Jan Niecisław Baudouin de Courtenay (lata 70. XIX w. – 30. XX w.)

•

twórca podstaw gramat. hist. j.pol.

•

jego   teza   o   analogii   jako   jednej   z   przyczyn   zmian   jęz.   dała   podstawę   szkole 

młodogramat.

•

społ. charakter jęz.: antropofonika (fonetyka) i fonetyka (fonologia)

•

rozróżnił głoskę i fonem

•

podstawy rozróżnienia diachronii i synchronii → praska szkoła strukturalistyczna

•

badania dialektologiczne, m.in. słoweńskie we Włoszech, jidysz

•

prekursor językoznawstwa ogólnego, badań nad jęz. dzieci, hist. j.pol., onomastyki

Ferdynad de Saussure (XIX/XX w.)

•

możliwość rekonstruowania systemu fonetycznego n.p. Morfologicznego

•

autor pojęć: językoznawstwo dia- i synchroniczne

podstawy   współczesnego  językoznawstwa   strukturalnego  –   jęz.   jako   struktura, 

interpretuje wszystkie jego elementy w powiązaniu z innymi; odróżnienie langue (system 

znaków   i   reguł   ich   tworzenia,   abstrakt,   urzeczywistnia   się   w   jednostkowych 

wypowiedziach, nie jest wytworem pojedynczego człowieka) i  parole  (urzeczywistnienie 

się  langue  w   jednostkowej   wypowiedzi   pojedynczego   człowieka);   zmiany   w   jęz.   to 

przejście od wcześniejszego stanu jęz. do określonego późniejszego; cel – opracowanie 

teorii analizy tekstu, który uważano za twór skończony, miała ona prowadzić do ustalenia 

inwentarza   znaków   oraz   ich   funkcji   i   dystrybucji;   wprowadzenie   rozróżnienia   między 

fonologią   a   fonetyką;   teza   o  arbitralności   znaku   jęz.;   znak   składa   się   z:   elementu 

znaczonego – abstrakcyjne pojęcie – i znaczącego – akustyczna realizacja owego pojęcia; 

stosunki syntagmatyczne (między elementami umieszczonymi w konkretnej wypowiedzi) i 

paradygmatyczne (związki na poziomie abstrakcyjnym)

Wiktor Porzeziński (XIX/XX w.)

•

1922 – 29 – prof. UW i KUL

1

•

zajmował się językoznawstwem ogólnym, indoeuropejskim, słowackim, bałtyckim

Mikołaj Trubiecki (początek XX w.)

•

pracę naukową rozpoczął w wieku 14 lat, zmarł mając 48

•

jeden z założycieli praskiej szkoły strukturalistycznej

zakres badań: typologia fonologiczna jęz., pierwsze klasyfikacje systemów fon., ogólna 

teoria jęz. rosyjskiego i połabskiego, 

chronologia procesów w *ps

Roman Jakobson (1. poł. XX w.)

•

kierował ośrodkiem, w którym powstały koncepcje rosyjskiego formalizmu

•

członek praskiej szkoły strukturalistycznej

•

teoria fonologiczna

•

fonem jako wiązka cech dystynktywnych

•

podstawy matrycowej klasyfikacji fonemów n.p. akustycznych cech dystynktywnych

•

def. mianownika jako nośnika czystej funkcji nazywania

•

rozwinął Buhlerowską teorię funkcji znaków jęz. w procesie komunikacji

stworzył: poetykę lingwistyczną, teoret. podst. analizy powstawania (jęz. dzieci) i regresu 

(afazje) mowy

Jerzy Kuryłowicz (lata 20. – 50. XX w.)

•

indoeuropeista, semitolog, językoznawca ogólny, strukturalista

•

zajmował   się   wieloma   zagadnieniami   jęz.,   m.in.   teorią   znaku   jęz.,   hierarchią 

elementów jęz.

•

rozwijał izomorfizm

•

obok derywacji semantycznej wyróżnił derywację syntaktyczną

2

•

przedstawił metodę rekonstrukcji wewnętrznej

•

akcentuacja

 

  i apofonia

Noam Chomsky (2 poł. XX w.)

•

gramatyka transformacyjno-generatywna – opis języka ma pokazywać, że każdy 

użytkownik jęz. posiada zdolność do tworzenia i rozumienia zdań, z którymi wcześniej się 

nie   zetknął   (kompetencja   jęz.   użytkowników),   dzięki   temu,   że   użytkownik   rozporządza 

skończoną ilością reguł gramat.; człowiek rodzi się wyposażony w gramat. uniwersalną, 

uczy się tylko cech specyficznych dla danego jęz., rozróżnia zdolność rozpoznawania i 

stosowania reguł od realizacji aktu mowy

•

akcentuje   związek   językoznawstwa   z   psychologią   i   konieczność   prowadzenia 

badań nad uniwersaliami języka

•

adekwatność opisu jęz. – dokładne i zgodne z rzeczywistością ujmowanie faktów 

jęz.;adekwatność obserwacyjna: popr. rejestruje dane wyjściowe; opisowa: właściwy opis 

intuicji jęz. mówiącego; wyjaśniająca: wybranie najtrafniejszej gramat. jęz.

Edmund Gussmann (lata 70. – początek XXI w.)

•

pionier   fonologii   generatywnej   w   Polsce:  fonem  jest   jednostką   generowaną   w 

umyśle   mówiącego,   zbudowaną   z   uniwersalnych,   binarnych   cech   dystynktywnych 

wyrażających artykulacyjne, akustyczne i percepcyjne właściwości segmentów; fon. gen. 

szuka   właściwości   wspólnych   dla   różnych   języków   świata,   gdyż   postuluje   istnienie 

specyficznych dla człowieka wrodzonych struktur języka

•

pracował na UMCS-ie i KUL-u

•

członek Komitetu Językoznawstwa PAN

Młodogramatycy (koniec XIX w.)

•

teza bezwyjątkowości praw głosowych: jeśli w jakimś jęz. lub dialekcie zachodzi 

określona  zmiana   fonet.,   to  zachodzi   ona   u  wszystkich   użytkowników  i  we   wszystkich 

wyrazach, w których są ku niej warunki → badania dialektologiczne, które ją obaliły

•

naukowe podstawy metody porównawczo-hist.

3

•

założenie,   że   przyczyny   wszystkich   zmian   jęz.   są   zlokalizowane   w   psychice 

nosicieli jęz. → zanegowanie istnienia jęz. jako ogólnej normy społ.

•

rozwijający   wpływ   na   badania   diachroniczne,   określenie   przedmiotu 

językoznawstwa jako nauki, ograniczenie subiektywizmu

Kazańska szkoła lingwistyczna (lata 70./80. XIX w.)

•

wprowadzenie pojęcia fonemu – abstrakcyjna jednostka jęz. będąca ekwiwalentem 

dźwięku, decyduje o znaczenia

•

podstawy fonologii: inwariant fonologiczny i warianty fonemów

•

próba   klasyfikacji   wariantów:   dywergenty   niemotywowane,   motywowane 

otoczeniem  dźwiękowym,   motywowane   przynależnością   danej   jednostki   gram.   do 

określonej klasy gram.

[Baudouin de Courtenay]

Praska szkoła strukturalistyczna (lata 20-30. XX w.)

•

założenia metodologiczne de Saussure'a

•

„język jest systemem środków wyrazu przystosowanych do pewnego celu”, funkcja 

znaku   jest   determinowana   przez   jego   budowę,   żadnej   pojedynczej   zmiany   nie   można 

zrozumieć   bez   odniesienia   do   całego   systemu,   zmiana   zachodzi   najpierw  w  parole,   a 

potem wchodzi do langue

•

te same metody do b. syn- (pojęcie ewolucji) i diachronicznych (pojęcie systemu)

•

cechy dystynktywne fonemu – cechy artykulacyjne

•

Mathesius: teoria aktualnego rozczłonkowania zdania

•

kulturotwórcza funkcja jęz. ogólnego

•

Bühler: wielofunkcyjność znaku jęz.

•

dwie funkcje fonemów: odróżniająca i odgraniczająca

•

jęz. wew. – jęz. myśli i pojęć – oraz jęz. uzew. – jęz. obrazów wyrażony w mowie lub 

4

piśmie

•

jęz.: emocjonalny (ekspresja) i intelektualny (do komunikacji i przekazywania inf.)

[Baudouin de Courtenay]

Akcentuacja

 – system akcentowy danego języka.

Apofonia

 – alternacja samogłoskowa: jakościowa, ilościowa.

Arbitralność znaków jęz.

  –  niemotywowalność   –   dowolność   formy  dźwiękowej   w 

stosunku do znaczenia; wyjątek: onomatopeje. Arbitralność absolutna – kiedy nie można 

dopatrzeć się żadnego związku brzmienia ze znaczeniem wyrazu, arbitralność względna – 

częściowo motywowane, znaczenie może wynikać z budowy, np. dziewięt-naście.

Akt mowy

 – skierowane przez nadawcę do odbiorcy wypowiedzenie, którego celem jest 

przekazanie za pomocą znaków jęz. de Saussure akcentował jego indywidualny charakter, 

zwracał uwagę na to, że obraz akustyczny nie jest tożsamy z dźwiękiem, ale ma charakter 

psychiczny.

Model Bühlera:

rzeczywistość

f. symbolicza

znak

f. ekspresywna

f. impresywna

nadawca

odbiorca

Schemat Jakobsona:

kontekst (f. poznawcza)

komunikat (f. poetycka)

nadawca --------------------------------------------------- odbiorca

(f. emotywna)

kontakt (f. fatyczna)

(f. impresywna)

5

kod (f. metajęz.)

Klasyfikacja Austina:

•

performatywy  –   tworzą   rzeczywistość,   np.   wyrok   sądu,   zawarcie   zw. 

małżeńskiego, formuły religijne; musi być 1 os. l.poj., odpowiednie okoliczności i osoba 

uparawniona

•

konstatacje – stwierdzenia, podlegające kryterium prawdziwości

•

lokucja – sam komunikat, informacja

•

illokucja – cel aktu mowy, intencja nadawcy, np. rozkaz, nakaz, obietnica

•

perlokucja  –   oczekiwany   efekt   komunikatu,   np.   zdenerwowanie,   rozśmieszenie 

odbiorcy

Klasyfikacja Searle'a:

•

a. bezpośredni – intencja zawarta w komunikacie, bezkontekstowy

•

a. pośredni – intencja niewyrażona wprost, kontekstowy

•

asercja – przedstawia sądy i oceny, np. wyrażenie podziwu

•

ekspresywa – wyrażenie emocji, np. gratulacje

•

komisywa – deklaracja jakiegoś działania, np. obietnica

•

deklaratywa – zmiana rzeczywistości, np. ogłoszenie wyroku

•

dyrektywa – wywiera nacisk na odbiorcę, np. prośba

Delimitacyjna  funkcja   dźwięków

  –   pewne   cechy   dźwięków   sygnalizują   granice 

między morfemami lub wyrazami.

Derywacja syntaktyczna (składniowa):

1. skończony ciąg rządków symboli, w którym istnieje rządek początkowy (jeden symbol 

początkowy) i w którym każdy kolejny rządek powstaje z rządka poprzedzającego poprzez 

zastosowanie jednej reguły gramat.

2. struktura zdań powstałych w wyniku zastosowania różnych transformacji

6

Fonem

  –   abstrakcyjna,   funkcjonalna   jednostka   jęz.   planu   wyrażania,   o   cechach 

dystynkt., definiowana tylko poprzez jej miejsce w systemie (w jakie wchodzi z innymi 

fonemami).   Realizuje   się   fizycznie   przez   pewien   ściśle   określony  zbiór   głosek.   Szkoła 

praska: definiuje za pomocą przysługujących mu fonologicznych cech dystynktywnych; jest 

strukturą złożoną z prostych jednostek fonolog. cech dystynkt.

Fonetyka

  –     bada   dźwięki   mowy   pod   względem   ich   cech   artykulacyjnych   (sposobu 

wytwarzania   za   pomocą   narządów   mowy),   akustycznych   (fizycznych),   audytywnych 

(odbieranych) i psychofonetycznych (jakie reakcje wywołują u odbiorcy). F. synchroniczna 

bada dźwięki w danym momencie czasu, a diachroniczna pokazuje zmiany na przestrzeni 

czasu, pod względem ewolucji.

Fonologia

 – analizuje rolę dźwięków mowy w procesie porozumiewania się, skupia się 

na   tych   właściwościach,   które   są   wykorzystywane   jako   sygnały   niosące   inf.   F. 

dystynktywna:   dźwięki   służą   jako   sygnały   umożliwiające   rozróżnienie   znaczeniowo 

nietożsamych   wyrażeń.   Kiedy   różnica   fonetyczna   występująca   między   dwoma 

wyrażeniami, mówimy o opozycji fonologicznej. Fonologia ma ustalić, które właściwości 

dźwięków spełniają f. dystynkt.

Hipoteza notratycka

  – zakłada, że istniał wspólny jęz.-przodek dla co najmniej kilku 

wielkich znanych dzisiaj rodzin jęz., uczeni XX-wieczni przebadali ok. 600 rdzeni wyr. w 

rodzinach   jęz.,   dostrzegając   podobieństwo   i   próbując   zrekonstruować   pierwotną, 

nostratycką formę wyrazu. Teoria opiera się tylko na podobieństwach leksykalnych, które 

mogą być skutkiem zapożyczeń. Jest jednym z uzasadnień monogenezy.

Monogeneza jęz.

  – zakłada, że wszystkie jęz. pochodzą od jednego wspólnego jęz., 

bo mają podobną strukturę gramat. i leksykę (budowa zdania, liczba, rodzaj, odmienne 

'być'). Języki są kompatybilne, czyli przekładalne.

Inwariant

 – element jęz. traktowany jako niezmienny w przeciwieństwie do wariantów, 

które są jego zmiennymi realizacjami w zależności od kontekstu.

Izomorfim

 – paralelizm zachodzący między stroną dźwiękową a semantyczną jęz.; obie 

7

płaszczyzny są zorganizowane w podobny sposób, np. członem konstytutywnym sylaby 

jest   samogłoska   lub   sonant   zgłoskotwórczy,   a   akcesoryczym   –   spółgłoski,   członem 

konstytutywnym zdania jest orzeczenie, a akcesorycznym pozostałe cz. zdania.

Język

 – system znaków służący ludziom do porozumiewania się, twór społ. de Saussure 

wyróżnił  langue  i  parole  (s.   1).   Chomsky:   nieskończony   zbiór   zdań   zbudowany   ze 

skończonego   zbioru   symboli   za   pomocą   skończonego   zbioru   reguł.   Generatywiści: 

rzeczywistość umysłowa, która leży u podstawy mówienia i tworzy kompetencję jęz.

Funkcje języka

 – relacje jęz. do szeroko rozumianego środowiska – Bühler, Jakobson 

(s. 5).

Halliday:

•

instrumentalna – wyrażanie potrzeb

•

regulująca – wyrażanie rozkazów, regulacja życia społ.

•

interaktywna – kontakty międzyludzkie

•

reprezentująca – przetwarzanie wiedzy

•

heurystyczna – do nauki

•

personalna – wyraża emocje i odczucia

•

f. imaginacji – przekazywanie myśli i wyobrażeń

Kiklewicz:

•

nominatywna – nazywa rzeczywistość, oswaja świat

•

kognitywna – źródło inf. o świecie, pomaga poznać świat

•

dekodująca – służy do zrozumienia tekstów

•

komunikacyjna – umożliwia relacje społ.

•

aktywna – wyraża stany emocjonalne, psychiczne i intelektualne

•

magiczna – jęz. oddziałuje na rzeczywistość, np. życzenia

8

System   językowy

  –   uporządkowany   wew.   i   posiadający   określoną   strukturę   zbiór 

elementów i relacji, które między nimi zachodzą. Zależności te zachodzą wew. płaszczyzn 

(fonologią, morfologią...) i między nimi.

Kompetencja   językowa

  –   implicytna   (nieuświadomiona)   znajomość   jęz. 

charakteryzująca   użytkowników,   pozwala   tworzyć   i   rozumieć   nowe   zdania,   których   się 

wcześniej   nie   słyszało,   odróżniać   zdania   gramat.   poprawne   od   niepopr.,   parafrazować 

wyr., rozpoznawać wieloznaczność zdań. Przeciwieństwo rzeczywistego posługiwania się 

jęz., wg Chomskyego zjawisko psychiczne.

Język  naturalny

  –   powstały  na   drodze   rozwoju   hist.,   zróżnicowany  geograficznie   i 

społ.,   opozycyjny   do   jęz.   sztucznych,   formalnych   i   programowania,   jego   wyrażenia   są 

polisemiczne (wieloznaczne), w rozwoju hist. podlega powolnym, ciągłym zmianom.

•

jęz. etniczne

żywe – nauczone nieświadomie

martwe

zrekonstruowane (pie, scs)

wegetujące – mogące powstać

odcyfrowane: 

egipski,

w sprzyjających warunkach

sumeryjski

•

sztuczne – międzyetniczne, np. esperanto, kreolski

•

tajne

Kontakty   językowe

  –   zachodzą   na   terenach   zamieszkanych   przez   min.   dwie   gr. 

etniczne   oraz   tam,   gdzie   są   dwa   jęz.   urzędowe   →  interferencja  –   przenoszenie 

zwyczajów   z   jednego   jęz.   do   drugiego,   efekt   używania   jęz.   obcego,   także   przy 

tłumaczeniach. Interferencja zachodzi na poziomie fonologicznym, np. zmiękczone s, z, c 

zamiast miękkich, twarde  l  zamiast  l  (Kresy), słowotwórczym, np. zastąpienie polskiego 

przyrostka  -ic  przez   rosyjski  -icz,  -owicz,  -ewicz,   fleksyjnym,   np.   dialekt   śląski   stosuje 

niem. strukturę cz. przesz. dok. – mam zrobione zamiast zrobiłem. Przy kontaktach nie da 

się utrzymać jęz. w całkowitej czystości.

Adstrakt  –   jęz.,   z   którego   na   terenie   dwujęz.   lub   wielojęz.   inny   jęz.   czerpie 

zapożyczenia, np. niemiecki → j. łużyckie.

9

Substrat  –   jęz.   ludności   tubylczej,   na   który   nawarstwia   się   jęz.   ludności 

napływowej, np. mazurzenie ← staropruski.

Superstrat  – jęz. ludności, która nawarstwiła się na ludność tubylczą, np. pol. na 

terenach Prusów.

Dwujęzyczność

  –   posługiwanie   się   na   co   dzień   dwoma   różnymi   jęz.;   głównie   na 

terenach   o   mieszanym   składzie   etnicznym   →   wymusza   mówienie   jęz.   drugiej   grupy; 

zwykle dot. przedstawicieli mniej znaczącej gr.; źródło powstawania jęz. mieszanych i kalk 

jęz., które mogą prowadzić do zmiany struktury danego jęz.

Językoznawstwo stosowane

 – nauka o możliwościach wykorzystania osiągnięć j. w 

różnych dziedzinach życia i dyscyplinach nauk. Badania nad: efektywnością nauczania 

jęz.   obcych,   poprawnością   jęz.,   udoskonalanie   kodów   do   przekazywania   inf.   w 

telekomunikacji,   teoria   przekładu,   logopedia,   polityka   i   kultura   jęz.,   opracowywanie 

alfabetów dla niepiśmiennych grup jęz.; glottodydaktyka.

Językoznawstwo matematyczne

 – zajmuje się konstruowaniem formalnych modeli 

struktury języków naturalnych i ich fragmentów, teorią gramatyk formalnych

1

, użyteczna w 

badaniu języków programowania. Wykształciło się w latach 50. w związku z pracami nad 

tłumaczeniem maszynowym; rozwinęła się z teorii gramat. generatywnej Chomskyego.

1

Gramatyka formalna  – alfabet symboli danego jęz., symboli pomocniczych i tzw. reguły 

wprowadzania (produkcje).

Językoznawstwo   hist.-porównawcze  

–   rozwój   jęz.   pokrewnych   i   wyjaśnianie 

zaszłych w nich zmian, rekonstrukcja niezaświadczonych prajęz.

Morfem

 – najmniejsza grupa fonemów, która niesie ze sobą znaczenie i której nie można 

podzielić   na   mniejsze   jednostki   znaczeniowe.   Funkcje:  semantyczna/referencyjna 

(odniesienie   do   zjawisk   pozajęz.)   i  syntaktyczna/wewnątrzjęz.  (sygnalizuje   relacje 

wewnątrztekstowe). Ze względu na łączliwość: samodzielne (swobodne) i związane.

m. leksykalny – samodzielny lub związany, obecny w każdym leksemie, dominuje 

f. semantyczna

m.   słowotwórczy  –   związany,   dominuje   f.   semantyczna,   współtworzy   leksemy 

10

pochodne: prefiks, sufiks, interfiks

m.   gramatyczny  –   związany,   dominuje   f.   syntaktyczna,   tworzy   regularne 

konstrukcje, sygnalizujące podrzędność syntaktyczną

Morfologia  

–   zajmuje   się   regułami   odmiany   i   budowy   wyrazów   →   zespołem   reguł 

tworzenia i rozpoznawania form fleksyjnych leksemu oraz zespołem reguł określających 

sieć   stosunków   motywacji   między   elementami   zasobu   leksykalnego   danego   jęz.   i 

środkami rozbudowy tego systemu. Opisuje gramat. wyr. i jego strukturę.

Składnia

  – zajmuje się budową wypowiedzeń (zdań, równoważników): funkcje wyr. w 

zdaniu   (np.   podmiot,   orzeczenie),   zależności   między   wyr.   (np.   zw.   zgody,   rządu), 

pozycyjność (szyk wyr.), *sposoby łączenia morfemów w zdania*.

Synchronia

  –   bada   jęz.   w   danym   momencie   jego   rozwoju,   bez   odniesień   do 

wcześniejszego   stanu,   sposób   funkcjonowania   mechanizmu   jęz.   niezależnie   od 

pochodzenia jego poszczególnych elementów: funkcje poszczególnych elementów i ich 

miejsce w systemie. Język – system elementów, które pozostają w określonych relacjach. 

Od de Saussure'a.

Diachronia

  –   bada   rozwój   jęz.   z   punktu   widzenia   zmian,   którym   podlega   w   czasie; 

najczęściej stosuje metodę hist.-porównawczą. Stąd wywodzi się gramat. hist. i historia 

jęz.

Słowotwórstwo

  –   zajmuje   się   sposobami   powstawania   nowych   wyr.   w   jęz.   – 

synchroniczne   (funkcjonalne)   zajmuje   się   strukturą   słownictwa   i   bada,   w   jaki   sposób 

użytkownicy zwiększają jego zasób, derywacją; s. diachroniczne (genet./hist.) zajmuje się 

hist. procesem powstawania nowych słów.

Derywacja

  –   proces   tworzenia   wyr.   przez   zmianę   fonologicznej   postaci   podstawy 

słowotwórczej

Afiksacja – za pomocą dodania afiksów, np. prze-pisać, bieg-acz

Derywacja wsteczna – skrócenie wyr. o afiks, np. zwis (od zwisać), bieg (od biegać)

Konwersja – zmiana podstawy za pomocą paradygmatu fleksyjnego, np. zły → zła

11

Derywaty:

mutacyjne – zmiana znaczenia, np. książka → księgarnia

transpozycyjne  –   zmiana   paradygmatu,   bez   zmiany   znaczenia,   np.  biegać 

(czasow.) → bieganie (rzecz.)

modyfikacyjne – dot. tego samego desygnatu, tylko pewna zmiana znaczenia, np. 

dom → domek

tautologiczne – brak zmiany znaczenia, powstają synonimy, np. strona → stronica

Typologia języków

  – klasyfikacja jęz. ze względu na ich budowę, nie związki hist.-

genet. i geograf., rodz. językoznawstwa porównawczego o charakterze synchronicznym.

Fonologiczna – bierze pod uwagę ilość spółgł. i samogł., iloczas, intonację, regestr 

(ton w przebiegu sylaby): jęz. spółgł., samogł., prozodyczne, nieprozodyczne.

Morfologiczna – stopień zespolenia morfemów gramat. z m. leksykalnymi, stopień 

kumulacji   funkcji   w   m.   gramat.:   jęz.  aglutynacyjne,  afiksalne,  fleksyjne,  alternacyjne, 

izolujące.

Syntaktyczna  – schematy składniowe, które dominują w jęz.: jęz. koncentryczne, 

ekscentryczne:   przypadkowe   (znaczenie   zależy   od   przypadka)   i   pozycyjne   (znaczenie 

zależy od szyku wyrazów w zdaniu).

Leksykalna – stopień rozwoju wyr. oznaczających pojęcia abstrakcyjne w stosunku 

do wyr. konkretnych.

•

J.   afiksalne  –   tworzą   formy   gramat.   poprzez   dodanie   afiksu   (morfemu 

słowotwórczego), np. 

•

J. aglutynacyjne – mają fleksję i derywację (tzw. zlepkowe), np. węgierski.

•

J. alternacyjne – dodają interfiks (tzw. fleksja wewnętrzna), np. arabski, hebrajski.

•

J. fleksyjne  – dodają końcówkę do tematu, tzw.  fleksja zewnętrzna, np.  polski, 

włoski.

•

J. izolujące – brak słowotwórstwa i fleksji, np. chiński.

12

Liga językowa

 – gr. jęz. różnego pochodzenia, które wytworzyły wiele wspólnych cech 

w systemie gramat. i fonolog. na skutek długotrwałego wzajemnego oddziaływania; m.in. 

kalki frazeolog., zapożyczenia leksykalne.

Bałkańska l. jęz.: albański, bułgarski, macedoński, nowogrecki, SE gwary serbsko-

chorwackie,   podobieństwa   najczęściej   są   kalkami   z   nowogrec.,   analityczna   deklinacja, 

zanik bezokolicznika, postpozycyjny rodzajnik, cz. przysz. z posiłkowym chcieć.

Uralo-ałtańska l. jęz.: uralskie, ugorfińskie, fińskie, tureckie, mongolskie.

Prajęzyk

 – jęz., który dał początek rodzinie jęz., np. łacina dla romańskich, prasłowiański 

dla  słowiańskich.  Niektóre mogą być  badane i opisywane n.p.  zachowanych  zabytków 

piśmienniczych, inne rekonstruowane n.p. jęz., które się z nich rozwinęły. Rozpad prajęz. 

odbywa się stopniowo i powoli, najpierw różnicowanie na dialekty, które z czasem tracą 

łączność między sobą i rozwijają się w różnych kierunkach, co powoduje ich ogromne 

zróżnicowanie i prowadzi do traktowania ich jako oddzielne jęz.

Rodzina   językowa  

–   gr.   jęz.,   które   powstały   na   drodze   ewolucji   dialektów 

różnicujących się z prajęz. Pokrewieństwo jednostopniowe – bezpośrednio z prajęz., np. 

romańskie; kilkustopniowe – można wyróżnić kilka pośrednich prajęz., które składają się z 

kilku   podrodzin,   np.   indoeuropejskie:   indyjskie,   irańskie,   germańskie,   romańskie, 

słowiańskie.

Gramatyka   historyczna

  –  bada   rozwój   języka   w   ujęciu   diachronicznym,   czyli   na 

przestrzeni   wieków.   W   jej   obrębie   sprawdza   się,   jakie   zmiany   zaszły   w   systemie 

fonetycznym, słowotwórczym, fleksyjnym i składniowym.

Historia jęz. polskiego

 – należy do pie (konstrukt teoretyczny, niepoświadczony) → 

rozbicie wspólnoty pie na: germańską, romańską i bałtosłowiańską → bałtosłowiańska na: 

prabałtycką i prasłowiańską → wschodnio- (ros., białorus., ukr.), południowo- (słow., bułg., 

chór., maced.) i zachodniosłowiańska (łużycka i lechicka → połabski, polski)

Scs to najstarszy j. literacki Słowian: obecnie uzywany w cerkwiach, powstał sztucznie w 

IX w.   stworzony  przez Cyryla i  Metodego –  alfabet oparty na  minuskule greckiej,  tzw.  

gładolica, fleksja, fonetyka i słownictwo z dialektów maced., składnia i cz. słownictwa z 

greki i łaciny, cyrlicę stworzyli na wygnaniu w Bułgarii.

Kolejność zjawisk jęz. ustala się metodą chronologii względnej (względem innych zjawisk) 

oraz bezwzględnej (n.p. zabytków jęz.).

13

Akcent – najpierw ruchomy i swobodny, np. w Bogurodzicy są formy zyszczy, słysz_ – a. 

swobodny,   ustabilizował   się   na   1.   sylabie   ok.   XIV   w.   (zachował   się   na   Podhalu).  A. 

paroksytoniczny po zaniku iloczasu (ok. XV).

Kontrakcja  –  ściągnięcie  grup  oja  →  a,  oje  →  e.  Występowały  w  odmianie  przym.   z 

zaimkiem anaforycznym.

Metateza (VIII/IX): TorT → TroT, TolT → TloT → TłoT, TerT → TreT → TrzeT, TelT → TleT

Przegłos (IX/X): spółgł. miękka + a/o + t,d,s,z,n,r,l,ł – tu zaszedł przegłos. W Bulli (1136) 

imiona po przegłosie.

  (1. lechicki) ĕ/e (2. polski)

Wokalizacja jerów (X/XI) – słaby w wygłosie, w sylabie przed sylabą z samogł. pełną, w 

sylabie przed sylabą z jerem mocnym; mocny uległ wokalizacji do e.

Jer w pozycji napiętej: wygłos -ъjъ → -y, -ьjь → -i; śródgłos -ьj- → -ij-, -ьj- → -ij- → -yj-; 

nagłos jь- → i-/Ø

Wzdłużenie zastępcze – zanikający jer słaby po spółgł. dźwięcznej oddawał swój iloczas 

samogł. pełnej, np. vozъ → wóz.

r sonantyczne – ṛ → TarT, ṛ' → T'arT (t,d,s,z,n,r,l,ł), ṛ' → T'er(z)J (inna spółgł.)

Samogł. nosowe – ǭ → spółgł. twarda + ą, ē → spółgł. miękka + ą, ĕ → spółgł. miękka +  

ę, ǫ → spółgł. twarda + ą

Palatalizacje prasłowiańskie:

•

VI/VII jotacyzacja – pj, bj, mj, vj → pl', bl', ml', vl' → p', b', m', v'

nj, rj, lj → n', r', l'

tj, dj → t', d' → c, dz

kj, gj, xj → cz, dż, sz

stj → szcz

•

III–V: I palatalizacja wsteczna – k, g, x + ṛ', ļ', ь → cz', ż', sz'

•

VI–VII: II palatalizacja wsteczna – cofnęła się po XVI w.

III palatalizacja postępowa – i, ь, ę + k, g, x → c', dź, sz

palatalizacja polska – y → i, wsteczna przez e

Rozwój l: twarde → ł, zmiękczone przed samogł. przednią → l, miękkie (z jotacyzacji) → l

14

Rozwój r: twarde, zmiękczone → rz, miękkie (z jotacyzacji) → tzw. r frykatywne – w XII w. 

zaczęło łączyć się z r'

Deklinacje  – kryterium podziału był przyrostek tematyczny: I o-tematowa, męsko-nijaka, 

D. -a; II u-tematowa, kilkanaście rzeczow. męskich, D. -u; III a-tematowa, żeńska, M. -a/i; 

IV i-tematowa, męsko-żeńska, D. -i; V spółgłoskowa, wszystkie rodz., miała 5 podtypów.

Ekspansja końcówek II dek.:

D. -a -u

M. -i/y

-ove

C. -u -ovi

D. - ъ/ь

-ovъ → -ów

Rekonstrukcja   wewnętrzna

  –   odtwarzanie   najstarszych   form   jęz.   n.p.   analizy 

obocznych form w danym jęz., ich funkcji i miejsca w systemie. Jeśli w jęz. istnieją dwie 

oboczne formy synonimiczne, jedna regularna, a druga wyjątkowa, to ta wyjątkowa będzie 

starsza i jej użycie często jest ograniczone do idiomów, np. innymi słowy/słowami.

Onomastyka

  –   zajmuje   się   nazwami   własnymi:  ich   wyjaśnianiem,   znaczeniami 

przeszłymi i obecnymi, funkcjonowaniem zarówno w języku jak i społeczeństwie, budową 

oraz   historią.   Nomen   proprium   jest   rzeczownikiem   (lub   ich   zbiorem)   posiadającym 

jednostkową   referencję,   czyli  zdolność   wskazywania   konkretnego,   niepowtarzalnego 

obiektu   celem   odróżnienia   go   od   innych   w   rzeczywistości   pozajęzykowej,   realnej   lub 

wyobrażonej, współczesnej lub przeszłej.  Nazwa nie posiada znaczenia leksykalnego, ale 

może mieć inne możliwe do odczytania znaczenia. Propria znajdują się w deiktycznym 

podsystemie językowym,  którego  funkcją jest wskazywanie  indywidualnych  obiektów  w 

zbiorach utworzonych przez appellativa. Między danym przedmiotem a wyróżniającą go 

nazwą własną zachodzi ścisły, bezpośredni związek zwany referencją lub denotacją, który 

jest wynikiem aktu nazwania (nominacji). Związek ten jest stały – zawsze, w każdym akcie 

mowy i kontekście, dana nazwa własna będzie wskazywać ten sam indywidualny obiekt.

Antroponimia: imiona, nazwiska, przezwiska, przydomki, nazwy etniczne.

Chrematonimia: nazwy kulturowe. Kosyl: ujęcie wąskie –   niektóre materialne wytwory 

ręki ludzkiej, przemysłowe lub rękodzielnicze, jednostkowe lub seryjne, takie, które nie są 

trwale   związane   z   określonym   krajobrazem;   nie   zalicza   się   ideonimów   i   obiektów 

użyteczności publicznej. Breza: ujęcie szerokie –   uznaje ideonimy oraz szeroko pojęte 

obiekty kultury materialnej i duchowej.

15

Toponimia: nazwy geograficzne, m.in. oronimy, hydronimy, urbonimy.

Funkcje nazw własnych: identyfikacyjna

(Rutkowski)  •  deskrypcyjna   –   skrótowo   opisuje   obiekt   –   i   magiczna   (imiona   życzące), 

relacja nazwa–obiekt

• pamiątkowa i aluzyjna, relacja nazwa–sytuacja

• ekspresywna, relacja nazwa–kreator

• impresywna, relacja nazwa–użytkownik

• poetycka, relacja nazwa–nazwa

Językowy obraz świata

 – termin wywodzi się z XIX-wiecznej koncepcji Humboldta: w 

jęz.   zawarty   jest   swoisty   ogląd   świata,   wew.   forma,   która   pośredniczy   między   jęz.   a 

światem.

Sapir i Whorf: zależność jęz. od kultury i warunków życia – warunku kult.-społ. wpływają 

na kształt jęz., a następnie jęz. determinuje sposób ujmowania świata.

Kognitywiści amerykańscy: konceptualizacja świata zawarta w jęz.

Apresjan: naiwny obraz świata utrwalony w jęz.

Tokarski: sposób ujmowania świata dający się odczytać z faktów jęz. (cech fleksyjnych, 

derywacyjnych,   frazeologizmów,   synonimów)   świadczących   o   swoistej   kategoryzacji 

świata oraz konotacji i stereotypów wiązanych z nazywanymi obiektami.

gramat.: np. kobiety jako nie-osoby – szafy, stoły, kobiety stały; mężczyźni stali

derywacja: np. niedźwiedź 'lubi jeść miód' – *medvĕdъ

frazeologia: np. śmierć – gryźć ziemię, kopnąć w kalendarz, udać się na łono Abrahama

kategoryzacja:   pola   wyrazowe,   np.   ang.  to  wash,   pol.  prać,  myć;   różne   znaczenia 

zdawałoby   się   tego   samego   słowa   w   różnych   jęz.,   np.   pol.   los   'to,   co   wypadło 

przypadkowo', zakłada możliwość nieakceptowania, ros.  sud'ba  'coś, co przydarzyło się 

niechciane, ale nieprzypadkowo', lepiej się temu nie sprzeciwiać

konotacje semant.: skojarzenia, np. 'zmienność', 'nietrwałość' dla wiatru (wietrznica)

16