271

Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej im. H. Ko∏∏àtaja w Krakowie nr 402 

2003

s. 271–276 

SESJA NAUKOWA z. 90

Wanda Zątek

Akademia Rolnicza w Poznaniu

Przydomowy ogród wiejski – dawniej i dziś

1. Wstęp

Zagrodę  czy  gospodarstwo  jako  część  osiedla  wiejskiego  wyróżnia  swoisty 

charakter  zwartej  grupy  zabudowań  i towarzyszącej  im  roślinności.   Ten  swoisty 

charakter  zabudowań, często kształtujący odpowiedni typ wsi, jest tematem licz-

nych prac  architektów, urbanistów, etnografów, a współczesny zanik tej typowości 

jest też przedmiotem ich troski [Raszeja]. Duże znaczenie dla odrębności wiejskich 

zagród, siedlisk, czy sadyb  w krajobrazie wsi ma też, jak wspomniano wyżej, zieleń 

– jej skład gatunkowy i rozmieszczenie wokół zabudowań. Liczba prac dotycząca 

tego tematu jest jednak zdecydowanie mniejsza; poświęćmy więc mu nieco uwagi. 

We  wszystkich  prawie  programach  perspektywicznego  rozwoju  agroturystyki 

podkreśla się potrzebę zachowania charakterystycznych cech krajobrazu wiejskiego 

jako bardzo ważnego waloru przyciągającego turystów. Jednak niekiedy  (w ostat-

nich latach szczególnie) w trosce (nadmiernej chyba)  o upodobania gości wprowa-

dzamy zmiany w obejściach wiejskich siedlisk, zmieniając je, a przy okazji naru-

szając lub niszcząc to co jest w nich szczególnie cenne. W naszych wysiłkach dla  

rozwoju agroturystyki mamy już za sobą zabiegi o jakość tego co określamy bazą 

noclegową  (łącznie  z warunkami  sanitarnymi)  dużo  uwagi  poświęcamy  również 

wyżywieniu… Proponuję obecnie zająć się przydomowym  ogrodem w gospodar-

stwie agroturystycznym, jego niezwykle również ważną rolą w kształtowaniu kra-

jobrazu wsi. Jest to szczególnie istotne dla gospodarstw położonych nieco dalej od 

kompleksu leśnego, czy brzegu jeziora, a może być także ważne dla wczasowiczów 

o ograniczonej, z różnych względów, możliwości sprawnego poruszania się.

2. Ogród wiejski dawniej

Historia  ogrodów  jest  bogata  lecz  opiera  się  głównie  na  historii  ogrodów  re-

zydencjonalnych (właścicieli ziemskich, ogrodów przyklasztornych). Trudniej jest 

znaleźć  historyczne  dane  o początkach  przydomowych  ogrodów  chłopskich  na 

272

273

wsiach. Nie mają trwałych elementów, które by się zachowały, więc łatwo ulegały 

zatarciu.  Nawet  dawne  ryciny,  szkice,  obrazy  też  przedstawiają  głównie  ogrody 

szlacheckie, przykościelne, rzadziej przydomowe ogrody chłopskie. Nie wiele jest 

źródeł pisanych; większość bowiem wiadomości o tych sprawach, w bardzo daw-

nych czasach przekazywana była ustnie. Informacje znajdujemy jedynie w pracach 

dotyczących historii wsi, gospodarstw wiejskich, roślinność bowiem towarzyszyła 

zagrodzie już od momentu jej powstania [Baranowski]. 

Jak dowiadujemy się z prac B. Baranowskiego, za pierwsze ogrody chłopskie 

uważać można powierzchnie przydzielone w XIII wieku bezrolnym chłopom, jako 

ważne  źródło  ich  wyżywienia.  Uprawiano  wówczas  kapustę,  rzepę,  ale  również 

chmiel  (w XIII w. owoce chmielu oddawane były jako danina, a raczej dziesięcina 

kościelna), a później także proso, len, zboża. W tym też okresie na każdym siedlisku 

chłopskim, a także na miedzach, sadzono drzewa owocowe, głównie jabłonie i gru-

sze. Dalsze rozszerzenie zakresu uprawianych roślin następuje w XVI wieku, kiedy 

do Polski przenikają wpływy ogrodnictwa włoskiego. 

Przez lata całe ogród chłopski miał głównie znaczenie użytkowe. Ogród, czy 

tylko jego fragment, który można by określić jako ozdobny, pojawia się pod koniec 

XVII  i na  początku  XVIII  wieku.  Nastąpiło  to  pod  wpływem  wielkiego  rozwoju 

w tym  czasie  ogrodów  przy  dworach,  rezydencjach  magnackich   i przy  posiadło-

ściach dostojników kościelnych. Duże znaczenie miało także uwłaszczenie; przy-

dzielone  zabudowania  ogradzano  – plecionkami  żerdziowymi,  potem  parkanem 

z żerdzi lub sztachetami, a przed domem pojawiają się rośliny kwitnące, które jako 

tzw. ogródki przedokienne stają się częstym elementem ozdobnym chłopskiej sie-

dziby. 

Wcześnie  też  w ogrodach  chłopskich  pojawiają  się  zioła  (mięta,  bylica  boże-

drzewko, rumianek, lubczyk, szałwia, piołun i nagietek) a niektóre z nich charakte-

ryzują się ozdobnymi kwiatami. Sadzone w miejscach nasłonecznionych były czę-

ścią  wspomnianego ozdobnego ogródka przedokiennego. Ich powszechność cha-

rakteryzuje wieś końca XVIII i początku XIX wieku. W tym też okresie  pojawiają 

się pisma z poradami zachęcające do upraw także kwiatów i ziół. Należy tu wymie-

nić czasopismo „Ogrodnik Polski”, a szczególnie książeczkę Izabeli Czartoryskiej 

„Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów” wydaną w 1805 roku [Czartoryska].

Wśród roślin  ozdobnych  w tym  okresie  dominują:  rezeda,  groszek,  lewkonie, 

lwie  pyszczki,  maki.  E.  Jankowski  w  swym  opracowaniu  „Dzieje  ogrodnictwa 

w Polsce” nie pominął ogrodów wiejskich i wyraźnie opisuje, że przed włościański-

mi chatami, a zwłaszcza tam gdzie były dziewczęta, widywało się malwy, wrotycz, 

nagietki i aksamitki.

Chłopskie ogrody przydomowe na szerszą skalę zaczynają się upowszechniać 

na początku XX wieku, przybierając różne formy. Charakterystyczny dla polskiej 

wsi był usytuowany między chałupą a drogą biegnącą przez wieś, głównie od strony 

południowej, tzw. przedogródek. Był on swego rodzaju „wizytówką” mieszkańców 

272

273

zagrody. Urządzenie przedogródka było indywidualne i wynikało z upodobań, przy-

zwyczajeń,  niekiedy rodzinnych zwyczajów mieszkańców, a także wpływów po-

stronnych (miejscowego dworu). Nie łatwo jest więc wskazać różnorodność i regio-

nalną odrębność, jako cechy etniczne sztuki ludowej.  Plessner, jeden z nielicznych 

badaczy ogrodu wiejskiego [Drożdż-Sczybura], wskazuje na geometryczne rabaty 

i grządki na Kurpiach, w Wielkopolsce – obsadzone bukszpanem dywany kwiato-

we, w Rzeszowskiem – powszechność zgrupowań białych lilii przy ścianie budynku 

(dziś już tak rzadko widywane w ogrodach). Autor ten wspomina jeszcze jeden ele-

ment dawnego, przydomowego ogrodu na wsi (bardzo ważny też dla współczesnego 

ogrodu w gospodarstwie agroturystycznym szczególnie), tzw. gaik. Było to miejsce 

porośnięte murawą i ocienione lipami, jesionami lub innymi  charakterystycznymi 

dla danego regionu drzewami, miejsce,  które było wykorzystywane do odpoczynku 

w upalne dni lata. 

Z upływem czasu zestaw roślin ozdobnych powiększał się. Traczyński opisując 

ogrody wsi kieleckiej z drugiej połowy XIX wieku, wymienia także: astry, rudbekie, 

dalie, piwonie i rozpowszechnione w okresie międzywojennym – oksy, ostróżki, 

irysy. Większość z tych roślin wchodziła w zestaw  bukietów w wazonach, utrwa-

lonych na obrazach  lub bukietów suchych  układanych  przy lub za obrazami o te-

matyce religijnej. Dekorowano także nimi krzyże i przydrożne kapliczki (zwyczaj 

zachowany do dziś).

W tym  samym  czasie  rozpowszechniły  się  też  krzewy  ozdobne,  głównie  bez 

lilak, bez czarny,  jaśmin i kalina koralowa. Drzewa natomiast sadzono na skraju 

ogrodu lub przy budynkach, by ich gałęzie pięknie osłaniały dach domu i rzucały 

przyjemny  cień  na  podwórze.  Co  charakterystyczne  – nigdy  nie  sadzono  drzew 

szpilkowych, uważając, że ich miejsce jest w lesie (!) [Kruger].  Rozrastające się 

dużymi koronami drzewa sadzono także przy budynkach gospodarczych żeby chro-

niły je w czasie pożaru. Tak więc zieleń wiejskich ogrodów, też w dawnych czasach 

-  była nie tylko ich ozdobą, ale spełniała także wiele  użytecznych funkcji, m.in. 

także ochrony przed kurzem, hałasem…

3. Ozdobny ogród wiejski – współcześnie

Powszechnie znane są symptomy zmian na współczesnej wsi. Przypomnijmy 

– wiążą  się  one  ze  zmianami  w sferze  gospodarczej  i społecznej;  są  to,  między 

innymi, następujące zjawiska: przenoszenie się większej liczby ludności do miast 

w związku z bardziej chłonnym rynkiem pracy w zawodach pozarolniczych, maso-

wa produkcja lub napływ artykułów spożywczych, specjalizacja wielkoobszarowych 

gospodarstw. Wymienione zjawiska,  to tylko niektóre przyczyny   kształtowania się 

nowego obrazu współczesnej wsi i  jej społeczności. Obok dotychczas najbardziej 

charakterystycznej grupy chłopów – rolników, producentów płodów rolnych, a więc 

tych bezpośrednio związanych z rolą mieszkańców wsi i grupy ludności pośrednio 

274

275

związanej z rolą  (czyli okresowych  pracowników najemnych i ludności świadczą-

cej usługi), zwiększa się liczba mieszkańców wsi nie związanych z rolnictwem, tu 

zamieszkujących,  ale  mających  swoje  źródła  dochodu  poza  wsią.  Kształtują  oni 

swoje siedliska zwykle (choć nie zawsze, są to dobre przykłady) nieco inaczej niż 

nakazują  wiejskie  zwyczaje. W ten  sposób  krajobraz  wsi  zmienia  się  na  naszych 

oczach i przy naszym udziale. 

Wróćmy jednak do wiejskiego ogrodu mającego w tym krajobrazie znaczenie 

szczególne. Większość przydomowych ogrodów na współczesnej wsi nie ma żadne-

go stylu.  Bywają zaniedbane lub „nijakie”, a te zadbane upodabniają się najczęściej 

do  ogrodów  w zabudowie  jednorodzinnej  w mieście.  Strzyżony  trawnik,  tujowy 

żywopłot, posępne iglaki, pokładające się jałowce – za betonowym i  „rzeźbionym” 

na wzór drewna, ale koniecznie białym – ogrodzeniem, coraz częściej występują 

w krajobrazie wsi. Nowe wypiera stare, na co ma też wpływ  masowa dostępność 

gatunków roślin w wyspecjalizowanych szkółkach [Burska i Szablewska]. 

Walka  o przysłowiową  tożsamość  polskiej  wsi  nie  jest  jednak  łatwa.  Trudno 

bowiem  narzucać  właścicielom  sposób  urządzenia  własnego  obejścia.   Dlatego 

ogromne znaczenie w staraniach o odtworzenie wiejskiego krajobrazu mogą mieć 

gospodarstwa agroturystyczne. To one bowiem mogą być wzorcowe,  także w sty-

lu  urządzenia   ogrodu.  Przegląd  ofert  gospodarstw  agroturystycznych,  w których 

prezentowane są ich fotograe, wskazują na ich okazałość, estetykę, ale potwier-

dza  też  fakt  o zbyt  silnym  naśladownictwie  ogrodów  miejskich,  a więc  zatrace-

niu  swoistości  ogrodu  wiejskiego.  Uznać  to  należy  jako  zjawisko  zdecydowanie 

negatywne.  Przypomnieć  w tym  miejscu  należy,  że  zdaniem  socjologów,  jednym 

z uznanych  motywów   wyboru  miejsca  efektywnej  rekreacji  jest  odmienność  od 

miejsc  codziennego,  stałego  przebywania  [Krzymowska-Kostrowicka].  XX  To 

ważne wskazanie dla perspektyw rozwoju agroturystyki. Do całokształtu zabiegów 

o tożsamość  wiejskich  siedlisk,  czy  określanych  jeszcze  inaczej  wiejskich  sadyb 

[Drożdż-Szczybura], dodać powinniśmy starania o utrzymanie wiejskiego charakte-

ru przydomowego ogrodu. Przy pomocy zaangażowanych właścicieli gospodarstw 

agroturystycznych  mamy  szansę  to  osiągnąć.  Przydatne  może  być,  podobnie  jak 

w innych sytuacjach, doradztwo wyspecjalizowanych ośrodków i pomoc, na przy-

kład   Fundacji  Odtwarzania  Dziedzictwa  Narodowego  Hereditas  działającej  przy 

Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska. Wskazana byłaby współpraca z uczel-

niami  przygotowującymi   specjalistów  w tym  zakresie. W akademiach  rolniczych 

kształceni są  architekci krajobrazu, niektórzy z nich specjalizują się  w problema-

tyce krajobrazu wiejskiego (np. w Katedrze Terenów Zieleni w Akademii Rolniczej 

w Poznaniu wykonywane są prace z tego zakresu). 

Dodać należy, że również parki krajobrazowe, których obszar obejmuje, znaczne 

niekiedy, obszary upraw rolnych i osad wiejskich,  winny być zainteresowane pro-

blemami zachowania lub odtwarzania krajobrazu wiejskiego. I tu promocja ogrodu 

wiejskiego może być bardzo skuteczna.  Ostrzeżeniem, a jednocześnie zachętą do 

274

275

takich działań,  może być, powszechnie znana i krytykowana,  unikacja krajobra-

zów miejskich. 

Agroturystyka  ma  dużą  szansę  obronić  wieś  przed  zatraceniem  regionalnych 

cech krajobrazu wiejskiego. Jeżeli jest to trudne w budownictwie (ze względu na 

koszty) zacznijmy od ogrodów!

Literatura

Raszeja  E.  2000.  Problematyka  ochrony  i kształtowania  krajobrazu  w zagospo-

darowaniu  przestrzennym  parków  krajobrazowych.  „Biuletyn  Parków 

Krajobrazowych Wielkopolski”, z. 6 (8), Poznań.

Raszeja E. 2002. Procedury i instrumenty kształtowania krajobrazu na obszarach 

wiejskich  Wielkopolski  w aspekcie  integracji  z Unią  Europejską.  Wyd. 

Politechniki Poznańskiej, Poznań. 

Baranowski  B.  1958.  Gospodarstwo  chłopskie  i  folwarczne  we  Wschodniej 

Wielkopolsce w XVIII w.  PWN, Warszawa. 

Baranowski  B.  1964.  Zarys  historii  ogrodnictwa  wiejskiego  w Polsce.  PWRiL, 

Warszawa. 

Czartoryska I. 1805. Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów. IC, Wrocław. 

Jankowski  E.  1938.  Dzieje  ogrodnictwa  w Polsce.  Wyd.  Fund.  im.  W.  J. 

Fedorowicza, Kraków. 

Plessner H. 1975. Wiejski ogród przydomowy. Zakład Wyd. CRS, Warszawa. 

Traczyński E. 1995. Zieleń wsi kieleckiej. Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony 

Środowiska Kulturowego. Kielce. 

Kruger U. 1997. Ogrody rustykalne. AWM.

Dróżdż-Szczybura  M.  1996.  Współczesna  wieś  – przeobrażenia  środowiska. 

„Aura” 6/1996. 

Burska A. , Szczeblewska A. Ogrody wiejskie. „Ogrody” 7/9.

Krzymowska-Kostrowicka A. 1999. Geoekologia turystyki i wypoczynku. PWN, 

Warszawa. 

Przecławski K. 2001. Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki. Wyd. Albis, 

Kraków. 

276

Rural Backyard Garden

Summary

In all development programs for agri-tourism, the need to preserve all characteri-

stic rural components of local landscape is highly emphasised. Landscape is conside-

red a very important attraction for tourists. In the last few years however, among the 

rush to satisfy and accommodate the guests, changes that disturb or even destroy the 

structure and character of the rural landscape have been taking place: the architectu-

ral style has been changing, and so have the style and character of the surrounding 

areas, including even front and backyard gardens. Traditional plants disappear and 

are replaced by others, grown in city gardens and easily available on the market. 

Because the specic style of the country home garden has a signicant impact on the 

country landscape, the very character and unique identity of a region: an important 

part of national heritage – is being lost. 

 

The agri-tourist farms need to become exemplary: examples to be followed 

by others, promoting the traditional garden style, with all its typical species of plants 

– trees, bushes and owers.

Agricultural University of Poznań