Q4

Niedobór

Nadwyżka

S-

Podaż

D- Popyt

Wzrost podaży- wykres powoduje wzrost

ilości równowagi i spadek ceny równowagi.

Spadek podaży- wykres powoduje skutek

przeciwny: wzrost ceny równowagi i
spadek ilości równowagi.



Cena równowagi- cena w kierunku, której będzie zmierzał rynek konkurencyjny i
na poziomie, której będzie pozostawał po jej osiągnięciu, przy założeniu, że nic w

otoczeniu nie ulegnie zmianie. Cena, przy, której rynek ulega „oczyszczeniu”, przy
której wielkość popytu zgłaszanego przez konsumentów odpowiada dokładnie
wielkości podaży oferowanej przez producentów.



Ilość równowagi- poziom wielkości produkcji (sprzedaży), do której rynek będzie
zmierzał, i na poziomie, której pozostanie, gdy ją osiągnie, jeśli w otoczeniu nic

się nie zmieni. Osiągana jest, gdy wielkość popytu zrównuje się z wielkością
podaży (przy cenie równowagi).

MODEL PAJĘCZYNY popytu i podaży:

Ilo

ść

Q3 Q4

Rysunek nie zawsze przesuwa się gładko w kierunku równowagi. Jeżeli poziom bieżącej
produkcji wynika z decyzji podejmowanych w oparciu o przeszłe oceny, ruch cen

dostosowujących się do podaży może przyjąć formę pajęczyny przedstawioną na
rysunku. Otrzymawszy w przeszłości cenę P1, w roku kolejnym wyprodukowano tylko Q1
produktu. Ilość ta nie zaspokoi popytu rynkowego, dlatego cena wzrośnie do P4-

skłaniając producentów do produkcji Q3 w następnym roku. Przy cenie P4 sprzedaż Q3
produktu nie „wyczyści” rynku i dlatego cena będzie musiała spaść do P2 zmuszając
producentów do obniżenia produkcji do poziomu Q2. Dopiero po kilku próbach producenci

odnajdą kombinację cenowo-ilościową zapewniającą równowagę.

ELASTYCZNOŚĆ POPYTU I PODAŻY, RODZAJE ELASTYCZNOŚĆI I

ZASTOSOWANIA

Cenowa elastyczność popytu- to stosunek względnej zmiany wielkości popytu na dane

dobro do względnej zmiany jego ceny.
Popyt elastyczny- jest przejawem stosunkowo dużej wrażliwości reakcji konsumentów

na zmianę ceny. Jeśli cena idzie w górę lub w dół, konsumenci zareagują silnym
zmniejszeniem lub zwiększeniem wielkości popytu.
Popyt nie elastyczny- jest przejawem stosunkowo niskiej wrażliwości reakcji

konsumentów na zmiany ceny. Jeżeli cena idzie w górę lub w dół, konsumenci zareagują
jedynie niewielkim zmniejszeniem lub zwiększeniem wielkości popytu.
Współczynnik elastyczności popytu to stosunek procentowej zmiany wielkości popytu

do procentowej zmiany ceny.

Albo

Epq=1 Popyt o elastyczności jednostkowej (neutralna elastyczność popytu).

Epq<1 –popyt nieelastyczny

Ilość

Linie podaży

Ilość

Linie podaży

Epq>1 –popyt elastyczny

Epq→ ∞ popyt doskonale elastyczny

Epq=0 – popyt doskonale nieelastyczny, przy
każdej cenie kupuje się tę samą ilość.

Cenowa

mieszana

elastyczność

popytu na dobro ( i) względem zmiany

ceny dobra ( j) to relacja między względną zmianą zapotrzebowania na dobro ( i) a

względną  zmianą  ceny  dobra  (  j).  Np.  można  spodziewać  się,  że  podwyżka  cen  kawy
zwiększy  popyt  na  herbatę.  Mieszana  elastyczność  popytu  na  herbatę  względem  kawy
jest  dodatnia.  Mieszana  elastyczność  popytu  jest  na  ogół  dodatnia  w  przypadku  dóbr

substytucyjnych, substytucyjnych ujemna w przypadku dóbr komplementarnych.

Zjawisko komplementarności tzn. fakt łącznego konsumowania pewnych dóbr,

występuje dość często i jest potencjalnie ważnym składnikiem procesu dostosowań
popytu do zmian cen. Ilekroć mamy do czynienia z dobrami komplementarnymi wzrost
ceny jednego dobra zmniejsza popyt także na drugie dobro.

Dochodowa elastyczność popytu to stosunek względnej zmiany rozmiarów popytu na
określone dobro do względnej zmiany dochodu.
Dobra normalne (zwykłe)- charakteryzują się dodatnią elastycznością dochodową

popytu tzn., na które popyt rośnie wraz ze wzrostem dochodu i spada wraz z spadkiem
dochodu. Przyrosty popytu na niektóre dobra przewyższają przyrosty dochodu.

Ilość

Linie podaży

10%

Ilość

D’

Qu Qs Qa

Ilość

10%

Ilość

10%

Luksusowe dobro lub usługa (dobra wyższego rzędu) to takie dobra, na które popyt
rośnie szybciej niż dochód, dobra luksusowe mają elastyczność dochodową wyższą od

jedności.
Dobro lub usługa niższego rzędu- to takie dobro lub usługa, na które popyt spada,
gdy dochód wzrasta, lub rośnie, gdy dochód spada, ich elastyczność dochodowa jest

niższa od jedności.
Każde dobro niższego rzędu jest dobrem pierwszej potrzeby, gdyż ma elastyczność
dochodową ujemną. Ale kategoria dóbr pierwszej potrzeby obejmuje, oprócz dóbr

niższego rzędu, także dobra normalne o elastyczności dochodowej w przedziale od 0 do
∞.

Zmiana elastyczności popytu w długim
okresie.
W krótkim okresie popyt jest mało

elastyczny. Wychodzimy z punkty A;
wzrost ceny z Pa do Pb powoduje spadek

popytu o odcinek QaQs. W długom okresie
nabywcy

mają

większe

możliwości

przystosowania

się

tj.

ograniczenia

zakupów  dobra,  które  podrożało.  Popyt
staje  się  więc  bardziej  elastyczny.  Linia
popytu  obraca  się  z  położenia  D  w

położenie  D’.  Ten  sam  wzrost  ceny
prowadzi  w  długim  okresie  do  większego
spadku  popytu,  do  punktu  Ql.  Podobnie

obniżka ceny powoduje w długim okresie większy przyrost popytu. W skali bardzo
krótkiego czasu- powiedzmy jednego dnia- popyt na jakieś dobro może być zupełnie

nieelastyczny.  Jeżeli  producent  podnosi  cenę  jakiegoś  dobra,  konsumenci  nie  muszą
reagować  natychmiast.  Znajdywanie  substytutów  wymaga  czasu.  Dysponując  jednak
dostateczną  ilością  czasu  konsumenci  zareagują  na  podwyżkę  ceny.  Tak,  więc  krzywa

popytu obejmująca dłuższy okres będzie bardziej elastyczna niż krzywa dotycząca
krótszego okresu czasu.

Znajomość elastyczności dochodowej jest niezbędna do prognozowania zmian w

strukturze popytu konsumpcyjnego, zachodzących pod wpływem wzrostu gospodarczego
i wzrostu poziomu zamożności. Takie prognozy będą wykorzystywane przy podejmowaniu
przez przedsiębiorstwa decyzji inwestycyjnych, planowaniu przez państwo wpływów

budżetowych z podatków.

Elastyczność podaży mierzy reakcję zaoferowanej ilości towaru na zmianę jego

ceny.

Eps<1 –podaż nieelastyczna

Eps=1

–podaż

elastyczności

jednostkowej.

Ilość

20%

10%

Ilość

10%

Ilość

S’

S’’

D’

Eps>1 –podaż elastyczna.

Eps=0 – podaż doskonale nieelastyczna
(sztywna).

Eps→ ∞ - podaż doskonale elastyczna

Elastyczność

podaży

decydujące

znaczenie dla objaśnienia, w jakim stopniu zmienia się cena i ilość zaoferowana,

odpowiadające warunkom równowagi pod wpływem zmian popytu.

Wykres pokazuje, że zmiana popytu z D do

D’ prowadzi do tym większych podwyżek cen i tym mniejszych przyrostów wielkości

produkcji, im mniej elastyczna jest podaż.

Kiedy rośnie popyt musi w końcu nastąpić wzrost cen. Wywołuje on trzy skutki

prowadzące do przywrócenia równowagi długookresowej. Po pierwsze wzrost cen

przesuwa konsumentów w górę krzywej popytu, co częściowo hamuje wzrost popytu. Po

Ilość

D’

P’

A’

A’’

P’’

Q’ Q’’

Podaż

Pd2

Q2 Q1

Pd3

Pd1

Podaż

Pd2

Pd3

Pd1

Pp1

Pp2

drugie rosnące ceny skłaniają funkcjonujące przedsiębiorstwa do przesuwania się po
długookresowych krzywych podaży i zwiększenia produkcji. Po trzecie, wzrost cen

przyciąga do gałęzi nowe przedsiębiorstwa. W krótkim okresie cena jest wyższa niż w
długim okresie.

Na rysunku punkt A leży powyżej

punktu  A’’.  Konsumenci  mogą  słusznie
skarżyć  się  na  silny  wzrost  cen  w  krótkim
okresie,  jest  to  jednak  sygnałem  dla

przedsiębiorstw spoza gałęzi, że wejście na
rynek jest opłacalne. Wejście nowych firm
przyczynia się do zwiększenia podaży w

długim okresie i łagodzi początkowy wzrost
cen. W miarę jak nowe przedsiębiorstwa
dołączają do gałęzi, a działającym już

firmą udaje się dostosować swe poprzednie
stałe czynniki produkcji, cała gałąź

przemieszcza się stopniowo z A’ do A’’,
powodując obniżkę ceny, dodatkowa

produkcja likwiduje zyski nadzwyczajne, a gałąź stabilizuje się w punkcie A’’

wyznaczającym jej nowy poziom równowagi długookresowej.

Zmiana kosztów produkcji powoduje przesunięcie krzywej podaży (w lewo lub w prawo).

Przesunięcie krzywej podaży z położenia

PD1 do położenia PD2, czyli spadek
podaży Q1 do Q2, odpowiada wzrostowi

kosztów produkcji, gdyż wzrost kosztów
produkcji przy danej cenie produktu
oznacza

spadek

rentowności

(opłacalności) tej produkcji, co skłania
producentów

zwiększenia

jej

rozmiarów z Q1 do Q3.

Podaż i cena, a czynnik czasu- reakcja podaży na zmianę czynników ją określających

wymaga czasu (w przeciwieństwie do popytu). Rozróżnia się 3 sytuacje:

1. Okres ultrakrótki- podaż jest stałą, w tej sytuacji cena jest funkcją popytu.

2. Okres krótki- następują procesy dostosowawcze podaży w ramach istniejącego

potencjału wytwórczego przez jego lepsze wykorzystanie. Podaż może wzrosnąć
na ramach zakreślonych przez możliwości produkcyjne.

3. Okres długi- zdolności produkcyjne zwiększają się. Jest to skutek inwestycji. Ich

przeprowadzenie wymaga czasu, różnego dla poszczególnych dziedzin
wytwarzania. Zwiększenie zdolności produkcyjnej sprawia, że w okresie długim

istnieją największe możliwości wzrostu podaży.

W okresie ultrakrótkim krzywa podaży (PD1) ma kształt linii równoległej do osi
rzędnych (podaż stała). Przesunięcie krzywej popytu z położenia PP1 do PP2, czyli wzrost

popytu, powoduje wzrost ceny z C1 do C2 (przesunięcie punktu równowagi z A do B).
W okresie krótkim podaż reaguje na wzrost ceny. Kształt krzywej przybiera więc typową
postać (PD2). Wzrost podaży spowoduje spadek ceny (C3<C 2), ale nadal jest ona

wyższa od ceny wyjściowej (C3>C1) (przesunięcie punktu równowagi z B do C). Dalszy

wzrost podaży w okresie długim (krzywa

PD3) doprowadza ceteris paribus do
dalszego

spadku

ceny

(C4<C3)

przesunięcie punktu równowagi z C do D.

Posiłki

Podaż w różnych okresach.

PREFERENCJE KONSUMENTA

Konsument w otoczeniu rynkowym- dochody, ceny, gusty konsumenta, dążność
do zaspokojenia maksymalnych potrzeb:
Cztery elementy charakteryzujące konsumenta i jego otoczenie rynkowe:

1.  Dochód konsumenta
2.  Ceny poszczególnych dóbr
3.  Gusty  konsumenta,  pozwalające  uszeregować  różne  kombinacje,  czyli  koszyki

dóbr, według stopnia satysfakcji, jakiej dostarczają one konsumentowi

4. Założenie behawioralne, zgodnie, z którym konsumenci starają się w

maksymalnym stopniu zaspokoić swoje potrzeby- spośród koszyków dóbr
osiągalnych przy danym dochodzie konsument wybiera zestaw dający mu
największą satysfakcję.

Dochód konsumenta i ceny poszczególnych dóbr- traktowane łącznie wyznaczającą
ograniczenie budżetowe danego konsumenta.
Ograniczenie budżetowe opisuje różne koszyki dóbr dostępne dla konsumenta.

Ograniczenie budżetowe wskazuje maksymalną ilość jednego dobra, którą możemy kupić
przy określonej nabywanej ilości drugiego dobra.
Przy danym dochodzie ograniczenie budżetowe obrazuje, ile trzeba się wyrzec jednego

dobra w zamian za dodatkową ilość drugiego dobra.
Nachylenie linii budżetowej zależy jedynie od stosunku cen obu dóbr. Nachylenie to jest

ilorazem zmiany odległości pionowej przez odpowiadającą im zmianę odległości poziomej.

Gdzie,
PU- cena dobra, którego ilość mierzymy na osi poziomej,

PV – cena dobra, którego ilość mierzymy na osi pionowej.

Znak ujemny wskazuje na odwrotną zależność (Substytucyjność). Musimy zrezygnować z

pewnej ilości jednego dobra, jeżeli chcemy mieć więcej drugiego.
Linia budżetowa obrazuje maksymalne kombinacje ilościowe dwóch dóbr, które może
nabyć konsument przy danym dochodzie i danych cenach. Punkty leżące na linii

budżetowej AF wyczerpują w całości budżet konsumenta. Punkty leżące powyżej linii
budżetowej są nieosiągalne. Punkty poniżej linii budżetowej dają możliwość zwiększenia
konsumpcji przynajmniej jednego dobra.

Tylko na linii budżetowej występuje

zjawisko substytucyjności, czyli konieczność wyboru między dobrami.

Strefa lepsza
„północny-zachód”

Strefa gorsza
„południowy-wschód”

Rozpatrzenie gustów konsumentów wymaga pewnych dość realistycznych założeń:

1. Zakładamy, że konsument potrafi uszeregować różne koszyki (kombinacje) dóbr

według poziomu satysfakcji, czyli użyteczności, które one przynoszą.
Użyteczność to satysfakcja, zadowolenie, jakie osiąga konsument, posiadając
określony zestaw dóbr. Przykład: Jeśli A jest lepsze niż B, a B niż C, to A jest tym

bardziej lepsze od C.

2. Zakładamy, że konsument „woli mieć więcej”, więcej nie mniej.

Wartościowanie różnych koszyków dóbr:

Konsument  ocenia  różne  kombinacje  ilościowe  dwóch  dóbr,  oznaczone  punktami
A,  B,  C,  D,  E.  W  porównaniu  z  punktem  A,  każda  kombinacja  położona  na
„północy  wschód”  jest  lepsza,  zaś  każda  położona  na  „południowy  zachód”  –

gorsza. Punkty w dwóch pozostałych ćwiartkach D i E- mogą być lepsze od A,
zależnie od gustów konsumentów.

Krańcowa stopa substytucji filmów,

posiłkami jest to liczba filmów, z których musi zrezygnować konsument, jeżeli chce
zwiększyć o jednostkę liczbę posiłków, nie zmieniając łącznej użyteczności.

3. Założenie o malejącej stopie substytucji.

Gustu konsumenta ujawniają malejącą krańcową stopę substytucji, gdy przy stałej
sumie użyteczności dodatkowe jednostki jednego dobra można pozyskiwać

kosztem coraz mniejszych ilości drugiego dobra.

Krzywa obojętności jako sposób prezentacji gustów. Krzywa obojętności obrazuje
wszystkie kombinacje dwóch dóbr dające konsumentowi taką samą użyteczność.

Użyteczność porządkowa i kardynalna.
Charakterystyka preferencji konsumenta za pomocą mapy obojętności pokazuje jak

zadowolenie (użyteczność) zmienia się (jest funkcją) w zależności od poziomu i struktury
konsumpcji. Ta funkcja użyteczności ma dwie podstawowe własności. Każda krzywa
obojętności jest wypukła, a posuwając się do góry i w prawo krzywe obojętności

reprezentują coraz wyższe poziomy zadowolenia.
Wyższa krzywa obojętności reprezentuje wyższy poziom użyteczności.
Użyteczność porządkowa (ordinal utility)- jest to funkcja, która informuje nas o

porządku, w jakim konsument uszeregował poszczególne kombinacje dóbr. Nie mówi ona
natomiast nic o intensywności upodobań danej struktury konsumpcji. W tym kontekście
możemy używać tylko względnych określeń takich jak: „lepszy”, „gorszy”, „preferowany”,

„nie preferowany”. Jest możliwe (przynajmniej z założeniach) stworzenie funkcji
użyteczności kardynalnej (cardinal utility).
Użyteczność kardynalna (cardinal utility)- mówi nie tylko jak porządkuje się

kombinacje, lecz także o intensywności upodobań mierząc zadowolenie lub użyteczność
użyteczność dokładnych jednostkach.

Przez analogię, przy mierzeniu odstępu miara porządkowa powiedziałaby tylko, że
niektóre odległości są większe albo mniejsze lub tej samej odległości. Miara kardynalna,
która określona byłaby w metrach lub jardach, powiedziałaby jak długie są te odległości,

a więc o ile dłuższe (albo krótsze) od innych.

Przyjęcie użyteczności porządkowej jest wystarczające do analizy podstaw teorii
konsumenta tak długo, jak zajmujemy się problemami wyboru w warunkach pewności.

Funkcja  użyteczności  kardynalnej  jest  niezmiernie  użyteczna  przy  omawianiu  wyboru  w
warunkach  ryzyka,  w  rzeczywistości możliwość  wyboru  w  takich  warunkach uzależniona
jest  od  istnienia  tej  funkcji.  W  warunkach  pewności,  gdy  konsument  analizuje  wybór,

pojęcie użyteczności porządkowej w zupełności wystarcza.
Użyteczność porządkowa – hierarchizuje różne koszyki konsumpcyjne. Wielkość różnic
użyteczności pomiędzy dowolnymi dwoma koszykami konsumpcyjnymi nie ma znaczenia.

Użyteczność porządkowa powstała w wyniku nacisku na porządkowanie koszyków dóbr.
Użyteczność kardynalna- są to teorie użyteczności, które przywiązują wagę do
rozmiaru użyteczności. Kardynalne mierzenie użyteczności polega na ustalaniu

intensywności subiektywnego odczuwania korzyści z konsumpcji danego dobra przez
jedną osobę w wyniku porównania tej korzyści z korzyścią konsumpcyjną innego dobra.

Każdy konsument posiada w danym czasie określony dochód pieniężny i stoi przed
wyborem ile wydać pieniędzy na poszczególne dobra, z których każde przynosi mu pewną

całkowitą użyteczność (total utility – TU), aby uzyskać maksymalną użyteczność z całego
koszyka dóbr, które wybierze.

Hipotetycznym celem konsumenta jest uzyskanie ograniczonej przez jego dochód
maksymalizacji użyteczności z konsumpcji wybranego koszyka dóbr i usług.
Użyteczność krańcowa jest stosunkiem przyrostu użyteczności całkowitej do przyrostu

konsumpcji lub zapasu dobra.
Użyteczność krańcowa to korzyść, przyjemność lub satysfakcja uzyskiwana w celu
konsumpcji każdej kolejnej jednostki tego samego produktu. Cechą użyteczności

krańcowej jest jej obniżanie się wraz ze wzrostem liczby konsumowanych w tym samym
czasie jednostek danego dobra (usługi).

Koncepcja użyteczności krańcowej, sformułowana przez subiektywistyczny kierunek
poglądów ekonomicznych, stała się podstawą subiektywnej teorii wartości i wyznaczenia

kształtu krzywej popytu.

Użyteczność

całkowita

jest

sumą

użyteczności

krańcowych

wszystkich

konsumowanych jednostek danego dobra (usługi) lub w szerszym ujęciu – wszystkich
jednostek wszystkich konsumowanych dóbr i usług.

W teorii wyboru konsumenta zakłada się, że konsument, dążąc do osiągnięcia swoich
celów, zachowuje się racjonalnie, czyli postępuje w sposób wewnętrznie spójny,

umożliwiający maksymalizację zadowolenia. Z założenia o racjonalności postępowania
wynikają pewne wnioski:
- konsument dokonuje wyboru spośród wielu możliwych rozwiązań i uwzględnia w tych

wyborach swój system preferencji,
- przy każdorazowym dokonaniu wyboru musi on zrezygnować z jednego lub większej
liczby innych rozwiązań,

- w dążeniu do maksymalizacji zadowolenia konsument podejmuje działanie przynoszące
więcej korzyści niż kosztów.

Teoria użyteczności krańcowej – zakłada mierzalność użyteczności oraz możliwość
wyrażenia jej w liczbach (jest to tzw. użyteczność kardynalna). Do jej mierzenia
wymyślono specjalną jednostkę zwaną utylem.

Współczesna teoria zachowania się konsumenta zakłada jedynie zdolność

konsumenta do uszeregowania kombinacji według jego preferencji (użyteczność nie jest
konkretną wielkością liczbową, lecz kategorią porządkową). Użyteczności przypisuje się
jedynie wartości porządkowe, które wskazują na relatywne znaczenie użyteczności

konkretnych dóbr konsumpcyjnych w stosunku do siebie.

i=1

TU=∑Q

3) Użyteczność jest kategorią abstrakcyjną, która określa subiektywne zadowolenie,
jakie daje człowiekowi konsumpcja dóbr.

Jeżeli konsument stanie przed koniecznością wyboru między dobrami A i B, to potrafi
zdecydować, którą kombinację ilościową tych dóbr preferuje lub też, że kombinacje te są

dla niego jednakowo użyteczne. Zestawienie takich ilościowych kombinacji obu dóbr,
przedstawiających dla konsumenta jednakową użyteczność, jest nazwane szeregiem
obojętności.

Im więcej jednostek dobra B w porównaniu z A posiada konsument, tym mniej to dobro
cenne i vice versa. Zjawisko to jest dobrą prezentacją prawa malejącej użyteczności

krańcowej. Analiza szeregów obojętności pozwala wyznaczyć prawdopodobny kształt
krzywej obojętności.

Użyteczność całkowita (TU) jest to łączna satysfakcja, jaką człowiek osiąga z
konsumpcji określonej ilości danego dobra:

Gdzie: Q- jednostka konsumowanego dobra.
Użyteczność krańcowa (minimalna; MU) to zmienna (przyrost lub spadek) użyteczności

całkowitej związana ze zwiększeniem (zmniejszeniem) konsumpcji danego dobra o
kolejną, dodatkową jednostkę:

Gdzie ∆TU- przyrost użyteczności całkowitej

∆Q- przyrost ilości konsumowanego dobra o jednostkę

– jednostka konsumowanego dobra

MAX

ży

ść

ał

ita

MU=

∆TU
∆Q

– jednostka konsumowanego dobra

ży

ść

ńc

Punkt satysfakcji

PREFERENCJE KONSUMENTA

Przy danych koszykach konsumpcji (wzór) konsument potrafi uszeregować je według
stopnia pożądania. Konsument może stwierdzić, że jeden z koszyków jest ściśle lepszy

niż inny, lub, że są mu one obojętne.
ŚCISŁOŚĆ PREFEROWANIA



Symbol > oznacza, że dany koszyk jest ściśle preferowany w porównaniu z innym,
zatem zapis X>Y oznacza, że konsument ściśle preferuje koszyk X w porównaniu z
koszykiem Y. Jeżeli konsument woli jeden koszyk od drugiego, znaczy to, że w

danych warunkach wybrałby właśnie ten, Anie inny.



Jeżeli konsument jest obojętny względem dwu koszyków dóbr użyjemy symbolu ~
i zapiszemy X~Y to oznacza, że zgodnie ze swoimi preferencjami konsument byłby

tak samo usatysfakcjonowany ze spożycia koszyka X jak z koszyka Y.



Jeżeli konsument preferuje jeden z koszyków albo jest obojętny wobec obu, to

słabo preferuje koszyk X względem koszyka Y, więc X≥Y.

CHARAKTERYSTYCZNE CECHY PREFERENCJI KONSUMENTA



Kompletność

Załóżmy, że istnieją dwa dowolne koszyki X i Y, które mogą być porównywalne. Przy
dowolnym koszyku X oraz dowolnym koszyku Y zakładamy, że X≥Y albo Y≥X albo

obydwa koszyki są jednakowo preferowane (X~Y).



Zwrotność

Zakładamy, że każdy koszyk jest przynajmniej tak samo dobry jak on sam, zatem X≥X.



Przechodniość

Jeśli X≥Y oraz Y≥Z to zakładamy, że X≥Z. Innymi słowy, jeśli konsument sądzi, że X jest

przynajmniej tak samo dobry jak Y, a Y przynajmniej tak samo dobry jak Z, to sądzi on
również, że X jest przynajmniej tak samo dobry jak Z.

KRZYWA OBOJĘTNOŚCI – krzywa przedstawia szereg kombinacji różnych ilości dwóch
dóbr reprezentujących równe zadowolenie konsumenta (ten sam poziom użyteczności
całkowitej), ponieważ w każdej z tych kombinacji jakiekolwiek zmniejszenie ilości

jednego dobra zostaje w pełni zrekompensowana odpowiednim zwiększeniem ilości
drugiego dobra, (z czego wynika ujemne nachylenie krzywej obojętności).

Krzywa obojętności dla koszyka dóbr (X, Y)

Mapa obojętności

Między dwoma dobrami x i y, których krzywa obojętności u jest przesunięta na rys. 1
istnieje stosunek substytucyjności. Miernikiem efektu substytucyjności dobra x przez
dobro y jest maksymalna stopa substytucji (wzór). Określa ona, jaką ilość dobra y należy

Ilość dobra X

Ilo

ść

Koszyki dóbr
dostarczające
konsumentowi coraz
większej satysfakcji

Ilo

ść

Ilość dobra X

poświęcić w celu zwiększenia konsumpcji dobra x o jednostkę w sytuacji, kiedy
konsument pozostaje na tej samej krzywej obojętności, czyli nie zmienia poziomu

zadowolenia  z  konsumpcji.  W  miarę  zastępowania  dobra  y  przez  dobro  x  marginalna
stopa  substytucji  maleje,  co  oznacza,  że  w  miarę  zwiększania  konsumpcji  dobra  x
konsument  jest  skłonny  rezygnować  z  coraz  mniejszej  ilości  dobra  y,  aby utrzymać  ten

sam poziom użyteczności całkowitej (zjawisko zmniejszania się marginalnej stopy
substytucji), co powoduje, że krzywe obojętności spłaszczają się w miarę przesuwania się
po nich w prawo.

Równowaga konsumenta przy ograniczeniach budżetowych – jest to sytuacja
optymalna dla konsumenta, przy określonym jego dochodzie i ustalonych na rynku

cenach (tj. przy określonych możliwościach konsumenta wyznaczonych przez jego linię
budżetową), która jest osiągnięta wówczas, gdy krańcowe użyteczności wszystkich
nabywanych przez konsumenta towarów i usług w stosunku do ich cen będą sobie równe.

Zatem równowaga konsumenta ma miejsce, gdy:

MU- Użyteczność krańcowa (marginalna)
P- cena

a, b, c,…,z- poszczególne dobra lub usługi wchodzące w skład koszyka zakupów
konsumenta.

A więc użyteczności końcowe tych dóbr są proporcjonalne do ich cen:

Zatem maksymalną użyteczność z konsumpcji dwóch dóbr konsument osiąga wówczas,
gdy stosunek użyteczności krańcowych tych dóbr zrówna się z odpowiednią relacją ich
cen. Prawidłowość tą nazywa się II prawem Gossena.

Punkt równowagi konsumenta (konkretny
koszyk dóbr X i Y wyznaczony punktem

Stycznośc  linii  budżetowej  konsumenta  z
najlepszą  możliwością  do  uzyskania
krzywą  obojętności  U2)  jest  dla  niego

optymalnym(najwłaściwszym) wyborem.

U

–

krzywe

obojętności

konsumenta(U

; U

– nieosiągalna przy

danych dochodach)

O – wybór optymalny przy dobrach doskonale
komplementarnych

Linia budżetowa
konsumenta

Ilość dobra X

Ilo

ść

Punkt
równowagi
konsumenta

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość dobra X

Ilo

ść

OPTIMA KONSUMENTA

Wariant I

Bx – optimum brzegowe konsumenta.
Maksymalizację

satysfakcji

uzyskuje

konsument maksymalizując spożycie dobra

x rezygnując zarazem z konsumpcji dobra
y. Konsument preferuje dobro x nad dobro
y.

Wariant II

–

optimum

brzegowe

konsumenta.

Maksymalizację satysfakcji uzyskuje konsument

maksymalizując konsumpcję dobra y rezygnując
przy tym ze spożycia dobra x. Konsument

preferuje dobro y nad dobro x.

Wariant III

W – optimum wewnętrzne konsumenta.

Maksymalizację

satysfakcji

uzyskuje

konsument spożywając zarówno dobro x jak

i dobro y (nie koniecznie w równych
ilościach).

ŚCIERZKA EKSPANSJI DOCHODOWEJ

Wzrost dochodów konsumenta charakteryzuje się przesunięciem linii budżetowej
konsumenta na zewnątrz od środka układu współrzędnych (konsument może nabyć
więcej dóbr za swój dochód) oraz zmianami wielkości popytu na dobra, w zależności od

ich rodzaju*.
Ścieżka ekspansji dochodowej jest to krzywa,

która

powstaje

połączenia

punktów

obrazujących kolejne optima konsumenta w miarę
wzrostu jego dochodów.

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość dobra X

Ilo

ść

A B C

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ścieżka
ekspansji
dochodowej

Gdy zwiększa się dochód konsumenta,

konsumpcja przesuwa się z A przez B do C. Na wykresie:

4. To przesunięcie oznacza wzrost konsumpcji obu dóbr; są one dobrami

normalnymi.

5. Konsumpcja X spada, jest ona dobrem niższego rzędu; a dobro Y jest dobrem

normalnym.

6. X jest dobrem normalnym, a Y dobrem niższego rzędu

* - w miarę wzrostu dochodów konsumenta wzrasta jego popyt (i zarazem konsumpcja)

na dobra normalne, a maleje na dobra niższego rzędu

Na podanym przykładzie Y jest zawsze dobrem
normalnym, X jest dobrem normalnym przy

niskich poziomach dochodu, lecz staje się
dobrem

niższego

rzędu

przy

wyższych

poziomach dochodu.

ŚCIEŻKA EKSPANSJI CENOWEJ

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość dobra X

Ilo

ść

Ilość nabywanego
dobra podstawowego

hó

Ilość nabywanego
dobra wyższego rzędu

hó

Załóżmy, że cena dobra X spada, konsument może zatem nabyć go więcej za swój
dochód (który nie ulega zmianie).

a) X i Y są dobrami komplementarnymi
b) X i Y są substytutami

c) X jest dobrem „Giffen’a”

KRYWA ENGLA

Krzywa Engla pokazuje związek pomiędzy dochodem konsumenta, a ilością nabywanego
dobra.

Wariant I

Wariant II