Historia psychologii klinicznej
Opisy pomocy psychologicznej osobom chorym 
znajdujemy   już   w   filozofii   antycznej.   Ale 
konkretny   sposób   postępowania   z   chorymi   w 
chorobach somatycznych opisał  Avicenna  (XI 
w.)   w   traktacie  Atak   serca,   napisał: 
Powinnością   medyka,   zanim   przystąpi   on   do 
leczenia osoby po ataku serca, jest uspokojenie 
chorego.  Wskazał więc na konieczność takiego 
postępowania   wobec   chorego,   które   ma 
przygotować do dalszych etapów leczenia.
Systematyczne

 

obserwacje

 

wartości 

postępowania   psychologicznego   w   odniesieniu 
do chorych,  to  początek XIX  wieku.  W  1886 
roku L. Witmer na Uniwersytecie Pensylwania 
tworzy   pierwszą   klinikę   psychologiczną   dla 
dzieci   niepełnosprawnych:   głuchoniemych,   z 
zaburzeniami   mowy.   Zatem   psychologia 
kliniczna   (stosowana)   ma   już   ponad   stuletnią 
tradycję. Nie była to klinika, jaką my znamy.

•

W   1908   roku   Witmer   pisze   pierwsze 
fachowe   pismo   psychologii   klinicznej 
Psychological clinic. 

•

W   tym   samym   roku

 C.   Beers 

zapoczątkował ruch higieny psychicznej. W 
Polsce   ruch   higieny   psychicznej   był 
niezwykle   silny   i   sprawny   w   latach   60. 
Liderem   tego   ruchu   w   naszym   kraju   był 
prof. Dąbrowski. 

•

W   1909   roku  C.   Beers,  W.   James  i  A. 
Meyer 

utworzyli   interdyscyplinarne 

towarzystwo   higieny   psychicznej.   Trzeba 
powiedzieć,   że   higiena   psychiczna   była 
“wejściem”   w   psychologię   kliniczną. 
Zajmowała się różnego typu zaburzeniami. 
Podstaw   psychologii   klinicznej   będziemy 
także szukać u wielu teoretyków, takich jak 
Zygmunt   Freud.   Mamy   również   wielkiego 
uczonego, jakim był  Kretschmer,  który po 
raz   pierwszy   usystematyzował   związki 
pomiędzy   strukturą   somatyczną   organizmu 
człowieka   a   funkcjami   psychicznymi, 
głównie   zaś   zdrowiem   psychicznym 
człowieka.   Kolejnym   uczonym   był 
Kraepelin,   uczeń   Wundta   (np.   test   do 
badania   zmęczenia   w   pracy   umysłowej   na 
krzywych   pracy:   nerwowej,   normalnej, 
zmęczenia).   Kraepelin   jest   twórcą 

nowoczesnej   klasyfikacji   zaburzeń 
psychicznych, która przetrwała do tej pory. 
Jest modyfikowana, jednak w dalszym ciągu 
odwołujemy się do niej.

 
Laboratoria psychopatologii eksperymentalnej 
powstawały   w   Rosji,   a   potem   w   Związku 
Sowieckim, m.in. znane są nazwiska takie jak 
Korsakow,  Biechtieriew,  Łuria,  Zeigarnik, 
Rubinsztein.   W   Europie   zachodniej 
następował rozwój teorii psychologicznej, jak 
teoria osobowości i głównie metod testowych. 
Psychometria,   to   w   zasadzie   osiągnięcia 
Zachodu, zaś psychofizjologia, to osiągnięcia 
głównie   Wschodu   (fizjologia   radziecka, 
psychiatria i głównie neurofizjologia). Polska 
szkoła   neurofizjologii   opierała   się   na   szkole 
sowieckiej,   zaś   polska   psychoneurologia,   to 
przeniesienie   na   grunt   polski   doświadczeń 
szkoły   radzieckiej.   Ze   szkoły   prof.   Łurii 
wywodzi   się   m.in.   prof.  Bartoszewski  (nie 
żyjący   już),   pani   prof.  Gądzielawa,   jego 
uczennica, prof. Klimkowski i inni. Była to i 
jest nadal znakomita szkoła psychologii.

Psychologia kliniczna w Polsce

W   Polsce   na   początku   nie   zachwycano   się 
teoriami   Freuda,   w   przeciwieństwie   np.   do 
USA. We Francji wobec psychoanalizy Freuda 
przyjęto   pozycję   obronną,   potem   się   nią 
zachłysnięto   i   właśnie   tam   psychoanaliza 
święciła   największe   triumfy   w   Europie.   W 
Polsce w latach 30 popularny był Adler - uczeń 
i współpracownik  Freuda. Główną przesłanką 
jego   teorii   była   działalność   poradni 
psychologiczno-pedagogicznych.

 

Bowiem 

psychologia w postaci laboratoriów klinicznych 
nie istniała. Chodziło o dostosowanie koncepcji 
psychologicznych, w pewnym czasie modnych, 
wielkich,   znaczących,   do   pomagania   głównie 
dzieciom, które nie radziły sobie z problemami 
w nauce szkolnej. Prekursorami w Polsce byli tu 
J.  

Ochorowicz,

 Abramowski,

  , 

Grzegorzewska,  S.   Błachowski  (były   rektor 
UAM   w   Poznaniu).   Wszyscy   oni   wyszli   ze 
szkoły   lwowskiej.   Uniwersytet   Lwowski   był 
wówczas   największą   szkołą   filozoficzno-
psychologiczną w Polsce.

•

W   1891   roku   Ochorowicz   zakłada   sekcje 
psychologiczna przy Towarzystwie Lekarzy 
i   Przyrodników,   wydając   pismo 

Psychologia   i   Medycyna.   Początkowo 
psychologia   była   dziedziną   bliską 
medycyny,   jednak   z   czasem   została 
włączona   do   nauk   humanistycznych, 
odchodząc z uczelni medycznych. 

•

W 1911 roku Stefan Błachowski na łamach 
Neurologii   Polskiej  pisze   pracę   z   zakresu 
spostrzegania.   Oznacza   to,   że   psychologia 
stanowiła   wówczas   specyficzną   gałąź 
medycyny.   Dostrzegano   bowiem   związki 
pomiędzy   tymi   naukami.   Obecnie   jedną   z 
uznanych   metod   pracy   psychologów,   jest 
metoda   poznawczo-behawioralna   (najpierw 
poznać, potem zmieniać). 

•

Od 1930 roku prof. Ochorowicz redagował 
Kwartalnik   Psychologiczny  ukazujący   się 
przez   długie   lata.   Obecnie   pismo   to   nie 
istnieje i zastąpiły go inne pisma. 

•

W 1932 roku prof.  Kazimierz Dąbrowski 
(profesor p. prof. J. Tylki), uczący przed laty 
na   ATK   założył   w   Warszawie  Instytut 
Higieny Psychicznej. Po 1945 roku Instytut 
ten   egzystował   przez   długie   lata,   mając 
siedzibę przy ul. Puławskiej. Towarzystwo 
Higieny Psychicznej istnieje w Polsce nadal, 

zaś   Oddział   Warszawski   Towarzystwa 
znajduje   się   przy   ul.   Targowej   59.   Lata 
1945-1950, to lata jego bardzo intensywnej 
działalności. 

•

W   latach   1945-1950   działała  Wyższa 
Szkoła   Higieny 

Psychicznej,   której 

ukończenie   dawało   tytuł   technika 
psychologii (psychotechnika). Osoby, które 
ukończyły   tę   szkołę,   wykonywały   badania 
psychologiczne

 

przedstawiając 

psychologowi   ich   wyniki   do   oceny.   Byli 
dobrymi   specjalistami   orientującymi   się   w 
stosowaniu metod badawczych. Uczono ich 
posługiwania   się   testami   Wechslera, 
Rorschacha,   Szondiego  (głębinowa   metoda 
badania   popędów.   Polega   na   wyborze 
fotografii sympatycznych i niesypatycznych 
twarzy ludzkich. Szondi był z pochodzenia 
Węgrem). 

•

W   1949   roku   prof.   Stefan   Błachowski 
zakłada

 

Polskie

 

Towarzystwo 

Psychologiczne. 

•

Z   początkiem   lat   50   powstają   poradnie 
zdrowia   psychicznego,   gdzie   oddolnie 

zaczęto   formować   sieć   pomocy 
psychologicznej w leczeniu zaburzeń. 

•

Dopiero   w   1960   roku   powstała   w   Polsce 
pierwsza katedra psychologii klinicznej. W 
tym   samym   czasie   powstały   również 
zakłady   psychologii   klinicznej   na 
uniwersytetach   w   Warszawie   i   Krakowie 
oraz   sekcja   psychologii   klinicznej   przy 
Polskim Towarzystwie Psychologicznym. 

•

W   1964   roku   został   przetłumaczony   na 
język   polski   pierwszy   w   naszym   kraju 
podręcznik   do   psychologii   klinicznej 
Richarda Wallena Psychologia kliniczna. 

Czym się zajmuje psychologia kliniczna

Psychologia   kliniczna,   to   zespół   twierdzeń, 
reguł,   pojęć,   terminów,   określających   i 
wyjaśniających   przedmiot   jej   zainteresowań. 
Służą   temu   orientacje   teoretyczne,   jak 
koncepcje   wyjaśniające   takie   pojęcia,   jak: 
zdrowie, zaburzenia, geneza zaburzeń, metody 
opisu,   badania,   sposoby   terapii   i   profilaktyki. 
Stosowane   są   w   tym   celu   terminy 
pozwalających   opisać,   wyjaśnić   i   przewidzieć 
to,   co   jest   istotne   z   punktu   widzenia   zdrowia 
pschosomatycznego   człowieka.   Najbardziej 

znanymi   modelami   będą   tu   psychoanaliza, 
behawioryzm,   behawiorystyczno-poznawczy, 
humanistyczny   (fenomenologiczno-egzysten-
cjalny,   którego   przedstawicielem   są   Maslow   i 
Rogers),   integracyjny,   ku   któremu   zmierza 
współczesna psychologia. Każdy z tych modeli 
posiada   swoją   terminologię,   pojęcia   i   metody 
terapii.
Oprócz   pojęcia   psychologia   kliniczna   (clinical 
psychology),   istnieje   również   dziedzina 
psychologii   medycznej.   Została   ona   po   raz 
pierwszy tak nazwana w Asken (USA), w 1979 
roku. Nie jest to dziedzina odległa lub różna od 
psychologii   klinicznej,   ale   ma   specyficzny 
sposób   ujmowania   pewnych   zagadnień, 
zajmując się badaniem czynników psychicznych 
związanych   z   niektórymi   lub   wszystkimi 
aspektami zdrowia psychicznego. Chorobami i 
ich   leczeniem   na   poziomie   jednostki,   grupy   i 
systemu.   Jest   to   znacznie   szerzej,   niz. 
psychologia   kliniczna,   która   zajmuje   się 
objawami zaburzeń zdrowia psychicznego.
W   USA   powstała   również

 medycyna 

behawioralna, której konstrukcję sformułowano 
w   Yale   University   w   1977   roku.   Jest   gałąź 

psychologii   działająca   na   pograniczu 
psychologii poznawczej, klinicznej, społecznej. 
To   interdyscyplinarna   dziedzina   zajmująca   się 
badaniem   zachowania   warunkującego   stan 
zdrowia fizycznego i choroby oraz zastosowanie 
istniejącej   z   tego   zakresu   wiedzy   zarówno   w 
diagnozie,   jak   i   w   leczeniu,   rehabilitacji, 
prewencji, profilaktyce schorzeń somatycznych. 
Jest   to   dziedzina   psychologii   rozwijająca   się 
najintensywniej   i   najlepiej   ze   wszystkich 
dziedzin współczesnej psychologii. Obserwuje, 
jak   zachowanie   determinuje   rozwój   pewnych 
zaburzeń   somatycznych   na   poziomie   struktur 
organicznych   człowieka,   brak   prawidłowego 
funkcjonowania   na   poziomie   życia 
psychicznego,. jakie z tego wynikają wskazania 
dla   diagnozy,   terapii   etc.   W   tym   przypadku 
mówiąc o psychoterapii mamy na myśli sposoby 
edukacji   polegających   na   modyfikowaniu 
ludzkich zachowań.
Psychologia   kliniczna   traktowała   niegdyś   o 
zaburzeniach   zdrowia   psychicznego.   Teraz 
również o zaburzeniach zdrowia somatycznego. 
Prof.   Kazimierz   Dąbrowski   głosił   zasadę,   że 
zdrowie psychiczne, to nie tylko brak objawów 

chorobowych,   określonych   zaburzeń,   ale 
zdolność   i   potencjalna   możliwość   własnego 
rozwoju.   Zgodnie   z   definicja   zdrowia   WHO 
(Światowej   Organizacji   Zdrowia),   zdrowie,   to 
nie tylko brak choroby lub objawów choroby, 
określonych   zaburzeń,   ale   zdolność   i 
potencjalna   możliwość   rozwoju   fizycznego, 
psychicznego,   intelektualnego   i   duchowego. 
Ważna   jest   tu   zatem   jakość   życia   ludzkiego. 
Zdrowie,   przywołując   definicję   prof. 
Dąbrowskiego,   to  wywoływanie   przemian   we 
własnym   środowisku   wewnętrznym.   Terapia 
psychologiczna polega również na pozytywnym 
wywoływaniu   przemian   w   środowisku 
wewnętrznym pacjenta. Usuwaniu właściwości 
pogłębiających   procesy   chorobowe   oraz 
rozwijanie tych, które procesy te likwidują. To 
pozytywne   oddziaływanie   na   środowisko 
zewnętrzne.   Pozytywne   oddziaływanie   na 
innych   ludzi,   “dzielenie   się   sobą”.   Zatem 
psycholog   nie   tylko   sam   się   rozwija   ale 
pozytywnie oddziaływa na innych ludzi. Na tym 
polega jego powołanie - leczyć innych sobą.
Zdolność   do   rozwoju   psychicznego,   wg.   prof. 
Dąbrowskiego   wiąże   się   ze   wzmożoną 

pobudliwością pewnych stanów psychicznych - 
z   poczucia   zadowolenia   z   siebie,   z   poczucia 
niższości i winy, z okresami niepokoju, załamań 
spowodowanych   jakimiś   trudnościami,   z 
nerwowością   i   nerwicami.   Rozwój   nie 
dokonywa   się   na   zasadzie   gładkiego 
przechodzenia od - do. Przemiany te wiążą się 
ze   wzmożoną   pobudliwością,   stąd   często 
obserwujemy   takie   reakcje,   jak   bunt, 
bezsenność   i   różnego   typu   zaburzenia,   jako 
efekt wzmożonej pobudliwości.
Prof.   Dąbrowski   napisał   książkę   pt. 
Dezintegracja pozytywna. Tytuł ten obrazuje, że 
w   wyniku   walki,   jaką   człowiek   toczy   z   sobą 
samym, rodzi się jego nowa i lepsza osobowość. 
Dzięki   temu   łatwiej   dajemy   sobie   radę   z 
problemami,   lepiej   funkcjonujemy,   jesteśmy 
sprawniejsi.   Na   tym   polega   pozytywny 
charakter dezintegracji, czyli rozbicia.
Mówiąc o zdrowiu należy stwierdzić, że słynne 
powiedzenie:   w   zdrowym   ciele,   zdrowy   duch, 
nie jest do końca prawdą. Często bowiem ludzie 
zdrowi somatycznie przejawiają skłonności do 
chorób i zaburzeń psychicznych i odwrotnie.

Psychologia   kliniczna  a   inne   dyscypliny 
naukowe
Odrębność   psychologii   klinicznej   można 
uzasadniać   bądź   ontologicznie,   pokazując, 
jakim bytem się zajmuje, klasy zjawisk, którymi 
powinna   się   zajmować.   Przyjmuje   się,   że   są 
ograniczone   możliwości   w   tworzeniu   obrazu 
rzeczywistości,   jaką   psychologia   kliniczna   się 
interesuje. Dotyczy to zakresu zjawisk przez nią 
uwzględnianych,   szczegółowości,   poziomu 
uporządkowania   informacji   o   rzeczywistości 
stanowiącej   przedmiot   jej   zainteresowań,   oraz 
czy   dziedzina   ta   wyróżnia   się   spośród   innych 
dyscyplin   naukowych,   a   zwłaszcza   z   dziedzin 
psychologicznych,   z   epistemologicznymi 
aspektami, które wymieniono powyżej.
Najważniejszym   kryterium   różnicującym 
poszczególne   dziedziny   nauki,   jest   stopień 
abstrakcji.   Jej   poziom   w   rekonstruowaniu 
rzeczywistości.   Dotyczy   to   umiejętności 
dostrzegania   w   rzeczywistości,   jaką   dana 
dziedzina   się   zajmuje,   tych   rzeczy,   zjawisk   i 
aspektów, które są istotne. Jak twierdzi Madsen, 
nauka może się koncentrować na:

•

rejestrowaniu   faktów   (warstwa   opisowa 
nauki), 

•

określaniu

 

związków

 

pomiędzy 

obserwowanymi   faktami   (tworzenie 
konstruktów   pod   wyższy   stopień 
abstrahowania), 

•

opisywaniu   odrębności   nauki   pod   kątem 
ontologiczno-epeistemologicznym.   Jest   to 
punkt najistotniejszy. 

Wszystkie trzy ww. punkty wiążą się z sobą i 
określają stopień abstrakcyjności, jaki powinien 
być   zachowany   przy   dokonywaniu   opisu,   i 
dotyczą wszystkich dziedzin naukowych.
Psychologia kliniczna różni się od pozostałych 
subdyscyplin   psychologicznych   zakresem 
badanych   zjawisk.   Jest   zainteresowana 
badaniem   określonej   klasy   obiektów, 
elementów rzeczywistości ich właściwościami. 
Zajmuje   się   analizą   zaburzeń   zachowania. 
Dysfunkcjami

 

psychicznymi,

 

ludźmi 

niedostosowanymi   do   otoczenia   itd.   Próbuje 
odpowiedzieć na pytania:

•

jakie to jest zaburzenie, 

•

jakie jest jego nasilenie, 

•

co je uwarunkowało, 

•

dlaczego zaistniało, 

•

jakie są dalsze perspektywy funkcjonowania 
człowieka o takich zaburzeniach, 

•

jakie   są   możliwości   udzielenia   jemu 
pomocy, 

•

jaki   jest   zakres   czynności,   które   powinny 
być podjęte, aby pomoc była skuteczna. 

Dysfunkcje psychiczne mogą towarzyszyć wielu 
czynnościom  i   zjawiskom.   Mogą   one   bowiem 
występować zarówno w zakresie poznawczym, 
jak i w sferze emocjonalnej (czym psychologia 
kliniczna   zajmuje   się   najczęściej),   w  obszarze 
relacji   interpersonalnych,   w   sferze 
motywacyjnej   (dlaczego   dane   motywy   sterują 
zachowaniem   człowieka,   w   których   wyniku 
mamy   do   czynienia   z   niedostosowaniem   do 
otoczenia).
Tymczasem psychologia społeczna zajmuje się 
badaniem   interakcji   zachodzących   między 
ludźmi, jednostkowymi procesami społecznymi 
oraz relacjami struktur społecznych z jednostką. 
Chodzi   tu   zatem   bardziej   o   relacje   jednostka-
grupa,   jednostka-otoczenie,   jednostka-klasa 
społeczna,   jednostka-środowisko.   Psychologia 
społeczna   bada   sytuacje   społeczne,   które 

wpływają na zachowanie się ludzi. Psychologia 
kliniczna ich nie bada, a co najwyżej odnosi się 
w   jakiś   sposób   do   tych   sytuacji,   próbując 
wyjaśnić, dlaczego u danej jednostki stwierdza 
się   dane   zaburzenie.   Uwzględnia   w   terapii 
relacje   jednostki   z   otoczeniem.   Zajmuje   się 
zatem   jednostką   skonstruowaną   w   oparciu   o 
dane środowisko, funkcjonującą jako niezależny 
człowiek,   choć   pozostający   w   relacjach   do 
otoczenia. Ujmuje raczej to, co związane jest z 
jego zachowaniem się w różnych sytuacjach.
Prof. Lewicki (Uniwersytet im. A. Mickiewicza 
w Poznaniu) jest jednym z pierwszych autorów 
publikacji   z   zakresu   psychologii   klinicznej, 
jakie w Polsce się ukazały. Zgodnie z jego tezą, 
psychologia kliniczna jest dziedziną psychologii 
stosowanej. Posiada ona własny obszar badań i 
jest   dyscypliną   traktującą   o   zaburzeniach 
zachowania.
Ocena zdrowia psychicznego
Przywoływany już prof. Dąbrowski mówił, że 
najpierw   należy   uchwycić   i   ująć   przejawy 
psychiczne,   jakie   dana   osoba   manifestuje,   nie 
poddawając ich jednorazowo, ale obserwowanie 
ich dynamiki. Ujmować to, co chce się ocenić z 

perspektywy czasu, przy wielopłaszczyznowym 
podejściu.   Należy   zatem   uwzględnić 
środowisko,   w   jakim   człowiek   się   urodził   i 
wychował, miejsce, w którym przebywał, jego 
warunki   życiowe,   gdyż   te   wszystkie   czynniki 
mają   wielki   wpływ   na   zdrowie   psychiczne 
pacjenta. Podobnie podchodzi się do rozumienia 
i opisu osobowości człowieka, rozpatrywanej w 
trzech wymiarach: czym ona jest i z czego się 
składa,   jej   genezie   -   co   ją   uformowało   i 
uwarunkowało   oraz   w   jakim   kierunku 
następował   jej   rozwój.   Centrum   osobowości 
człowieka   jest   jaźń   (moje   ego,   ja),   której 
zaburzenia   mogą   być   związane   z   chorobą 
psychiczną.
Prof.   Dąbrowski   mówił   o   pozytywnym   i 
negatywnym ujmowaniu zdrowia psychicznego. 
Patrząc   na   człowieka   pod   kątem   jego 
możliwości

 

rozwoju,

 

zdolności 

przystosowawczych,   jego   stan   zdrowia 
ujmujemy   pozytywnie.   Przejściowo   bowiem 
każdy może wyglądać źle i nie znaczy to, że to 
go   dyskredytuje,   spycha   poniżej   pewnych 
poziomów   w   funkcjonowaniu   jako   człowieka 
lub ustawia w hierarchii społecznej na niższym 

szczeblu.   Po   pierwszym   kontakcie   z   drugim 
człowiekiem istnieje w nas wrodzona skłonność 
do oceniania i wydawania sądów. Jest to błąd. 
Statyczne ujmowanie zdrowia psychicznego jest 
błędnym   sposobem   oceny.   Określanie   tego, 
czym   jednostka   dysponuje,   jakie   są   jej 
możliwości,   jak   plastyczna   jest   jej   zdolność 
przystosowawcza,   to   dynamiczne,   a   więc 
prawidłowe   (pozytywne)   ujmowanie   zdrowia 
psychicznego.
Kiedy zachowanie jest zaburzone?
W medycynie o zaburzeniu mówi się, iż polega 
ono   na   tym,   że   dany   narząd   nie   funkcjonuje 
zgodnie   z   przyjętymi   wskaźnikami,   które   w 
sferze biochemicznej lub fizjologicznej określa 
się  jako markery (wyznaczniki) zdrowia. Przy 
czym markery te ulegają ciągłym zmianom. Np. 
poziom   cholesterolu:   wysoki   jest   czynnikiem 
zwiększającym   ryzyko   chorób   serca,   za   niski 
(poniżej 150 jedn.) odpowiada za powstawanie 
chorób psychicznych.
O zaburzeniach zachowania mówimy, gdy nie 
spełnia   ono   podstawowych   funkcji 
regulacyjnych:

•

nie są zaspokajane potrzeby rozwoju oraz 

•

gdy jednostka nie wypełnia podstawowych 
zadań życiowych wynikających z wymagań 
otoczenia (np. nie podejmuje pracy, nie dba 
o czystość i higienę). 

Taki   stan,   to   stan   zaburzenia   tzw.   funkcji 
standardów   samoregulacyjnych.   Człowiek 
zdrowy   psychicznie   powinien   dążyć   do 
własnego rozwoju.
Podstawowe kryteria rozpoznawania zaburzeń 
zachowania
Człowieka   należy   rozumieć   w   ujęciu 
systemowym.   Jego   organizm,   to   układ 
samoregulujący i samosterujący, ale pozostający 
z relacjach z otoczeniem. Jednak bez względu 
na   inne   czynniki,   jak   np.   czynniki 
wychowawcze,   podejmuje   się   on   różnych 
czynności.   Zaburzenie   funkcji   regulacyjnych 
wskazuje na zaburzenie zachowania i zdrowia. 
Przykładem tego może być odchudzanie się na 
siłę   przez   młode   dziewczęta,   czego 
konsekwencja bywa anoreksja.
Ważnym obszarem zainteresowania psychologii 
klinicznej   są   także   zaburzenia   funkcji 
somatycznych i  choroby somatyczne. Zdrowie 
somatyczne   wpływa   na   poziom   i   sprawność 

funkcjonowania   psychicznego   człowieka.   Ale 
stan somatyczny może pobudzić pozytywne lub 
negatywne   reakcje   psychiczne   człowieka   (np. 
reakcje lękowe, depresyjne). Można się zatem 
doszukać

 

wzajemnego,

 

zwrotnego 

oddziaływania stanu somatycznego i funkcjami 
psychicznymi   człowieka.   bowiem   zaburzenia 
stanu   somatycznego   powodują   zaburzenia   w 
sferze   funkcjonowania   psychicznego,   zaś 
zaburzenia   sfery   psychicznej,   głównie   typu 
emocjonalnego,   powodują   występowanie 
różnego   typu   zaburzeń   w   zdrowiu   lub 
powstawanie chorób somatycznych. Zatem to, o 
czym mowa powyżej, traktuje o etiologii chorób 
somatycznych   (etiopatogeneza).   Tym   także 
psycholog   kliniczny   się   zajmuje.   Oprócz 
czynników   medycznych   (somatycznych) 
Współczesna nauka dopatruje się oddziaływania 
na zdrowie człowieka czynników psychicznych 
- głównie emocjonalnych, ale nie tylko. Są też 
tacy przedstawiciele nauki, którzy twierdzą, że 
na   zdrowie   somatyczne   mają   wpływ   jeszcze 
takie czynniki, jak nastawienie i postawa wobec 
życia oraz styl życia i determinują powstawanie 
tych   chorób.   Ponadto,   kiedy   choroba   już 

zaistnieje,   wiadomo   również,   że   choruje   nie 
tylko   ludzkie   ciało.   W   wyniku   choroby 
somatycznej   pojawia   się   zespół   reakcji 
psychicznych   mogących   utrudniać   proces 
leczenia   tej   choroby,   zaburzać   lub   w   ogóle 
uniemożliwiać   wyzdrowienie.   Oznacza   to,   że 
duże nasilenie stanów depresyjnych może  być 
przyczyną   np.   niegojenia   się   ran 
pooperacyjnych czy nawet zejścia śmiertelnego. 
Czynnikami

 

rozbijającymi

 

odporność 

immunologiczna   organizmu   są   choroby 
afektywne,   jak   depresja.   Zagadnieniami   tymi 
zajmuje się również  psychoneuroimmunologia 
i   dotyczy   ona   wzajemnych   relacji   pomiędzy 
stanem psychicznym,  odpowiedzią  nań układu 
nerwowego   i   mobilizacją   immunologiczną 
organizmu. Czyli budowaniem lub osłabianiem 
odporności   organizmu.   Nauka   ta   rozwija   się 
głownie w USA oraz w Europie Zachodniej.
Psychologia   kliniczna   zajmuje   się   również 
przemianami,   jakie   zachodzą   w   toku 
oddziaływań   psychologicznych   na   jednostkę 
ludzką (psychoterapia). Traktuje o przemianach 
i   zjawiskach   pozytywnych,   jakie   występują   w 

wyniku   rehabilitacji,   resocjalizacji,   reedukacji 
pacjenta.
Jednocześnie   przedmiotem   psychologii 
klinicznej   jest   zapobieganie   powstawaniu 
zaburzeń, gdyż istotnym działaniem wszelkich 
dziedzin   nauki   zajmującym   się   zdrowiem, 
powinno być nie tylko dążenie do opracowania 
najlepszych   metod   leczenia,   ale   dążenie   do 
opracowania   najdoskonalszych   metod 
zapobiegania   zaburzeniom.   Czyli   prewencja, 
która powinna określać, jakiego typu obciążenie 
może   być   dla   człowieka   bezpieczne,   aby   nie 
wywołało   to   choroby   somatycznej   bądź 
psychicznej.   By   nie   wywołało   to   stanu 
zaburzenia.
Normalność a nienormalność
Nastawienie psychologów przed laty było takie, 
by wszystkie zjawiska postrzegać w kontekście 
normy i odstępstwa od niej. Każdy psycholog 
posługiławał   się   normami   stenowymi, 
centylowymi,   staninowymi   np.   w   zakresie 
badania lęku. Wszystko było znormalizowane, 
zatem   badania   diagnostyczne   ludzi 
przeprowadzano w oparciu o posiadane normy. 
Co to jednak znaczy “norma”? Dla przedziału 

wiekowego?   Czy   pojęcie   normalności   mamy 
ujmować   w   kategoriach   statystycznych, 
ilościowych. Opis  taki  wcale  nie  wskazuje  na 
jakość   ani   zdrowia   pacjenta,   ani   jego 
funkcjonowania.   Ilość   może   być   co   prawda 
opisywana   w   kategoriach   jakościowych,   ale 
przez   fachowca,   bowiem   osoba   cierpiąca   na 
jakieś zaburzenie może dokonać oceny zupełnie 
różniącej   się   od   tej,   której   dokona   osoba 
posiadająca   kwalifikacje   psychologa.   Wysoko 
wykwalifikowany   psycholog   nie   musi 
uwzględniać   norm,   jako   istotnych   dla 
postawienia   diagnozy   lub   dokonaniu   oceny 
stanu   zdrowia   pacjenta.   Psycholog   powinien 
uciekać od opisów statystycznych człowieka, a 
nawet zmuszać lekarza, z którym współpracuje, 
by nie operował tylko pojęciami zawartymi w 
wynikach badań (zawartych w jakiejś ilości). W 
laboratorium medycznym bowiem oceniany jest 
stan subiektywnych odczuć chorego.
Ale   oprócz   pojęcia   statystycznego   pojęcia 
normalności, istnieje również kulturowe. Często 
też dokonywana jest ocena drugiego człowieka 
w   oparciu   o   pewne   pojęcia,   jak   prymitywny, 

niekulturalny, prostak itp. Psycholog powinien 
się tego wystrzegać.
Nie   istnieje   jedna,   uniwersalna   definicja 
zdrowia   psychicznego.   Najbardziej   godną 
przyjęcia   jest   koncepcja   Jacoba   będąca 
odzwierciedleniem   realistyczno-adaptacyjnego, 
a   także   postulatywno-samoregulującego 
podejścia. W pierwszym podejściu zawierają się 
wszystkie   teorie   przystosowania   homeostazy 
(stanu   równowagi).   Na   homeostazie,   budując 
teorie stresu, oparł się Hans Selie, pisząc słynną 
książkę Stres życia. Termin “stres” adaptował z 
fizyki na potrzebę medycyny.
Koncepcja   realistyczno-adaptacyjna  zajmuje 
się   odpowiedzią   na   pytanie,   czy   człowiek 
potrafi   się   przystosowywać   do   warunków   i 
otoczenia, w jakich żyje. Czy ma  problemy  z 
adaptacją.
W   koncepcji   postulatywnej,   postulowany   jest 
model idealnej osobowości, do której człowiek 
powinien dążyć. Psycholog chce odpowiedzieć 
na   pytanie,   czy   model   osobowości   danego 
człowieka   i   jego   funkcjonowanie,   jest   bliski 
ideałowi, czy nie. Warto jednak zapytać, czym 
jest   idealna   osobowość?   Oznacza   na   ile 

człowiek jest zdolny do rozwoju samego siebie. 
W   teorii   samorealizacji   będzie   tu   chodziło   o 
urzeczywistnienie potencjału własnego “ja”.

Kierunki i koncepcje psychologii klinicznej

Psychoanaliza
Autorem   koncepcji   psychoanalitycznej   jest 
Zygmunt Freud. Mimo wielu uwag pod adresem 
tej teorii, należy stwierdzić, że zasługi Freuda 
dla psychologii są tak duże, że nie można się o 
nim nie uczyć, pomijać go milczeniem.
Psychoanaliza jest przede wszystkim metodą i 
techniką   leczenia   zaburzeń   psychicznych.   W 
okresie,   który   przypada   na   pracę   Charcota, 
Bruera i Freuda, a więc na przełomie XIX i XX 
wieku   wzrosła   liczba   osób   cierpiących   na 
zaburzenia psychiczne, których nie udawało się 
leczyć

 

przy

 

pomocy

 

środków 

farmaceutycznych.   Zdawano   sobie   sprawę   z 
tego,   że   metoda   ta   nie   dawało   dobrych 
rezultatów, w związku z czym szukano sposobu, 
który   byłby   bardziej   skuteczny   w   leczeniu 
zaburzeń.
Epoka   wiktoriańska,   w   której   żył   Freud, 
cechowała się pruderią, dlatego jego nacisk na 
seks był odbiciem tej epoki, był jej ościeniem, 

który   ją   ranił   i   w   nią   godził.   Freud   chciał 
pokazać,  że   człowiek  nie   jest   zakryty   w   swej 
naturze,   jak   nakazywał   tego   ówczesny   dobry 
obyczaj,   że   chowanie   się   w   alkowie   jest 
działaniem   przeciwko   naturze   człowieka. 
Jednak popełnił on błąd sądząc, że jego teoria 
dotyczy wszystkich ludzi, żyjących w różnych 
kulturach.
Freudowi   zawdzięczamy   jego   cztery   okresy 
rozwoju,   w   których   ulegały   przemianom   i 
modyfikacjom jego koncepcje. Jego poglądy do 
tej pory są bardzo przydatne nauce.

•

Pierwszy   okres   pracy   Zygmunta   Freuda 
przypada na 1855 rok, to jest od początku 
jego współpracy z Brauerem i trwa do 1900 
roku.   Powstały   wówczas   teorie 
nieświadomej   motywacji,   stłumienia 
(zgodnie  z którą człowiek wypiera i tłumi 
naturalne   tendencje   organizmu   i   jest   to 
uwarunkowane   kulturowo),   oporu, 
przeniesienia, lęku i etiologii nerwic. 

•

Drugi   okres   przypada   na   lata   1900   do 
1910/20.   Wtedy   to   Freud   porzuca   teorię 
urazów seksualnych jako przyczyny nerwic 
na   rzecz   teorii   o   znaczeniu   zaburzeń 

rozwojowych   instynktu   selsualnego. 
Początkowo   twierdził   on   bowiem,   że 
wszelkiego typu urazy związane z popędem 
seksualnym są przyczyną nerwic nie tyle u 
dziecka,   ujwniając   się   w   przyszłości,   w 
dorosłym   życiu   człowieka.   Potem   jednak 
zrozumiał, że tak nie jest i przedmiotem jego 
zainteresowań   stały   się   już   nie   urazy   ale 
fazowość   (prawidłowość)   rozwoju   popędu 
seksualnego,   w   ich   zaburzeniach   widząc 
przyczyny   nerwic.   Według   Freuda   popęd 
seksualny jest siłą, która w 90% wypełnia 
naszą   podświadomość,   gdzie   spychamy 
wszystko to, czego nie chcemy, nie lubimy, 
przeżywamy,   odrzucamy.   Jest   to   równiez 
okres, w którym pojawiła się krytyka teorii 
Freuda przez Adlera (autor teorii instynktu 
mocy,   modny   w   Polsce   w   latach 
międzywojennych).   Adler   nie   znajdował 
wyjaśnienie   wielu   problemów   nie   w 
popędzie   seksualnym,   ale   w   dążeniu   do 
uzyskania siły, mocy. 

•

Trzeci   okres,   to   pierwsza   połowa   lat   20. 
Wtedy to główne szkoły psychoanalityczne 
zaczęły doceniać znaczenie wprowadzanych 

zmian.   Powstała   całościowa   teoria 
osobowości, a przedmiotem badań Z. Freuda 
stał się narcyzm, co wraz z wykryciem roli 
popędu   agresji   stworzyło   podstawy   dla 
nowej teorii instynktów. Pojawił się problem 
innego popędu i innej siły. Jest nią agresja, 
instynkt niszczenia (tanatos - śmierć), jako 
potężna   siła   sterująca   ludzkim 
zachowaniem. 

•

Czwarty okres, to połowa lat 20 do dzisiaj i 
można   go   podzielić   na   dwie   fazy:   1925   - 
1934   i   1934   do   dziś.   W   pierwszej   fazie 
poszukiwano   bardziej   skutecznych 
sposobów leczenia (przesunięcie akcentu z 
prób odtwarzania  dawnych wspomnień,  co 
było podstawą leczenia, usuwanie dziecięcej 
amnezji   na   rzecz   zrozumienia   dynamiki 
stosunków   zachodzących   w   toku   leczenia 
pomiędzy   lekarzem   a   pacjentem). 
Początkowo   Freud   uważał   bowiem,   że 
leczenie   powinno   się   odbywać   poprzez 
dążenie do tego, aby czynnikiem leczącym 
była   analiza   skojarzeń,   a   więc   ich 
wyjaśnianie i interpretacja. 

Psychoanaliza   zapoczątkowała   nową   postawę 
wobec   chorób   psychicznych,   zmierzając   do 
usunięcia   przyczyny   choroby,   nie   zaś   objawu 
(jak   np.   w   hipnozie).   Psychoanaliza   powstała 
dzięki   nastawieniu   takich   jak   Charcot,   czy 
Freud, na usuwanie objawów. W dalszym ciągu 
wielu terapeutów korzysta z tej metody leczenia 
w   różnych   jednostkach   chorobowych.   Ważne 
jest odkrycie i zrozumienie przyczyny choroby i 
działać tak, by nie stawała się ona czynnikiem 
dla   dalszych   zaburzeń.   Jest   to   o   wiele 
trudniejsze,   dlatego   wielu   mniej   wprawnych 
terapeutów   tej   metody   unika.   Zasługą   Freuda 
jest   zatem   to,   że   dążył   ku   zrozumieniu   i 
usunięciu   objawów   danego   zaburzenia. 
Odnalezione,   specyficzne   dla   danego   objawu 
wspomnienie   stanowić   miało   rodzaj  catharsis 
dla tego, co pozostało z przykrych przeżyć w 
przeszłości   i   miały   to   ułatwić  wolne 
skojarzenia.
Słabość teorii Freuda  polega na przekonaniu, 
że odkrył specyficzna etiologię histerii i nerwicy 
natręctw.   Histeria,   jak   sądził,   powstaje,   gdy 
pacjent był w dzieciństwie bierną ofiarą agresji 
seksualnej,   został   w   jakiś   sposób   zniewolony. 

Nerwica   natręctw,   zdaniem   Freuda,   dotyczy 
osób,   które   w   dzieciństwie   uczestniczyły   w 
doświadczeniach   seksualnych,   co   miało 
tłumaczyć   występujące   w   tym   rodzaju 
zaburzenia poczucie winy.
Błąd   Zygmunta   Freuda 

polegał   na 

przekonaniu, że urazy i frustracje seksualne są 
głównym i jedynym czynnikiem powodującym 
nerwice   oraz   na   przekonaniu,   że   współczesna 
mu   wiedeńska   kultura   jest   przejawem   natury 
ogólnoludzkiej.   Ale   w   latach   1900-1910 
przekonał   się,   że   w   niektórych   przypadkach 
rzekome  (we wspomnieniach) urazy seksualne 
są   jedynie   wytworem   fantazji,   bowiem   np. 
uwiedzenie nie miało nigdy miejsca. Doszedł do 
wniosku,   że   treści   te   muszą   być   wyrazem 
życzenia,   które   są   nie   do   przyjęcia   dla 
świadomości, przez co są tłumione. Jednak ze 
względu na dużą powszechność występowania 
tego   zjawiska,   sformułował   określenie 
kompleks Edypa, coraz mniej mówiąc o urazach 
i   większe   znaczenie   przypisując   czynnikom 
konstytucjonalnym

 

(np.

 

konstrukcji 

psychosomatycznej),   jednak   zaniedbał   w   tym 
rolę   czynników   kulturowych,   na   co   zwróciła 

uwagę K. Horney. Freudowski kompleks Edypa 
tłumaczył pewne życiowe nastawienie, które nie 
dało   się   inaczej   wytłumaczyć,   jak   poprzez 
formy bliskie identyfikacji lub dążeniu do innej 
płci,   doszukiwanie   się   w   płci   przeciwnej 
czynników   bardziej   pozytywnych   i 
atrakcyjnych.   Ponadto   Freud   nie   docenił   roli 
problemów   emocjonalnych   rodziców,   uznając, 
że lęki i trudności dziecka są konsekwencją jego 
własnych, wrodzonych impulsów. Nie doceniał 
wpływu jednej osobowości na drugą, traktując 
człowieka zbyt biologicznie.
Freud sądził, że człowiek posiada dwa potężne 
popędy:  płciowy  i  samozachowawczy  (popęd 
ego),   nie   podlegający   stłumieniu.   Próby   ich 
stłumienia   prowadzą   do   deformacji.   Nie 
znajduje   to   jednak   potwierdzenia.   Dzięki 
sublimacji   popędu   seksualnego   Beethoven 
stworzył   wielkie   kompozycje,   jak   Dla   Elizy, 
Fidelio, V, IX symfonia itd.
Współcześnie teorie freudowskie są uwielbiane 
i krytykowane. W Polsce większym uznaniem 
cieszy   się   Jung.   Adler   i   Jung   byli   podobnie 
zorientowani,   jak   Freud   w   rozumieniu 

człowieka, jednak różnili się od niego w wielu 
przypadkach odmiennym zdaniem.
Adler

 był   zafascynowany   Freudem, 

współpracował   z   nim,   jednak   jako   pierwszy 
przeciwstawił się jemu w 1910 roku, podnosząc, 
że   podstawowym   problemem   człowieka   jest 
walka o władzę w dążeniu do przezwyciężenia 
poczucia niższości. Dzięki temu Freud zaczął w 
swoich   teoriach   dokonywać   pewnych 
modyfikacji.
Jung uważał, że Freud wyolbrzymił rolę seksu. 
Według   niego   człowiek   podlega   także 
wpływom innych sił, że posiada naturę wyższą, 
z którą musi uzgodnić naturę zwierzęcą, i że to 
właśnie   odgrywa   rolę   w   powstawaniu 
konfliktów.  Libido,   które   u   Freuda   miało 
ogromne   znaczenie   i   było   źródłem   wielu 
nieporozumień, Jung uważał za  całość energii 
witalnej.
Nowym   ujęciem   psychoanalizy   była   teoria 
Ranka   i   Ferenczi’ego,   twierdzących,   że   chory 
cierpi   nie   tyle   skutkiem   swoich   przeżyć,   ile 
przez sposób, w jaki jego przeszłość wpływa na 
obecne zachowanie pacjenta. Innymi słowy, nie 
chodzi o to, ile było urazów w przeszłości, ale 

jak   głęboko   tkwią   one   w   świadomości 
człowieka.
Niewątpliwą   zasługą   Freuda   jest   poprawne 
zaobserwowanie występującego powszechnie w 
społeczeństwie   naszego   kręgu   kulturowego, 
przebiegu   rozwoju   dziecka   oraz   że   fazy   te 
znajdują potwierdzenie w świetle innych badań. 
Nie   można   bowiem   od   dynamizmu   rozwoju 
biologicznego   oderwać   rozwoju   osobowości 
człowieka i np. jej zaburzeń.

PSYCHOANALIZA - c.d.

Rozwój człowieka i jego osobowości
Rozwój   człowieka   i   jego   osobowości   jest 
dynamiczną formą jego organizacji, która ulega 
ciągłym   zmianom.   Wielką   zasługą   Zygmunta 
Freuda   było   odkrycie   faz   rozwojowych 
człowieka.   Według   psychoanalityków, 
odgrywają   one   dużą   rolę   w   późniejszym 
funkcjonowaniu człowieka, zwłaszcza w wieku 
dorosłym.   Ma   to   również   duży   wpływ   na 
powstawanie zaburzeń.
I   faza   -   oralna,   trwająca   do   pierwszych   18 
miesięcy   życia  dziecka,   polegająca   na 
poznawaniu   i   rozpoznawaniu   świata 
zewnętrznego   przez   dziecko   za   pomocą   ust. 

Doświadczanie   świata   zewnętrznego,   a   także 
doświadczanie   samego   siebie,   poznawanie 
własnego organizmu, odbywa się dzięki ustom. 
Niemowlęta   często   wkładają   sobie   do   buzi 
nóżki,   ssą   palce,   bowiem   usta,   wargi,   są 
jedynymi najlepiej w tym okresie unerwionymi i 
sprawnie funkcjonującymi narządami. Wszystko 
jednak   zaczyna   się   od   ssania   piersi   matki. 
Karmienie piersią jest ze wszech miar pożądaną 
formą   karmienia.   Nie   tylko   ze   względu   na 
wartości odżywcze pokarmu matki, ale również 
z uwagi na to, że dziecko pobierając pokarm, 
ma   stały   kontakt   z   ciałem   matki.   Tzw. 
inteligencja   emocjonalna   kształtuje   się   przez 
taki   kontakt,   jak   głaskanie,   dotykanie, 
pieszczoty.   Również   usuwanie   negatywnych 
emocji   odbywa   się   poprzez   doświadczanie 
przyjemności płynących z tych czynności.
Noworodek,   to   głównie   usta.   Najlepiej 
rozwinięta okolica kory mózgowej człowieka w 
chwili urodzenia, jest ta, która kontroluje usta. 
Kora   mózgowa   u   małego   dziecka   nie   jest 
zróżnicowana w swojej budowie i kształtuje się 
przez   doświadczanie.   Małe   dzieci   bardzo 
szybko się męczą. Przykładem niech będzie tu 

przyglądanie się czemuś. Dziecko szybko staje 
się znużone, męczy się. U niemowląt czuwanie 
przeplata   się   z   odpoczynkiem   (snem),   przy 
czym okres snu trwa nieporównywalnie dłużej 
w   porównaniu   z   okresem   czuwania   w   czasie 
doby.
Z   I   fazy   rozwojowej,   fazy   oralnej,   pochodzą 
różne zaburzenia w wieku dorosłym.  Zaliczyć 
należy do nich: palenie tytoniu, picie alkoholu, 
otyłość. Związane jest to z ciągłym dotykaniem 
ust,   manipulacją   wokół   nich,   mającymi   poza 
zaspokojeniem

 

potrzeb,

 

dostarczać 

przyjemności.   Usta   wiążą   się   również   z 
nagradzaniem (np. pocałunek).
Faza oralna nie trwa jednak zbyt długo, bowiem 
przewód   pokarmowy   wykształca   się   dość 
szybko. Ale doświadczenia małego dziecka nie 
są tylko związane z pobieraniem pokarmu, lecz 
również z jego wydalaniem. W wieku starczym 
wiele   osób   ma   z   tym   wiele   kłopotów. 
Wydalanie   zatem   wiąże   się   bezpośrednio   z 
uczuciem ulgi. Jest to uczucie, które w sposób 
szczególny   odczuwają   dzieci,   dla   których 
wydalanie   jest   pewną   formą   przyjemności. 
Dzieje się to w fazie analnej.

II   faza   rozwojowa   -   analna   -   trwa   od   18 
miesiąca   do   3   roku   życia.  Zainteresowania 
dziecka   koncentrują   się   wokół   przyjemności 
wydalania   i   zatrzymywania   stolca.   W   świat 
dziecka   zaczyna   być   wprowadzany   trening 
czystościowy,   często   prowadzony   bardzo 
niestosownie,  gdyż   ma   charakter   restrykcyjny, 
zawierający   elementy   kary.   Ważnym 
czynnikiem   jest   tu   czynnik   kulturowy.   To   on 
powoduje, że rodzice narzucają małemu dziecku 
rygor  trzymania   czystości,  kontroli   wydalania. 
Kulturowe   zwyczaje   panujące   w   tym   zakresie 
często   nie   uwzględniają   indywidualnej 
dyspozycji   dziecka.   Dlatego   trening   czystości 
osobistej w różnych kulturach przebiega różnie: 
od   swobodnej   zabawy   i   biegania   nago, 
załatwiania   swoich   potrzeb   fizjologicznych   w 
dowolnym   niemal   miejscu,   do   szczelnego 
okrywania   i   zakrywania   oraz   przymuszania   o 
tradycyjnych porach dnia do załatwiania się. W 
naszym   kręgu   kulturowym   naturalistyczne 
tendencje   zachowania   się   dziecka   są   przez 
dorosłych tępione i karane.
Akcent   fazy   analnej,   to   nie   tyle   przyjemność 
doznawana   w   związku   z   wydalaniem   czy 

zatrzymywaniem,   chociaż   ona   faktycznie 
istnieje,   ale   również   element   walki   dziecka   z 
rodzicami. Dziecko często wprowadza rodziców 
w błąd, obserwując ich zachowanie względem 
niego,  kiedy  się   już   pobrudzi   (załatwi).  Takie 
zachowanie   świadczy   o   potrzebie   autonomii 
dziecka, a więc samostanowienia o sobie. Jest to 
jedna z silniejszych potrzeb człowieka i wyraża 
się   przez   różnego   demonstrowanie   rodzaju 
zachcianek.   Dziecko   chce   robić   to,   na   co   ma 
ochotę   i   wówczas   dochodzi   do   pierwszego   w 
procesie rozwoju dzieci zderzenia potrzeby ich 
autonomii   z   oczekiwaniami   rodziców. 
Rodzicom bowiem zależy, aby ich dziecko było 
ukulturalnione   od   najmłodszych   lat,   aby 
pasowało   do   modelu   kulturowego,   w   którym 
żyją. Rodzice najczęściej odznaczają się pewną 
sztywnością   i   skłonnością   do   przestrzegania 
rytuałów,   zaś   dziecko   w   sposób   naturalny   je 
odrzuca.   Opis   Freuda   odnosi   się   jednak   do 
kręgu kultury europejskiej i jego błąd polegał na 
uniwersalizacji   etiologii   zaburzeń,   nie 
uwzględniającej   czynników   wynikających   z 
innych kultur.

Dzieci   w   wieku   analnym   często   bawią   się 
swoimi ekskrementami. Nie jest to zachowanie 
patologiczne.   Patologie   w   tego   typu 
zachowaniach mogą u dzieci wystąpić dopiero 
poprzez nadmierny nacisk na dziecko ze strony 
rodziców, by tego nie robiło. Dlatego wszelkie 
naciski   na   dziecko   są   podyktowane   właśnie 
względami   kulturowymi,   o   czym   była   mowa 
powyżej.
Pozostałością okresu analnego, w wieku nieco 
późniejszym,   jest   zabawa   w   kałużach. 
Defekacja jest zresztą pewnym wydarzeniem w 
życiu dziecka, a nawet w życiu rodzinnym, za 
które   dziecko   otrzymuje   pochwałę.   Potem 
zagadnienie to rozciąga się na całe dalsze życie 
człowieka, choć w zupełnie innym wymiarze.
Pomiędzy uczonymi dokonywa się od lat spór o 
to,   czy   faza   analna   poprzedza   fazę   falliczną 
dotyczącą   już   okresu   rozwoju   narządów 
płciowych dziecka, pojawienia się świadomości, 
że ten sam narząd służy do oddawania moczu, 
jak i do doznawania przyjemności wypływającej 
ze   współżycia   płciowego.  Anus  i  penis 
dojrzewają przecież mniej więcej w tym samym 
czasie, choć wiele jest to rozbieżności.

III Faza falliczna dotyczy okresu 3-7 lat życia 
dziecka.   Jej   określenie   wzięło   się   od 
łacińskiego   słowa  fallus  (członek).   W   tym 
okresie   dziecko   zaczyna   się   identyfikować   z 
płcią,   zaczyna   sobie   uświadamiać   swoją 
odrębność płciową, która w późniejszym okresie 
życia   nie   zawsze   jest   dokładnie   wyrażona, 
jednak   wyraźna   jest   w   początkowym   okresie 
życia człowieka. Przejawia się m.in. w zabawie. 
Chłopcy chętniej bawią się sami, między sobą, 
jak zresztą i dziewczynki. Rzadziej zabawy np. 
w   wieku   przedszkolnym   odbywają   się   w 
grupach wymieszanych.
Dziecko   nie   zajmuje   się   swoim   członkiem, 
jeżeli nie nauczy się wcześniej sprawowania nad 
nim kontroli. Przyjemność manipulowania jest 
jednym z wielkich odkryć, w którym kryje się 
również   aspekt   kulturowy.   Ludzie   wywierają 
niejednokrotnie   dużą   presję   na   zachowanie 
dziecięce, aby nie miało ono nic wspólnego z 
manipulowaniem   narządami   płciowymi.   Z   tej 
sfery życia płynie doświadczanie przyjemności, 
co   jest   bezsporne.   Jest   to   związane   m.in.   z 
silnym   ukrwieniem   i   unerwieniem   narządów 
płciowych. Stan podniecenia wiąże się więc z 

potrzebą   jego   rozładowania.   Zatem 
wprowadzanie   restrykcji   i   zakazów 
manipulowania narządami, powoduje u dziecka 
ucieczkę   w   ukrycie,   aby   mimo   zakazów,   ta 
manipulacja mogła się odbywać, by mogła być 
doświadczana,   jako   pewna   forma   spotkania   z 
własną naturą.
Ludzie dorośli niewiele o tym wiedzą, dlatego 
wszelkie   zachowania   dzieci   o   charakterze 
masturbacyjnym są bezwzględnie tępione, bądź 
rodzice stają wobec nich zupełnie bezradni. U 
dzieci   zachowanie   takie   jest   jednak 
nieświadome.   Dopóki   dziecko   nie   zostanie 
uświadomione   przez   ludzi   dorosłych   o 
niestosowności takiego zachowania, traktuje to 
jako   element   własnego   funkcjonowania, 
obcowania z własną cielesnością.
Przypuszcza   się,   że   zachowanie   o   charakterze 
autoerotycznym  

jest

 

prawdopodobnie 

jednakowe   dla   obu   płci,   chociaż   istnieje 
nierówność   w   zakresie   posługiwania   się 
narządem płciowym przy innych czynnościach. 
Kompleks kastracyjny dotyczy kobiet i wynika 
on z nieposiadania przez nie członka. Czy ma to 
znaczenie   i   wpływ   na   zachowanie?   Tak. 

Dziewczynki   bardzo   chętnie   naśladują   w 
czynnościach   fizjologicznych   chłopców.  Freud 
podejrzał   to   i   nazwał,   jako   forma   pewnej 
zazdrości, która   obrazować  się  ma  również  w 
innych   zachowaniach.   Zazdrość   ta   tworzy   się 
właśnie   w   fazie   fallicznej.   Zygmunt   Freud 
stwierdził nawet, że podziw dla męskości wśród 
kobiet jest większy, niż wśród samych mężczyzn.
Reakcje   na   takie   tzw.   brzydkie   zachowanie 
dzieci,   budzą   lęk   przed   kastracją   i   Freud 
traktował   to   jako   główne   źródło   lęku.   Sfera 
erogenna   stwarza   bardzo   dużą   przyjemność, 
dostarczając jej o wiele bardziej niż inne, stąd 
jakiekolwiek straty w tym zakresie rozumiane są 
przez dzieci jako potężne, nawet jeśli sobie tego 
nie   uświadamiają.   Strata   ta   jest   odczuwana 
przez dzieci raczej intuicyjnie.
W   tym   okresie   rodzi   się   również  kompleks 
Edypa,   bowiem   świat   doznań   i   kontaktów 
małego   dziecka   ze   światem   dorosłych   jest 
ograniczony z bardzo wielu powodów. Dzieci są 
izolowane   od   świata   ludzi   dorosłych.   Role 
męskie   wobec   chłopca   spełnia   jedynie   ojciec, 
który   jest   dla   dziecka   wzorcem.   Ton   on 
zawładnął   matką,   do   której   pretensję   zgłasza 

również syn. Przez to ograniczenie  kontaktów 
dziecka   do   wąskiego   grona   osób   dorosłych, 
rozwija się w dziecku negatywne nastawienie do 
ojca,   pojawia   się   element   walki,   a   nawet 
nienawiści,   jako   do   partnera   odbierającego 
dziecku matkę. Psychoanalitycy twierdzą zatem, 
że   gdyby   dziecko   miało   szersze   kontakty   ze 
światem   ludzi   dorosłych,   w   tym   mężczyzn, 
wówczas   prawdopodobnie   do   tego   by   nie 
dochodziło.   Dziecko   odkrywa   bowiem,   że 
fizyczny   kontakt   z   inną   osobą   jest   w   jakiejś 
mierze   związany   z   narządami   płciowymi, 
choćby   przez   sam   fakt   przytulania   dziecka, 
pieszczot, myte i kąpane. Czynności te niekiedy 
przybierają   formę   zabawy.   Matki   często   robią 
to, co sprawia ich dzieciom przyjemność.
W   wieku   tym   rodzi   się   rywalizacja,   a   nawet 
zazdrość   dziecka   o   ojca.   Za   taki   typowy 
przykład można tu podać dziecko, które zostało 
wykąpane przez matkę i położone do swojego 
łóżeczka. Tymczasem jego mama idzie spać do 
łóżka razem z ojcem. Może to budzić w małych 
dzieciach   pewien   bunt   i   żal   do   ojca,   gdyż 
dziecko   odbiera   to   jako   odbieranie   mu   jego 
własnej matki. Małe dzieci bardzo zabiegają o 

to, by wejść choć na chwilę do łóżka rodziców. 
Robią to bardzo chętnie. Freud zauważył, że jest 
to   tzw.   wygrywanie   sytuacji   przez   dziecko   z 
rodzicami. Reakcje rodziców na takie potrzeby i 
zainteresowania   u   dziecka   bywają   różne. 
Niektórzy   akceptują   to,   inni   stanowczo 
odrzucają, twierdząc, że dzieci nie mają prawa 
wchodzić do łóżka swoich rodziców. Nie jest to 
najlepsza   metoda   (reakcja   odrzucania),   gdyż 
rodzi   wewnętrzny   opór   dziecka   i   tworzy 
dodatkową   barierę   emocjonalną,   trudną   do 
usunięcia.
Reakcje   dziecko-rodzic,   a   zwłaszcza   dziecko-
matka,   to   dobrze   wychwycona   przez   Freuda 
sprzeczność   między   istotą   biologiczną   a 
kulturową.   Bowiem   z   biologicznego   punktu 
widzenia   dziecko   całkowicie   przynależy   do 
matki.   Wyszło   z   jej   ciała,   od   niej   doznawało 
pierwszych   przyjemnych   wrażeń   (przytulanie, 
pieszczoty, karmienie), kultura zaś separuje je 
od   niej.   Czasami   nawet   bardzo   bezwzględnie. 
Od sposobu rozwiązywania przez rodziców tej 
sprzeczności zależy dalszy rozwój osobowości 
jednostki.   Freud   przypisywał   tej   fazie 
rozwojowej   ogromną   wagę.   I   choć   przecenił 

problemy   natury   seksualnej   człowieka,   to 
jednak   spowodował,   że   zwrócono   na   nią   w 
ogóle   uwagę.   Oparł   się   przecież   panującym 
obyczajom i kulturze i zwrócił uwagę, że jest to 
naturalny sposób naszego zachowania.
IV Faza latencji - między 7 a 12 rokiem życia. 
Dziecko   nie   jest   już   wówczas   tak   silnie 
związane   z   rodziną,   a   zwłaszcza   z   matką   i 
wchodzi   w   świat   rówieśników.   Świat 
zewnętrzny   staje   się   dla   niego   bardziej 
pociągający,   atrakcyjny,   przynoszący   wiele 
niespodzianek.   Tzw.   szarość   życia   domowego 
zostaje urozmaicona poprzez wiele kontaktów z 
rówieśnikami.   W   miarę   rozwoju   fizycznego 
oraz   intelektualnego   rozwiązany   zostaje 
kompleks   Edypa.   Matka   nie   jest   już   bowiem 
spostrzegana   przez   dziecko   jako   postać 
centralna w jego życiu, zaś wartości płynące z 
bezpośredniego   kontaktu   z   rodzicami   są 
kompensowane przez wartości wynoszone przez 
dziecko z kontaktów z rówieśnikami.
Jest   to   faza   początku   rozwoju   prawdziwych 
elementów   osobowościowych   młodego 
człowieka.

V   Faza   genitalna,   związana   z   okresem 
dojrzewania   (13-18),   jest   bardzo   ważna   w 
rozwoju   człowieka.   Niesie   ona   z   sobą   wiele 
niespodzianek,   i   to   nie   tylko   dla   samej 
jednostki,   ale   również   dla   jej   otoczenia. 
Młodzież   miewa   wówczas   z   sobą   problemy   i 
stwarza   problemy   swoim   najbliższym   i 
otoczeniu, gdyż trudno jest w sposób naturalny 
opanować dokonującą się w młodym człowieku 
tzw. burzę hormonów.
W   tym   okresie   człowiek   dąży   do   nawiązania 
naturalnych   kontaktów   heteroseksualnych 
(czasami homoseksualnych). Chłopcy zaczynają 
się   interesować   dziewczętami   i   odwrotnie. 
Wtedy też zawiązują się pierwsze kontakty na 
poziomie   emocjonalnym   z   osobami   płci 
przeciwnej,   jak   również   pierwsze   próby 
podjęcia kontaktu fizycznego, jak trzymanie się 
za ręce, przytulanie. Są to formy gwarantujące 
najpełniejszy   kontakt   heteroseksualny   i 
gwarantuje zaspokojenie popędów libido. Jest to 
zdaniem

 

Zygmunta

 

Freuda

 

faza 

najkorzystniejszego   rozwoju   człowieka   i   jego 
zdrowia, kiedy jednostka ma szansę pokazania 
tego,   co   jest   istotą   jej   osobowości,   pokazania 

własnego  ego.   Człowiek   jest   zdolny   wówczas 
do odraczania swoich popędów, sublimowania 
ich i zaspokajania zgodnie z wymogami kultury 
i sfery moralnej.
Oznacza to, że naturalne tendencje  organizmu 
zostają   przekształcone   poprzez   doświadczanie 
siebie,   jak   również   doświadczanie   własnej 
osoby   w   kontaktach   ze   światem,   w   formy   w 
pełni   akceptowane.   Przedtem   ta   forma   była 
akceptowana tylko i wyłącznie przez jednostkę, 
teraz   jednak   jednostka   ta   dopasowuje   owe 
tendencje   do   wymogów   i   norm   ogólnie 
przyjętych.
Gdybyśmy   spojrzeli   na   życie   człowieka 
zamknięte   w   okręgu,   niewątpliwie   okres 
niemowlęcy zbiegłby się ze starością. Człowiek 
w   wieku   podeszłym   przypomina   bowiem 
niejednokrotnie małe dziecko. Wiek dziecięcy, 
to   okres   najintensywniejszy   w   rozwoju 
człowieka pod każdym względem. Wiek dorosły 
wiąże   się   w   pewnym   sensie   z   uleganiem 
powolnym   procesom   degeneracji.   Jest   to 
związane z procesami starzenia się i dotyczy to 
nie tylko sfery biologicznej naszego organizmu. 

Odnosi   się   to   także   do   sfery   psychicznej, 
emocjonalnej, czy wreszcie osobowościowej.
Znaczenie Zygmunta Freuda
Znaczenie   Freuda   jest   bardzo   duże.   Po   raz 
pierwszy   opisany   został   ogólny   kierunek 
dziecka   w   naszej   kulturze.   Ponadto   Freud 
wskazał,   że   zainteresowanie   własnym   ciałem 
sprawia   dziecku   wiele   przyjemności   oraz   że 
doznawanie tej przyjemności ma duże znaczenie 
dla prawidłowego rozwoju człowieka, nie tylko 
we wczesnym okresie jego życia, ale i w okresie 
dorosłym. Wykazał, że blokowanie naturalnych 
form reakcji ujawnianych w tych fazach, może 
się odbić negatywnie na funkcjach organizmu, 
na   zachowaniu   człowieka   w   późniejszym 
okresie   życia.   Np.   osoby   wykształcające   w 
wieku   dorosłym   tendencje   do   gromadzenia, 
posiadania   i   utrzymywania   dóbr   materialnych, 
mają jednocześnie skłonność do zaparć.
Przesada Freuda polegała na tym, iż uznał on, że 
motorem   rozwoju   człowieka   jest   dążenie   do 
cielesnego   zaspokajania   erotycznego.   Nie 
można   tego   jednak   uznać   całkowicie   za   jego 
przesadę,   bowiem,   gdybyśmy   przyjrzeli   się 
bliżej   zachowaniom   człowieka,   to 

dostrzeglibyśmy,   że   mają   one   zabarwienie 
erotyczne. Inaczej zachowujemy się w sytuacji, 
kiedy   nie   ma   żadnego   bodźca   erotycznego,   a 
inaczej,   kiedy   ten   bodziec   jest.   Nawet,   gdy 
pojawia   się   on   w   ludzkiej   wyobraźni.   Nie 
chodzi   tu   zatem   o   tzw.   bodziec   fizyczny. 
Okazuje   się,   że   nawet   erotyczny   bodziec 
wyobrażeniowy   już   inaczej   nastraja   organizm 
człowieka.
Wydaje się, że panseksualizm freudowski został 
przesadzony, jednak jest on bardzo ważny dla 
zrozumienia zachowań ludzkich.
Inną   przesadą   było   uznanie,   że   nerwice 
powstają wskutek tamowania energii seksualnej 
(przemieszczanie się energii do różnych części 
ciała).   Że   niezaspokojona   potrzeba   seksualna 
manifestuje się w formie cielesnego napięcia i 
zaburzenia. Może się to odbywać na poziomie 
zaburzeń   w   układzie   oddechowym, 
pokarmowym   itd.   Zdaniem   Freuda   ma   to 
również   wpływ   na   rozwój   osobowości 
człowieka.   Według   niego,  nerwica   jest 
negatywem   perwersji,  to   znaczy   objawy 
nerwicowe

 

reprezentują

 

stłumienie 

perwersyjnych   zainteresowań   seksualnych. 

Obecnie   nie   uważa   się,   aby   etiologia   nerwic 
była taka, jaką sugerował Freud. Zauważono, że 
na   powstawanie   nerwic   wpływ   mają   inne 
czynniki, jak urazy emocjonalne, odrzucenie  i 
izolacja, czy brak dojrzałości emocjonalnej.
Freud   nie   pojmował   ludzi   w   kategoriach 
rozwijających   się   uzdolnień,   ani   też   jako 
integralnej   osobowości.   O   uzdolnieniach   u 
Freuda nie znajdziemy prawie żadnej wzmianki, 
tak   samo   jak   o   zaburzeniach   sfery 
intelektualnej.   Freud   był   bowiem   dynamistą   i 
zajmował się tą sferą życia, która nadaje jego 
życiu dynamizm. Zatem ludzi traktował bardziej 
mechanistycznie, to jest jako ofiary dążenia do 
rozładowania napięcia. To znaczy, że człowiek 
jest   tak   naładowany   energią,   że   jej   tłumienie 
powoduje   wiele   problemów   w   funkcjach 
psychicznych   i   wegetatywnych.   Inaczej 
mówiąc,   energia   życiowa,   a   głównie  libido, 
domagają   się   ciągle   ich   rozładowania,   bez 
względu   na   wiek   człowieka.   Brak   ujścia   tej 
energii przez różne kanały czynności, powoduje 
powstawanie zaburzeń.
Jak   już   wcześniej   wspomniano,   kiedy 
spojrzymy   na   ludzkie   życie,   jako   na   krąg 

zdarzeń, jego zachowania w wieku podeszłym 
nie mają takiej dynamiki, jak u dziecka, co nie 
oznacza, że popędy nie odgrywają żadnej roli. 
Człowiek w wieku starczym tak samo doznaje 
wielu wyobrażeń i pragnień, jak osoba młoda, 
różnica   polega   jednak   na   sposobie   ich 
zaspokajania.   Popędy   biologiczne   (głód, 
macierzyństwo,   seks)   stanowią   jednak   źródło 
motywacji w działa nich człowieka.
Zdaniem Freuda, w perwersjach libido zostaje 
wyładowane (rozładowane - nie ma stłumień), a 
więc   nie   ma   nerwicy.   Oznacza   to,   że   gdyby 
każdy,   kto   przeżywa   napięcie   spowodowane 
popędem seksualnym, znalazł sobie jakąś formę 
jej   rozładowania   (nie   koniecznie   zgodną   z 
normami   kulturowymi   i   tendencjami 
biologicznymi   oraz   płciowymi),   to   uniknąłby 
nerwicy. A więc perwersyjne zachowania mają 
tłumaczyć,   że   ich   stosowanie   jest   czymś,   co 
pozbawia   człowieka   nerwicy.   Natomiast 
naturalne formy zaspokajania mogą do nerwic 
prowadzić.
Struktura aparatu psychicznego - ID, EGO, 
SUPEREGO

Każdy   człowiek   posiada   unikalną   i   odrębna 
osobowość.   Jest   konstrukcją,   organizacją 
psychofizycznych   elementów   elementów   i 
właściwości.   Nie   ma   osobowości   istniejącej 
poza osobą, zatem osobowość, to mózg. Nie ma 
mózgu,   nie   ma   też   osobowości.   Osobowość 
pojmowano   jednak   na   różne   sposoby.   I   tak 
Freud   pojmował   osobowość,   jako   konstrukcję 
trójczłonowej   góry   lodowej.   Według   niego, 
osobowość, a więc aparat psychiczny człowieka 
składa się z trzech warstw:

1.ID  -   zbiór   intensywnych   pobudzeń, 

generator energii człowieka. Jest to warstwa 
nadająca   wartość   i   dynamikę   ludzkiego 
działania.   Jest   źródłem   wszelkiej 
nieświadomej   energii   przejawiającej   się 
szczególnie   za   pośrednictwem   popędów 
biologicznych   (seksu   i   agresji).   Jest 
rzeczywistym   motorem   napędowym 
działania człowieka. Ma tę właściwość, że 
kieruje się wyłącznie zasadą przyjemności, 
zmierza   ku   doświadczeniu   i   odczuwaniu 
wszelkich przyjemności, które mogą płynąć 
z  różnych źródeł  i  związane  są   z  biologią 
człowieka.

2.EGO,   jest   to   centrum   osobowości. 

Odpowiada pojęciu “jaźni”. Jest względnie 
autonomiczne. Wyłania się z Id i rozwija się 
poprzez   poprzez   nacisk   tendencji 
popędowych. Niekontrolowane zaspokajanie 
wszystkich   popędów   narażałoby   ludzi   na 
restrykcje  ze  strony otoczenia, a  nawet  na 
kary.   Wiąże   się   z   obrazem   siebie.   Jest   to 
“ja”   kontrolujące   wszelkie   działanie.   Ego 
kontroluje Id, odpowiednio dopuszczając je 
do głosu. Jest to pochodna Id i kształtuje się 
w toku rozwoju. Pełni funkcje mediacyjne 
między Id a wymaganiami społeczeństwa i 
sumienia

 

(pomiędzy

 

naciskami 

biologicznymi   a   wymaganiami   kulturowo-
moralnymi   zawartymi   w   Superego). 
Wykształca   mechanizmy   pomocnicze,   aby 
radzić sobie z lękiem i zagrożeniem. Spełnia 
zasady   realizmu   i   powinności   moralnej, 
rozwiązuje   konflikty   między   różnymi 
wymaganiami   aparatu   psychicznego   (m.in. 
poprzez stosowanie własnych mechanizmów 
obronnych).   Siła   Ego,   to   bardzo   istotny 
wskaźnik   zdrowia   psychicznego.   Jest 
względnie   autonomiczne   i   łączy   w   sobie 

dążenia   Id   oraz   superego,   co   pozwala 
człowiekowi funkcjonować zgodnie z naturą 
i   wymogami   kultury,   bez   nadmiernych 
tłumień i mechanizmów obronnych oraz bez 
silnego poczucia winy.

3.SUPEREGO,   inaczej   sumienie   osądzające 

nasze   czyny,   czyli   nasze   Ego.   Częściowo 
świadome, a częściowo podświadome. Jest 
czujnym   i   krytycznym   moralistą,   ciągle 
dążącym do perfekcji. Jednak Ego nie może 
ulegać   ciągłej   presji   Superego,   gdyż 
człowiek żyłby w permanentnym poczuciu 
winy. Ego dopuszcza sumienie do głosu, ale 
nie pozwala mu  na destrukcję powodującą 
zniszczenie obszaru przyjemnych doznań w 
naszej osobowości.

Niektóre mechanizmy obronne
Mechanizmy obronne mają do spełnienia dużą 
rolę,   chronią   bowiem   nasze   “ja”   przed 
naciskami, zarówno ze strony Superego, jak i ze 
strony Id. Dotyczy to np.  racjonalizacji, czyli 
odgradzania   oraz

 zaprzeczenia,   czyli 

selektywnego   niezauważania   zagrożenia   lub 
lęku   (nic   się   nie   stało).  Wyparcie  chroni   Ego 
przed poczuciem winy i zagrożenia (nie chcę o 

tym   myśleć),   zaś  projekcja  (rzutowanie),   to 
nieadekwatne   przypisywanie   własnych   uczuć 
komuś innemu.
Superego   jest   w   dużej   mierze   zależne   od 
czynników   kulturowych.   Pełni   w   życiu 
podwójną rolę:

1.jest   warunkiem   uczłowieczenia   osoby   i 

przystosowania   do   wzorców   kultury. 
Sprawia,   że   człowiek   może   wejść 
swobodnie w każde środowisko.

2.jednocześnie   stanowi   zagrożenie   dla 

zdrowia   psychicznego   i   rozwoju   Ego,   gdy 
powinność moralna zaczyna dominować nad 
zasadą realizmu. Bowiem nadmierny rozwój 
Superego   powoduje   tzw.   zdziwaczenie 
człowieka (typ ingracjalny).

Zdaniem Freuda, twórcza aktywność, możliwie 
bliska   pracy,   oraz   miłość,   są   najzdrowszymi 
formami   rozwiązywania   sprzeczności   między 
naturą   a   kulturą.   Twórcza   aktywność,   to 
sublimowanie   napięć   i   siły   popędów.   Ten 
motyw rozwinął m.in. w swojej książce pt.  O 
sztuce miłości, Erich Fromm.
Kształtowanie   własnego   Ego,   dążenie   do 
prawidłowego rozwoju osobowości odbywa się 

poprzez   odmawianie   sobie   przyjemności   i 
odraczanie potrzeb. Działa to bardzo efektywnie 
na rozwój osobowości człowieka.
NASTĘPCY   ZYGMUNTA   FREUDA   W 
PSYCHOANALIZIE
Choć uczniowie i następcy Freuda nie zgadzali 
się   we   wszystkich   poglądach   ze   swoim 
mistrzem,   to   jednak   u   każdego   z   nich   można 
znaleźć elementy czystego freudyzmu.
Karen   Horney   i   koncepcja   osobowości 
neurotycznej
Pierwszą   znakomitą   uczoną,   spośród   tzw. 
dysydentów psychoanalizy, jest Karen Horney, 
autorka książki pt. Neurotyczna osobowość. Jej 
zasługą   jest   wykazanie,   że   społeczeństwo 
wyciska   na   nas   określone   wymogi.   W   swojej 
koncepcji   rozwoju   człowieka   uwzględniła 
element wpływu kultury, jako źródła rozwoju i 
jako   czynnik   chorobotwórczy.   Naciski 
kulturowe   mogą   być   dla   człowieka   bardzo 
trudne do zniesienia, gdyż naciski mają  różne 
wymagania.   Człowiek   nie   może   jednak   żyć 
poza   społeczeństwem,   daną   grupą   i   kulturą. 
Życie   w   izolacji   znacznie   ogranicza 
kreatywność   jednostki   ludzkiej.   Mówią   o   tym 

dzisiaj   zarówno   psychologia,   jak   i   medycyna. 
Nauki   te   głoszą,   że   im   mniejsze   są   więzi 
społeczne,   tym   więcej   przypadków   zaburzeń 
zdrowia   psychicznego   i   somatycznego   oraz 
więcej   problemów   związanych   ze 
współistnieniem człowieka. Karen Horney była 
zwolennikiem   nie   biologicznej,   ale   społecznej 
koncepcji   natury   ludzkiej.   Zgodnie   z   nią, 
człowiek   tworzy   się   w   wyniku   ciągłego 
spotykania   się   ze   społecznymi   wymogami,   z 
naturą społeczną. Istotą tej natury jest konflikt 
psychologiczny   oraz   dezintegracja   “ja”, 
polegająca   na   odrębności   (alienacji), 
“wyidealizowanego   ja”   od   “ja   prawdziwego”. 
“Ja   wyidealizowane”   tworzy   się   w   wyniku 
nacisku   kulturowego   i   społecznego 
wskazujących na ludzkie działanie. “Ja idealne” 
jest budowane przez nas samych. Dzięki niemu 
poprawiamy   swoje   “ja   realne”,   m.in.   poprzez 
dążenie   do   własnego   rozwoju   w   różnych 
aspektach ludzkiego życia.
Rozpiętość   pomiędzy   “ja   realnym”   a   “ja 
idealnym” może być źródłem wielu konfliktów 
wewnętrznych i zaburzeń, zarówno na poziomie 
psychicznym,   jak   i   somatycznym.   Bowiem 

budowanie   “ja   idealnego”   trudnego   do 
osiągnięcia   powoduje   wiele   napięć,   aby   je 
zrealizować.   Stąd   straty,   jakie   taki   człowiek 
ponosi muszą być duże. Zatem te dwa aspekty 
naszej osobowości nie powinny być zbyt daleko 
od siebie.
Zdrowa   osobowość,   w   koncepcji   K.   Horney, 
związana   jest   ze   zdolnością   do   harmonijnego, 
zintegrowanego   i   spontanicznego   rozwoju   “ja 
prawdziwego”   (realnego),   to   jest   możliwości 
człowieka.   To   poznawanie   tych   możliwości 
(odporność psychiczna, zdolność do empatii, do 
utrzymania   równowagi   emocjonalnej).   Jest   to 
również   wolność   od   podstawowego   konfliktu 
odzwierciedlającego   tendencje  ku   ludziom, 
przeciw ludziom  i  od ludzi. To tzw, dojrzałość 
społeczna.   W   zdrowych   stosunkach 
interpersonalnych   tendencje   te   nie   muszą   się 
wzajemnie wykluczać, ale uzupełniać. Można z 
tego   wywnioskować,   że   sprzyjające   stosunki 
społeczne pozytywnie wpływają na prawidłowy 
rozwój osobowości.
Neurotyczność  jest   przejawem   niezdrowego 
funkcjonowana.   Jeżeli   uznamy,   że   brak 
dojrzałości   lub   równowagi   emocjonalnej   jest 

głównym   przejawem   neurotyczności,   to   łatwo 
zauważyć,   że   współczesne   społeczeństwo   jest 
nią w znacznym stopniu dotknięte. Neurotyczne 
formy funkcjonowania osobowości rodzą się we 
wczesnym   dzieciństwie   i   są   rezultatem   braku 
pełnego   zaspokojenia   potrzeb,   chłodu 
emocjonalnego,   dominacji,   nerwowości, 
odrzucenia i wrogości. Podstawowy lęk, będący 
podstawowym   pojęciem   w   koncepcji 
osobowości   neurotycznej   i   wyraża   się   jako 
straszne   poczucie   izolacji   i   bezradności   w 
potencjalnie   wrogim   świecie.   Sprawia   to   brak 
uczucia, który powoduje, że dziecku świat jawi 
się   przez   to   wrogi.   Horney   wymieniła   trzy 
komponenty   lęku,   bardzo   obecne   w   naszym 
społeczeństwie:

1.poczucie bezradności,
2.poczucie wrogości,
3.poczucie izolacji.

W   wyniku   tego   lęku,   zdaniem   Horney, 
wytwarza się podstawowy konflikt “do”, “od” i 
“przeciw”   ludziom   (postawy   neurotyczne), 
których nie da się z sobą pogodzić. Nie dotyczy 
to jednak każdego człowieka.

W swojej tezie Karen Horney przejawia typowy 
freudowski   punkt   widzenia.   Jej   koncepcja   w 
dużej   mierze   przyczyniła   się   do   zbudowania 
psychologii   klinicznej   dziecka,   która 
przywiązuje   dużą   wagę   do   związków 
emocjonalnych małego człowieka z otoczeniem, 
do   tego   jako   ono   na   nie   wpływa.   Wiadomo 
bowiem, że w pewnym okresie życia człowieka, 
to   nie   racjonalne   przesłanki,   ale   emocjonalne 
wpływają na relacje dziecka z otoczeniem. Jako 
rozwiązanie   zaproponowała   ona   przyjęcie 
jednej,   skrajnej   postawy   i   stłumienie   innych. 
Tak   właśnie   według   niej   rozwijają   się 
neurotyczne   tendencje.   W   konsekwencji 
dochodzi do wypierania reakcji emocjonalnych 
takich jak miłość czy nienawiść. Współpraca z 
ludźmi wywoływać ma reakcje lękowej paniki. 
Trudno jest bowiem pogodzić uczucie miłości z 
ucieczka od ludzi.
Mówiąc   jednak   o   lęku   pierwotnym   ,trzeba 
również   wspomnieć   o   lęku   wtórnym. 
Neurotyczne   próby   rozwiązywania   trudnych 
sytuacji   tworzonej   przez   bycie   w 
nieprzystosowanym   środowisku   jest   tendencją 
do samoidealizowania siebie. Dotyczy to ludzi, 

którzy znaleźli się w psychotycznym potrzasku, 
zmierzających   do   wyidealizowanego   obrazu 
“ja”,   które   przenika   wszystkie   cele   i   sposoby 
postępowania jednostki. Wzmaga się wówczas 
jej   wrażliwość   i   kontrola   pozornej   mądrości   i 
dobroci.   Nie   da   się,   zdaniem   Karen   Horney, 
uczynić tego bez samooszukiwania się. Nikt nie 
jest przecież idealnym we wszystkich zakresach 
i   dziedzinach.   W   ten   sposób   powstaje   tzw. 
błędne   koło   mechanizmów   neurotycznych,   w 
których   obrona   przed   lękiem   rodzi   nowy   lęk. 
Obrona przed lękiem jest bowiem czynnikiem 
lękotwórczym,   gdyż   walcząc   z   nim   jednostka 
oczekuje   odniesienia   sukcesu,   którego   brak 
rodzi dodatkowy lęk.
Najczęściej   stosowanym   przez   neurotyków 
mechanizmem   jest   perfekcja   oraz   przymus 
połączone   z   neurotyczna   dumą   i   nadmierna 
wrażliwością.   Neurotycy,   to   osoby 
drobiazgowe,   zarówno   pod   względem 
przeżywania,   jak   i   zachowania.   Neurotyczne 
mechanizmy   obronne   wpływają   na   zmianę 
stosunków z ludźmi (duma, nienawiść, pogarda, 
podejrzliwość).

Neurotyk przypisuje ludziom cechy, których oni 
nie   posiadają,   a   także   nie   potrafi   spostrzegać 
ludzi,   jako   życzliwych   sobie.   U   podłoża   tych 
reakcji tkwi lęk, który w kontaktach z innymi 
ludźmi   bierze   się   przede   wszystkim   z   braku 
pewności   siebie.   Jest   to   związane   z   jego 
wygórowanymi   często   oczekiwaniami   od 
otoczenia.   Ponadto   jest   osobą,   która   nie   jest 
skłonna   do   otwartych   kontaktów 
interpersonalnych i kontakty te mają charakter 
pogodny   albo   agresywny   (przymknięty   lub 
nachalny).
Neurotyk jest człowiekiem drażliwym i lęka się 
ludzi,   ale   potrzebuje   ich   dla   realizacji   swoich 
neurotyzmów.   Ten   lęk   jest   związany   z 
oczekiwaniami  otoczenia  wobec  neurotyka, że 
nie będzie on w stanie im sprostać.
Erich Fromm
Należy   do   psychologów,   którzy   odeszli   od 
Zygmunta   Freuda,   zostawiając   po   sobie 
wspaniałe dzieła. Nie zgadza się z Freudem, że 
zaspokajanie   instynktu   było   centralnym 
punktem natury ludzkiej. Zawdzięcza się jemu 
zwrócenie uwagi na uczenie się i przyswajanie 
nawyków   kulturowych.   Kultura   bowiem   jest 

mechanizmem   uczenia   się   i   przyswajania 
nawyków   kulturowych.   Zatem   proces 
przystosowania   się   nie   przebiega   poprzez 
zaspokajanie instynktu, ale przez uczenie się i 
przyswajanie   nawyków   kulturowych.   Natura 
człowieka,   jego   namiętności   i   niepokoje   są 
wytworem   kultury,   zaś   sam   człowiek   jest 
największym dziełem i naczelnym osiągnięciem 
owego   nieprzerwalnego   wysiłku   ludzkiego, 
którego zapis nazywamy historią.
Obecnie   w   psychologii   zauważa   się,   że 
większość   sposobów   i   schematów   zachowania 
jest   wyuczona.   Nie   jest   więc   wrodzona   ani 
instynktowna.   Stąd   zarówno   najpiękniejsze 
skłonności   ludzkie   nie   są   składnikami 
biologicznej   natury  ale   wynikiem  społecznego 
procesu w rozwoju człowieka.
Najwybitniejszy   wkład   Fromma   do 
psychoanalizy stanowią badania nad rozwojem 
indywidualności   i   nad   charakterem 
powstających   przy   tym   trudności,   a   także 
spostrzeżenia  dotyczące oddziaływania kultury 
na osobowość. Jego zdaniem człowiek zdobył 
świadomość siebie jako wyodrębnionego bytu, 
ale   zdobył   ją   nie   z   samej   wiedzy   o   swojej 

unikalnej wartości, ale poprzez fakt istnienia w 
danym   miejscu,   w   środowisku.   Człowiek 
poznaje   siebie   najlepiej   poprzez   relację   ze 
swoim otoczeniem. Wraz z narastającą wiedzą o 
swojej   własnej   autonomii,   przychodzi 
świadomość jednoczesnej izolacji i tęsknota do 
dawnego   poczucia   solidarności   z   innymi. 
Człowiek   jednak   nie   może   powrócić   do 
pierwotnego   stanu,   byłby   wprawdzie   wolny 
“od”, ale często nie osiągnąłby wolności “do” 
rozwinięcia własnej indywidualności. Uwikłanie 
w społeczeństwo, mimo naszych wewnętrznych 
tendencji   do   “bycia   sobą”,   jest   tak   silne,   że 
nigdy do końca nie czujemy się wolni. Dlatego 
człowiek ucieka się do pewnych irracjonalnych 
metod, aby związać się ze zbiorowością. Są to 
sadomasochizm, niszczycielstwo i komformizm 
mechaniczny,   jako   mechanizmy   ucieczki. 
Fromm  nazywa  to  mechanicznymi sposobami 
ucieczki od siebie.
Sullivan
Psychoanaliza   wycisnęła   piętno   na   kulturę 
europejską i światową, ale nie tylko. Zaważyła 
również   na   kulturze   naukowej,   na   takich 
dziedzinach naukowych, jak psychologia, w tym 

na   koncepcjach   i   teoriach   terapeutycznych, 
które po psychoanalizie były rozwijane.
Sullivan był jednym z pierwszych dysydentów 
freudyzmu,   tak   jak   Erich   Fromm,   Karen 
Horney,   który   stworzył   systematyczną   teorię 
rozwoju osobowości człowieka.
Mówiąc o Zygmuncie Freudzie, przytaczaliśmy 
fazy   rozwojowe,   które   jego   zdaniem   są 
znaczącymi   okresami   w   życiu   młodego 
człowieka,   to   jest   tworzących   urazy   mające 
tendencję do przetrwania w wieku późniejszym. 
Jednak   Freud   nie   stworzył   dobrej   koncepcji, 
która   określałaby,   co   wpływa   na   rozwój 
osobowości. Mówił on o fazach rozwojowych, 
nie zwracając uwagi na to, co faktycznie na nie 
wpływa.
Sullivan   swoją   teorię   określił,   jako  teorię 
stosunków interpersonalnych, w której zajął się 
interakcjami

 

pomiędzy

 

tendencjami 

biologicznymi   jednostki   ludzkiej   a   wpływem 
otoczenia.   Zawsze   bowiem   w   tej   interakcji 
zachodzą procesy rzutujące na rozwój osobowy 
człowieka.
Z czego wykształca się osobowość?

Człowiek   zdrowy   i   dobrze   funkcjonujący, 
posiada   dobrze   wykształcona   osobowość.   Jest 
zdrowy w sensie psychicznym i somatycznym. 
Osobowość   jest   bowiem   zawsze   regulatorem 
czynności   życiowych   człowieka,   jak   również 
jego   zachowań   (zachowania   zdrowe   i 
zachowania   niezdrowe).   Stąd,   jak   twierdził 
Sullivan,   osobowość   wykształca   się   z 
personalnych i społecznych sił działających na 
jednostkę   od   chwili   narodzin.   Trochę   inaczej, 
niż   my   widział   on   te   siły.   Mówiąc   o 
właściwościach   biologicznych,   myślimy 
najczęściej o sile działania układu nerwowego i 
hormonalnego,   uważając,   że   biologia   to   są   te 
dwa   elementy   wraz   z   jakąś   konstrukcja 
somatyczna   organizmu.   Sullivan   uważał,   że 
biologiczne

 

są

 

jedynie

 

potrzeby 

ukierunkowujące   jednostkę   ludzką   na 
odczuwanie   przyjemności.   Zaliczał   do   nich 
również potrzeby dające człowiekowi poczucie 
bezpieczeństwa. Potrzeby te w okresie wczesno 
rozwojowym,   to   między   innymi,   przytulanie, 
karmienie itd. Zwracał na to uwagę również sam 
Freud.   Natomiast   potrzeba   bezpieczeństwa, 
wiązać   się   miała   z   tworzeniem   warunków 

eliminujących   lęk   i   niepokoje   związane   z 
naturalną tendencją rozwojową człowieka.
Zdaniem   Sullivana,   większość   problemów 
psychologicznych   wyrasta   z   trudności 
napotykanych   przy   tworzeniu   systemu 
bezpieczeństwa. Wynika z tego, że Sullivan jest 
zwolennikiem   podejścia,   zgodnie   z   którym 
problemy   zdrowotne   zaczynają   się   tam,   gdzie 
zostaje   zachwiane   poczucie   bezpieczeństwa, 
które

 

uzależnia

 

od

 

stosunków 

interpersonalnych.
Tworzenie systemów bezpieczeństwa, zgodnie z 
omawianą   koncepcją   odbywa   się   poprzez 
szukanie takich ludzi, miejsc i obszarów, gdzie 
czujemy się najpewniej, szukając ich przez całe 
życie.   Widać   to   wyraźnie   np.   w   przypadku 
małżeństw. Tam jednym z głównych motywów 
wiązania   się   z   sobą   ludzi   jest   poczucie 
bezpieczeństwa (opiekuńczość, troskliwość).
Najważniejszym   osiągnięciem   teoretycznym 
Sullivana   jest   stworzenie   przez   niego  teorii 
dynamizmu jaźni.
Całe   dorosłe   życie   człowieka   związane   jest   z 
jego jaźnią, własnym “ja”, budowaniem obrazu 
własnej   osoby.   “Ja”   jest   czynnikiem 

integrującym,   dlatego   dobre,   mocne   “ja” 
gwarantuje   integracje   wszystkich   procesów 
zachodzących w organizmie, bowiem wszystko, 
co się dzieje wokół nas, jest kontrolowane przez 
jaźń. Dopóki jaźń kontroluje emocje i funkcje 
psychiczne człowieka, dopóty nie ma mowy o 
chorobie psychicznej. Zaburzenia psychiczne są 
więc spowodowane dezintegracja “ja”.
Według   Sullivana   jaźń   wyłania   się   z   masy 
dyspozycji,   w   wyniku   dążenia   do   uzyskania 
aprobaty   i   unikania   dezaprobaty.   Inaczej 
mówiąc, “ja”, od najmłodszych lat kształtuje się 
w   oparciu   o   ciągłe,   dynamiczne   działanie 
jednostki   ludzkiej,   mające   na   celu   unikanie 
odrzucenia, uzyskania aprobaty ze strony innych 
ludzi.   Człowiek   zachowuje   się   tak   przez   całe 
swoje   życie,   szukając   aprobaty   przez   swoje 
zachowanie, wykształcenie, pozycję społeczna i 
zawodową,   ubiór   itp.   Każdy   pod   swoim 
adresem   chce   usłyszeć   kilka   słów   pochwały, 
która jest właśnie wyrazem aprobaty.
Unikanie lęku wywoływanego po raz pierwszy 
przez   dezaprobatę,   to   według   koncepcji 
Sullivana najpotężniejsza z kształtujących naszą 
jaźń   sił.   Dezaprobata,   czyli   odrzucenie, 

powołuje w nas lęk. Człowiek w interakcjach z 
otoczeniem przestaje mieć mocne więzi właśnie 
na skutek odrzucenia.
Innymi słowy, budujemy własną osobowość, w 
oparciu   o   zaspokajanie   potrzeb   biologicznych, 
przyjemności oraz tworzenie łańcucha interakcji 
z   otoczeniem.   Jeżeli   w   tym   łańcuchu   osoba 
ważna   dla   danej   jednostki   okaże   swoja 
dezaprobatę  (skarcenie, zwrócenie  uwagi  itp.), 
to nawiązana więź zaczyna być nikła. Wywołuje 
to   z   kolei   różne   napięcia   lękowe.   Zatem 
potrzeba bezpieczeństwa budowana w oparciu o 
interakcję   zostaje.   Zasługa   Sullivana   polega 
więc na tym, że potrafił to zauważyć.
Dziecko   doświadcza   i   ocenia   siebie   w 
kategoriach,   jakich   dostarczają   mu   bliscy, 
(głównie   matka   i   rodzina).   Są   to   zatem   tzw. 
oceny   samoodzwierciedlone.   Oznacza   to,   że 
dziecko   stara   się,   aby   oceny   te   były   jak 
najlepsze,   gdyż   one   odzwierciedlają   jego 
starania.   Stąd   jaźń,   to   nic   innego,   jak   system 
ocen odzwierciedlających zabieganie dziecka o 
oceny.   Jeśli   rodzice   szanują   dziecko,   nabiera 
ono również szacunku do samego siebie. Jeśli 
jest inaczej, dziecko może tego szacunku wobec 

siebie   nie   rozwinąć.   Wynika   z   tego,   że 
stymulowanie przez uzyskiwanie dobrych ocen 
jest   dla   ludzi   ważne   i   same   w   sobie   zawiera 
bardzo głęboką treść, gdyż jest to również tzw, 
system   wzmocnień.   To   właśnie   wzmacnianie 
wpływa  na to, że mamy  dobre samopoczucie, 
ufamy   sobie.   Trudno   jest   zatem   wykształcić 
prawidłową   osobowość,   jeżeli   w   strukturach 
psychicznych zachowania lękowe pojawiają się 
często, wiemy bowiem, że zachowania takie są 
objawem   zaburzonej   osobowości.   Dziecko 
powinno być otoczone szacunkiem, czułością i 
uznaniem.   Nie   oznacza   to,   że   rodzice   mają 
zrezygnować   z   karania   dzieci.   Jednak   kary 
powinny być adekwatne do sytuacji, do których 
się odnoszą.
Według   Sullivana   osobowość   posiada   cechy 
pożądane   i   niepożądane,   a   ich   wzajemne 
proporcje   zależą   w   szczególności   od   rodzaju 
wczesnych prób. Można się zatem spodziewać, 
że   w   osobowości,   która   ma   prawidłowo 
funkcjonować, pojawią się zespoły pożądanych 
właściwości, jeżeli dla dziecka pożądane będą 
przesłania płynące od rodziców (np. okazywanie 
i   wyrażanie   uczuć,   czułość).   Jednocześnie 

właściwości   niepożądane   będą   powstawały 
wówczas, gdy brak będzie wzmocnień ze strony 
najbliższych.   Trudno   np.   oczekiwać,   że 
pożądane cechy osobowości będą powstawały u 
tzw.   dzieci   ulicy.   Brak   wzmocnienia, 
okazywania   im   uczuć,   odrzucenie,   mogą   w 
efekcie prowadzić nawet do pojawienia się cech 
psychopatologicznych   w   późniejszym   okresie 
życia.
Dalej Sullivan twierdził, że człowieka modeluje 
kultura,   zaś   wszelkie   próby   zerwania   z   nią 
powodują   lęk.   Mówimy   tu   o   kulturze   w 
szerszym   pojęciu,   jako   o   zjawisku   nie   tylko 
społecznym, ale i środowiskowym, dotyczącym 
najbliższego   otoczenia.   Albowiem   wzory 
zachowań   rodziców   również   są   wplątane   w 
uwarunkowania   kulturowe,   zaś   każda   kultura 
posiada   jakiś   model   postępowania,   który   jest 
powielany przez pokolenia.
Twierdzenie   to   nie   jest   pozbawione   racji. 
Człowiek   pozbawiony   własnych   wzorów 
kulturowych, czuje się oderwany od tej kultury i 
samego   społeczeństwa.   Może   to   w   nim 
wytworzyć   lęk.   Zatem   ludzie   są   gotowi 

akceptować   pewne   wzorce   kulturowe   ze 
względu na to, że chce należeć do tej kultury.
Niesprzyjającym   postawom   rodziców   może   w 
pewnej   mierze   przeciwdziałać   wpływ 
nauczycieli,   kolegów   lub   przedstawicieli   innej 
kultury,   jeżeli   rzeczywiście   wzory   kulturowe 
rodziców   odbiegają   od   wzorów   kulturowych 
panujących   w   danym   środowisku   lub 
społeczeństwie.   Mogą   oni   równoważyć   straty 
wynikające z braku w rodzinnym domu dziecka 
elementów   kulturowych   wynikających   z 
wychowania   i   oddziaływania   rodziców   na 
dziecko.   Podobny   wpływ   mogą   również 
wywierać na jednostkę ludzka terapeuci, dlatego 
psychoanalitycy   uważali,   że   mogą   oni 
korzystnie   wpływać   na   wyrównywanie   braku 
opieki ze strony rodziców.
Sullivan   sformułował   teorię   rozwoju 
osobowości   w   kategoriach   procesu   adaptacji 
kulturalnej. Rozróżniał sześć faz rozwoju:
I   faza,   to   okres   niemowlęctwa,   obejmujący 
okres od narodzin do pojawienia się mowy. 
Największą   rolę   w   tej   fazie   odgrywa 
empatyczna   komunikacja   z   matką,   siła 
wzajemnego   oddziaływania   dziecka   i   matki. 

Może   to   również   mieć   dużą   wartość 
terapeutyczną.   W   tym   okresie   pojawia   się 
stopniowe wyodrębnianie się jednostki, to jest 
rodzenie się autonomii.
II faza, wczesne dzieciństwo, obejmuje okres 
od zakończenia niemowlęctwa do osiągnięcia 
zdolności współdziałania z rówieśnikami.  W 
naszym kręgu kulturowym preferuje się model 
wychowania   dzieci,   zgodnie   z   którym 
stosunkowo   wcześnie   wchodzą   one   w   grupę 
swoich rówieśników. Dzieje się tak w żłobkach 
lub przedszkolach. Jest to dobry system, gdyż 
grupa   rówieśnicza   zawsze   jest   lustrzanym 
odbiciem   dziecka.   Dziecko   styka   się 
autentyczną   rzeczywistością.   To   wtedy 
pojawiają   się   pierwsze   starcia   pomiędzy 
dziećmi,   pierwsze   sympatie   i   antypatie, 
elementy   rywalizacji   itp.   Tymczasem 
wychowywanie   dzieci   w   domu   wiąże   się 
poniekąd   z   wytwarzaniem   wokół   niego   tzw. 
parasola

 

bezpieczeństwa,

 

warunków 

sztucznych,   izolujących   je   od   kontaktów   z 
rówieśnikami.
W okresie tym wzrasta współdziałanie dziecka z 
innymi   dziećmi.   Zaczyna   się   proces   wpajania 

wymogów   kultury.   Zaczyna   się   to   właśnie 
poprzez   grupę,   w   której   obowiązują   pewne 
zasady (coś wolno lub czegoś nie wolno). Grupa 
ogranicza   swobodę   dopuszczając   niektóre 
zachowania,   inne   zaś   bezwzględnie   tępiąc. 
Wtedy właśnie najczęściej pojawia się tendencja 
do refleksji, zastanawiania się nad przyczynami 
i   skutkami   pewnych   zdarzeń   lub   relacji 
interpersonalnych. Bardzo dobrze wpływa to na 
wzbogacenie   procesów   myślowych   człowieka. 
Wpływa również na socjalizację jednostki.
III   faza,   to   okres   późnego   dzieciństwa, 
charakteryzujący

 

się

 

wzrastającym 

współdziałaniem   między   dziećmi.   Wtedy   to 
następuje   rezygnacja   z   własnych   korzyści   na 
rzecz solidarności z grupą. Okres ten obejmuje 
wiek   około   10-12   lat,   kiedy   tworzą   się   silne 
więzi   grupowe,   a   jednostka   ludzka   ulega 
socjalizacji w tym znaczeniu, że jest w stanie 
zrezygnować z własnego dobra na rzecz dobra 
innych.   Tworzą   się   wówczas   tzw.   formalne 
organizacje,   od   których   zależność   jest   dla 
dziecka pewną nobilitacją.
IV faza, okres przedpokwitania, obejmujący 
ok.   9-12   rok   życia,   kiedy   postawy 

egocentryzmu   zostają   wyparte   na   rzecz 
całkowitego   uspołecznienia.

 W   naszej 

rzeczywistości   dzieje   się   to   raczej   później, 
około   14   roku   życia.   Uspołecznienie   jest 
jednym   z   gwarantów   dojrzałej   osobowości. 
Mówiąc   bowiem   o   dojrzałości   mówimy   o 
czterech   jej   wymiarach.   Są   to:   dojrzałość 
psychiczna,   intelektualna,   emocjonalna   i 
społeczna.   Dojrzała   osobowość   człowieka,   to 
współwystąpienie   i   równowaga   między   tymi 
elementami.
W   okresie   przedpokwitania   rodzi   się   również 
zdolność do intymnych związków.
V   faza,   okres   pokwitania,   obejmuje   trzy 
etapy:

1.wczesny   okres   pokwitania   do   zakończenia 

mutacji,

2.środkowy,   do   ukształtowania   się   modelu 

genitalnego,

3.późny,   trwający   do   ustanowienia   trwałych 

sytuacji intymnych.

VI   faza,   okres   problemów   seksualnych, 
sprzeczności pomiędzy nowo nabyta funkcją 
(zdolnością   do   życia   płciowego)   a 

ograniczeniami,   wymogami   i   wzorcami 
kulturowymi. 
Szczyt   sławy   Zygmunta   Freuda   przypadł   na 
bardzo   restrykcyjną   pod   względem 
obyczajowym  epokę  wiktoriańską. Wydaje  się 
jednak,   że   problemy   seksualne   spowodowane 
powstającymi   sprzecznościami   pomiędzy 
zdolnością   do   życia   płciowego   a 
ograniczeniami,   wymogami   i   wzorcami 
kulturowymi,  w naszym kręgu kulturowym są 
problemami   nadal   aktualnymi.   Są   bowiem 
środowiska   w   społecznościach   kultury 
zachodniej,   których   wzorce   kulturowe 
odnoszące się do tej sfery ludzkiego życia, są 
jeszcze bardzo restrykcyjne i nie prędko ustąpią 
pod   naporem   pluralizmu.   Wydaje   się,   że 
słusznie.
Sullivan   wyraźnie   akceptuje   kulturową   stronę 
zaburzeń osobowości, podkreślając, że wynikają 
one   nie   tyle   z   braków   biologicznego 
zaspokojenia   przyjemności,   co   wymagania 
kulturowe, które mogą wpływać pozytywnie lub 
negatywnie   na   rozwój   osobowości   człowieka 
albo   ten   rozwój   ogranicza.   Jednocześnie 
Sullivan   doceniał   znaczenie   dla   samego 

pacjenta, zrozumienie przez niego trudności w 
rozwoju, choć w przeciwieństwie do Freuda nie 
uważał   tego   za   czynnik   bardzo   istotny. 
Twierdził, że o wiele większe znaczenie ma to, 
na   ile   urazy   psychiczne   wywodzą   się   ze 
środowiska kulturowego, w którego kręgu dany 
człowiek żyje i buduje własną osobowość.
Zdrowie   psychiczne   i   rozwój   osobowości 
według Eriksona
Zdrowie   psychiczne   i   rozwój   osobowości 
człowieka   przebiegają   wraz   z   fazami 
rozwojowymi.   Jest   to   podstawowe   założenie 
Eriksona.   Jego   koncepcja   mieści   się   w 
konwencji   wielu   autorów,   opisując   problemy 
psychologiczne   w   kategoriach   dymencji 
(przedziałów) - od - do. Jest tak na przykład u 
Cattela,   Eysencka.   U   Eriksona   będą   to   zatem 
fazy krytyczne:
I. Ufność - brak ufności
A. Kryzys narodzin:
Faza, w której na  przeciwstawnych biegunach 
występują   dwa   elementy   -   ufność   lub   brak 
ufności.   Zdaniem   Eriksona,   ufność   rodzi 
poczucie   pewności   siebie,   eliminuje   lęk   oraz 
sprzyja   rozwojowi.   Z   kolei   brak   ufności   nie 

sprzyja   rozwojowi.   Dzieje   się   to   już   w   fazie 
oralnej,   kiedy   to   dziecko   musi   przezwyciężyć 
kryzys narodzin. Bowiem przyjście na świat jest 
dla   dziecka   jakąś   formą   związanego   z 
opuszczeniem łona matki, w którym czuło się 
bezpiecznie.   Do   nowego,   zewnętrznego 
środowiska,   w   którym   dziecko   zaczyna   po 
narodzinach funkcjonować i żyć, przystosowuje 
się ono dzięki matce. Mają tu swoje znaczenie 
takie   czynności,   jak   karmienie,   przytulanie, 
dotykanie,   pieszczoty   i   pielęgnowanie   ciała. 
Pozwala to dziecku na akceptację tej zmiany i 
dzięki   temu   nadal   doświadcza   ono   ze   strony 
matki bliskości z nią. Ma to bardzo duży wpływ 
na   rozwój   życia   psychicznego   u   noworodka   i 
nie   należy   tych   form   zachowania   dziecku 
ograniczać lub reglamentować.
Dziecko   w   tym   okresie   nabiera   tzw. 
praufności   do   świata.  Zaspokojone   zostają 
potrzeby   ciepła   i   przyjemności.   Miękkość 
kontaktów   i   powierzchni,   z   którymi   w   tym 
czasie   dziecko   się   styka   są   również   bardzo 
istotne. Dziecko uczy się ufać matce, rozpoznaje 
ja i wyodrębnia jej postać z otoczenia. Erikson 
słusznie   zauważył,   że   w   otoczeniu   osób,   od 

których doświadcza się ciepła, z których płynie 
przyjemność, funkcje wegetatywne przebiegają 
lepiej.
Składnikami ufności dziecka są głębokość jego 
snu, sposób przyjmowania pokarmu i pogodny 
nastrój w czasie czuwania.
Kryzys   narodzin   może   być   przez   dziecko 
pokonany, jeżeli matka potrafi temu kryzysowi 
przeciwdziałać poprzez swoje zachowanie.
B. Ząbkowanie:
Jest to faza kryzysu, w której nikt nie  jest  w 
stanie   pomóc   dziecku   w   przezwyciężeniu 
towarzyszącemu  wyrzynaniu się  ząbków bólu. 
Dziecko   po   raz   pierwszy   musi   tego   bólu 
doświadczyć   i   poradzić   sobie   z   nim.   Kiedy 
jednak   dziecko   doznaje   ze   strony   otoczenia 
opieki i radzi sobie z tą trudnością, wykształci 
się   wówczas   jego   podstawowa   skłonność 
ufności   do   świata.   Dziecko   dostrzeże,   że   nie 
zostało   z   dręczącym   je   bólem   tak   zupełnie 
samo. Kontakt fizyczny z matką i najbliższymi 
pozbawia   dziecka   poczucia   zupełnego   zdania 
się na siebie w cierpieniu, pomimo, że nikt i nic 
nie jest w stanie tego bólu złagodzić. Kontakt 
ten może  wzmocnić ufność do świata, co jest 

bardzo   ważne   z   punktu   widzenia   rozwoju 
dziecka   w   takich   wymiarach,   jak   zachowanie 
równowagi wewnętrznej budowaną w oparciu o 
ufność. Rozwijają się też podstawowe wymiary 
osobowości.   Niedoświadczenie   przez   dziecko 
bezpieczeństwa powodować może powstawanie 
różnego   rodzaju   patologie,   jako   wyraz   braku 
ufności, np. autyzm lub skłonności depresyjne. 
Z ostatnich doniesień medycznych wynika np., 
że w USA aż 5 milionów osób po 65 roku życia 
choruje na ciężka depresję, a koszty jej leczenia 
wynoszą tyle, ile koszty zapobiegania chorobom 
układu krążenia. Autorzy wskazują, że jedną z 
przyczyn   tej   epidemii   depresji   są   poczucie 
pustki i izolacji.
Niedostatki podstawowego zaufania do świata i 
siebie, zdaniem Eriksona mogą się wyrażać:

•

różnymi postaciami lęku przed otoczeniem. 
Oznaczać to może brak wypracowania przez 
jednostkę   mechanizmu   radzenia   sobie   z 
lękiem. Brak zaufania do otoczenia. 

•

brakiem   poczucia   pewności,   mogącym   się 
objawiać   niewyrażaniem   własnego   zdania, 
nieumiejętnością   podejmowania   decyzji. 
Motywy działania mogą być oparte głównie 

na emocjach nie zaś na wyrażaniu potrzeb, 
których takie osoby się boją. 

•

niepewnością co do własnej osoby. 

Jednak   nabranie   ufności   we   wczesnym 
dzieciństwie   nie   oznacza,   że   człowiek   będzie 
całkowicie odporny w swoim życiu na sytuacje 
zagrażające,   budzące   nieufność.   Ten   etap 
rozwoju   może   w   dużej   mierze   zabezpieczać 
poczucie   pewności   siebie   i   sprawności 
funkcjonalnej człowieka w przyszłości, ale nie 
do   końca.   Owo   poczucie   ufności   sygnalizuje 
tylko, że człowiek ten lepiej będzie sobie radził 
z takimi sytuacjami. W związku z tym matka, 
decydując   się   na   urodzenie   dziecka,   powinna 
mieć   niezbędne   poczucie   ufności,   zaufanie   do 
własnej osoby i do tego, że dobrze wypełni rolę 
matki.
Już   w   początkowym   okresie   życia   dziecko 
napotyka   podstawowe   w   jego   otoczeniu 
właściwości   kultury,   do   których   należy   np. 
bliskość   mogąca   się   przejawiać   sposobem 
noszenia   dzieci   (w   wózku,   na   rękach). 
Frustracja   jest   reakcją   dziecka   na 
niezaspokojenie   potrzeb   (np.   nietolerowanie 
płaczu,   jako   sposobu   komunikowania   się   z 

otoczeniem). Ważna jest tutaj stabilizacja co do 
sposobów opieki nad niemowlętami. Groźne jest 
tu   zróżnicowane   oddziaływanie   otoczenia   na 
młodą   matkę   (teściowa,   babcia,   koleżanki), 
bowiem nie posiada ona żadnego doświadczenia 
w wychowywaniu dzieci. Powoduje to w matce 
uczucie zagubienia.
Autonomia - wstyd i zwątpienie
Jest   to   okres   przypadający   w   klasycznej 
psychoanalizie   na   fazę   analną,   w   którym 
zachodzi sprzeczność pomiędzy procesami:

•

wydalania i zatrzymywania, 

•

brania i oddawania, 

•

chcenia   dziecka   i   przeciwnemu   dążeniu 
rodziców. 

Jest to okres ważnych wydarzeń związanych z 
treningiem   czystości,   przebiegającego   w 
zależności od wzorców kultury I albo:

•

nie przywiązuje się do tego wagi, albo 

•

metodami   presji,   kary   i   zawstydzania 
dziecko uczone jest kontroli wydalania. 

Rygoryzm   wymogów   oraz   karanie   i 
zawstydzanie   są   przyczyną   bardzo   poważnych 
zaburzeń   w   tych   czynnościach,   co   może 
stanowić   początek   zaburzeń   o   charakterze 

kompulsji   (przymusowego   wykonywania 
jakichś   czynności,   tzw.   rytuałów), 
neurotycznego   moczenia   się   lub   poczucia 
własnej   autonomii.   Nie   rozwiązany   konflikt 
między tendencją dziecka do zatrzymywania i 
oddawania   może   przerodzić   się   w   formę 
zaborczego zagarniania dla siebie lub dominacji 
i   dążenia   do   posiadania.   Kiedy   zostanie 
wybrany biegun oddawania, może pojawić się 
tendencja   do   życia   według   zasady   “zużyj   i 
wyrzuć, zniszcz i pozbądź się”.
Nie   wykształcona   samokontrola   i   poczucie 
autonomii, to normy zaburzeń zachowania oraz 
poczucia   wczesnego   wstydu,   które   powstają 
jako   odpowiedź   bezradności   na   bycie 
oglądanym wbrew własnej woli. Z tego mogą 
się   zrodzić   symptomy   paranoiczne   i 
paranoidalne.
Okres   ten   jest   decydujący   dla   późniejszych 
relacji   między   swobodną   ekspresją   siebie   a 
kompulsywnym   samoograniczeniem   się   lub 
bezwolną uległością.
Z   poczucia   utraty   kontroli   nad   samym   sobą, 
połączonego z nieakceptowaniem własnej osoby 
(pomniejszaniem), rodzi się poczucie niemocy i 

poddanie   się   rygorom   rodziców,   ze   stałą 
tendencją   do   poczucia   wstydu   i   zwątpienia. 
Może   się   to   przejawiać   np.   podczas   kąpania 
dziecka, bowiem poczucie intymności własnego 
ciała rodzi się w bardzo wczesnym okresie życia 
człowieka.   Małe   dzieci   wstydzą   się   swojej 
nagości   i   jest   to   naturalna   tendencja   do 
zakrywania własnego ciała.
Według   Eriksona,   to   wszytko   może   być 
przezwyciężone   dzięki   pomocy   dorosłych 
opiekunów dziecka, którzy w sposób rozumny i 
cierpliwy, to jest tolerancyjny, stworzą dziecku 
możliwośi   eksperymentowania   z   otoczeniem   i 
samym sobą. Oznacza to, że faza ta jest ważna 
dla   umiejętności   ekspresji   swoich   stanów 
wewnętrznych.   Jeżeli   dziecko   jest   w   tym 
okresie   zawstydzane   i   wstyd   ten   rozwinie   się 
nadmiernie,   w   późniejszym   wieku   będzie   ono 
miało   kłopoty   z   wyrażaniem   swoich   uczuć   i 
doznań.   Powoduje   to   nadmierne 
samoograniczanie się.
3.   Inicjatywa   -   poczucie   winy.  Ta   faza 
przypada na wiek zabaw, a u Freuda, na fazę 
genitalną.   Dziecko   przejawia   wówczas 
skłonność do nieograniczonej zabawy. Zabawy 

te mają duże znaczenie poznawcze i rozwojowe. 
Wtedy   to   dziecko   uczy   cię   również 
kontrolowania   własnych   zachowań.   W   tym 
czasie   tendencja   do   nieograniczonej   zabawy 
stawia   dziecko   w   kolizji   z   interesami   innych 
ludzi. Jest to czas rywalizacji, co w związku z 
pojawieniem się wrażliwości genitalnej wyraża 
się symbolicznie inaczej:

•

zdobywczych   zabawach   chłopców   (np. 
atakowanie głową, wpychanie), 

•

u   dziewcząt   -   wciąganie,   wydziaranie, 
przyciąganie. 

Są to prawzorce społecznej inicjatywy męskiej i 
żeńskiej.  Najgłębszym   konfliktem   tego   okresu 
jest   nienawiść  wobec   osób,   które   służyły   za 
model   kształtującego   się   sumienia  (tzw. 
tendencja   do   odwrotu   w   imię   moralności   lub 
tendencja   do   nietolerancji).   Jest   to   czas,   w 
którym stawiane są dziecku pewne wymagania 
dorosłych   wobec   dziecka.   Jednocześnie   dzieci 
widzą,   że   wymagania   te   nie   są   przez   samych 
dorosłych respektowane.
Przejawem   socjalizacji   w   tym   wieku   jest 
idenctyfikacja z postacią rodzica tej samej płci, 
przyjaźnie   między   matką   i   córką   lub   ojcem   i 

synem. Dzieci naśladują rodziców tej samej płci 
w ich codziennych czynnościach domowych.
Bierność społeczna może się wówczas rozwinąń 
wskutek silnej frustracji i głębokiego poczucia 
winy,   a   więc   wtedy,   gdy   dziecko   jest 
krytykowane   i   ośmieszane   za   to,   co   robi, 
obniżana   jest   jego   wartość.   Powoduje   to 
przyjmowanie   biernej   postawy   wobec   życia   i 
ludzi,   poddawanie   się   osobom   domującym, 
sterującym i narzucającym.
Typową dla tego okresu formą patologicznego 
rozwiązania   kryzysu   są

 mechanizmy 

histeryczne.   Ale   może   to   być   również 
hiperkompensacja,   to   jest   nadmierne 
skoncentrowanie   się   na   inicjatywie,   byciu 
aktywnym,   ambitnym,   niezastąpionym, 
przymusowo dążącym do sukcesów i osiągnięć i 
decydują o tym przede wszystkim wzory kultury 
eksponujące   przesadne   dążenie   do   bardzo 
wysokich   osiągnięć   indywidualnych.   Trzeba 
zauważyć, że niestety wiele dzieci rozpoczyna 
naukę   z   tak   rozwiązanym   kryzysem.   Jest   to 
charakterystyczne dla społeczeństw zachodnich, 
w których bardzo dużą wagę przywiązuje się do 

zdobywania dóbr materialnych i ich posiadania 
(za wszelką cenę, jak najwięcej i szybko).
4.   Produktywność   -   pokczucie   niższości.  To 
potrzeba bycia produktywnym, co zbiega się u 
dziecka   z   okresem   nauki   szkolnej   i   dotyczy 
identyfikacji   z   zadaniem.   Dziecko   dąży 
wówczas   do   zdobycia   uznania   za   wykonane 
zadanie. Brak oceny lub niska ocena, stanowią 
prawzór  poczucia   niższości   i   zniechęcenia.  W 
tym   okresie   ważni   dla   dziecka   stają   się 
rówieśnicy i nauczyciele, m.in. dzięki dostępowi 
do   wiedzy   i   odkrywaniu   przez   nie   własnych 
zdolności.   To   okres   największej   aktywności 
dzieci   w   zabawach   grupowych.   Sprzyja   to 
naturalnej   tendencji   do   sprawdzania   siebie   i 
swoich umiejętności oraz możliwości.
Według Eriksona jest to najważniejsza faza dla 
socjalizacji  i  rozwoju stosunku do aktywności 
zwanej pracą. Na ten okres przypada niezwykła 
rola   nauczyciela.   Płynie   z   tego   wniosek,   że 
szkoła i osoby tworzące klimat rozwoju w tym 
okresie są zobowiązani do takiej współpracy z 
dziećmi, aby kształtować ich przywiązanie do 
produktywnej   aktywności   przy   silnym 
akcentowaniu   poczucia   własnej   wartości 

każdego   dziecka   i   zaspokajaniu   poczucia 
przyjemności z nauki.
Główną   formą   oraz   źródłem   zaburzeń 
nierozwiązanych   problemów   tego   okresu   jest 
głębokie   przekonanie   dziecka   o   własnej 
mniejszej wartości.
5.   Faza   kryzysu   tożsamości,   będąca   równie 
kluczową   fazą,   jak   faza   podstawowej   ufności, 
przypada   na   okres   adolescencji   (dorastania), 
kiedy   to   ogólnemu   zachwianiu   ulega 
wewnętrzna równowaga. Związane jest to z tzw. 
burzą hormonów, kóre obok układu nerwowego 
decydują   o   dynamice   ludzkich   zachowań. 
Pojawiają   się   wówczas   trudności   z 
dojrzewaniem   seksualnym,   problem   wyboru   i 
identyfikacji   ze   społecznym   modelem   płci,   a 
także   zachwianie   obrazu   siebie   wraz   z 
odnowieniem   konfliktów   poprzednich   faz. 
Naciski biologiczne są w tym okresie tak silne i 
powodują   napięcie,   że   zachowanie   dziecka 
może   być   często   przez   te   czynniki 
zdeterminowane.  Jest to pierwsza samodzielna 
konfrontacja   jednostki   z   wymaganiami 
otoczenia   społecznego,   bowiem   tendencje 
wewnętrzne jednostki związane są z dążeniem 

jej   do   nawiązywania   kontaktów   z   płcia 
przeciwną   oraz   ciążenie   organizmu   do 
rozładowania   przykrego   napięcia,   którego 
podłożem jest popęd seksualny. Jednak wzorce 
seksualne panujące w danym środowisku są w 
dużej   mierze   ograniczane   przez   normy 
społeczno-etyczne. Zdarza się, że nie pasują one 
do wymagań seksualnych człowieka. Prowadzi 
to   w   związku   z   tym   do   szukania   takiego 
sposobu   rozładowania   napięcia   seksualnego, 
który   jest   poza   tymi   normami,   związanego   z 
własnym modelem zaspokajania popędu, jak np. 
masturbacje. Warunkiem podjęcia dorosłych ról 
i związanych z tym wyborów, a więc partnera, 
kierunku kształcenia, zawodu, jest kształtowanie 
poczucia   tożsamości.   Wymaga   ono 
zidentyfikowania   się   ze   wzorami   zachowań 
wymaganych   w   danej   kulturze   lub   grupie 
kulturowej  dla  płci  męskiej  i żeńskiej. Jest  to 
bardzo   trudny   proces,   bowiem   wymaga 
rozwiązania   konfliktu   między   naturalnymi 
potrzebami a zmiennymi wymaganiami kultury.
Poczucie   tożsamości   wiąże   się   także   z 
poczuciem   autonomii,   z   samodzielnym 
określaniem siebie i swoich celów życiowych, 

ze   zdolnością   celów   zawodowych,   racjonalną 
oceną autorytetów.
Albert Alice w swojej książce pt.  Racjonalna 
terapia  pisze,   iż  jednym   z   czynników 
kulturowych   wpływających   na   irracjonalne 
zachowanie   jest   przesadne   uleganie 
autorytetom. Według niego oznacza to, że osoby 
te   funkcjonują   niezgodnie   z   własnym 
poczuciem tożsamości.
Patologią   tego   okresu   jest   tzw.  dyfuzja 
tożsamości  i  rozproszenie   ról,   to   jest 
przyjmowanie   wzorców   będących   pozornie 
zgodnymi z wzorcami kulturowymi, przyjmując 
również   zachowania   nieadekwatne   do 
naturalnych   tendencji,   skłonności   i   potrzeb 
wewnętrznych. Zdaniem Eriksona jest to wyraz 
niemożności   zaakceptowania   ról,   których 
jednostka   nie   jest   w   stanie   zaakceptować,   za 
trudnych   lub   z   którymi   się   ona   nie   zgadza. 
Jednym   z   przejawów   może   tu   byc   przyjęcie 
postawy cynicznej.
Zaburzenia tożsamości mogą mieć różna postać. 
Moga to byc m.in. pozorne rozwiązanie kryzysu 
tożsamości   przez   przyjęcie   tożsamości 
negatywnej,   przeciwstawnej   do   norm 

obowiązujących   w   danej   kulturze.   Jest   to 
wyrazem   niemożności   zaakceptowania   tych 
norm,   wykpiwania   ról   rodzicielskich,   męskich 
itp. Pewną formą zabuerzenia tożsamości może 
być także zaburzona zdolność do produktywnej 
pracy i wyboru zawodu.
6.   Intymność   -   izolacja.  Według   Eriksona 
intymność   polega   na   zdolności   do   bliskich 
kontaktów, nie tylko z osobą płci odrębnej, ale 
także z innymi przedstawicielami własnej płci. 
Murray   nazywa   to   z   kolei   afiliacją,   czyli 
potrzeba   stowarzyszania   się,   a   więc 
nawiązywania   i   podtrzymywania   kontaktów 
interpersonalnych. Jest to zdolnośc do pełnego, 
otwartego i bliskiego zarazem kontaktu z drugą 
osobą,   przy   pełnym   zachowaniu   własnej 
tożsamości oraz tożsamości drugiej osoby. Jest 
to ważna cecha np. w małżeństwie i związkach 
przyjaźni.   Przez   kontakty   z   innymi   ludźmi 
człowiek   nabiera   cech   indywidualnych,   gdyż 
inne   osoby   stanowią   dla   nas   tzw.  model 
przeciwny,   gdyż   nie   ma   dwóch   jednakowych 
osobowości u dwóch innych osób. Dzięki temu 
jednostka dostrzega, czym różni się od innych 
osób i w czym jest do nich podobna. Rozwijane 

są   wspólne   dla   wszystkich   lub   części   osób 
elementy   wspólne   oraz   pielęgnujemy   w   sobie 
naszą indywidualność, za którą jesteśmy lubiani 
i nagradzani przez otoczenie.
Zaburzeniem   zdolności   nawiązywania 
intymnych  kontaktów  z   innymi   ludźmi  jest   w 
tym okresie “trzymanie ludzi na dystans”. Może 
to   prowadzić   do   życia   w   osamotnieniu   i   w 
izolacji oraz do braku zaufania i ludzi.
7. Płodność (generatywność) - stagnacja. Ten 
okres rozwoju człowieka wymaga rozwiązania 
problemu   dążności   do   przedłużenia   gatunku   i 
podjęcia   się   odpowiedzialności   za   rozwój 
potomstwa,   a   także   zdobycia   jego   ufności   i 
autonomii.   Płodność   może   wyrażać   się   w 
ukształtowaniu zdolności do działania na rzecz 
innych ludzi i całych pokoleń. Wiąże się z tym 
m.in.   potrzeba   opieki   i   odpowiedzialności   za 
innych,   w   szczególności   wobec   młodego 
pokolenia.
8. Integralność - rozpacz. W fazie tej człowiek 
powinien zdobyć poczucie sensu swojego życia, 
godności   i   wartości   swojego   wyboru,   a   także 
zdolność pogodzenia się z niepowtarzalnościa i 
nieuchronnością

 

własnego

 

istnienia. 

Jnajdobitniejszym, tego wyyrazem jest mądrość 
ludzi starych. Jednak, gdy człowiek nie potrafi 
zaakceptować   swojego   życia   i   jego 
skończoności,   a   więc   i   śmierci,   pojawia   się 
rozpacz i lęk przed śmiercią. Trzeba podkreślić, 
że   w   poczuciu   integralności   i   mądrości   ludzi 
starych   tkwi   podstawowe   źródło   dla 
kształtowania   się   poczucia   ufności   następnych 
pokoleń.   Tak   więc   pełny   cykl   rozwoju 
człowieka,   odzwierciedlając   problemy 
społeczne   i   wzory   kultury   tworzy   złożoną 
całość,   którą   są   model   nadziei,   siły   woli, 
dążenie   do   celu,   umiejętności,   wierności, 
miłości oraz troski i mądrości.
UWARUNKOWANIA   ŚRODOWISKOWE 
ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

[podejście behawioralne i poznawcze]

Założenie : zachowanie niezaburzone 
[normalne,przystosowawcze] jak i zaburzone, 
powstaje zgodnie z pewnymi regułami uczenia 
się.
Proces uczenia się jest sterowany przez 
otoczenie, a zatem przyczyny zaburzeń 
zachowania tkwią w otoczeniu nie zaś w 
jednostce.

Najważniejsze różnice między poszczególnymi 
wariantami   teorii   społecznego   uczenia   się 
dotyczą rodzaju procesu uczenia się [klasyczne, 
instrumentalne,  naśladowcze],   a   także   tego,   w 
jakim   stopniu   uwzględniane   są   w   ddanym 
sposobie   poznawcze   regulatory   zachowania 
[Bemstein].
Koncepcje Dollarda - Millera
Założenie   :   Człowiek   przychodzi   na   świat   z 
pewnymi   pierwotnymi   potrzebami,   które 
zaspokaja w specyficzny dla siebie sposób, co 
prowadzi do ukształtowania się indywidualnych 
wzorów zachowania.
Na pewne bodźce i sytuacje człowiek uczy się 
reagować lękiem. Lęk może spełniać takie same 
funkcję   jak   potrzeba   tzn.   motywować   do 
zachowań

 

przystosowawczych

 

bądź 

nieprzystosowawczych,   do  ucieczki   lub  walki. 
Redukcja   lęku   stanowi   wzmocnienie   dla 
zwykłego   zachowania   lub   dla   zachowania 
neurotycznego.
W uczeniu się nerwicy istotną rolę odgrywają 
konflikty   wewnętrzne  [motywacyjne].   Sytuacji 
konfliktowych  dostarczają   człowiekowi   osoby, 
które   same   cierpią   z   powodu   własnych 

konfliktów   wewnętrznych,   bądź   też   zadania 
przerastające   jego   siły;   dostarczają   ich   wzory 
kulturowe,   w   których   istnieją   sprzeczne   i 
niekonsekwentne wymagania.
Najważniejszy jest konflikt między dążeniem 
a unikaniem, tkwiący u podłoża wielu zaburzeń 
zachowania.   Tego   typu   konflikty   wiążą   się 
często   ze   sprawami   seksu   i   zachowaniami 
agresywnymi.   Mogą   one   również   wynikać   z 
silnych rywalizujących z sobą nawyków.
Źródłem neurotycznego nieprzystosowania jest 
nie rozwiązany konflikt, który wywołuje silny 
lęk.   Ponieważ   elementy   tego   konfliktu   są 
wyparte   i   nieświadome,   neurotyk   nie   może 
stworzyć   sobie   racjonalnego   planu   działania, 
celem   przezwyciężenia   trudności.   Konflikt 
występuje   między   potężnymi   pierwotnymi 
popędami   i   równie   potężnymi   ograniczeniami 
czy   zahamowaniami.   Np.   Symptom   silnych 
bólów   podbrzusza   chroni   wprawdzie   kobietę 
przed wymaganiami sex. Męża i w ten sposób 
zmniejsza   jej   lęk   przed   współżyciem   i 
niechcianą   ciążą   [przynosi   więc   doraźne 
złagodzenie   konfliktu   i   lęku],   ale   absorbuje 

małżonków   odbierając   radość   życia   a   nawet 
może prowadzić do rozpadu małżeństwa.
W koncepcji Dollarda i Millera nie tylko lęk ale 
również  gniew  jest   traktowany   jako   reakcja 
bezwarunkowa   podlegająca   prawom   uczenia 
się.   Bodźce   i   reakcje   związane   z   gniewem   i 
agresją podle gaj a modyfikacji w ten sposób, że

1. jednostka uczy się, w jakich sytuacjach ma 
się złościć
2. uczy się, jakie reakcje agresywne może 
przejawiać w poszczególnych sytuacjach
3. modyfikacji ulega połączenie między 
przeżywaną złością czy gniewem a 
zewnętrznymi reakcjami agresji [złość, gniew 
łączy się z tymi reakcjami, które są 
najbardziej nagradzane]. Agresja może być 
nagradzana w ten sposób, że skłoni 
przeciwnika do wycofania się, pozwala 
zdobyć uznanie dla działania w obronie 
własnych praw, przynosi ulgę w gniewie.

Przewlekłe stany lękowe
Są zmienne pod względem natężenia [ z dnia na 
dzień, tygodnia na tydzień].
Osoba   często   wskazuje   na   dolegliwości 
somatyczne, którym zresztą poświęca

wiele uwagi, niż zdaje sobie sprawę z podłoża 
lękowego tych dolegliwości. Lęki te
mogły trwać całymi latami, a chory podejmował 
leczenie żołądka czy serca, a nie
wspominał   lekarzowi   o   ciągle   trwającym 
niepokoju. Często współwystępują: fobie
o   niewielkim   nasileniu   [złe   samopoczucie   w 
zamkniętych pomieszczeniach, czy
natrętne obawy np. choroba serca].
Wg Chapmana, 70 %  dolegliwości ze strony 
górnej części przewodu pokarmowego, na
które  skarżą  się  pacjenci  jest  spowodowanych 
stanem lękowym. Również w obrębie
dolnej   części   przewodu   pokarmowego   mogą 
występować biegunki, zaparcia związane ze
stanem napięcia lękowego.
U   pacjenta   w   .stanie   lękowym,   na   pierwszą 
warstwę lęku, spowodowaną jego dawnymi i
obecnymi"   konfliktami,   często   nakłada   się 
druga. Składa się ona z rozważań chorego na
temat   możliwych   straszliwych   skutków   w 
organizmie na skutek tego ,że doświadcza
lęku. Ta druga warstwa staje się dla niego nawet 
problemem bardziej bolesnym. Lęk,

rodzi   lęk;   lęk   ten   rozrasta   się   na   skutek 
nieświadomości   tego   co   się   dzieje.   Pacjenci 
często
obawiają   się   aby   lęk   nie   doprowadził   ich   do 
choroby psychicznej lub do “załamania
nerwowego".
Jeżeli   reakcja   łękowa   jest   wywołana   przez 
znaczny stres interpersonalny w życiu osoby o 
dostatecznie zdrowej osobowości, rokowanie co 
do   terapii   zaburzeń   lękowych   jest   pomyślne. 
Natomiast,   jeżeli   reakcja   lękowa   została 
wywołana przez drobne stresy jakie występują 
w   codziennym   życiu,   ale   u   osoby   o   słabej 
osobowości,   rokowanie   jest   znacznie   mniej 
pewne.
Znacznie   łatwiejsze   jest   wyleczenie   wówczas, 
gdy reakcja lękowa trwa zaledwie kitka tygodni 
lub   parę   miesięcy,   niż   po   latach   lub 
dziesięcioleciach.   Znacznie   trudniej   będzie 
przebiegała terapia, jeśli przedtem pacjent długo 
leczył   się   np.   na   serce,   żołądek   itp.   Trudniej 
bowiem   będzie   mu   przyjąć   koncepcję 
emocjonalnej   etiologii   choroby   i   podjąć 
leczenie   nakierowane   na   usuwanie 
konfliktów.

Również sprawą ważną jest ta, w jaki sposób 
chory   radzi   sobie   z   aktualnymi   stresami.   Np. 
pacjent   z   lękiem   stale   poniżany,   bądź 
niedoceniany w pracy zawodowej, może  mieć 
duże problemy w terapii lęku.
Bierna,   o   usposobieniu   zależnym   kobieta, 
mająca   pod   swoją   opieką   kilkoro   dzieci, 
gnębiona   w   swoim   małżeństwie,   ma   znacznie 
mniejszą szansę na  wyzdrowienie niż kobieta, 
której   problemy   małżeńskie   są   łatwe   do 
rozwiązywania prostymi sposobami.
Reakcje pacjentów na stany lękowe są różne. 
Pacjent   może   się   całkowicie   poddać   stanowi 
lękowemu i szybko spaść do poziomu inwalidy. 
Może   jednak,   pomimo   dolegliwości   [napięcia 
lękowego],   nadal   wykonywać   swoja   pracę 
zawodową, spełniać obowiązki rodzinne.
Niektórzy pacjenci w stanie lękowym stają się 
wymagający   i   wycofują   się   w   bezsilną 
zależność od swoich rodzin.
Inni,   ukrywają   w   miarę   możliwości  swojo 
objawy i nic dopuszczają, aby lęk zmieniał ich 
relacje z rodziną, otoczeniem,
Zaburzenia łękowe należy odróżnić od reakcji 
na stres, w których lęk także może być objawem 

pierwszoplanowym. Reakcje na stres, to szybka 
odpowiedź   psychiczna   wraz   z   pobudzeniem 
układu   wegetatywnego,   lub   powolniejsze 
odpowiedzi psychiczne na wydarzenia życiowe 
[np. utrata pracy]. Ustępują zwykle samoistnie, 
a postępowanie w nich polega na podtrzymaniu, 
rozładowaniu   napięcia   i   pomocy   w" 
rozwiązaniu   problemu.   Lęk   powstający   w 
odpowiedzi na stres jest zjawiskiem normalnym. 
Jeżeli  lęk ma nasilenie nieproporcjonalne  do 
stresora,  trwa   mimo   jego   ustąpienia   lub 
występuje   niezależnie   od   stresujących 
czynników   zewnętrznych,  uważa   się   go   za 
zjawisko patologiczne

ZABURZENIA EMOCJONALNE

Zdrowe

 

  życie emocjonalne

 

 

Zdrowie   lub   brak   zdrowia   emocjonalnego 
osobnika   w   wieku   dojrzałym   zależą   od 
wzajemnego   oddziaływania   jego   struktury 
osobowości

 

i

 

jego

 

środowiska 

interpersonalnego oraz zmiennych okoliczności 
jego życia.
Niektórzy osobnicy wynoszą z dzieciństwa i 
wieku   młodzieńczego   tak   chwiejną   strukturę 
osobowości,   że   zwykłe   trudności   dorosłego 

życia wywołują ciężkie zaburzenia emocjonalne. 
Inni 

wynoszą   z   okresu   rozwojowego 

stosunkowo   stałą   osobowość   i   miewają 
zaburzenia emocjonalne tylko wówczas, gdy są 
narażeni   na   ciężki   długotrwały   stres 
emocjonalny. Dojrzałość emocjonalna
Bywa określana na podstawie rozszerzania się 
kręgów aktywności interpersonalnej w ciągu lat 
rozwojowych i dorosłego życia osobnika-
Pierwszy   krąg  -  matka   i   dziecko.   W   drugiej 
połowie pierwszego roku  -rozszerza się o ojca, 
rodzeństwo.   W   następnych   latach  -  krewni, 
dzieci z sąsiedztwa.
Wyraźnie rośnie w wieku szkolnym, a podczas 
okresu   pokwitania   i   młodości   jego   stosunki   z 
osobami   płci   przeciwnej   nabierają   nowego 
znaczenia   i   natężenia.   We   wczesnym   wieku 
dojrzałym, krąg ten obejmuje osoby w miejscu 
pracy,   a   następnie   założoną   przez   siebie 
rodzinę.
Dojrzałość   emocjonalna   osobnika   jest 
upośledzona, jeśli zatrzyma się w jakimkolwiek 
punkcie   tych   rozszerzających   się   kręgów 
aktywności interpersonalnej.

Zatem dojrzałość emocjonalną można określać 
na podstawie jego zdolności do nawiązywania 
zadowalających   związków   w   coraz   szerszych 
kręgach życia interpersonalnego.
Osobnik   dojrzały   emocjonalny   może   się 
zadowalająco przystosować w małżeństwie, jest 
też zdolny do uczucia miłości do małżonka i do 
dzieci.
W   razie   konieczności   potrafi   być   wobec   ludzi 
stanowczy, ale nie wykorzystuje ich, ani też nie 
jest   niepotrzebnie   agresywny.   Potrafi   zdobyć 
samowystarczalność ekonomiczną i stosunkowo 
dobrze   przystosowuje   się   do   pracy-   Może 
niekiedy   wpaść   w   gniew,   nie   czując   z   tego 
powodu   ani   winy   ani   lęku,   jednakże   nie   jest 
stale drażliwy i zgryźliwy. Potrafi się trzymać 
zakazów   i   ograniczeń   narzucanych   przez 
obyczaj   społeczny.   Osoba   dojrzała 
emocjonalnie miewa od czasu do czasu konflikty 
z innymi ludźmi i podlega krótkim niewielkim 
zaburzeniom   emocjonalnym,   lecz   posiada 
osobowość   zdolna   do   przezwyciężenia   tych 
trudności i podejmowania rozsądnych decyzji w 
sytuacjach trudnych.

Najważniejsze   składniki   przystosowania 
emocjonalnego wieku dojrzałego
Na 

pięć 

najważniejszych   dziedzin 

przystosowania   emocjonalnego   we   wczesnym 
wieku dojrzałym składają się:
1. spotkania i zaloty
2. małżeństwo
3. aktywność płciowa
4. wychowanie dzieci
5. czynności zawodowe i stosunki z ludźmi w 
grupach społecznych
SPOTKANIA   i   zaloty   są   próbą   dla   jednostki 
pokazującą   siłę   lub   słabość   jej   osobowości. 
Ujawnia   się   tu   bowiem   zdolność   osoby   do 
zawiązywania   bliskich   związków   ich 
utrzymywania, pielęgnowania. Niektórzy młodzi 
ludzie obawiają się spraw pici i są niezdolni do 
czułości;
natomiast inni nie są zdolni oprzeć się zmysłom 
i   nie   potrafią   ich   skierować   na   społecznie 
akceptowane   tory.   Niektórzy   zwlekają   z 
małżeństwem i unikają go z obawy przed nim, 
inni   rzucają   się   na   oślep   w   zbyt   pośpiesznie 
zawierane   związki   małżeńskie   [ucieczka   w 

małżeństwo   przed   nieszczęśliwym   domem 
rodzicielskim}.
Właściwości   osobowości  jednostki,   jej   obecne 
oraz   poprzednie   środowisko   interpersonalne 
mają   wybitny   wpływ   na   jej   powodzenie   i 
niepowodzenie   w   utrzymywaniu   kontaktu 
[spotykaniu   się]   z   osobami   płci   przeciwnej   i 
miłosnych zalotach-
MAŁŻEŃSTWO

 

jest

 

najsilniejszym 

długotrwałym związkiem, jaki osobnik zawiera 
w   wieku   dorosłym.   Z   małżeństwem   łączy   się 
bardzo   bliskie   współżycie,   dostosowanie 
płciowe,   wychowanie   dzied,   wspólne 
planowanie

 

ekonomiczne,

 

wspólne 

przystosowanie społeczne z krewnymi i innymi 
grupami   osób   oraz   szeroki   wachlarz   innych 
działań, w których musi istnieć zgodność między 
osobowościami   i   potrzebami   emocjonalnymi 
obu partnerów.
____Istnieje   wiele   możliwości   konfliktowych, 
gdy   dwie   osoby   o   różnym   pochodzeniu 
rodzinnym   i   o   różnych   potrzebach 
emocjonalnych   podejmują   się   założenia 
rodziny. Oto niektóre z nich.

1. Problemy związane z potrzebą zależności i 
rządzenia
2.   Inne   rodzaje   konfliktów   ,   np.   uczuciowo 
chłodna, samolubna kobieta mająca za męża 
porywczego,   uczuciowego   mężczyznę   może 
spostrzec,   że   jej   mąż   szuka   u   innych   kobiet 
tego, czego mu brak w domu. Ona skarży go o  
zaniedbywanie   rodziny,   on   krytykuje   jej 
chłodny stosunek do niego.
3.   Trudności   z   krewnymi,   zwłaszcza   z 
rodzicami każdego z małżeńskich partnerów, 
mogą   stać   się   przyczyną   niezgody   w 
małżeństwie
4.   Inne   często   wymieniane   dziedziny 
nieporozumień to:

-sposób wychowania dzieci
-konflikty na temat stopy życiowej i podatków
-problemy przystosowania seksualnego

-zanik romantyczności związku

PRZYSTOSOWANIE SEKSUALNE

We   wczesnym   wieku   dojrzałym   konieczne   jest 
utrzymanie   pewnego   rygoru   w   zachowaniach 
seksualnych  celem  osiągnięcia przystosowania 
emocjonalnego.

W   sprawach   płci   osobnik   nie   powinien   nie 
powinien   być   ani   chłodno   zahamowany   ani 
niekontrolowanie   popędliwy.   Zaspokojenie 
płciowe   jest   prawdopodobnie   ważniejsze   niż 
ilość zadeklarowanej aktywności płciowej.
Niektóre   dobrze   przystosowane   emocjonalnie 
osoby   nie   podejmują   stosunków   płciowych   z 
powodu   swych   zasad   moralnych.   Osoba 
powinna   dostatecznie   panować   nad   swoimi 
popędami   aby   móc   wybrać   swój   wzorzec 
płciowy   i   wprowadzić   go   na   społecznie 
akceptowane tory.
Różne   rodzaje   zaburzeń   seksualnych   sięgają 
korzeniami   do   urazowych   stosunków 
interpersonalnych   dzieciństwa   i   wieku 
młodzieńczego.   Np.   niemoc   płciowa   może 
występować   u   mężczyzny,   który   w   latach 
rozwojowych   doznał   wielu   cierpień   i 
rozczarowań ze strony matki. Osoba taka lęka 
się   nieświadomie,   że   gdy   zwiąże   się   bliżej   z 
jakąś kobietą, zostanie przez nią schwytany w 
pułapkę,   upokorzony   i   wyzyskany,   i   ten   lęk 
pozbawia go jego możliwości płciowych. Z kolei 
oziębła kobieta boi się zbliżenia z mężczyzną, a 

jej lęk pozbawia ją możliwości ufnego oddania 
się mężczyźnie.

WYCHOWANIE DZIECI

Jest prawdopodobnie najważniejszym z działań 
podejmowanych   przez   człowieka,   które 
angażuje ogromną ilość energii emocjonalnej i 
fizycznej przez 20-30 lat życia człowieka.
Zdrowi emocjonalnie rodzice, kochający dzieci, 
są   równocześnie   zdolni   do   ograniczania   w 
rozsądny   sposób   niepożądanych   form   ich 
zachowania.   Niezdrowe   stosunki   między 
rodzicami   i   dziećmi   często   wtrącają   ich   w 
sytuację   bez   wyjścia,   zniekształcają   życie 
emocjonalne obu stron.

PRZYSTOSOWANIE społeczne i 
zawodowe

Zaburzenia   osobowości   powstałe   w   ciągu   lat 
rozwojowych, mogą się w wieku dojrzałym stać 
przyczyną trudności  w stosunkach z ludźmi w 
miejscu pracy.
Mężczyzna   wychowany   przez   surowego   ojca 
może taić w sobie wiele wrogości w stosunku do  
wszystkich władczych osób, zajmujących wyższe 
od   niego   stanowiska;   odczuwa   nieraz 
rozdrażnienie   i   bunt   w   stosunku   do 

przełożonych w pracy. Dziewczyna nieśmiała i 
bierna wskutek stałego gnębienia przez władczą 
matkę   skłonną   do   obwiniania   z   byle   powodu, 
staje   się   niekiedy   niezdolna   do   powiedzenia 
komukolwiek   w   pracy   “nie"   i   może   stać   się 
przedmiotem wyzysku przełożonych i kolegów.
Mężczyzna   emocjonalnie   odtrącany   przez 
rodziców w okresie swojego dzieciństwa i wieku 
młodzieńczego,   może   odczuwać   stały   głód 
uznania ze strony otoczenia, któremu będzie się 
wciąż usiłował przypodobać.
Najczęstsze problemy emocjonalne
Przybierają one różne postaci: “nerwowości", 
napięcia, paniki, niepokoju psychoruchowego i 
złego   samopoczucia.   To   wszystko   wchodzi   w 
skład pojęcia lęku.
Może   on   być   łagodny   lub   nasilony,   ledwo 
dostrzegalny lub czyniący człowieka całkowicie 
niezdolnym do działania. Lęki możemy podzielić 
na ostre i przewlekłe.
Ostre stany lękowe Często zdarzają się u osób, 
które   poprzednio   nie   skarżyły   się   na   uczucie 
napięcia   i   mogą   wystąpić   po   raz   pierwszy   w 
dowolnym okresie czasu, od okresu dojrzewania 
- do starości.

Chory   podaje,   że   nagle   poczuł   gwałtowny 
niepokój i lęk. Jest przekonany, że grozi mu coś 
bardzo   złego.   Nieraz   opisuje   to   uczucie   jako 
pewne   szczególne   doznanie   somatyczne 
towarzyszące   ostremu   napadowi   lękowemu, 
[ściskanie w głowie, napięcie powłok skórnych, 
“zamęt   w   głowie",   pulsowanie   krwi,   uczucie 
słabości,   drżenie   kończyn,   usztywnienie   lub 
niepokój ruchowy]
Może wystąpić wszędzie: w pracy, w domu, w 
samochodzie,   w   czasie   rozrywki[w   czasie 
napięcia   i   w   czasie   relaksu]   Przyczyny   - 
konflikty,   niepewność,   tłumione   uczucia   i 
bieżące   stresy.   Z   reguły   -przyczyn   jest   wiele. 
Można   je   -jak   mówi   Chapman   porównać   do 
cebuli. Niektóre z przyczyn są na powierzchni, 
inne głębiej, a jeszcze inne bardzo głęboko. U 
niektórych   osób   ciężkie   urazy   emocjonalne 
dzieciństwa   tak   uszkodziły   strukturę 
osobowości,   że   nawet   drobne   stresy   życia 
codziennego wywołuj ą reakcje lękowe.