Wykład 1

02.10.2010

Podstawowe aspekty polityki społecznej

Polityka   społeczna

  (definicja   wg   Adama   Kurzynowskiego)-   -   >   to   działalność   państwa, 

samorządów  i   organizacji   pozarządowych   zmierzająca   do   kształtowania   ogólnych   warunków 
pracy   i   bytu   ludności,   pro-rozwojowych   struktur   społecznych   opartych   na   równości   i 
sprawiedliwości   społeczne,   sprzyjających   zaspokajaniu   potrzeb   społecznych   na   dostępnym 
poziomie.

PS składa się z wielu działów, obejmuje wiele dziedzin życia społecznego; można wyodrębnić w 
jej ranach pewne polityki szczegółowe tj.:

polityka zatrudnienia, polityka płac, polityka warunków i ochrony pracy, mieszkania, ochrony 
zdrowia,   polityka   rodzinna,   demograficzna   (populacyjna),   oświatowa,   kształtowania   kultury, 
ochrony   środowiska   naturalnego   oraz   różne   polityki   prewencji   w   zwalczaniu   patologii 
społecznej (narkomania, alkoholizm).

Obejmuje   wiele   istotnych   dziedzin   gospodarczych   i   sfery   socjalnej.   Odróżnia   się   politykę 
socjalną od polityki społecznej.

•

Pojęcie   szersze,   które   wynika   z   tych   opiekuńczych   funkcji   państwa,   które   jest 
nastawione na całe  społeczeństwo, nastawione na organizacje życia społecznego, na 
postęp i dobrobyt społeczny, na równowagę społeczną oraz na jakość życia.

•

Natomiast   polityka   socjalna   to   wyłącznie   polityka   świadczeń   socjalnych   (np.  w   postaci 

pieniężnej lub usług) dla pewnych tylko kategorii ludności). 

Polityka   społeczna   na   świecie   przechodzi   ewolucję   i   wyodrębniamy   4   etapy   jej   rozwoju   w 
świecie :

1   etap

  :     eksperymentu;   rozpoczął   się   na   przełomie   XVI/XVII   wieku   a   zakończył   przed 

wybuchem   I   wojny   światowej.   Jak   nazwa   wskazuje   podejmowano   eksperymenty   by   objąć 
pewne grupy społeczne ochroną władzy publicznej. 
Pierwsze takie działanie miało miejsce w Anglii, składały się one na tzw. „prawo ubogich” --> 
postulowano przez rząd w Londynie objęcie przez gminy opieki nad np. bezdomnymi, chorymi, 
sierotami,   niepełnosprawnymi.   Istniała   tendencja   do   przerzucania   odpowiedzialności   na 
szczebel lokalny. 
Kolejne wydarzenie to próby pewnych praw obywatelskich i socjalnych dotyczących warunków 
pracy, wynagrodzenia, zabezpieczenia przed wypadkami w  pracy i wprowadzenie  systemów 
zabezpieczenia społecznego w formie ubezpieczeń społecznych.

•

Krajami   inicjującymi   działanie   w   tym   zakresie   były  Anglia   (lord   benwicz)   i   Niemcy 

(kanclerz Bismarck).

2 etap

 : konsolidacji polityki społecznej; trwał od końca I wojny światowej aż do końca lat 40 

XX wieku. To etap przekształcania się państw narodowych w państwa opiekuńcze. 
Polegał na tym, że państwa zaczęły przejmować na siebie obowiązek zapewniania obywatelom 
bezpieczeństwa   ekonomicznego,   organizować   system   świadczeń   społecznych   oraz   usług 
publicznych   poprawiających   warunki   życia   i   pracy   swoich   obywateli,   a   także   zapewniający 
pewien poziom ich równości.

W   tym   etapie   działania   państw   koncentrowały   się   na   sferze   zatrudnienia,   oświaty,   opieki 
zdrowotnej. Ważnym wydarzeniem związanym z tym etapem było powołanie 11 kwietnia 1919 
roku MOP, zasadniczo rozpoczął się proces umiędzynarodowienia polityki społecznej.

3 etap

 : ekspansji lub eskalacji polityki społecznej; trwał on około 25 lat, od początku lat 50 

do 1973 roku tj. do wybuchu wielkiego kryzysu energetycznego na świecie. W okresie tym 
dzięki dobrej  koniunkturze gospodarczej poprawiała się  kondycja ekonomiczna  i zamożność 
większosci   krajów   co   umożliwiało   poszerzanie   działań   w   sferze   polityki   społecznej   –   rosły 
wydatki budżetowe   na politykę społeczną i stale zwiększała sie liczba odbiorców tej polityki. 
Ponadto zobowiązania państwa wobec obywateli nabierały charakteru ustawowego co oznacza, 
ze stały się obligatoryjne dla władzy państwowej – zapisane w postaci norm prawnych.

To złoty okres polityki społecznej!!!!!!!!!

4 etap

  : modernizacji i globalizacji; rozpoczął się po wielkim kryzysie (po 73 roku) i trwa 

nadal. Okres charakteryzował się pogarszającą się koniunkturą gospodarczą. Z uwagi na ten 
fakt   większość   krajów   odnotowała   trudności   finansowe   a   wobec   malejących   dochodów 
budżetowych   zmniejszała   się   możliwość   sfinansowania   wcześniej   przyjętych   przez   państwa 
zobowiązań socjalnych. 

Kroki :

1. zaczęto zamrażać wydatki, tj. utrzymywać je na tym samym poziomie,
2. racjonalizacja   wydatków   –   utrudniano   dostęp   do   świadczeń   społecznych   przez 

wprowadzenie rygorów administracyjnych.

Sytuacja   gospodarcza   nie   zmieniała   się   na   korzyść.   Doszło   do   momentu   w   którym 

należało coś zrobić, aby zapobiec bankrutowaniu państw narodowych na skutek nadużywania 
świadczeń   - zaczęto   wprowadzać zasadę wiązania sytuacji ekonomicznej kraju z zakresem 
finansowania celów polityki społecznej. 

Wydatki   na   cele   społeczne   będą   pochodną   kondycji   ekonomicznej   kraju,   państwo   może   je 
ograniczać. Odejście od fetyszyzacji nienaruszalnych praw społecznych co było m.in. Efektem 
procesów globalizacji na świecie, a także efektem poszukiwania pewnych międzynarodowych 
norm czy standardów socjalnych, które obowiązywałyby na świecie. 

Wykład 2

03.10.2010

Cele polityki społecznej

Wyróżniamy 4 grupy celów polityki społecznej :

1. grupa 1 – cele priorytetowe (nadrzędne)
2. grupa 2 – cele ekonomiczne
3. grupa 3 – cele społeczno - ekonomiczne
4. grupa 4 – cele etyczno – moralne

Na każdą z tych grup składają się różne cele tzw. 

wiązki celów szczegółowych.

Ad   1)   Bezpieczeństwo   socjalne  to   zapewnienie   ludności   dochodów   i   usług   w   sytuacji 
wystąpienia   tzw.   ryzyka   socjalnego,   np.   na   wypadek   choroby,   inwalidztwa,   bezrobocia, 
wypadku w pracy, śmierci.

Realizacja tego celu odbywa się za pośrednictwem regulowanej przez państwo redystrybucji 
dochodów, władza publiczna poprzez system podatkowy dystrybuje masę pieniądza pomiędzy 
dotkniętych ryzykiem socjalnym.

Zabezpieczenie   społeczne

  (tj.   bezpieczeństwo   socjalne)   to   całokształt   środków   i   działań 

instytucji   publicznych   za   pomocą   których   społeczeństwo   stara   się   zabezpieczyć   swoich 
obywateli   przed   niezawinionym   przez   nich   niedostatkiem,   przed   groźbą   niezaspokojenia 
pewnych podstawowych, społecznie uznanych za ważne potrzeb. 

Na zabezpieczenie społeczne składa się system świadczeń do których obywatele mają prawo 
lub   z   których   mają   możliwość   korzystania   w   wypadkach   i   na   warunkach   określonych 
odpowiednimi przepisami prawnymi. 

W praktyce światowej stosowane są 3 techniki (metody) zabezpieczenia społecznego :

a) technika ubezpieczeniowa
b) technika zaopatrzeniowa
c) technika opiekuńcza

Ad   a)   oparta   jest   na   ubezpieczeniach   społecznych;   potrzebne   jest   opłacanie   składek   na 
podstawie   których   wypłacane   są   świadczenia   społeczne.   Ubezpieczenie   obejmuje   osoby 
aktywne zawodowo, wypłacane są przez zakład ubezpieczeń będących instytucją państwową. 

Ad   b)   posiada   charakter   roszczeniowy;   prawo   do   świadczeń   wynika   wyłącznie   z   woli 
ustawodawcy.  Nie wiąże się z uprzednim  opłacaniem składek ubezpieczeniowych.
Obejmuje ona ogół ludności danego kraju lub określonej grupy społecznej.           
Na   podstawie   tej   techniki   świadczenia   wypłacane   są     przyznawane   w   oparciu   o   koncepcję 
zaspokojenia   podstawowych   potrzeb   określonych   ustawowo   i   finansowane   są   z   funduszy 
publicznych, tj. podatków. 

Podstawowym   warunkiem   otrzymania   świadczeń   jest   spełnienie   pewnych   warunków 
ustawowych niezależnie od rzeczywistej potrzeby osoby starającej się o określone świadczenie.

Ad c) to najstarsza pod względem historycznym metoda określana mianem „dobroczynności 
publicznej”, a obecnie pomocy społecznej. 
Świadczenia   przyznawane   w   tej   technice   mają   charakter   uznaniowy   –   przyznawane 

indywidualnie po wcześniejszym rozpatrzeniu warunków życiowych osoby starającej się o to 
świadczenie. Nie podlegają one roszczeniu. 

Źródłem   finansowania   są   fundusze   publiczne   tj.   Budżety   centralne   (państwo)   i   jednostki 
samorządowe (gminy).

Realizowanie zasady sprawiedliwości społecznej :

sprawiedliwość społeczna

  – to możliwość stworzenia ludziom jednakowej szansy rozwoju. 

Trudno ustalić jej kryteria.

W praktyce  polityki  społecznej przy ocenie  sprawiedliwości  społecznej  stosowane  są pewne 
wskaźniki wartościujące rzeczywistość społeczną z punktu widzenia jej faktycznego dystansu 
do określonych standardów albo norm prawnych, norm i standardów ustalonych przez państwo 
np. typowym wskaźnikiem wysokość płacy minimalnej.

Ad 2) Cele ekonomiczne  – to przede wszystkim cele związane z zapewnieniem warunków 
makroekonomicznej   reprodukcji   rozszerzonej   co   można   osiągnąć   poprzez   maksymalne 
wykorzystanie zasobów pracy żywej, zasobów będących jednym z najważniejszych czynników 
produkcji   (praca,   ziemia,   kapitał),   a   zarazem   zasobów   determinujących   tempo   wzrostu 
gospodarczego --> im więcej siły roboczej, tym większa produkcja, tym większa możliwość 
wytworzenia wolumenu produktu krajowego brutto.

Cel ekonomiczny PS jest realizowany poprzez rożne działania, tzw. rożne polityki szczegółowe a 
zwłaszcza poprzez politykę :
populacyjną (demograficzną),
edukacyjną (inwestycja w człowieka),
rynku pracy (zatrudnienia),
zdrowotna, 
ochrony środowiska, innowacyjna.

Ad   3)   Cele   społeczno   –   polityczne  obejmują   działanie   służące   zachowaniu   (s)pokoju 
społecznego   niezbędnego   do   zapewnienia   harmonijnego   współdziałania   we   wszystkich 
dziedzinach   różnych   grup   społecznych,   etnicznych,   religijnych,   zawodowych   w   danym 
państwie.

Prowadzona PS winna spotykać się z akceptacją społeczeństwa a także umacniać istniejący w 
danym   kraju   system   polityczny.   Pokój   społeczny   uznawany   jest   za   podstawę   stabilizacji 
życiowej,   dobrobytu   społecznego;   podstawę   współpracy   w   obrębie   danego   społeczeństwa, 
podstawę tolerancji oraz podstawę kształtowania tzw. społeczeństwa obywatelskiego. 

Ad   4)   Cele   etyczno   –   moralne  sprowadzają   się   one   do   realizacji   w   polityce   społecznej 
pewnych   ponadczasowych   wartości   etyczno   –   moralnych,   wartości   kształtujących   jakość 
społeczeństwa   i   stosunki   międzyludzkie   w   danym   kraju.   Do   najważniejszych   wartości 
zaliczamy: godność człowieka, jego wolność, szansę rozwoju indywidualnego, tolerancję dla 
innych, posiadanie odpowiedniej postawy życiowej, szacunek dla innych, szacunek dla pracy, 
solidarność, wartości związane z życiem rodzinnym. 

Cele te są kształtowane głównie za pośrednictwem polityki rodzinnej oraz za pośrednictwem 
polityki   zwalczania   różnych   patologii   społecznych   powodujących   marginalizację,   ekskluzję 
różnych grup osób np. chorych na HIV, alkoholików, narkomanów.

Wymienione   4   grupy   celów   mogą   być   realizowane   w   poszczególnych   krajach   z   rożnym 
nasileniem, mogą zmieniać swoją wagę, rangę w kolejnych etapach rozwoju kraju.
Spowodowane   jest   to   zmieniającymi   się   uwarunkowaniami   wewnętrznymi   i   zewnętrznymi, 
które w największym stopniu decydują o wyborze priorytetowych (najważniejszych) w danym 
momencie celów narodowej polityki społecznej.

Instrumenty, narzędzia, środki realizacji polityki społecznej

Instrumenty (narzędzia czy środki)

 to te wszystkie działania państwa za pomocą których 

kształtuje   ono   pewne   zachowania   pożądane   z   punktu   widzenia   realizacji   celów   polityki 
społecznej   albo   też   działania   za   pomocą   których   stara   się   eliminować   pewne   zachowania 
szkodliwe, niepożądane  z celami prowadzonej polityki społecznej. 
Cechą instrumentów polityki społecznej jest ich instytucjonalizacja (powstają w rękach władzy 
publicznej), formalizacja i organizowanie warunków życia ogółu społeczności w danym kraju.

W literaturze przedmiotu wymieniamy następujące grupy instrumentów polityki społecznej :

1. instrumenty ekonomiczno – finansowe,
2. instrumenty prawne,
3. instrumenty informacyjne,
4. instrumenty kadrowe,
5. instrumenty czasowo – przestrzenne,
6. instrumenty koncepcyjno – programowe.

Ad 1) to instrumenty składające się m.in. na tzw. politykę konsumpcyjną (czyli kształtowanie 
dostępu do  dóbr konsumpcyjnych), np. instrumenty regulujące dostęp do  polityki cenowej, 
polityki ochrony konsumenta.

Instrumenty   składające   się   na   kształtowanie   stosunków   własnościowych,   dostęp   obywateli 

do........................., prawa chroniące własność.

Wśród instrumentów ekonomicznych dużą rolę odgrywają  tu 

świadczenia socjalne. 

To formy bez-ekwiwalentnego przepływu pieniędzy i 

usług z różnego rodzaju instytucji publicznych i niepublicznych dla
uprawnionych dla ich odbioru osób.

Do instrumentów ekonomicznych zaliczamy 

instrumenty finansowe.

To źródła finansowania celów tej polityki na które składają się przede 

wszystkim źródła budżetowe, różnego rodzaju dotacje, subwencje, zwolnienia  
podatkowe, fundusze celowe, inne źródła dochodów pochodzące z kar 
finansowych.

Ad 2) to regulacje prawne składające się na państwowy (narodowy) system prawny, który to 
system bezpośrednio lub pośrednio  określa uprawnienia i zachowania obywateli związane  z 
zaspakajaniem ich potrzeb społecznych. Najważniejszym dokumentem normatywnym systemu 
będzie Konstytucja oraz szereg aktów niższego rzędu – tj. ustawodawstwo socjalne w dobie 
internacjonalizacji i globalizacji. Ustawodawstwo socjalne ma charakter narodowy ale również 
międzynarodowy. Dotyczy to krajów będących członkami UE!!!!!

Ad   3)   instrumenty   informacyjne   to   wszystkie   instrumenty   mogące   kształtować   postawy, 
decyzje   obywateli.   Informacje   przekazywane   za   pośrednictwem   systemu   oświatowego, 
środków   masowego   przekazu   czy   też   informacji   przekazywanych   za   pomocą   pracowników 
socjalnych.

Ad   4)   instrumenty   kadrowe   to   zasoby   kadrowe   polityki   społecznej.   Składają   się   na   nie 
decydenci, tj. ci którzy podejmują decyzję o kierunku i kształcie polityki społecznej i osoby 
składające się na tzw. 

służby społeczne. 

to   świadczenie   profesjonalnych   usług   na   rzecz   konkretnych   ludzi,   np.   kurator   oraz   osoby 
zaangażowane przy wolontariacie. 

Ad   5)   to   różnego   rodzaju   obiekty   i   urządzenia   infrastruktury   miękkiej   (społecznej)   będące 
elementami   zagospodarowania   stałej  przestrzeni  publicznej   i   pozwalające   społeczeństwu  na 
zaspokojenie   wielu   podstawowych   potrzeb   w   dziedzinie   sportu,   ochrony   zdrowia,   oświaty, 
komunikacji. 

Podmioty polityki społecznej

Wyróżniamy   tzw.  

pierwotne   i   wtórne   podmioty   polityki   społecznej.

  Do  pierwotnych 

podmiotów   polityki   społecznej   zalicza   się   beneficjentów   polityki   społecznej;   odbiorców 
świadczeń i usług realizowanych przez politykę społeczną.
Natomiast  wtórnymi  podmiotami   polityki   społecznej   są   organy   władzy   i   administracji 
państwowej (centralne i terenowe), różnego rodzaju instytucje wyspecjalizowane działające w 
sferze polityki społecznej oraz związki zawodowe, instytucje działające na zasadzie non profit 
etc. To decydenci w kwestiach programowych i realizatorzy polityki społecznej. W tej grupie 
można wyodrębnić podmioty krajowe, a wśród nich :

a) podmioty publiczne – ustawodawcze, wykonawcze, kontrolne i sądownicze.
b) podmioty niepubliczne – organizacje pozarządowe działające w sferze realizacyjnej polityki 
społecznej, niemniej jednak nie jest ona uzależniona od podmiotów publicznych. 
Ważną grupę podmiotów decydujących o polityce społecznej są podmioty międzynarodowe. Za 
pierwszy   taki   podmiot   uważa   się   MOP.   Jej   normy   wdrażane   są   do   krajowego   porządku 
prawnego. 

Uwarunkowania (czynniki) determinujące (kształtujące) kierunki polityki społecznej

Na   kształt   polityki   społecznej   czyli   jej   celów   i   instrumentów   ogromny   wpływ   wywierają 
uwarunkowania   o9   charakterze   zarówno   wewnętrznym   (endogeniczne),   jak   i   zewnętrznym 
(egzogeniczne). Kształt polityki zależy nie tylko od wtórnych podmiotów, ale i uwarunkowań 
zewnętrznych i wewnętrznych.

Uwarunkowania wewnętrzne

 to :

•

uwarunkowania   ustrojowo   polityczne,   np.   stopień   centralizacji   lub   decentralizacji 
państwa. Na te uwarunkowania składa się ranga polityki społecznej w państwie. Ważną 
rolę   odgrywają   również   doktryny,   którymi   kieruje   się   ekipa   rządowa.   Kolejnym 
uwarunkowaniem ustrojowo politycznym jest relacja pomiędzy polityką gospodarczą a 
polityką   społeczną.   Uwarunkowania   ustrojowo   polityczne   t   również   jakość   elit 
politycznych

•

uwarunkowania   materialne,   tj.   uwarunkowania   ekonomiczne,   infrastrukturalne   oraz 
ekologiczne :

a) Uwarunkowania ekonomiczne wynikają z poziomu rozwoju gospodarczego danego kraju. 
b)   Uwarunkowania   infrastrukturalne     to   wielkość,   dostępność,   jakość   dostarczonych   usług 
społeczeństwu w wyniku rozwoju potrzebnych ............... infrastrukturalnych.
c) Uwarunkowania ekologiczne wynikają ze stanu środowiska naturalnego człowieka. 

Uwarunkowania związane z czynnikiem ludzkim, dotyczą np. potencjału demograficznego, nie 
tylko wymiar ilościowy, ale i jakościowy. 
Uwarunkowania społeczne dotyczą struktury społecznej w danym kraju tj. kwalifikacje, poziom 
wykształcenia etc. 

Polityka społeczna powinna mieć charakter ciągły !!!!!!

Uwarunkowania wynikające z zastanego (realizowanego) modelu polityki społecznej

Uwarunkowania zewnętrzne

 to uwarunkowania wynikające z otoczenia międzynarodowego, 

w którym działa konkretne państwo, społeczność. Na te zewnętrzne uwarunkowania składają 
się pewne obiektywne (pozostające poza wpływem państwa i rządu) czynniki usytuowane poza 
państwem narodowym. Do najważniejszych uwarunkowań zewnętrznych zaliczamy :

1. wyzwanie   wynikające   z   uczestnictwa   w   międzynarodowym   systemie   ekonomicznym 

czasem politycznym,

2. zobowiązanie związane z udziałem w ponadnarodowych organizacjach w przypadku gdy 

kraj ratyfikuje np. konwencje nabierają one wówczas mocy obligatoryjnej, które należy 
wdrażać we własnym kraju,

3. sytuacja na rynkach światowych,
4. istotna, korzystna koniunktura na rynku światowym powoduje możliwość ograniczenia 

deficytu budżetowego, wzrostu gospodarczego, ale i odwrotnie,

5. poziom zadłużenia zagranicznego i możliwość jego spłaty,
6. poziom zadłużenia wewnętrznego,
7. sytuacja   polityczna   na   świecie,   np.   konflikty   wojenne,   etniczne,   religijne   co   może 

przekładać się na prowadzoną politykę.

Uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne ewoluują w czasie i w przestrzeni co oznacza, 

że w ślad za tym zmienia się treść   prowadzonej polityki społecznej, zmieniają się zatem jej 
środki, cele, podmioty realizacyjne co łącznie składa się na zmieniające się modele polityki 
społecznej prowadzonej na świecie.

Pojęcie model polityki społecznej ma dwa znaczenia :

1. odnosi się do obrazu rzeczywistej polityki społecznej prowadzonej w danym kraju,
2. odnosi   się   do   pewnej   konstrukcji   strategii   polityki   społecznej,   a   więc   do   pewnego 

pożądanego w realizacji wzorca tej polityki społecznej.

Z   reguły   pojęcia   model   polityki   społecznej   używa   się   w   pierwszym   znaczeniu.   To   drugie 
znaczenie odnosi się bardziej do międzynarodowej polityki społecznej, kształtowanie wzorca do 
którego będą dążyły wszystkie kraje świata.