„Pięć nie znanych listów Witkacego”

„Pięć nie znanych listów Witkacego

1

”

Wielmożny Pan Doktór
p.por. Emil Breiter

2

Krakowskie przedmieście 35
(przekreślone)
5 piętro w podwórzu
Wierzbowa N° 9
W a r s z a w a

 

(W lewym dolnym rogu koperty adres nadawczy: Witkiewicz „Wawel” Zakopane)

1.

Kochany Emilu:

To   że   nigdy   do   mnie   nie   piszesz   jest   świństwo:   mniejsza   o   to.   Jesteś   w   Komitecie 
„Skamandra” i zwracam się do Ciebie oficyalnie. Posłane przezemnie artykuły i II część teorii 
Teatru są na t l e  zamięszania panującego w sferze teoryi sztuki r e w e l a c y a m i .   Jestem b. 
skromny ale bez żadnej megalomaniji z zastrzeżeniem w z g l ę d n o ś c i  wartości tych rzeczy 
mogę to stwierdzić. Malarskich pism nie ma a gdy są nie są czytane i pisze się w nich bzdury. 
Literaci muszą dać kącik (drobny druk chociaż) malarzom umiejącym przytem myśleć dla 
wypowiedzenia   się   na   ten   temat,   bo   Sztuka   jest   jedna   i   często   teorya   w   jednej   sferze 
wspomaga   drugą   sferę.   Chciałbym   wiedzieć   czy   rzeczy   te   będą   drukowane   czy   nie.   Od 
Lechonia wydrzeć list jest nie sposób. Jeśli nie postaraj się je gdzieś umieścić. Jeśli tak nie 
śpieszy się tak strasznie i chciałbym bardzo należeć wyłącznie do „Skamandra” i w mojej 
samotności, która na starość zaczyna być trochę męcząca mieć swój kąt i swoją kompanię. 
Chciałbym   abyście   ocenili   należycie   moje   pismo   bo   śmieszne   jest   za   samego   siebie 
adwokatować.   Polemika   jest   konieczna   i   nie   zawiera   nic   osobistego,   jak   to   widzisz   w 
polemice z Chwistkiem, którego mimo jego podłości wyjątkowej traktuję po dżentelmeńsku. 
Russel pisze o Bergsonie ja m u s z ę  pisać o Chwistku, bo nie mam nikogo godniejszego. Co 
do   teorii   twojej   „uklasycznienia”   jestem   zupełnie   dość   klasyczny   t.j.   istotnie   głęboko 
poważny w moich myślach ez fałszywej nadętości i k o m p r o m i s o w o ś c i . Twój zarzut o 
tem co Mumia powiedziała Plasfodorowi

3

  jest nieistotny. Chodzi o kwesye  f o r m a l n e   o 

których nikt nic nie wie.

Pozatem chcę się umogolić

4

 t.j. zarabiać więcej bo b. ciężkie są stosunki pieniężne.

Proszę Cię o wejrzenie w te kwestye.

1

 A. Galis, oprac. przypisów A. Galis, A. Micińska-Dubowska, „Literatura” 1973, z. 29.

2

 Emil Breiter (ur. 1886 w Krakowie, zginął z rąk hitlerowców w czerwcu 1943 r. w Gołąbkach pod Warszawą), 

prawnik, krytyk literacki, tłumacz.
Ukończył wydział prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim, następnie studiował na Sorbonie w Paryżu. W r. 1918 
powołany   do   wojska,   został   zastępcą   Juliusza   Kadena-Bandrowskiego   w   wydziale   prasowym   Naczelnego 
Dowództwa.   Zdemobilizowany   zajął   się   praktyką   adwokacją   w   Warszawie,   związany   był   jednocześnie   ze 
„Skamandrem”,   a   następnie   z   „Wiadomościami   Literakimi”   jako   krytyk   i   recenzent.   Był   także 
współpracownikiem działu literackiego „Gazety Polskiej” i „Świata”. W okresie międzywojennym radca prawny 
Związku Zawodowego Literatów Polskich.
Opublikował studia o Wyspiańskim, Micińskim i Brzozowskim. Przełożył „Złudzenia postępu” George’a Sorela.

3

 Mumia Chińska i Plasfodor Mimęcki – dwie postaci ze sztuki Witkacego „Pragmatyści” (1919).

4

 Neologizm Witkacego, ozn. stać się mogołem, czyli kimś ważnym, wpływowym.

1

 „Pięć nie znanych listów Witkacego”

Aktualne są one teraz.
Za rok stracimy na tem wszystkiem.
Pracuję obecnie tylko nad czystą filozofią i robię coś co może będzie miało wartość.

Ściskam Cię

Witkacy

Żonie Twojej ukłony przesyłam. Adresuj: Krupnicza 13 u Żeleńskich.

(Dopisek na marginesie strony:) Przestań mieć dla mnie s ł a b o ś ć  wyrozumiałą, a oceń mnie 
obiektywnie. b. Cię proszę.

2.

27 X 1919

Kochany Emilu:

Mógłbyś od czasu do czasu napisać aby pępowina między nami się nie przerywała. Ja na 
pewno pojadę na 2 miesiące do Krakowa aby skończyć z Tryprem, który mi zmienia zanadto 
światopogląd.   Jedyna   osoba   którą   uznaję   jest   p.   Z.   Fajans

5

.   Maluję   rzeczy   perwersyjne, 

napisałem  artykuł  o demonizmie  zakopiańskim,  który Ci  przyszlę.  Pisałem 3 (!) listy do 
Lechonia (lat 19) a on nie raczy mi odpowiedzieć, schorowanemu i zasłużonemu starcowi

6

. 

Proszę Cię bardzo odpowiedz mi na parę pytań, jako człowiek krakowski, bo w Warszawie 
ludzie słyną z nieakuratności co bebechy mi przewraca.

1) Czy Lechoń otrzymał 5 k. i kartkę której brakowało.
2) Czy będziecie drukować moje rzeczy: teoryę i dramat (tracę na tem bo mógłbym 

gdzieindziej postarać się umieścić.)

3) Czy możesz poprosić Pronaszkę aby mi odpis Korbowy

7

 przysłał (ma drugi odpis).

4) Nie odsyłajcie w razie odmowy pocztą tylko przez okazyę.

Bardzo Cię przepraszam ale jestem już zdenerwowany milczeniem Lechonia. Stan moich 
nerwów nie tęgi i melancholia mnie dręczy. Walczę z różnemi widmami. Gdybym mógł 5 
minut   mówić   z   Zofią   Fajans   czułbym   się   zupełnie   inaczej.   Jest   to   najpiękniejsza   i 
najbardziej  istotna  osoba na świecie.  Oczywiście  tylko  przez  krew semicką.  Czy tam 
chodzisz i co sądzisz? Albo teraz zginę albo się zacznie coś naprawdę piekielnego. Moje 
życie jest na ostrzu.
Napisz zaraz Proszę Cię i przebacz pipczenie

8

. Kłaniaj się Dzini. Jaki jej adres.

Ściskam Cię serdecznie
Twój SIW

P.S. Czy napiszesz o mojej książce? Czy nikt na nią uwagi nie zwróci?
Krytyki w Pro Arte p. W – h potworne

9

. Tan więc beznadziejny.

5

 Zofia Fajans – z rodziny zajmującej wybitne miejsce w warszawskich kołach finansowych.

6

 Witkacy miał wówczas lat trzydzieści pięć.

7

 Chodzi tu o dramat Witkacego „Maciej Korbowa i Bellatrix”, tragedia w 5 aktach z prologiem (1918).

8

 Tzn. nudzenie.

2

 „Pięć nie znanych listów Witkacego”

3.

 

4 XI 1919

Kochany Emilu:

(Nie palę ztąd ta forma) Piszę raz jeszcze, bo zapomniałem o dwóch rzeczach:

1) Polecić   Ci   Twej   Tobie   Ciebie   Opiece   pannę   Anielę   Zagórską   moją   idealną 

przyjaciółkę. Mieszka Wilcza 5 m. 4 u panny Ochenkowskiej.

2) Prosić abyś Jej właśnie (Anieli) oddał książkę francuską (À la manière de...) którą 

mi’ś buchnął.

3) Prosić jeszcze raz o odpowiedź w sprawie moich utworów Lechonia co ten bubek 

sobie myśli). Muszę wiedzieć bo będę się starał umieścić je gdzieindziej.

Co do Anieli to albo zniechęć ją radykalnie do teatru, albo też zdopinguj tak aby z niej coś 
było. Proszę Cię nie zapominaj o nie i odpisz prędko. Spytaj Reynela

10

 czy otrzymał odemnie 

list   dla   Lechonia.   Maluję   rzeczy   skończone   w   kolorach   perwersyjnych.   Odpisz:   Kraków 
Radziwiłłowska 17 u pp. Plucińskich

11

. Rekomendowanie. Listy giną straszliwie.

Tłomaczę „Almayers Folly” Conrada na polskie. Może miałbyś to gdzie wpakować za 50 pf 
od wiersza. Pomów o tem z Anielą, która jest moją wspólniczką. Pójdź do niej zaraz po 
otrzymaniu tego listu i napisz do mnie jaknajprędzej.
Nie myśl że zidyociałem. Niepalenie. Czytam Husserla z zachwytem.

Ściskam Cię Twój SIW

Reynel jest bydlę że nie pisze. Zabij tę pchłę która Cię kąsa w lewe udo. Uklasycznij się, pora 
już

12

.

4.

Kochany Emilu:

Dziękuję Ci za list. Ale: muszę się przyznać, że mnie nie zadowolnił. Nie odpowiedziałeś mi 
na pytania:

1) czy 2ga (II ga) d r u g a  Część o Czystej Formie w Teatrze będzie d r u k o w a n a

13

.

(Domyślam   się,   że   jeśli   pierwszą   zaczęli   to   skończą).   Proszę   aby   na  m ó j   k o s z t   j ą 
p r z e p i s a n o  – na maszynie. 2gą (II gą) drugą część (odesłano mi jeśli m a  być drukowana. 
Jeśli nie nic n i e   t r z e b a ).

2) Czy będą drukowane  d r o b n y m   d r u k i e m   artykuły o malarstwie w następnych 

numerach nie zależnie od teatru.

9

 Chodzi tu o krytyka Wacława Husarskiego (1883-1951), który pisał o wystawie formistów w „Pro Arte” (nr 5-

1919) i negatywnie ocenił obrazy Witkacego.

10

  Leon   Reynel,   finansista,   dostawca   broni   z   demobilu   francuskiego,   pomagał   literatom   w   Warszawie   i 

Zakopanem. Witkacy portretował go 23 razy w latach 1920-1932.

11

 Bliższych szczegółów o Plucińskich nie udało się ustalić.

12

  Jest to list napisany na odwrocie karty rękopisu powieści „622 upadki Bunga czyli Demoniczna Kobieta”. 

Pierwsze wydanie: PIW 1972.

13

 Wstęp do czystej Formy w Teatrze drukowany był w „Skamandrze” nr 1-3 1920.

3

 „Pięć nie znanych listów Witkacego”

Na te trzy zasadnicze pytania po 3 miesiącach milczenia – list b. miły ale bez odpowiedzi. To 
może zirytować – sam to przyznasz - - -
b.   mi   o   to   chodzi:   Robię   próby   na   trypra   i   piję.   (teraz   jestem   piany)   Odpisz   zaraz   z 
odpowiedzią na pytania. Wpływ Rosyi na Warszawę a pośrednio Ciebie w tem widać. B. 
dużo  p i s z ę ,   za   parę   dni   napiszę   istotnie,   tylko  o d p i s z   n a   p y t a n i a :   Może   nie 
otrzymaliście   rękopisów:   6   artykułów   o   malarstwie   i   polemika   z   Chwistkiem   II   część   o 
teatrze. Wybacz ale można się wściec jak słusznie mówi p. Żeleński. Za parę dni istotniej 
napiszę. Jestem piany a za chwilę będę w zgromadzeniu mogołów czytał mój nowy dramat 
p.t. „Tumor Mózgowicz” Całuję Cię. Pani Breiterowej przesyłam wyrazy szacunku.

Twój Witkacy

Odpisz z a r a z .

5.

Kochany Emilu:

Dziękuję   Ci   za   list.   Co   do   kwestyi   to   wiesz   jak   jest   trudno   o   tem   pisać   będąc 
przepracowanym.   A   takim   jestem   obecnie.   Kończę   trzeci   dramat   z   wielkiej   i   potwornej 
trylogii: Ostatni ma tytuł: Multiflakopalo. Sinko go uznaje, a Boyowi kiszki się skręciły. 
Rysowałem   też   dość   dużo.   Jeśli   twoja   opinia   jest   taka   to   cóż   mówić   o   innych.   Nawał 
materiału   –   Pożal   się   Boże.   Wiersz   o   smokingu   i   murzynie.   A   8   stronic   poświęcone 
zwierzeniom   Grabińskiego

14

,   które   mogą   być   zresztą   interesujące   za   lat   kilkanaście.   Ale 

teraz?

Gdyby   tak   np.   Żeromski   o   Popiołach   –   Ale   to   doprawdy   wstyd.   Muszę   przyznać,   że 
Skamander   jak   dotąd   nie   robi   na   mnie   wielkiego   wrażenia.   Ale   „warszawskaja 
bezałabiernost!” Błędu w N 1 nie poprawiono a drugiego nie przysłano wcale do korekty. 
Złych zecerskich błędów nie ma tylko ohydne b y k i   s e n s o w e . Oburzające. O ile zaraz nie 
będą moje rzeczy drukowane II część zaraz po pierwszej a prace o malarstwie jednocześnie 
drobnym   drukiem   to   proszę   Cię   (mając   wiele   okazyi)   zaraz   wyszlij   je   przez  k o g o ś 
p e w n e g o   ( o d p i s ó w   n i e   m a m )   do   Hulewicza   do   „Zdroju”   Kościanki

15

  poczta 

Sokolniki, woj. Poznańskie. Zdrój czyha na teorye i z pewnością (jak mi to Hulewicz pisał) 
bez żadnych ceregieli mi umieści.

Nie   gniewaj   się   ale   jestem   trochę   oburzony.   Więcej   będzie   miejsca   na   Murzynów   w 
smokingach.   (strona   przedzielona   grubą   linią   –   A.G.)   Wybacz   to   –   jestem   w   stanie 
rozdrażnienia megalomanicznego. Posyłam mimo to po 2 dniach. Zresztą porozumiałem się. 
Rękopisy ma wziąć Iwaszkiewicz do „Zdroju”. Już się z nimi porozumiałem. Także nic o tem 
nie mów = zbyteczna gorycz. Chciałbym w kwietniu przyjechać do Warszawy i wywołać 
jakiś skandal teatralny. Napisz mi w paru słowach czy to możliwe. Dałem jeden z moich 
ostatnich dramatów „Tumor Mózgowicz” do tutejszego teatru

16

. Oprócz tego „Pragmatystów” 

miał na własną rękę wystawić Nowakowski

17

. Ale nie daje znaku życia. 

14

 Grabiński Stefan (1887-11936) autor opowiadań fantastycznych.

15

 Witold Hulewicz (1895-1941), poeta, działacz kulturalny, wydawca dwutygodnika „Zdrój” (1917-1922).

16

  Pierwsza realizacja sceniczna „Tumora Mózgowicza” w Teatrze im. Słowackiego w Krakowie. Premiera: 

czerwiec 1921. reżyserował Teofil Trzciński.

4

 „Pięć nie znanych listów Witkacego”

Chciałbym Cię widzieć i móc pomówić o uklasycznieniu

18

. To musi się zrobić samo a nie 

programowo. A zresztą  pamiętaj  że to co dla jednych  jest już  i c h   uklasycznieniem,  dla 
innych może n i g d y  nie być. Spieszę się i nic nie mogę istotnego wydusić.
Ściskam Cię serdecznie. Był tu Leon

19

 jest (dyrektorem)³ = 60000 M. na miesiąc. Szczęśliwy. 

Dzinia = 20000 – 30000 M. zarabia. Dziwne i niepojęte rzeczy.

Pani Breiterowej dziękuję za pamięć i pozdrawiam ją serdecznie.

Twój Witkacy

21. III. 1920

Możebyście przyjechali Na święta pewno będę w Zakopanem.

17

 „Pragmatyści” ukazali się nakładem „Zdroju”, Poznań 1920; sztuka wystawiona została w grudniu 1921 r. w 

teatrze   warszawskim   „Elsynor”.   Recenzje   ogłosił   m.in.   E.   Breiter   w   nr   1/1922   tygodnika   warszawskiego 
„Świat”.

18

 „Uklasycznienie” – jeden z postulatów Breitera – krytyka.

19

 Tzn. Reynel. Dzinia lub Dziunia – żona Leona Reynela.

5