plik

K S. W A L E N T Y G A D O W S K I

NAUKA KOŚCIOŁA

WYBÓR ORZECZEŃ DOGMATYCZ

NYCH KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO

I JEGO PRAW KANONICZNYCH.

Ś R O D E K

P O M O C N IC Z Y

P R Z Y N AU CZAN IU

RELICJI W S Z K O Ł A C H .

W Y D A N I E

1930

DRUKARNIA TOW ARZYSTW A Ś W . MICHAŁA ARCH.

W MIEJSCU PIASTOWEM.

Uwagi wstępne.

Religja chrześcijańska jest przez Boga objawioną;

głównie  przez  Syna  Bożego,  Jezusa  Chrystusa  i  przez
Ducha  Sw.  za  pośrednictwem  Apostołów.  Przygotowa
niem  do  Nowego  Zakonu  było  Objawienie  St.  Zakonu,
dane  narodowi  żydowskiemu,  a  przedewszystkiem  O bja
wienie  pierwotne,  dane  wszystkim  ludziom.  Objawienie
Boże  przechowało  się  do  naszych  czasów  po  części
w  Piśmie  św.,  po części  w  Tradycji,  zaczem  Pismo  św.
i  Tradycję  nazywamy  ź r ó d ł a m i   w i a r y .   Nie  po
zwala  jednak  Chrystus  Pan,  aby  każdy  człowiek  rozu
miał  i  wyjaśniał  Pismo  św.,  jak  mu  się  podoba,  bo
ile  głów,  tyle  rozumów  —  i  nikt  nie  wiedziałby  potem,
co  jest  prawdą  Bożą  (jak  to  widzimy  u  protestantów).
A   przecież  rozchodzi  się  o  sprawę  doniosłości  bardzo
wielkiej.  Zasady  życia  moralnego,  pojęcie  Boga  i  Jego
doskonałości,  główny  cel  człowieka  i  świata,  los  poza
grobowy  i t.  p.  prawdy  najwyższe  nie  dadzą  się  zbadać
metodami  naukowemi  tak  ściśle,  jak  np.  prawa  fizy
czne  i  związki  chemiczne.  O d  stopnia  i  pewności  po
znania  tych  prawd  zawisł  cały  kierunek  życia  ludzkiego,
zawisło  doskonalenie  się  i  szczęście  człowieka  jako
osoby  i  całego  społeczeństwa.  Nie  pomogłoby  tu  nawet

Objawienie

Boże gdyby je wolno było wyjaśniać

w  świetle  modnych  teoryj  filozoficznych  lub  poglądów
społecznych,  zmieniających  się  tak  często.  Są  niestety
tacy  poszukiwacze  prawdy,  ale  o  nich  mówi  Apostoł:
że  są  „zawsze  się  uczący,  a  nigdy  ku  wiadomości

prawdy nie przychodzący“ (2. Tym. 3, 7). Na to wła

śnie Syn Boży ustanowił Kościół Swój, na to zapewnił
mu pomoc własną aż do skończenia- świata, na to po

słał mu Ducha Sw., aby Kościół przechowywał bez
zmiany Objawienie Boże i wyjaśniał je autentycznie,

potępiając błędy przeciwne.

Katechizm poucza, że nie każdy kapłan, nawet nie

każdy biskup zosobna, ma osobliwszą pomoc Ducha

Sw.,  lecz  jedynie  ci,  którzy  reprezentują  cały  Kościół
nauczający  i  mają  prawo  żądać  posłuszeństwa  od  wszyst
kich  wiernych.  Takimi  są  jedynie:  s,o b ó r  p o w s z e
c h n y   i  O j c i e c   św.,  gdy  występuje  uroczyście
i  stanowczo  jako  Głowa  Kościoła.  Powagą  soboru  po
wszechnego  cieszy  się  takie  zebranie  Biskupów  z  całego

świata,  które  się  odbywa  w  łączności  z  Głową  Kościoła,
tj.  gdy  je  Papież  zwołuje,  Papież  (sam. lub  przez  lega
tów)  obradom  przewodniczy  i  Papież  uchwały  zatwier

dza. Nieomylnemi są jedynie uchwały stanowcze w spra

wach dotyczących zbawienia, a nie w sprawach poli

tycznych, naukowych, estetycznych, społecznych i t- p.

Z biegiem czasu zmieniają się stosunki polityczne, te-
orje naukowe, kierunki estetyczne, prądy społeczne i t. p.,

i  nowy  sobór  pouczy  wiernych,  jak  się  mają  względem
nich  zachować,  natomiast  słowo  Boże  i  jego  uroczyste
wyjaśnienia  są  prawdami  wjekuistemi  i  do  końca  świata

nie  ulegną  zmianie.  Nawet  wyjaśnienie  słowa  Bożegc
na  synodzie  prowincjonalnym  lub  krajowym  może  ucho
dzić za  nauką całego  Kościoła,  jeżeli  O jciec  św.  uchwałi
tą  zatwierdził  i  rozciągnął  na  cały  świat  katolicki,  tj

ogłosił  jako  obowiązującą  wszystkich  katolików.  Wów
czas  bowiem  wchodzi  w  grą  powaga  O jca  św.  jaki
Głowy  Kościoła.

Prawdy wiary i obyczajów, które Kościół uroczyści

wyjaśnił,  zwiemy  d o g m a t a m i   w i a r y .   Wewnątrzn
jedność  Kościoła  polega  na  tem,  że  w  dogmatach  ka
tolicy  wszystkich  krajów  i  wszystkich  czasów  wyznaj
wiarą  tą  samą.  Czy  jednak  wszystkie  prawdy,  prze

Boga  objawione,  są  dogmatami?  Bynajmniej.  Wiel
prawd  objawionych  Kościół  dotąd  uroczyście  nie  wy
jaśnił.  Oczywiście  Ojcowie  Kościoła,  tj.  mążowie  świąc
żyjący  w  pierwszych  sześciu  wiekach  Kościoła,  i  różr
teologowie,  nauczają  tych  prawd  i  wyjaśniają  je,  al
nie  mają  przytem  nadzwyczajnej  pomocy  Ducha  Sw

wiąc  nie  są  nieomylnymi.  Grzeszy,  kto  uparcie  wyjaśni
słowo  Boże  wbrew  jednozgodnemu  zdaniu  O jców   Koi
cioła  i  teologów,  ale  nie  jest  jeszcze  heretykiem,  b
nie  wystąpił  przeciw  dogmatowi  wiary.  Pojawienie  si
nowych,  błądnych wyjaśnień słowa Bożego, pod wpływei

prądu czasu, jest zazwyczaj okazją do uroczystego wyjs
śnienia prawdy przez O jca św. lub przez sobór powszechni

Uroczyste wyjaśnienia ogłasza Kościół zazwycz;

we formie podwójnej. Najpierw orzeka Kościół p o z y

t y w n i e, a możliwie jasno i dokładnie, jak należ
rozumieć pewną prawdą. O każdej prawdzie ważniejsz<

uczy  Kościół  w  innym  ustępie  (caput).  Potem  p o t ę
pi a  Kościół  zwięźle  błędy  przeciwne  (kanon).  Uchwały
soboru,  jak  każde  prawo  ludzkie,  obowiązują  katolików
we  wszystkich  krajach,  gdzie  zostały  prawnie  ogłoszone.

Aby ułatwić poznanie nauki Kościoła w orzeczeniach

uroczystych, podaje podręcznik niniejszy, • za wzorem

dra  Adrjana,  przekład  dosłowny  niektórych  wyjątków
z  orzeczeń  papieskich,  z  uchwał  synodów  zatwierdzo
nych,  a  zwłaszcza  z  uchwał  20-tu  soborów  powszech
nych.  Dokładny  tekst  można  znaleźć  w  Denzingera:

„ E n c h i r i d i o n S y m b o l o r u m “ i w dziełach spe

cjalnych.  Przytoczenie  ułatwia  dodanie  cyfr  przy  każ
dym  ustępie.  Pierwsza liczba wskazuje  ustęp, a  druga  tę
część  jego,  która  mówi  o  prawdzie  odnośnej.

Kto chce pewną prawdę poznać obszerniej, niech czyta

nadto dzieła Ojców Kościoła i wybitnych teologów, przez Ko
ściół zalecane. Wiele z nich wyszło w Poznaniu w polskim
przekładzie.

1. Sobór Apostolski w Jeruzalem.

(Około roku 50).

Zdało się Duchowi Świętemu i nam, abyśmy wię

cej  nie  kładli  na  was  ciężaru,  oprócz  tych  potrzebnych:
abyście  się  wstrzymywali  od  rzeczy  bałwanom  ofiaro
wanych  i  od  krwi  i  od  rzeczy  dławionej  i  od  porubstwa,
których  rzeczy  strzegąc  się,  dobrze  uczynicie.  (Dz.  A p.

15, 2 8 -2 9 ).

Zarządzenie to dotyczyło obyczajów pierwszych chrześci

jan. Dogmatyczne znaczenie ma orzeczenie, że poganie nie

potrzebują  przyjmować  najpierw  religii  żydowskiej,  a  potcn
dopiero  chrześcijańskiej,  lecz  mogą  przyjąć  chrzest  odrazi
i  nie  są  obowiązani  zachowywać  przepisów  obrzędowych  Sl

Zakonu. W tym duchu św. Piotr udzielił chrztu poganinow
Korneliuszowi i jego domownikom. Sobór orzekł o tern:

2. Przez łaskę Pana Jezusa Chrystusa wierzymy, i

(nawróceni z żydostwa) będziem zbawieni tak, jaki
i oni (nawróceni z pogaństwa).

Sobór ostrzegł też wiernych przed łatwowierności

w słowach:

3. Słyszeliśmy, iż niektórzy zatrwożyli was słowj

przewracając dusze wasze,

którymeśmy nie rożka

zali.

(Potrzeba misji kanonicznej).

2. Skład Apostolski.

(Zobacz w Katechizmie).

3. Skład wiary niceno-konstantynopolitańsk

Ułożony po części na 1-szym soborze powszechnym w N

cci  w r.  325,  wreszcie  na  2-gim  soborze  powszechnym  w  Koi
stantynopolu  w  r.  381.  Pierwszy  sobór  potępił  błąd  Arjus;
i  rozwinął  drugi  artykuł  Składu  Apostolskiego  o  Bóstwie

Jezusa. Drugi sobór potępił herezję Macedonjusza i wyjaśr
artykuł ósmy o Bóstwie i pochodzeniu Ducha Sw. Ten Skli

wiary odmawiają kapłani po dziś dzień przy Mszy św.

1. Credo in unum Deum. Wierzą w Boga jedne

go ’), Ojca -’) wszechmogącego, Stworzyciela3) nieba
i ziemi, wszech rzeczy widzialnych4) i niewidzialnych. —

2. I w jednego Pana Jezusa Chrystusa, Syna Jego

jcdnorodzonego s)  i  przedwiecznie  z  O jca  zrodzonego,
Boga  z  Boga,  Światłość  ze  Światłości,  Boga  prawdzi
wego  z  Boga  prawdziwego,  zrodzonego  nie  zaś  stwo

rzonego, współistotnego Ojcu, przez którego wszystko
zostało stworzone.

3. Który dla nas ludzi i dla zbawienia naszego,

zstąpił z niebios, wziął ciało przez Ducha Świętego

z Marji Dziewicy i s t a ł s i ą c z ł o w i e k i e m .

Na te słowa kapłan przy Mszy św. przyklęka.

4. Ukrzyżowan także za nas, umączon pod Pontskim

Piłatem i pogrzebion jest.

I zmartwychwstał dnia trzeciego według Pism świę

tych.

1 wstąpił do nieba, siedzi na prawicy Ojca.
I znowu ma przyjść w chwale sądzić żywych i umar

łych, którego królestwu nie będzie końca.

*) Kościół podkreśla jedność Bóstwa przeciw poganom.

2) Oto wiara w trzy Osoby Boskie.

3) Przeciw Pantcistom, którzy świat uważali za cząstkę,

cmanację Boga.

4) Przeciw Gnostykom i Manichejczykom, którzy uczyli, żc

Bóg stworzył tylko świat niewidzialny, a świat widzialny uwa
żali za dzieło ducha złego.

5) Arjanie uważali P. Jezusa nie za Syna Bożego, lecz za

najprzedniejsze stworzenie Boskie, natury podobnej ale od
miennej od Boga.

5. Wierzą w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela,

który od O jca i Syna poch od zi'), który wespół z O j
cem cześć i uwielbienie odbiera, który mówił przez
Proroków.

6. Wierzą w jeden, świąty, powszechny i apostolski

Kościół.

Wyznają jeden chrzest*

i 2) na odpuszczenie grzechów,

I oczekują zmartwychwstania umarłych.
I żywota przyszłego wieku3).

4. Św. Damazy I. Papież (366— 384)

i  synod  IV  w  Rzymie  w  r.  380  zestawił  spis,  czyli  kanon  ksiąj
Pisma  św.,  które  niewątpliwie  napisane  są  z  natchnienia  Du
cha  Sw.  Są  to:

Porządek ksiąg St. Zakonu: Księga Rodzaju I

księga Wyjścia I, księga Kapłańska I, księga Liczb I.

księga Powtórzenia Prawa I. (Pięcioksiąg Mojżesza)

') Przeciw Macedonjuszowi, który Ducha Sw. nie uważa

za  Boga,  lecz  za  stworzenie  Boże  i  za  sługę  Syna  Bożego
Wyrazy:  „I  od  Syna“  (pochodzi)  —  dodał  Kościół  zachodn
później,  by  nie  mniemano,  że  Duch  Sw.  nie  pochodzi  od  Syna
Uczy  o  tern  Ewangelia  św.  Jana  5,  56.  Grecy  uznali  ten  do
datek  na  dwóch  soborach  powszechnych:  w  Lyonie  r.  1274 —
i  we  Florencji  r.  1439.

3) Uprzedza to Nowochrzczeńców i dzisiejszych Baptystów
3) Następne sobory opierają się na tym Składzie wiary, po

dobnie  jak  on  opiera  się  na  Składzie  Apostolskim.  Rozwijaj:
tylko  dokładniej  prawdy,  przez  ówczesnych  heretyków  zaciem
niane  lub  zmieniane.

Księga Jozue I, księga Sędziów I, księga Rut I, księgi

Królów 4, księgi Kronik (Paralipomenon) 2, Psałterz 1,

księgi Salomona 3, mianowicie: księga Przysłowi, Ka

znodzieja (Eklezjastes) i Pieśń nad pieśniami — księga

Mądrości 1, księga Eklczjastyka (Jezusa, syna Syra-
cha) 1.

2. Porządek ksiąg prorockich St. Z .: Księga Jeza-

jasza 1, Jeremjasza z Baruchem i z Trenami 1, Eze-
chjela 1, Daniela 1, Joela 1, Abdjasza 1, Ozeasza 1,

Amosa 1, Micheasza 1, Jonasza 1, Nahum 1, Habaku-

ka 1, Sofonjasza 1, Ageusza 1, Zacharjasza 1, Mala-
chjasza 1.

3. Nadto: Księga Joba 1, Tobjasza 1, Judyt 1, Ester

1, Ezdrasza 2, Machabejskie 2.

4. Księgi historyczne N. Zakonu: Ewangelja według

św. Mateusza, Marka, Łukasza i Jana 4, Dzieje A p o

stolskie 1.

5. Czternaście listózo św. Pawia: Do Rzymian 1,

do Koryntjan 2, do Galatów 1, do Efezów 1, do Fili-
pensów 1, do Tessaloniczan 2, do Kolossan 1, do Ty

moteusza 2, do Tytusa 1, do Filemona 1, do Żydów 1.

6. Siedm listózo katolickich: Sw. Piotra Aposto

ła 2, św. Jakóba Apostoła 1, św. Jana Apostoła 3,
św. Judy Gorliwego 1.

7. Apokalipsa św. Jana Apostoła 1.

Kanon ten późniejsze sobory nieraz przypominały, zwłaszcza

sobór trydencki, odrzucając tern samem wszystkie inne księgi,

które heretycy podawali za Pismo św., bo były to apokryfy,

czyli księgi podrobione.

5. Św. Innocenty I. Papież (401— 417).

1. (O chr7.cie heretyków).

Powracających od Nowacjanów, albo Montanistów

należy  przyjmować  przez  samo  wkładanie  rąk  (a  nie
przez  chrzest  powtórny),  albowiem  już  są  ochrzczeni,
wprawdzie  przez  heretyków,  ale  w  imię  Chrystusa.

2. (O pojednaniu w godzinie śmierci).

Przy występnych, którzy w niebezpieczeństwie śmierci

proszą o Komunję św., nie ściągajmy na się pozoru,
jakobyśmy naśladowali surowych Nowacjanów, ale udzie

lajmy Pokuty i Komunji św., aby tych ludzi za łaską
Zbawiciela uchronić od zagłady wiecznej.

6. Wyznanie wiary św. Atanazego1).

Ktokolwiek chce być zbawiony, powinien przede-

wszystkiem  zachowywać  wiarę  katolicką,  której  jeżeli
ktoś  w  całej  pełni  i  nieskażonej  nie  zachowa,  niewąt
pliwie  zginie  na  wieki.

*) S w. A t a n a z y by! arcybiskupem w Aleksandrji w czwar-

tem  stuleciu.  Dirzr.ał  on  wielu  prześladowań  od  Arjanów.  Wy
znanie  wiary,  przyjęte  przez  cały  Kościół, a  jemu  przypisywane
pochodzi  z  piątego  wieku.  Wyjaśnia  dziwnie  dokładnie  naukę
Kościoła  o  Trójcy  Sw.  i  o  stosunku  natury  Boskiej  do  natury
ludzkiej  w  osobie  Chrystusa  Pana.  Zbija  tem  odnośne  herezje
ówczesne  i  późniejsze,  np.  Nowo-Arjanów  wieku  XVI.  Kościół

poleca ten symbol wiary odmawiać nieraz sposobem modlitwy
przy brewjarzu kapłnńskim.

Wiara katolicka wymaga, abyśmy Bogu jednemu

w Trójcy i Trójcy w jedności cześć oddawali, nie mie

szając osób i nie rozrywając istoty.

Albowiem inna jest Osoba Ojca, inna Syna, inna

Ducha Sw. Ale Ojca i Syna i Ducha Sw. jedno jest

Bóstwo, równa chwała, współwieczny majestat.

Jaki Ojciec, taki Syn, taki Duch Sw.
Niestworzony Ojciec, niestworzony Syn, niestworzony

Duch Św.

Nieogarniony Ojciec, nieogarniony Syn, nieogarniony

Duch Św.

Wiekuisty Ojciec, wiekuisty Syn, wiekuisty Duch Sw.

A wszakoż niema trzech wiekuistych, ale jeden jest

wiekuisty. Niema również trzech niestworzonych, ani

trzech nieogarnionych, ale jeden jest niestworzony i je

den nieogarniony.

Podobnie wszechmocnym jest Ojciec, wszechmocnym

Syn, wszechmocnym Duch Sw., a jednak niema trzech

wszechmocnych, ale jeden jest wszechmocny.

Również Ojciec jest Bogiem, Syn jest Bogiem, Duch

Sw. jest Bogiem, a jednak niema trzech Bogów, ale

jeden jest Bóg

Tymże sposobem O jciec jest Panem, Syn jest Panem,

Duch Sw. jest Panem, a przecież niema trzech Panów,

ale jeden jest Pan.

Albowiem jak prawda chrześcijańska zniewala nas

wyznawać, że każda Osoba zosobna jest Bogiem i Pa

nem, tak wiara katolicka zabrania nam uznawać trzech

Bogów lub trzech Panów.

O jciec przez nikogo nie został uczyniony, ani stwo

rzony, ani zrodzony.

Syn został od O jca nie uczyniony, ani stworzony

ale zrodzony.

Duch Siv. od O jca i Syna nie został uczyniony, an

stworzony, ani zrodzony, ale od obydwóch pochodzi

Jeden więc jest O jciec, nie trzej Ojcowie; jedei

Syn, nie trzej Synowie; jeden Duch Sw., nie trzej Du

chowie Święci.

A w tej Trójcy niemasz nic poprzedzającego, ar

następującego,  nic  większego  ani  mniejszego, ale  wszysl
kie  trzy  osoby  są  współwieczne  i  współrówne  —  tal
iż  we  wszystkiem,  jak  wyżej  powiedziano,  i  jednoś

w Trójcy i Trójcę w jedności czcić powinniśmy.

Kto chce zatem dostąpić zbawienia, tak ma wierzy

o Trójcy Świętej.

A le do zbawienia potrzebnem jest również: wie

rzyć prawdziwie we Wcielenie Pana naszego, Jezus
Chrystusa.

A toć jest wiara prawdziwa, abyśmy wierzyli i wy

znawali, iż Pan nasz, Jezus Chrystus, Syn Boży, jes
Bogiem i człowiekiem.

Jest Bogiem z istoty O jca przed wieki zrodzonyir

a jest też człowiekiem, z istoty matki w czasie urc
dzonym.

Doskonały to Bóg i doskonały człowiek, złożon

z duszy rozumnej i z ciała ludzkiego.

Równym jest Ojcu co do Bóstwa, mniejszym jes

od O jca co do człowieczeństwa.

Który aczkolwiek jest Bogiem i człowiekiem, jednak

nie dwaj są Chrystusowie, ale jeden jest Chrystus.
A jeden nie przemienieniem Bóstwa w człowieczeństwo,

ale przyjęciem człowieczeństwa przez Boga.

Jeden ze wszech miar nie przez pomieszanie natur,

ale przez jedność Osoby. Albowiem jako dusza rozum

na i ciało jednego stanowią człowieka, tak Bóg i czło
wiek jednym są Chrystusem.

Który dla zbawienia naszego umęczony został,

zstąpił do piekieł, trzeciego dnia zmartwychwstał.

Wstąpił na niebiosa, siedzi na prawicy Boga Ojca

wszechmogącego; stamtąd ma przyjść sądzić żywych
i umarłych.

Na którego przyjście wszyscy ludzie zmartwychwstać

mają w ciałach swoich i zdać mają rachunek z uczyn

ków swoich.

I ci, którzy dobrze czynili, pójdą do żywota wie

cznego, a którzy źle czynili, do ognia wiekuistego.

Tać jest wiara katolicka. Jeśli kto wiernie i statecz

nie trzymać się jej nie będzie, nie będzie mógł być
zbawiony.

7. III. Sobór powszechny w Efezie r. 431.

N estorju sz uczył, że P. Jezus ma nie tylko dwie natury, ale

także dwie osoby: Boską i ludzką. Z tego błędu wynikało,

że Marja nie jest Matką Syna Bożego, lecz matką Chrystusa-
człowieka. Sobór potępił te błędy pod

rozą wykluczenia

z Kościoła. (Kanony).

Kanon I. Jeżeli kto nie wyznaje, że Bóg jest praw

dziwie Emanuelem (Chrystusem) i że dlatego Dziewica

święta jest Matką Bożą, (zrodziła co do ciała Słowo,
które stało się ciałem), niech będzie wyklęty.

Kanon 5. Jeśliby ktoś twierdził, że Chrystus-czło

wiek jest Theoforos, tj. noszący Boga, a nie uznawał
Go za Boga prawdziwego, n. b. wyklęty.

Kanon 6. Jeśliby kto mówił, że Słowo Ojca jesl

u  Chrystusa  Bogiem  i  Panem,  a  nie  uznawał  samegc
Chrystusa  za  Boga  i  człowieka,  bo  Słowo  słało  si{
ciałem  (Jan  I,  14),  n.  b.  w.

Sobór św. orzeka, że nikomu nie wolno głosić, albc

pisać, albo tworzyć innej wiary, oprócz tej, któr;

Ojcowie na soborze nicejskim przy pomocy Ducha Sw
wyłożyli.

8. IV. Sobór powszechny w Chalcedonie r. 451

E u t y c h e s posunął się zadaleko w zwalczaniu nestorja

nizmu.  Uczył,  że  w  Chrystusie  Panu  jest  nietylko  jedna  Oso
ba  (Boska),  ale  i  jedna  tylko  natura  (Boska),  a  natura  ludzk
miała  być  pozorną.  Błąd  ten  z  greckiego  nazwano  m o n c

f i z y t y z m e m . Sobór orzekł:

Idąc za Ojcami świętymi, uczymy zgodnie wszyscy

że  jeden  i  ten  sam  Pan  nasz  Jezus  Chrystus  jest  doskc
nałym  w  swojem  Bóstwie  i  doskonałym  w  człowieczer
stwie,  jest  prawdziwym  Bogiem  i  prawdziwym  człowie

kiem, złożonym z ciała i z duszy rozumnej — że je:

Nauka K ościoła.

współistotnym Ojcu co do Bóstwa i tej samej natury

z nami co do człowieczeństwa...

W jednym i tym samym Chrystusie, Synu Bożym

jednorodzonym,  uznajemy  dwie  natury  niepomieszane...
Obydwie  natury  zachowują  właściwości  swoje,  a  łączą
się  w  jednej  Osobie.  Nie  są  rozdzielone  na  dwie  osoby,
lecz  łączą  się  w  Panu  naszym,  Jezusie  Chrystusie.

Resztki Nestorjan (Chaldejczycy) istnieją podziśdzień w Syrji

i w Persji, a resztki Monofizytów (Koptowie) w Egipcie
i w Abisynji.

9. Formuła Hormisdasa.

P a p i e ż H o r m i s d a s opracował dla Hiszpanji w r. 517

wyznanie  wiary,  które  szybko  przyjęło  się  na  Zachodzie.
Ósmy  sobór  powszechny  w  Konstantynopolu  w  r.  869,  potę
piając  schizmę  Pocjusza,  zaprowadzi)  to  wyznanie  jako  rodzaj

ślubowania  dla  Biskupów  w  całym  Kościele.  Formuła  zapew
nia  o  posłuszeństwie  względem  soborów  powszechnych  w  Ni
cei,  w  Efezie  i  w  Chalcedonie,  a  przytem  uznaje  zwierzchnic
two  Papieża  w  słowach  następujących:

Nie można pominąć słów Chrystusa Pana: Tyś jes t

Piotr, a na tej opoce zbuduję K ościół Mój. (Mat. 16,

18). Słowa te potwierdziło doświadczenie, bo Stolica

Apostolska przechowywała zawsze wiarę katolicką bez

skazy.

. . . Wyznając te prawdy, ufam, że zasłużę na łączność

z wami (Biskupami). Łączność tę podtrzymuje Stolica

Apostolska, w której jest całkowita, prawdziwa i d
skonała ostoja religji chrześcijańskiej.

10. Synod w Orange (Oranż) r. 529.

P e I a g i u s z odrzucał grzech pierworodny i potrzebę ła

Bożej. Potępił go już sobór powszechny w Efezie r. 4
Skutecznie zwalczał te błędy św. Augustyn (t 430). Zajm

się tem również synod wymieniony.

O g r z e c h u p i e r w o r o d n y m .

Kanon I. Jeżeli kto utrzymuje, że przez grzech Ada

nie cały człowiek, tj. ciało i dusza, zmienił się na gors
lecz twierdzi, że wolność duszy pozostała nieskażo

a  tylko  ciało  się  zepsuło  —   ten  popada  w  błąd  p<
gjanizmu  i  sprzeciwia  się  Pismu  św.,  które  uczy,
dusza,  która  zgrzeszyła,  umrze  (Ezech.  18,  20)  i

wiecie, że sługami jesteście tego, komu posłuszni
steście ? (Rzym. 6, 16), i kto jest od kogo zwycięż

tego niezuolnikiem jest (Piotr 2, 19).

Kanon 2. Jeżeli kto twierdzi, że grzech Adama

szkodził tylko jemu samemu, a nie jego potomst
albo głosi, że przez jednego człowieka tylko śmi

ciała przeszła na cały rodzaj ludzki, (a śmierć c
jest karą za grzech), a nie grzech zarazem, który

śmiercią duszy, sprzeciwia się Apostołowi uczące
Jako p rzez jednego człowieka grzech na ten śz

wszedł, a przez grzech śmierć, tak na wszystkich li

śmierć przeszła, w którym w szyscy zgrzeszyli. (Rzym.

5, 12).

O p o t r z e b i e ł a s k i u p r z e d z a j ą c e j .

Kanon 3. Jeżeli kto twierdzi, że przez modlitwę ludzką

można otrzymać łaskę Bożą, a nie: że łaska sprawia,

że się modlimy — sprzeciwia się Prorokowi Jezajaszowi

i Apostołowi, mówiącemu: Znalezion jestem od tych,

którzy Mnie nie szukali, jaw nie ukazałem się tym,

którzy się o Mnie nie pytali. (Rzym. 10, 20).

Kanon 5. Jeżeli kto mówi, że tak pomnożenie wiary,

jak jej początek i sama gotowość wierzenia w B oga...
ma źródło swoje w naszej naturze, a nie w łasce, tj

nie w natchnieniu Ducha Sw., zwracającego wolę naszą

od niewiary ku wierze, od bezbożności ku pobożności —

jest przeciwnikiem nauki Apostolskiej. Sw. Paweł uczy:
Mamy ufność, iż Ten, który p oczą ł w was dobrą

sprawę, wykona aż do

dnia Chrystusa Jezusa.

(Filip. I, 6) i: Wam dano jes t dla Chrystusa, nietyłko

abyście weń wierzyli, ale iżbyście też dla Niego cier

pieli. (Filip. I, 29) i: Łaską jesteście zbawieni przez

wiarę — i to nie z was,

bo dar Boży jest.

(Efez. 2,8).

O ł a s c e w s p ó ł d z i a ł a j ą c e j .

Kanon 9. Jest to darem Bożym, gdy słusznie myślimy,

a kroki nasze od fałszu i niesprawiedliwości powstrzy

mujemy. Ilekroć bowiem coś dobrego czynimy, Bóg

sprawia w nas i z nami, abyśmy to czynili.

Kanon 10. Odrodzeni i uzdrowieni powinni równie

modlić się zawsze o pomoc Bożą. aby osiągnęli c<
dobry i zdołali wytrwać w dobrych uczynkach.

O w o l n e j w o l i .

Kanon 13. Wolna wola, osłabiona w pierwszy:

człowieku,  nie  może  się  wyleczyć  inaczej,  jak  prze
łaskę  chrztu.  Co  straciliśmy,  może  nam  zwrócić  tylk
Ten,  który  to  dał  pierwotnie.  Prawda  mówi:  Jeśli  wa
Syn  wyswobodzi,  prawdziwie  wolni  będziecie.  (Ja
8,  36).'

O ł a s c e .

Kanon 15. Z tego, co Bóg wytworzył, zmienił si

Adam  na  gorsze  przez  nieprawość  swoją.  Z  tego,  c
wytworzyła  nieprawość,  zmienia  się  wierny  na  lepsz
przez  łaskę  Bożą.

Kanon 18. Żadna nagroda nie należy się dobrym uczyr

kom, wykonanym przed udzieleniem łaski. Łaska, któr
się nam nie należy, uprzedza je i sprawia, że je czynimy

Kanon 19. Natura ludzka, chociażby pozostała nie

skażona,  nie  mogłaby  w  żaden  sposób  zachować  siebi
samej  bez  pomocy  Stwórcy.  Jeśli  przeto  bez  łask
Bożej  nie  mogłaby  zachować  zbawienia  otrzymanegc
jakżeż  zdoła  bez  łaski  Bożej  odzyskać  zbawienie,  któr
utraciła?

O m i ł o w a n i u B o g a .

Kanon 25. Jest darem Bożym, jeżeli Boga miłujemj

Ten sprawił, abyśmy Go miłowali, który miłuje niemi

łowany. Umiłował nas, gdy Mu się nie podobaliśmy
aby wytworzyć w nas wszystko, przez co Mu się po

dobamy. Miłość Boża rozlana jes t w sercach naszych

przez Ducha Sw. (Rzym. 5, 5).

Kanon 199. Powinniśmy zatem głosić i wierzyć, że

przez grzech pierwszego człowieka wolna wola tak się

zachwiała i osłabiła, iż nikt potem nie jest w stanie
ani miłować Boga, jak należy, ani wierzyć w Boga, ani

czynić dobrze dla Boga, jeśli g o nie uprzedziła łaska

zmiłowania Bożego. Dlatego wierzymy, że Abel spra
wiedliwy, Noe, Abraham, Izaak, Jakób i cały orszak

Świętych  St  Zakonu  zdobyli  się  na  wiarę  wspaniałą
(za  którą  ich  św.  Paweł  Apostoł  wysławia  Żyd.  11)  nie
wskutek  wrodzonego  pociągu  do  dobrego,  jaki  Adam

otrzymał pierwotnie, lecz przez działanie łaski Bożej.
Wiemy też i wierzymy, że po przyjściu Pana wszyscy,

którzy pożądają chrztu, czynią to nie aktem wolnej
woli, lecz wskutek łaski, otrzymanej z hojności Chry

stusa według tego, co mówi Apostoł: Miłosierdzia do

stąpiłem  od  Pana,  abym  był  wiernym.  (1.  Kor.  7,  25).
Nie  mówi:  „ b o   byłem  wierzącym*,  ale  „ a b y m   nim
był“.  Dodaje:  Co  masz,  czegoś  nie  w zią ł?  (I.  Kor.  4,

7).  Czytamy  też:  „W szelk i  datek  dobry  i  w szelki  dar
doskonały  z  wysoka jest,  zstępujący  od  Ojca  światłoś
ci.  (Jak.  1,  17)  i  Nie może nic  dobrego  mieć  człowiek,

jeśliby mu nie było dano z nieba. (Jan 3, 27). Podob

nie: Który począł w was dobrą sprawę, wykona aż

do dnia Chrystusa Jezusa (Filip. 1, 6), i Wam daro
wano jest dla Chrystusa, nietylko abyście weń wie-

;

rzyli, ale iżbyście też dla Niego cierpieli (Filip. 1, 29

i Łaską jesteście zbawieni p rzez wiarę, — i to ni
z was, bo dar B oży jest. (Efez. 2, 8).

O p r z e z n a c z e n i u .

Kanon 200. Wierzymy też zgodnie z katolicką nauk

wiary, że wszyscy ochrzczeni, otrzymawszy łaskę prze

chrzest  św.,  przy  pomocy  i  współdziałaniu  Chrystusa
są  w  stanie  i  powinni  wykonać  wszystko  potrzebne  d
zbawienia  duszy,  jeżeli  zechcą  wiernie  współpracować

Natomiast  nie  wierzymy,  aby  niektórych  z  nich  wszech
moc  Boża  przeznaczyła  do  złego  —  owszem  gdyby  si
znaleźli  wierzący  w  coś  tak  potwornego,  z  oburzeniei
ich  wykluczamy.

11. Św. Zacharjasz, Papież.

O u d z i e l a n i u C h r z t u ś w. (R. 748).

Ktoby został obmyty bez wezwania Trójcy Sw., ni

otrzymuje  sakramentu  odrodzenia.  Nie  jest  doskonałyn
jeżeli  nie  został  ochrzczony  w  imię  O jca  i  Syna  i  Di
cha  Świętego.  Chociażby  proszącemu  udzielił  chrzt

najgorszy  jakiś  heretyk,  lub  schizmatyk,  albo  zbója
złodziej,  cudzołożnik  —  jeżeli  użył  słów  ewangelie
nych,  będzie  to  chrzest  Chrystusowy.  Naodwrót,  ch<
ciażby  chrzczący  był  sprawiedliwym,  chrzest nie  będz

prawdziwy, jeżeli przy nim nie wymienił Trójcy S\
w sposób, przez Chrystusa ustanowiony.

12. VII. Sobór powszechny w Nicei (II). r 787.

Obrazoburcy głosili, żc cześć oddawana obrazom świętym

i relikwjom jest bałwochwalstwem — i niszczyli obrazy i fi

gury Świętych. Sobór orzekł:

Orzekamy z całą starannością i pewnością, że jak

wyobrażenie krzyża ożywiającego, tak i czcigodne świę

te  obrazy  umieszczać  trzeba  w  kościołach,  na  naczy
niach  św.  i  szatach,  na  ścianach  i  tablicach,  w  domach
i  przy  drogach...  i  oddawać  im  należne  uszanowanie,  ale

nie  cześć  Boską...  Można  je  zatem  okadzać,  i  palić
świece  przed  niemi,  jak  to  oddawna  było  w  zwyczaju.
Cześć  bowiem,  oddana  obrazowi,  odnosi  się  do  Tego,

kogo obraz przedstawia... Tych, którzy odważają się
uczyć inaczej i odrzucają wyobrażenie krzyża, albo ja

kiś  obraz  malowany,  albo  święte  relikwje  Męczennika —
albo  też  naczyń  świętych  używają  jakby  zwykłych,
składamy  z  godności  biskupiej  lub  duchownej,  jeżeliby

ją posiadali, albo wykluczamy od łączności z wiernymi.

13. VIII. Sobór powszechny w Konstantynopolu

(IV). r. 869.

Kanon 21. Wierząc, że słowa Pana, wyrzeczone do

Apostołów i uczniów: K to was przjmuje, Mnie p rz y j
muje (Mat. 10, 40) i Kto wami gardzi, Mną gardzi

(Łuk. 10, 16), odnoszą się także do wszystkich ich na
stępców: Papieży i Biskupów — orzekamy, że żaden

panujący świecki nie może usunąć Pasterza ze stolicy
patrjarszej, lecz ma im okazywać należne uszanowanie.

Odnosi się to w pierwszym rzędzie do Ojca św. w Rzy
mie, a następnie do Patrjarchów w Konstantynopolu,

w Aleksandrji, w Antjochji i w Jerozolimie. Nikt też

nie może wytaczać skarg i przeprowadzać dochodzeń
przeciw O jcu św. w Rzymie, jak to uczynił świeżo

Focjusz...  Jeśliby  zaś  ktokolwiek  możny  usiłował  usu
nąć  Papieża  ze  stolicy  Apostolskiej,  albo  innego  Pa-
trjarchę,  niech  będzie  wyklęty.

Gdyby obradował sobór powszechny, a powstała jakaś

kwestja lub wątpliwość co do Stolicy Apostolskiej, na

leży soborowi z należnem uszanowaniem rzecz zbadać

i rozstrzygnąć, ale nie wolno wydawać zuchwale wyro
ku przeciw Papieżowi w Rzymie.

14. X. Sobór powszechny laterański1)

(11) r. 1139.

O f a ł s z y w e j p o k u c i e .

Kanon 22. Upominamy Braci naszych (Biskupów

i kapłanów, aby nie dozwalali wiernym łudzić się i iś

na  potępienie  przez  fałszywą  pokutę.  Pokuta  zaś  jej
fałszywa,  gdy  się  odnosi  do  jednego  tylko  występki
a  wiele  innych  pomija.  Czytamy  bowiem:  Ktoby  zachc

wał cały zakon, a w jednem by upadł, stał się win

’ ) Papież miał w Rzymie pałac, zwany Lateranem. Odbył

się w nim pięć soborów powszechnych, zwanych laterańskiem

nym  całego  zakonu  (Jak.  2,  10)  w  stosunku  do  zba
wienia.  jeśli  ktoś  bowiem  pozostanie  w  jednym  tylko
grzechu  śmiertelnym,  nie  wnijdzie  do  żywota  wiecznego.

2. Fałszywą jest również pokuta, gdy grzesznik nie

chce  porzucić  zajęć  lub  urzędów,  których  bez  grzechu
żadną  miarą  nie  da  się  wypełniać  —   albo  jeśli  żywi
w  sercu  nienawiść,  —  jeżeli  nie  zadosyćczyni  każdemu

obrażonemu — jeśli, będąc obrażonym, nie przebacza
winowajcy — jeśli posługuje się bronią wbrew sprawiedli
wości.

3. Rzecz tę wyjaśnił poprzednio Papież G r z e g o r z

V 11. na V. synodzie w Rzymie, przypominając zarazem,

że »fałszywie pokutuje, kto zatrzymuje niesłusznie mienie
bliźniego, albo kto zabrał, a nie chce wynagrodzić“ .

15. Wyznanie wiary nawróconych Waldensów,

przepisane przez Papieża Innocentego III. r. 1208.

A l b i g e n s o w i c , a za nimi W a l d c n s o w i c , w niektó

rych rzeczach także Wiklcfici, Husyci i pewne sekty prote

stanckie,  powtarzali  za  Manichejczykami,  że  Bóg  stworzył
tylko  duszę,  a  ciało  pochodzi  od  szatana.  Odrzucali  zatem
widzialne  znaki  sakramentalne,  potępiali  małżeństwo,  odrzu
cali  Kościół  widzialny  na  ziemi,  a  uznawali  tylko  Kościół  du
chowy  w  niebie  i  sądzili,  że  każdy  sprawiedliwy  może  głosić

kazania i odprawiać Mszę św. 1

Wierzymy sercem, pojmujemy wiarą, wyznajemy

ustami i stwierdzamy, że Ojciec, Syn i Duch Sw. są

trzema Osobami, a jednym Bogiem, że cała T r ó j c a
S w. jest współistotna, współwieczna i wszechmocna,

a każda z Osób w Trójcy jest Bogiem w całej pełni,
jak to wyraża Skład nicejski i Skład św. Ata

nazego.

2. Wierzymy sercem i wyznajemy ustami, że Ojciec,

Syn i Duch Sw., jeden Bóg, — jest Stwórcą, Sprawcą,

Zarządcą i Kierownikiem wszech rzeczy cielesnych i du
chowych, widzialnych i niewidzialnych. Wierzymy, że

Bóg  w  Trójcy  Sw.  jest  Sam  jeden  a u t o r e m   S t a
r e g o   i  N o w e g o   Z a k o n u ,   że  zesłał  Jana  Chrzci
ciela  świętego  i  sprawiedliwego,  w  łonie  matki  napeł
nionego  Duchem  Świętym.

3. Wierzymy sercem i wyznajemy ustami, że' W c i e-

l e n i e   Bóstwa  nastąpiło  nie  u  O jca  i  nie  u  Ducha  Sw.,
ale  jedynie  u  Syna.  Ten,  który  co  do  Bóstwa  jest  Sy
nem  Ojca,  stał  się  co  do  człowieczeństwa  człowiekiem

prawdziwym  z  matki,  mając  ciało  prawdziwe  i  duszę
ludzką  rozumną.  Mając  dwie  natury,  Boską  i  ludzką,
tj.  będąc  Bogiem  i  człowiekiem,  jest  On  jedną  Osobą,
jednym  Synem,  jednym  Chrystusem,  jednym  Bogiem

wraz  z  Ojcem   i  Duchem  Sw.,  Stwórcą  i  Zarządcą
wszech  rzeczy.  Narodził  się  On  z  Marji  Panny  praw-
dziwcm  narodzeniem  ciała,  jadł, pił,  spał  i  odpoczywał
znużony  podróżą,  cierpiał  prawdziwe  katusze  ciała,

umarł prawdziwą ciała śmiercią, zmartwychwstał praw-
dziwem zmartwychwstaniem ciała Swojego i prawdzi

wym powrotem duszy do ciała. W ciele prawdziwem
potem jadł i pił, wstąpił na niebiosa i siedzi na pra

wicy Ojca. W ciele prawdziwem przyjdzie sądzić ży
wych i umarłych.

4. Wierzymy sercem i wyznajemy ustami, że jest je

den K o ś c i ó ł święty, rzymski, katolicki i apostolski,

nie heretycki, poza którym nikt nie może być zbawionym.

5. S a k r a m e n t ó w św., których Kościół przy nie-

widzialnem i nieocenionem współdziałaniu Ducha Sw.

udziela, nie odrzucamy, chociażby ich udzielił kapłan

grzeszny — podobnie jak nie zaprzeczany ważności
urzędów kościelnych i błogosławieństw, przez kapłana

grzesznego  spełnianych,  lecz  przyjmujemy  je  równie
chętnie  jak  od  kapłana  najsprawiedliwszego.  Albowiem
niegodziwość  Biskupa  lub  kapłana  nie  szkodzi  ani
chrztowi  dzieci,  ani  konsekrowaniu  Eucharystji,  ani
innym  posługom  kościelnym.  Uznajemy  też  c h r z e s t
dzieci  i  wierzymy,  że  gdyby  umarły  po  chrzcie,  zanim

dopuszczą  się  grzechów,  będą  zbawione.  Wierzymy
również,  że  chrzest  odpuszcza  wszystkie  grzechy:  tak
grzech  pierworodny,  odziedziczony,  jak  grzechy  dobro
wolnie  popełnione.

B i e r z m o w a n i e , przez Biskupa udzielone, tj. wkła

danie rąk, uznajemy za święte i sądzimy, że trzeba je
przyjmować z uszanowaniem.

6. Wierzymy mocno i bez wahania i wyznajemy ustami,

że  w  O f i e r z e   chleb  i  wino  po  konsekracji  są  praw
dziwem  Ciałem  i  Krwią Pana  naszego  Jezusa  Chr. nieza
leżnie  od  tego,  czy  kapłan  odprawiający  jest  dobry  lub
zły,  bo  Przeistoczenie  zawisło  nie  od  zasługi  kapłana,
lecz  od  słów  Stwórcy  i  od  mocy  Ducha  Sw.  Wierzy

my  też  i  wyznajemy,  że  konsekrować  Eucharystję  lub
sprawować  Ofiarę  Ołtarza  może  i  powinien  tylko  ka
płan,  przez  widzialnego  Biskupa  należycie  wyświęcony,
a  nie  inny  wierny,  chociażby  był  zakonnikiem  czcigod
nym,  świętym  i  roztropnym.  Wierzymy,  że  przy  tej
Ofierze  trzech  rzeczy  potrzeba:  1)  kapłana,  przez  Bi
skupa  należycie  wyświęconego,  2)  słów  uroczystych,
które  O jcow ie  święci  w  Kanonie  umieścili,  i  3)  intencji
ofiarującego  —  dlatego  mocno  wierzymy  i  wyznajemy,
że  każdy,  ktoby  sądził,  że  bez  uprzedniego  wyświę

cenia biskupiego może

spełniać Ofiarę Kościoła,

jest heretykiem, zasługującym na wykluczenie z Ko

ścioła.

7. Wierzymy, że grzesznicy, prawdziwie pokutu

jący, mogą otrzymać

od Boga o d p u s z c z e n i e

g rz e ch ó w ,

więc też do towarzystwa naszego chętnie

ich dopuszczamy.

Czcimy n a m a s z cz e n ie c h o r y c h olejem poświęco

nym.

8. Nie przeczymy, że według Apostoła (1. Kor. 7)

wolno zawierać m a ł ż e ń s t w a cielesne, a prawnie
zawarte zabraniamy rozłączać. Wierzymy i wyznajemy,

że obydwoje małżonkowie mogą się zbawić i nie po
tępiamy powtórnych i następnych związków małżeń

skich.

9. Nie widzimy nic złego w pożywaniu mięsa. Nie potę

piamy p r z y s ię g i, owszem wierzymy szczerem sercem
że wolno przysięgać w prawdzie, w sądzie i w spra

wiedliwości.

10. Uznajemy, że zwierzchność świecka może k a-

ra ć ś mi e r c i ą , nie popełniając grzechu

śmiertel

nego, byle wymierzała karę nie z nienawiści lecz
wskutek wyroku sądowego, nie lekkomyślnie lecz po

rozwadze.

11. Wierzymy, że g ł o s z e n i e k a z a ń jest rzeczą

niezbędną i chwalebną, lecz ma się odbywać za zezwo
leniem i powagą Stolicy Apostolskiej lub przełożonych.

Wierzymy, że we wszystkich miejscowościach, gdzie

heretycy jawnie przebywają, a Boga i wiarę świętego
Kościoła rzymskiego znieważają, powinniśmy ich dyspu-

towaniem i upominaniem zgodnie z wolą Bożą zawsty
dzać i z głoszeniem słowa Bożego przeciw nim otwar

cie występować. Chwalimy też pokornie i stale czcimy
ś w i ę c e n i a k o ś c i e l n e

i wszystko, co św. Ko

ściół rzymski ustanowił, a co teraz czytamy lub

śpiewamy.

12. Wierzymy, że s z a t a n jest złym nie z natury,

lecz z wolnej

woli. Wierzymy w sercu i wyznajemy

ustami, że z m a r t w y c h w s t a n i e m y nie w innem
ciele, lecz w tem, które mamy. Wierzymy mocno, że

Jezus Chrystus będzie sądził ludzi i każdy człowiek
za to, co zdziałał w ciele, otrzyma karę lub nagrodę.

Wierzymy, że wiernym zmarłym można dopomóc jał-

mużnami, Mszą św. i innemi dobrodziejstwami.

13. Wierzymy i wyznajemy, że ludzie, w świecie ży

jący  i  majątek  posiadający,  a  dający  jałmużny  i  świad
czący  z  majątku  swojego  różne  dobrodziejstwa,  i  przy
kazania  Boże  zachowujący,  mogą  się  zbawić.

16. XII. Sobór powszechny laterański (IV.)

r. 1215.

O S p o w i e d z i i K o m u n j i

w i e l k a n o c n e j .

Cap. 21. Każdy wierny, obojga płci, doszedłszy do

lat rozeznania, powinien grzechy swoje wyznać szcze

rze  swemu  kapłanowi  przynajmniej  raz  w  rok  i  odpra
wić  według  sił  pokutę  sobie  nadaną.  Powinien  także,
przynajmniej  na  Wielkanoc,  przyjąć  z  uszanowaniem
Sakrament  Eucharystji,  o  ile  własny  spowiednik  nie  do
radził  mu  wstrzymać  się  przez  pewien  czas  od  komu
nikowania  dla  jakiejś  przyczyny  rozsądnej.  W   przeciw

nym  razie  nie  będzie  mu  wolno  za  życia  wejść  do  ko
ścioła  a  po  śmierci  nie  otrzyma  pogrzebu  chrześcijań
skiego  Zbawienne  to  polecenie  należy  często  w  kościo

łach ogłaszać, aby nikt nie wymawiał się nieznajomo
ścią przepisu.

Spowiednik niechaj baczy, aby słowem lub znakiem,

lub  w  jakikolwiek  sposób  nie  wydał  grzesznika.  Kto-
by  się  poważył  wyjawić  grzech  wyznany  na  Spowiedzi,
nietylko  postradać  ma  godność  kapłańską  —  co  niniej-
szem  zarządzamy  —  ale  także  ma  być  zamknięty
w  klasztorze  surowej  reguły  na  pokutę  dozgonną.

O r e l i k w j a c h .

Cap. 62. Niektórzy pokazują i sprzedają relikwje

Świętych, co uwłacza niejednokrotnie religji chrześci
jańskiej. Zarządzamy niniejszem, aby dawnych relikwij

nie  sprzedawano  i  nie  wyjmowano  z  relikwjarzy  celem
pokazania.  Nowoznalezionym  relikwjom  nie  wolno  czci
publicznej  oddawać,  dopóki  nie  zostały  uznane  powagą
Papieża  rzymskiego.

O N a j ś w . S a k r a m e n c i e .

Jest jeden powszechny Kościół wiernych, poza któ

rym  nikt  nie  może  być  zbawiony,  w  którym  Jezus
Chrystus  jest  kapłanem  i  Ofiarą.  Ciało  i  Krew  Chry
stusowa  są  prawdziwie  pod  postaciami  chleba  i  wina
w  Sakramencie  Ołtarza,  gdyż  mocą  Bożą  chleb  prze
istoczył  się  w  Ciało,  a  wino  w  Krew,  abyśmy  dla  u-
wieńczenia  tajemnicy  jedności  otrzymywali  z  Niego,  co
On  otrzymał  z  naszego  (ciało  ludzkie).

17. XIV. Sobór powszechny w Lyonie r. 1274.

W obecności Biskupów greckich przyszło na Sobo

rze  do  zjednoczenia  Kościoła  wschodniego  z  zachodnim.
Niestety  kler  niższy  i  lud  w  Konstantynopolu,  oburzeni
niedawnem  ustanowieniem  tam  cesarstwa  łacińskiego,
odrzucili  Unją.

O p o c h o d z e n i u D u c h a Sw.

Wyznajemy z wiarą, że Duch Sw. pochodzi od wie

ków od Ojca i Syna, nie jakoby z dwóch pierwiastków,
lecz jako z jednego pierwiastka, nie dwoma tchnie

niami lecz tchnieniem jednem jedynem. Tak św. K o

••

ściół rzymski dotąd uczył i głosił, tak po dziś dzień wy
znaje, uczy i głosi, takiem jest zdanie niechwiejne pra

wowiernych  O jców   łacińskich,  równie  jak  greckich.
Ponieważ  jednak  niektórzy,  nie  znając  stanu  rzeczy,
popadli  w  różne  błędy,  my  —   chcąc  takim  błędom
zapobiec

ganimy i odrzucamy wszystkich, którzyby

się  odważyli  przeczyć,  że  Duch  Sw.  pochodzi  od  Ojca
i  Syna  od  wieków,  albo  też  poważyli  się  twierdzić  lek
komyślnie,  że  Duch  Sw.  pochodzi  od  O jca  i  Syna  jako

od dwóch pierwiastków, a nie jako od jednego pier
wiastka.

18. XV. Sobór powszechny w Vienne

r. 1 3 1 1 -1 3 1 2 .

1. Sobór potępił błędy B e g u a r d ó w i B e g u i n e k

żc (1) „człowiek może dojść na ziemi do takiej dosko

nałości,  że  nie  będzie  mógł  już  zgrzeszyć  i  nie  będzit
mógł  postąpić  w  łasce“  —   dalej,  że  „doskonały  jest
wolny  od  wszelkiego  posłuszeństwa  ludziom  i  Kościo
łow i“ .

2. Błąd W i k 1 e f a, że każdy zwierzchnik świeck

i duchowny traci swą władzę, gdy wpadł w grzecl
ciężki, potępił sobór powsz. w Konstancji.

3. Z podobnemi błędami występowali F r a t i c e l l i

głosząc, że oni tylko, jako święci i ubodzy, są Kościo
łem Chrystusowym. Odrzucali Kościół widzialny, ma

jący  dobra  ziemskie  pod  zwierzchnictwem  Papieża.  Z;
Waldensami  odrzucali  przysięgę  i  uczyli,  że  kapłan
gdy  zgrzeszył,  nie  może  udzielać  Sakramentów  św.

Nauku Kościoła.

ani odprawiać Mszy św. Błędy te potępił Papież Jan
XXII w konst. „G l o r ¡ o s a m

E c c l e s i a m “

z r .

1318.

19. XVI. Sobór powszechny w Konstancji

1416— 1418.

Sobór ten odbył 45 posiedzeń. Pierwsze uchwały tego zja

zdu z r. 1414/15 nie mają znaczenia soboru powszechnego, bo
zjazd nie był w łączności z Papieżem. Łączność ta powstała

dopiero  w  r.  1415,  na  sesji  14  dnia  4  lipca,  gdy  Papież  rzym
ski,  Grzegorz  XII  ogłosił,  że  zwołuje  sobór,  i  wyznaczył  dlań
legatów.  Sobór  zajął  się  sprawą  Husa i  potępił  30  jego  błędów.
Oto  niektóre  z  nich:

Kościół powszechny jest jeden i święty, a składa

się z przeznaczonych do zbawienia.

Hus odrzuca tu Kościół widzialny.

7. Piotr nie jest i nie był Głową Kościoła.
9. Godność papieska pochodzi od cesarza i wypły

nęła z władzy cesarskiej.

18. Każdy, otrzymujący święcenia kapłańskie, otrzy

muje polecenie głoszenia kazań i ma je spełniać nawet
mimo wykluczenia z Kościoła.

30. Nikt nie jest panem świeckim, ani przełożonym

duchownym, ani Biskupem, jeżeli jest w grzechu śmier
telnym.

Sobór potępił również twierdzenie, że w pewnych

razach wolno zabić monarchę.

20 . XVII. Sobór powszechny we Florencji.

W r. 1439 wydał sobór następujący dekret dla Greków:

1. W imię Trójcy Sw., Ojca, Syna i Ducha Sw., za

zgodą tego soboru powszechnego florenckiego orze

kamy  (Papież  Eugenjusz  IV),  aby  wszyscy  Chrześcija
nie  wierzyli  i  wyznawali,  że  D u c h   S w.  odwiecznie
jest  z  O jca  i  Syna  i  od  obydwóch  pochodzi  od  wie
ków  jako  od  jednego  pierwiastka  i  jednem  tchnieniem,
Co  O jcow ie  św.  mówią,  że  Duch  Sw.  pochodzi  od
O jca  przez  Syn i,  ma  znaczyć,  że  Syn  jest  równie  przy
czyną  Ducha  Sw.  według  Greków,  a  pierwiastkiem

istnienia  Ducha  Sw.  według  łacinników,  jak  i  Ojciec.
A   ponieważ O jciec  wszystko  oddał  Synowi,  prócz  istnie
nia  O jca,  więc  i  to  ma  Syn  od  O jca  od  wieków,  żc

Duch  Sw.  pochodzi  z  Syna.  Orzekamy  nadto,  że  słusz
nie  dodano  do  symbolu  wiary  wyjaśnienie  słowa  „Fi
Hoque“  (od Syna)  celem  wyłuszczenia  prawdy ze względi
na  potrzebę  ówczesną.

2. C i a ł o C h r y s t u s o w e istnieje rzeczywiści»

pod postacią chleba przaśnego lub sfermentowanego
Kapłani mają jednego z nich użyć do Przeistoczeni;

według zwyczaju Kościoła wschodniego lub zachodniego

3. Jeżeli pokutujący prawdziwie w miłości Boże

zmarli,  zanim  zadosyćuczynili  pokutą  za  swoje  wykro
czenia  lub  zaniedbania,  dusze  ich  oczyszczają  się  pi
śmierci  karą  c z y ś  c a.   Do  uwolnienia  od  tej  kary  po

maga im wstawienie się wiernych żyjących, a mianowi
cie ofiary Mszy św., modlitwy, jałmużny i inne dóbr

uczynki.  Dusze  tych,  którzy  po  chrzcie  św.  żadnym
grzechem  się  nie  splamili  —  i  tych,  którzy  z  grzechów
popełnionych  się  oczyścili  (albo  trwając  w  ciele,  albo
w  czyścu),  idą  zaraz  d o   n i e b a   i  tam  oglądają  jasno

Boga  samego,  troistego  a  jedynego,  takim  jaki  jest,
ale  różni  w  różnym  stopniu,  według  różnicy  zasług.  Du
sze  zaś  tych,  którzy  umarli  w  grzechu  śmiertelnym
uczynkowym,  albo  w  grzechu  pierworodnym,  idą  d o

p i e k ł a , gdzie cierpią kary nierówne.

4. Orzekamy również, że św. Stolica apostolska i Bi

skup  rzymski  jest  następcą  św.  Piotra,  książęcia  A p o
stołów  —  i  prawdziwym  następcą  Chrystusa,  Głową
całego  Kościoła,  Ojcem  i  Nauczycielem  wszystkich
Chrześcijan.  Jemu  w św.  Piotrze  Pan  nasz,  Jezus  Chry
stus,  dał  pełną  władzę  rządzenia  i  kierowania  całym
Kościołem,  jak  to  w  aktach  soborów  powszechnych
i  w  kanonach  świętych  czytamy.

21. XVIII. Sobór powszechny laterański (V)

r. 1512— 1517.

1. O d u s z y l u d z k i e j . R. 1513.

Za zgodą tego soboru potępiamy (Leon X.) tych,

którzy  utrzymują,  że  dusza  rozumna  jest  śmiertelna,
albo  że  jest  jedna  we  wszystkich  ludziach,  gdyż  dusza
jest  prawdziwie,  bezpośrednio  i  istotnie  formą,  kształ
tującą  ciało  ludzkie,  jest  nieśmiertelną  i  tak  liczną
i  różnorodną,  jak  liczne  i  różnorodne  są  ciała  ludzkie.

Ponieważ zaś  prawda  nie  sprzeciwia  się prawdzie,  przeto
orzekamy,  że  każde  twierdzenie  przeciwne  prawdzie,
oświeconej  wiarą,  jest  fałszywe.  (Sesja  8).

2. O s t o s u n k u P a p i e ż a d o s o b o r u . R. 1516.

Ze świadectwa Pisma św., z orzeczeń Ojców i Pa

pieży,  z  postanowień  kanonów,  a  nawet  z  orzeczeń  so
borów  widocznem  jest,  że  sam  Papież  rzymski,  w  da
nym  czasie  istniejący,  ma  pełną  władzę  nad  wszyslkiemi
soborami  i  może  je  zwoływać,  przenosić  lub  rozwiązy

wać. (Sesja 11).

22. Papież Leon X. 1512— 1521.

O o d p u s t a c h .

Kościół rzymski, za którym inne kościoły idą jak za

matką,  przekazał,  że  Papież  rzymski,  następca  Piotra
klucznika,  a  zastępca  na  ziemi  Jezusa  Chrystusa,  ma
władzę  kluczów,  któremi  otwiera  królestwo  niebieskie,
usuwając  u  wiernych  przeszkody  do  niego,

miano

wicie  winę  i  karę  należną  za  grzechy  uczynkowe,
a  to:  winę  w  Sakramencie  Pokuty,  karę  zaś  do
czesną  przez  odpust.  Tą  władzą  kluczów  może  Pa
pież  z  powodów  rozumnych  udzielać  odpustów  z  prze
obfitych  zasług  Chrystusa  i  Świętych  wiernym,  któ
rzy  są  członkami  Chrystusowcmi  przez  miłość,  czy
to  żyją  na  ziemi,  czy  też  są  w  czyścu.  Udzielając

powagą Apostolską odpustu żywym i zmarłym, tj,

uwalniając od kar ze skarbca zasług Jezusa Chry

stusa i Świętych, zwykł Papież albo dawać odpust
właściwy sposobem rozgrzeszenia (żywym), albo go prze

nosi sposobem modlitwy (na umarłych). Przeto wszyscy,
tak żywi jak umarli, którzy dostąpili rzeczywiście od

pustów tego rodzaju, uwolnieni są od kary doczesnej,
przez sprawiedliwość Bożą za grzechy uczynkowe wy

znaczonej, w takim stopniu, jaki odpowiada odpustowi
udzielonemu i uzyskanemu. Tak powinni wszyscy wie

rzyć i nauczać pod karą wykluczenia z Kościoła.

(W bulli „Cum postąuam“ r. 1518).

23. Ważniejsze błędy Marcina Lutra,

potępione w bulli „Exurge Domine" z 15/6 1520.

Kanon 5. Nauka o trzech częściach pokuty: żalu,

spowiedzi i zadosyćuczynieniu, nie opiera się na Piśmie
św. i na dawnych świętych Doktorach chrześcijańskich.

Kanon 9. Gdy pragniemy z wszystkiego szczerze się

wyspowiadać, nie chcemy miłosierdziu Bożemu pozo

stawić nic do przebaczenia.

Kanon 11. Ufaj, że otrzymujesz rozgrzeszenie nie

z  powodu  skruchy  twojej,  lecz  z  powodu  słów  Chry
stusa:  Cokolwiek  rozzuiążesz...  (Mat.  16,  19).  Gdy
otrzymałeś  rozgrzeszenie  kapłańskie,  wierz,  że  zostałeś

rozgrzeszony, a będziesz istotnie rozgrzeszony, bez
względu na skruchę.

Kanon 13. W Sakramencie Pokuty i przy odpuszcze

niu winy Papież lub Biskup nie więcej zdziała, jak

kapłan  najniższy.  Owszem,  gdy  brak  kapłana,  zdziała
to  również  każdy  chrześcijanin,  chociażby  niewiasta
lub  dziecko.

Kanon 15. Wielki jest błąd tych, którzy przystępują

do  Eucharystji  dlatego,  bo  się  wyspowiadali,  bo  nie
poczuwają  się  do  żadnego  grzechu  śmiertelnego,  bo
odprawili  modlitwy  przygotowawcze;  —   wszyscy  ci  sąd
sobie  pożywają  i  piją-  Gdy  zaś  wierzą  i  ufają,  że  otrzy
mają  tam  łaskę,  sama  ta  wiara  uczyni  ich  czystymi
i  godnymi.

Kanon 17. Skarbcem Kościoła, z którego Papież

udziela odpustu, nie są zasługi Chrystusa i Świętych.

Kanon 20. Oszukuje się wiernych, ucząc, że odpusty

są zbawienne i użyteczne dla duszy.

Kanon 25. Biskup rzymski, następca Piotra, nie

jest zastępcą Chrystusa, ustanowionym przez Chrystusa

osobie

Piotra nad

wszystkiemi

kościołami na

świecie.

Kanon 29. Możemy z ufnością wyznawać, co się nam

wydaje prawdziwem, bez względu na to, czy to było
przyjętem lub odrzuconera przez sobór jakikolwiek.

Kanon 31. Sprawiedliwy grzeszy w każdym uczynku

dobrym.

Kanon 32. Najlepiej wykonany dobry uczynek jest

grzechem powszednim.

Kanon 34. Walczyć z Turkami znaczy: sprzeciwiać

się Bogu, który przez nich nawiedza złości nasze.

Kanon 35. Z powodu ukrytej wady pychy nikt nie jest

pewien, że zawsze nie grzeszy śmiertelnie.

Kanon 36. Wolna wola po grzechu istnieje tylko

z nazwy. Gdy działa z inicjatywy własnej, grzeszy
śmiertelnie.

Kanon 37. Istnienia czyśca nie można udowodnić

z kanonicznych ksiąg Pisma św.

Główny błąd Lutra, a tern bardziej Kalwina, leżał w przece

nianiu  skutków  grzechu  pierworodnego,  mianowicie  w  twier
dzeniu,  że  wolna  wola  została  zupełnie  niemal  zniweczona.
Stąd  lekceważenie  dobrych  uczynków,  a  zmniejszanie  odpo
wiedzialności  za  grzechy,  odtrącanie  pokuty,  odpustów,  a  ufa
nie,  że  wiara  sama  zjedna  nam  udział  w  zasługach  Chrystu
sowych  i  zbawi  nas.

24. Wyznanie wiary trydenckie.

Składają je uroczyście protestanci, wracający na łono Kościoła
katol. Ułożone w myśl orzeczeń XIX soboru powszechnego

w Trydencie 1545 — 1563.

Ja N wierzę mocno i wyznaję wszystko razem i po

szczególe,  co  zawiera  się  w  Składzie  wiary,  którego
św.  Kościół  rzymski  używa,  mianowicie:  Credo  in  unum
Deum...  (powtarza  cały  Skład  niceno  -  konst.,  jak  na
str.  9).

1. Uznaję stanowczo i przyjmuję T r a d y c j ę (Po

danie)  apostolską  i  kościelną,  oraz  zwyczaje  i  zarzą
dzenia  Kościoła.  Uznaję  również  P i s m o   ś w.  w  tem
rozumieniu,  jakiego  się  trzymał  i  trzyma  Kościół,  Matka
św.,  bo  rzeczą  Kościoła  jest  orzekać  o  prawdziwem

znaczeniu i wyjaśnianiu Pisma św. Nie przyjmę nigdy

•u

innego wykładu Pisma św., jak według zgodnego wy
jaśnienia O jców Kościoła.

2. Wyznają także, że jest s i e d m S a k r a m e n t ó w

Nowego Zakonu, prawdziwych i właściwych, ustano

wionych przez Pana naszego, Jezusa Chrystusa. Są one

potrzebne do zbawien;a rodzaju ludzkiego, chociaż nie

wszystkie wszystkim. Są to: Chrzest, Bierzmowanie,
Eucharystja, Pokuta, Ostatnie Namaszczenie, Kapłaństwo

i Małżeństwo. Dają one łaską. Chrztu, Bierzmowania
i Kapłaństwa nie wolno bez świętokradztwa powtórzyć

3. Przyjmują także wszystkie o b r z ą d y , jakie Koś

ciół przy uroczystem udzielaniu Sakramentów św. przy

jął i zatwierdził.

4. Uznają wszystko i po szczególe, co św. sobór try

dencki orzekł o g r z e c h u p i e r w o r o d n y m i o u

sprawiedliwieniu człowieka.

5. Wyznają również, że w M s z y św. składa si

Bogu prawdziwą, rzeczywistą i przejednawczą Ofiar
za żywych i umarłych — że w N a j ś w . S a k r a m e t

c i e O ł t a r z a jest prawdziwie, rzeczywiście i istotni

Ciało i Krew wraz z duszą i Bóstwem Pana naszegi
Jezusa Chrystusa — że dokonuje sią przemiana cał

istoty  chleba  w  Ciało  i  całej  istoty  wina  w  Krci
którą  to  przemianą  Kościół  zwie  Przeistoczeniem.  W
znają  niemniej,  że  pod  jedną  także  z  tych  posta

przyjmuje sią całego i żywego Chrystusa i prawdziv
Sakrament.

Wierzą stanowczo, że istnieje c z y ś c i e c i :

duszom w czyścu można dopomóc przez modlitwy. W

znają  również,  że  Swiątych,  którzy  wespół  z  Chrystu
sem  królują,  powinniśmy  czcić  i  wzywać.  Oni  modlą
sią  do  Boga  za  nami,  a  my  powinniśmy  czcić  ich  re-
l i k w j e .   Mocno  wyznają,  że  trzeba  mieć  o b r a z y
Chrystusa,  Najśw.  Dziewicy-Bogarodzicy  i  innych  Swią

tych i okazywać im należną cześć i uszanowanie.

7. Wyznają również, że Jezus Chrystus pozostawił

w Kościele władzą udzielania o d p u s t ó w i że ko

rzystanie z nich pomaga bardzo do zbawienia ludowi
chrześcijańskiemu.

8. Swiąty, katolicki i apostolski K o ś c i ó ł rzymski

uznają za matką i nauczyciela wszystkich kościołów,
a Papieżowi rzymskiemu, następcy św. Piotra, książę-

cia Apostołów i zastępcy Chrystusa, ślubują i zaprzy-

siągam wierne posłuszeństwo.

9. Przyjmują również za niewątpliwe i wyznają wszyst

ko, co postanawiają p r a w a k o ś c i e l n e i co orzekły

s o b o r y p o w s z e c h n e , a zwłaszcza św. sobór try
dencki (i sobór powszechny watykański) '), zwłaszcza

0 prymacie i nieomylnem nauczaniu Papieża rzymskiego.
Zarazem potępiam i odrzucam wszystko przeciwne

1 wszystkie herezje, przez Kościół potępione, odrzucone
i wyklęte.

Tę prawdziwą wiarę katolicką, poza którą nikt nie

może być zbawiony, którą teraz dobrowolnie wyznają
i szczerze przyjmują, chcą przy pomocy Bożej zacho

wać stale całą i nieskażoną aż do ostatniego tchu

') Słowa w nawiasie dodaje się od roku 1870.

życia. O ile ode mnie zależy, będę się starał, aby tę

wiarę podwładni moi lub ci, którzy mej pieczy będą
powierzeni, również wyznawali i głosili.

To ja N. przyrzekam, ślubuję i zaprzysięgam. Niechaj

mię wspiera Bóg i Jego święta Ewangclja!

Formułę tę ogłosił Papież Paweł IV. w r. 1561.

25. Dekret trydencki o grzechu pierworodnym.

(Sesja V. r. 1546).

1. Jeśli kto nie wyznaje, że pierwszy człowiek Adam

utracił  zaraz  świętość  i  sprawiedliwość,  w  której  był
stworzony,  gdy  przekroczył w raju  przykazanie  Boże, —
że  grzechem  tym  ściągnął  na  się  gniew  i  niełaskę

u Boga, a tern samem śmierć, którą mu Bóg poprzednio
zagroził (Rodź. 2, 17. i 3, 17). — że ze śmiercią

popadł  w  niewolę tego,  który  miał odtąd władzę śmierci
(Żyd.  2,14)  tj.  djabła,  —  że  przez  ów  grzech  cały
Adam  zmienił  się  na  gorsze  co  do  ciała i  co  do duszy,

niech będzie wyklęty.

2. Jeśliby kto utrzymywał, że grzech Adama jemu

samemu tylko zaszkodził, a nie jego potomkom — że
otrzymaną od Boga świętość i sprawiedliwość utracił

Adam  tylko  dla  siebie,  a  nie  również  dla  nas  —  że
Adam  tylko  śmierć,  i  kary  ciała  przekazał  całemu
rodzajowi  ludzkiemu,  a  nie  zarazem  grzech,  który  jest

śmiercią duszy, n. b. w. (Rzym. 5, 12).

3. Jeśliby ktoś twierdził, że grzech Adama, jeden

w początku swoim, który przeszedł na wszystkich przez
odziedziczenie, a nie przez naśladowanie, może być

usunięty naturalneini siłami człowieka lub innym środ

kiem, a nie jedynie zasługami jedynego

Pośrednika:

Pana naszego, Jezusa Chrystusa, który nas pojednał

z Bogiem Krwią Swoją (Efez. 2, 13; I. Kor. 1,30) — albo
ktoby przeczył, że udziału w zasługach Chrystusa do

stępują dorośli i dzieci przez Sakrament Chrztu, według
formy Kościoła należycie udzielony, n. b. w. (Dz. Ap.

4, 12; Jan 1, 29). Którzykolwiek jesteście ochrzczeni
w Chrystusie, oblekliście się w Chrystusa. (Gal. 3, 27).

4. Jeśliby kto nie uznawał potrzeby chrztu niemo

wląt zaraz po urodzeniu, chociażby się urodziły z ro

dziców  chrześcijańskich,  n.  b.  w.  Z  tradycji  bowiem
apostolskiej  Kościół  chrzci  dziatki,  które  jeszcze  nie
mogły  grzechu  popełnić,  aby  je  przez  odrodzenie

oczyścić z winy, której przez urodzenie nabyły. (Jan 3, 5).

5. Jeśliby kto przeczył, że przez łaskę Pana naszego,

Jezusa Chrystusa, której

chrzest udziela, odpuszcza

się winę grzechu pierworodnego, — albo twierdził,
że nie niweczy się całkowicie tego, co stanowi praw

dziwą  i  właściwą  naturę  grzechu,  lecz  grzech  tylko
powierzchownie  się  zeskrobuje,  albo  się  go  nie  policzą,
n.  b.  w.  Bóg  bowiem  niczego  nic  nienawidzi  w odro
dzonych,  (Rzym.  6,  4;  8,  1;

Efez. 4, 22; Rzym.

8,  17).  Sobór  uznaje  natomiast,  że  w  ochrzczonych
pozostaje  zarzewie,  czyli  pożądliwość.  Zostawiona  dla
walki,  nie  może  pożądliwość  zaszkodzić  tym,  którzy

nie chcą na nią zezwolić i za łaską Jezusa Chrystusa

mężnie z nią walczą. ('2. Tym. 2, 5).

Sobór orzeka nadto, że nie było jego zamiarem

dekretem o grzechu pierworodnym objąć świętą i nie
pokalaną Dziewicę Marję, Bogarodzicę.

26. Dekrety trydenckie o Sakramentach św.

O S a k r a m e n t a c h w o g ó l n o ś c i .

Kanon 1. Jeśliby kto rzekł, że Sakramenta N. Zakonu

nie  zostały  wszystkie  ustanowione  przez  Jezusa  Chry
stusa,  albo  że  jest  ich  mniej  lub  więcej  niż  siedm,
mianowicie:  Chrzest,  Bierzmowanie,  Eucharystja, Pokuta,

Ostatnie Namaszczenie, Kapłaństwo i Małżeństwo, —

albo, że którykolwiek z tych siedmiu nie jest Sakra

mentem prawdziwie i istotnie, n. b. w.

Kanon. 8. Jeśliby kto rzekł, że Sakramenta N. Z. nie

dają łaski same przez się (ex operę operato), lecz do
otrzymania łaski

wystarcza sama wiara w obietnicę

Bożą, n. b. w.

Kanon 11. Jeśliby kto rzekł, że od kapłanów, udzie

lających Sakramentów św., nie

wymaga się intencji

czynienia tego, co czyni Kościół, n. b. w.

O C h r z c i e .

Kanon 5. Jeśliby ktoś rzekł, że chrzest nie jest ko

niecznie potrzebny do zbawienia, n. b. w.

Kanon 11. Jeśliby kto rzekł, że chrzest ważnie udzie

lony należy powtórzyć, gdy apostata czyni pokutą n. b. w.

O E u c h a r y s t i i .

Kanon 1. Gdyby kto przeczył, że w Najśw. Sakramen

cie jest  prawdziwie,  rzeczywiście  i  istotnie  Ciało  i  Krew
z  duszą  i  Bóstwem  Pana  naszego,  Jezusa  Chrystusa,
a  zatem  cały  Chrystus,  —  lub  mówił,  że  jest  tam  jedy
nie  znak  lub  symbol  Chrystusa,  n.  b.  w.

Kanon 3. Jeśliby kto przeczył, że w Najśw. Sakra

mencie jest cały Chrystus pod każdą postacią i pod
każdą cząstką postaci, n. b. w.

Kanon 4. Jeśliby kto rzekł, że po konsekracji

nie

jest w N. S. obecne Ciało i Krew Pana Jezusa, lecz
tylko w chwili spożycia, a nie przedtem i potem, n. b. w.

Kanon 9. Jeśliby kto przeczył, że wszyscy wierni

i każdy zosobna, odkąd doszli do lat rozeznania, obo

wiązani są corocznie komunikować przynajmniej w czasie
wielkanocnym, n. b. w.

O B i e r z m o w a n i u .

Kanon 1. Jeśliby kto rzekł, że bierzmowanie ochrzczo

nych jest czczym obrządem, a nie prawdziwym i rze

czywistym Sakramentem, albo że ongi było rodzajem
katechezy, w której dorastający wyznawali podstawy

swej wiary wobec Kościoła, n. b. w.

Kanon 3. Jeśliby kto rzekł, że ministrem zwyczajnym

bierzmowania nie jest sam Biskup, lecz którykolwiek
kapłan zwyczajny, n. b. w.

O P o k u c i e .

Kanon 5. Gdyby ktoś rzekł, że skrucha, wynikająca

z rozważania wielkości, liczby i szpetności grzechów,
z utraty zbawienia wiecznego, z narażeni t się

wieczne

potępienie, połączona z postanowieniem po

prawy życia, nie jest

żalem prawdziwym i pożytecz

nym i nie przysposabia do łaski, lecz czyni człowieka
obłudnikiem i jeszcze większym grzesznikiem, n. b. w.

Kanon 6. Jeśliby kto przeczył, że Spowiedź sakra

mentalna istnieje z prawa Bożego i jest konieczną do

zbawienia, n. b. w.

Kanon 11. Jeśliby kto rzekł, że Biskupi nie mają

prawa zastrzegać sobie pewnych wypadków, że zatem
każdy kapłan może rozgrzeszać od rezerwatów, n. b. w.

Kanon 12. Jeśliby kto rzekł, że Bóg z winą odpu

szcza  zawsze  całą  karę,  że  zatem  zadosyćuczynieniem
pokutników  jest  wiara,  że  Chrystus  za  nich  zadosyć-
uczynił,  n.  b.  w.

O N a m a s z c z e n i u O l e j e m św.

Kanon 1. Jeśliby kto rzekł, że Ostatnie Namaszcze

nie  nie  jest  prawdziwym  Sakramentem,  od  Chrystusa
Pana  ustanowionym,  (Mar.  6,  13),  a  przez  św.  Jakóba
Apostoła  rozkrzewionym  (jak.  5,  14),  lecz  jest  obrzę

dem, przejętym od O jców , albo wymysłem ludzkim,
n. b. w.

Kanon 2. Jeśliby kto rzekł, że święte Namaszczenie

chorych nie daje łaski, ani nie odpuszcza grzechów»

ani nie przynosi ulgi chorym, lecz jest tylko wspom
nieniem łaski uzdrowień, która ongi była i ustała, n.b. w.

O K a p ł a ń s t w i e .

Kanon 1. Jeśliby kto rzekł, że w N. Z. niema kapłań

stwa  widzialnego  i  zewnętrznego,  lub  niema  władzy
konsekrowania  i  ofiarowania  Ciała  i  Krwi  Pańskiej,
jako  też  zatrzymywania  i  odpuszczania  grzechów,  lecz

istnieje tylko obowiązek i urząd głoszenia Ewangelji,
a ci, co nie są kaznodziejami, nie są też kapłanami,

n. b. w.

Kanon 4. Jeśliby kto rzekł, że święcenia kapłańskie

nie dają Ducha Sw., że zatem Biskupi bezskutecznie

mówią: W eim ij Ducha Szu., albo że kapłaństwo nie

wyciska znamienia niezatartego, albo że kapłan może
znowu sta!- się człowiekiem świeckim, n. b. w.

27. Dekret trydencki o Sakramencie

Małżeństwa. (Sesja 24. r. 1563).

1. Związek małżeński za natchnieniem Ducha Sw.

uznał pierwszy rodzic za trwały i nierozerwalny, gdy

rzekł: Oto kość z kości moich i ciało z ciała mego.
(Rodź. 2, 13). Apostoł zatem uczy: Dlatego opuści

człowiek ojca i matkę swoją i będą dwoje w jednem
ciele. (Efez. 5, 32).

2. Chrystus Pan, nawiązując do słów Adama, jako

Bożych, rzekł: „ Przeto nie są dzuoje, lecz jedno ciało“ ,

(Mat.  19,  6),  czem  stwierdził,  że  związek  małżeński
łączy  tylko  dwie osoby.  Nierozerwalność  zaś  małżeństwa
utwierdził  słowy:  „P rzeto  co  Bóg  złączył,  człowiek

niechaj nie rozłącza“ (Mat. 19, 6. i Mar. 10, 9).

3. Chrystus również, który ustanowił i udoskonalił

Sakramenta św.,

wysłużył męką Swoją łaskę, która

naturalną miłość małżonków udoskonala, ich jedność
nierozerwalną

utwierdza i małżonków uświęca. Sw.

P a w e ł   Apostoł  ma  to  na  myśli,  gdy  mówi:  Mężowie
miłujcie  żony  wasze,  ja k o   Chrystus  umiłował Kościół
i  Samego  Siebie  wydał  zań.  (Efez.  5,  25).  Dodaje  też:
Sakrament  to  wielki jest,  a  ja   m ówię:  w  Chrystusie
i  w  Kościele.  (Efez.  5,  32).

Małżeństwo w prawie

ewangelicznem przewyższa

dawne  związki  łaską,  przez  Chrystusa  Pana wysłużoną.
Słusznie  przeto  O jcow ie  Kościoła,  sobory  i  tradycja
całego  Kościoła  zaliczali  małżeństwo  zawsze  do  Sakra
mentów  św.

4. (T a m e t s i). Chociaż nie można wątpić, że mał

żeństwa  potajemne,  za  dobrowolną  zgodą  obopólną
zawarte,  są  prawdziwemi i  rzeczywistemi  małżeństwami,
dopóki  Kościół  ich  nie  unieważnił,  —   chociaż  sobór

potępia  uczących  przeciwnie  i utrzymujących, że rodzice
mogą  unieważnić  małżeństwo  syna  lub  córki,  zawarte
bez  zezwolenia  rodziców,  — to  jednak  Kościół  małżeń
stwa  takie  z  nader  słusznych  powodów  zawsze  zakazy
wał  i  niemi  się  brzydzi.  Sobór  jednak  widzi,  że zakazy
te  nie  pomagają  i  boleje  nad  grzechami,  jakie  stąd

wynikają, zwłaszcza gdy niektórzy porzucają małżonkę

N a u k a K o Ń c io ła .

potajemnie  zaślubioną  i  zawierają  ślub  jawny  z  inną
osobą,  żyjąc  z  nią  w  cudzołóstwie  nieustannem.  A by
złemu  zapobiec  skutecznie,  sobór  w  ślad  za  soborem
laterańskim  IV.  poleca,  aby  w  przyszłości  przed  zawar
ciem

małżeństwa

w ł a ś c i w i p r o b o s z c z o w i e

nowożeńców  ogłosili  z a p o w i e d z i   trzy  razy  w  trzy
święta  po  sobie  następująco,  oznajmiając  publicznie
w  kościele  przy  Mszy  św.,  które  osoby  chcą  zawrzeć
związek  małżeński.  Po  tych  zapowiedziach,  jeśli  nie
okazała  się  żadna  przeszkoda  prawna,  przystępuje  się
do  ślubu  wobec  Kościoła,  a  proboszcz,  zapytawszy

mężczyznę i niewiastę i wyrozumiawszy ich zgodę
obopólną, mówi:

„Łączę was w małżeństwo w imię

Ojca i Syna i Ducha Sw.“ — lub coś podobnego
według przyjętego zwyczaju.

Gdyby strony usiłowały zawrzeć małżeństwo inaczej,

jak  wobec  proboszcza  lub  innego  kapłana,  upoważnio
nego  przez  właściwego  proboszcza  lub  Biskupa  i  w  o-
becn ości  d wó c h   lub  trz e ch   ś wi a d k ó w  —   sobór

ogłasza związek taki za żaden i nieważny. Jakoż dekretem
niniejszym sobór związki takie unieważnia i unicestwia.

Kanon 1. Jeśliby kto mówił, że małżeństwo nie jest

prawdziwie jednym z siedmiu

Sakramentów św., że

nie jest ustanowionem przez Chrystusa Pana, lecz zało-
żonem przez ludzi i nie daje łaski, n b. w.

Kanon 5. Jeśliby kto rzekł, że z powodu herezji,

niemiłego współmieszkania lub rozmyślnej nieobecności
jedno z małżonków może rozerwać związek małżeński,

n b. w.

Kanon 7. Jeśliby kto twierdził, że Kościół myli się,

ucząc,  że  według  nauki  ewangelicznej  i  apostolskiej
związek  małżeński  nie  może  się  zerwać  cudzołóstwem
jednej  strony  i  że  obydwoje  małżonkowie  (więc i  strona
niewinna,  która  nie spowodowała cudzołóstwa)  nie mogą
za  życia  drugiej  strony  zawrzeć  innego  małżeństwa,  —

że cudzołoży mąż, pojmujący inną żonę, porzuciwszy
cudzołożną, n. b, w.

Kanon 8. Jeśliby kto rzekł, że Kościół błądzi, ucząc,

że  dla  wielu  powodów  może  zezwolić  na  rozłączenie
małżonków  (separację)  co  do  zamieszkania  do  czasu
określonego  lub  nieokreślonego,  n.  b.  w.

Kanon 12. Jeśliby kto rzekł, że sprawy małżeńskie

nie należą do sądów duchownych, n. b. w.

28. Dekret trydencki o Mszy św.

Jezus Chrystus miał raz ofiarować

Bogu Ojcu

Siebie Samego na ołtarzu krzyża, ponosząc śmierć, aby

ludziom zdziałać odkupienie wieczne. Ponieważ jednak

kapłaństwo  Jego  przez  śmierć  nie  miało  ustać,  (Żyd.
7,  14),  w  nocy,  w  której  miał  być  wydań,  ofiarował
przy  ostatniej  wieczerzy  Ciało  i  Krew  Swoją  pod  po
staciami  chleba  i  wina  Bogu  Ojcu  i  dał  się  spożyć

pod temi postaciami Apostołom, których równocześnie
ustanowił kapłanami

Nowego

Zakonu. Rozkazał im

i ich następcom w kapłaństwie ponawiać tę Ofiarę,
gdy rzekł:

To czyńcie na Moją pamiątkę“ i t. d.

(Łuk- 22, 19, i 1. Kor. 11, 24), jak Kościół katolicki

zawsze  rozumiał  i  uczył.  Uczynił  to,  aby  Kościołowi,
umiłowanej  Oblubienicy  Swojej,  pozostawić  ofiarę  wi
dzialną  (kan.  I),  jak  tego  potrzebuje  natura  ludzka  —
aby  Ofiarę  krzyżową,  raz  złożoną,

wyrazić symboli

cznie i przypominać aż do skończenia świata (I. Kor.

11, 24. i t. d.)

i aby moc zbawienna Ofiary wy

sługiwała odpuszczenie grzechów, które codzień popeł
niamy. Tak Chrystus stał się Kapłanem

na wieki

według obrządku Melchizedecha (Ps. 109, 4).

2. Jest to owa ofiara czysta, której nieprawość lub

grzech  ofiarników  splamić  nie może,  którą  Pan  przyobie
cał  przez  Malachjasza  (1,  11),  zapowiadając,  że  ma być
składana  w  każdem  miejscu.  Apostoł  Paweł  pisze  o  niej
do  Koryntjan  (1.  Kor.  10.  21),  ostrzegając,  że  ci,  którzy

splamili się udziałem w stole czartowskim, nie mogą być
uczestnikami Stołu Pańskiego, przyczem przez stół rozu

mie  ołtarz.  To  jest  właśnie  Ofiara,  którą  przedobrażały
różne  ofiary  w  prawie  natury  i  w  St.  Zakonie,  albowiem
ona jednoczy  w  sobie  wszystkie dobra,  które  tamte ofiary
symbolizowały,  a  sama  jest  ofiarą  najdoskonalszą.

3. Tą Ofiarą Pan przebłagany daje łaskę i dar pokuty,

a odpuszcza zbrodnie i g rz e ch y , chociażby niezliczone.
Jest tu bowiem ta sama Ofiara i ten sam Ofiarnik (przez

posługę  kapłanów),  który  Siebie  ofiarował  na  krzyżu,
a tylko  sposób  ofiarowania  jest  odmienny.  Przeto  składa
się  ją  według  tradycji  apostolskiej  nietylko  za  grzechy

i potrzeby żywych, ale także za zmarłych w Chry
stusie,

którzy

niecałkiem

jeszcze

się oczyścili.

(Kan. 3).

4. Kościół odprawia niekiedy Mszą św. na pamiątką

i  uczczenie  S w i ą t y c h ,   ale  uczy,  że  nie  składa  ofiary
Świętym,  lecz  Bogu  samemu,  który  Swiątych  wywyż
szył.  (Kan.  5).  Przeto  kapłan  nie  mówi:  „Ofiarują  wam,
Piotrze  i  Pawle”,  lecz  ofiaruje  Bogu,  dziękując  Mu  za
zwycięstwa,  jakie  Święci  odnieśli  i  wzywając  ich  orę
downictwa,  „aby  ci  raczyli  wstawiać  się  za nami  w nie

bie, których pamięć obchodzimy na ziemi“ . (Mszał).

5. Jakkolwiek Msza zawiera wiele nauk dla ludu

wiernego,  nie  wydało  się  jednak  Ojcom   stosownem,
aby  ją  odprawiać  w  języku  ludowym.  Dlatego  zacho
wując  obrządki  starożytne,  przez  Kościół zatwierdzone,
aby  owieczki  nie  cierpiały  głodu,

poleca św. sobór

duszpasterzom,

aby często sami lub przez drugich

wyjaśniali ludowi podczas Mszy św. słowa i czynności

mszalne, a to przedewszystkiem w niedziele i święta.

Kanon 1. Gdyby kto rzekł, że we Mszy św. nie skła

da się Bogu prawdziwej i rzeczywistej Ofiary, albo że
ofiarować znaczy: dać Chrystusa do spożywania, n. b. w,

Kanon 2. Jeśliby kto rzekł, że przez słowa: „To czyń

cie na Moją pamiątkę“ (Łuk. 2, 19)

Chrystus nie

ustanowił Apostołów kapłanami, aby oni i inni kapłani
ofiarowali Ciało i Krew Jego, n. b. w.

Kan. 3. Jeśliby kto rzekł, że Ofiara Msry św. jest tylke

pochwalną i dziękczynną,  albo  że jest  prostem  wspomnie
niem  Ofiary na  krzyżu  dokonanej,  a  nie  jest  Ofiarą prze-
jednawczą,  —  albo  że  pomaga  jedynie  komunikującemu
a nie  należy  jej  ofiarować  za  żywych  i  umarłych,  za grze

chy, na zadośćuczynienie i w innych potrzebach, n. b. w

29. Papież Pius IX. 1846— 1878.

O m a ł ż e ń s t w i e c y w i l n e m (R. 1852).

Proponowano, aby małżeństwo poczytywać jedynie

za  kontrakt  cywilny,  aby  w  różnych  wypadkach  udzie
lano  pełnego  rozwodu  i  wszystkie  sprawy  małżeńskie
przedkładano  trybunałom  świeckim  do  osądzenia.  Tym
czasem  nie  tajno  żadnemu  katolikowi,  że  Małżeństwo

jest prawdziwie i rzeczywiście jednym z siedmiu Sa
kramentów prawa ewangelicznego, ustanowionym od

Chrystusa  Pana  i  dlatego  nie  może  między  wiernymi
być  ważnego  małżeństwa,  któreby  zarazem  i  równocze
śnie  nie  było  Sakramentem.  Każde  inne  złączenie  się
mężczyzny  z  niewiastą  poza  związkiem  sakramentalnym,
dokonane  w  imię  jakiegokolwiek  prawa  świeckiego,
jest  między  chrześcijanami  niczem  innem,  jak  szpetnem
i  zgubnem  nałożnictwem,  tylokrotnie  przez  Kościół  po-
tępionem.  Nie  można  nigdy  Sakramentu  oddzielać  od
związku  małżeńskiego,  a  do  władzy  kościelnej  należy
rozstrzyganie  o  wszystkiem,  co  dotyczy  małżeństwa.

30. 0 Niepokalanem Poczęciu Najświętszej

Marji Panny.

Z bulli Incffobilis Deus 8 grudnia 1854.

...K u czci Trójcy Sw. jednolitej, ku chwale i ozdo

bie Dziewicy Bogarodzicy, ku podwyższeniu wiary ka
tolickiej, powagą Pana naszego,

Jezusa Chrystusa,

św. Apostołów: Piotra i Pawła i naszą wyjaśniam;

i  orzekamy:  Nauka,  że  Najśw.  Marja  Panna  już  w  pierw
szej  chwili  poczęcia  Swojego  była  wolną  od  wszelkie
zmazy  grzechu  pierworodnego  wskutek  osobliwszej  ła
ski  Bożej  ze  względu  na  zasługi  Jezusa  Chrystusa

Zbawcy rodzaju ludzkiego — jest przez Boga obja
wioną. Wszyscy zatem wierni powinni mocno i stal

wierzyć w tę prawdę. Ktoby zaś poważył się sądzi
w duchu inaczej, jak orzekliśmy (czego oby Bóg ni

dopuścił'.), niechaj wie, że własnym sądem się potępi
doznał rozbicia wiary i odpadł od jedności Kościoł;

Ci,  co  takie  myśli  poważyliby  się  ujawniać  na  z<
wnątrz  słowem  lub  pismem,  lub  w  jakikolwiek  inn
sposób,  podpadają  samym  czynem  swoim  karom,  w  pr:

wie kościelnem ustanowionym.

31. Syllabus błędów.

W r. 1864 ogłosił Pius IX zwięzłe zestawienie błędó'

jakie  od  czasu  tak  zwanej  reformacji  powstały.  Za  niepra\
dziwę,  niechrześcijańskie  i  niekatolickie  kazał  uznawać  twie
dzenia  następujące :

1. P a n t e i z m .

Niemasz istoty Boskiej, najwyższej, odrębnej od świ

ta, lecz Bóg jest jedno z naturą i zmienia się jak n

tura.

Bóg przychodzi do świadomości siebie w człowiek

a do wyrazu siły w państwie. Ponieważ wszystko j<

Bogiem, lub cząstką Boga, przeto duch jest jedno z ma-

terją, konieczność z wolnością, prawda z fałszem, do
bro ze złem, sprawiedliwość z niesprawiedliwością.

2. N a t u r a l i z m .

Bóg nie wpływa wcale na ludzi, ani na świat; działa

tylko  natura.  Proroctwa  i  cuda,  o  których  Pismo  św.
opowiada,  są  wymysłami  poetów,  a  tajemnice  wiary  są
streszczeniem  dociekań  filozoficznych.  Sam  Jezus  Chry

stus jest fikcją mistyczną

3. R a c j o n a l i z m .

Rozum ludzi, bez oglądania się na Boga, jest jedy

nym  probierzem  prawdy  i  fałszu,  dobrego  i  złego.  Jest
on  sam  sobie  prawem  i  potrafi  siłami  swojemi  natu-
ralnemi  doprowadzić  do  szczęścia  ludzi  i  narody.

Wiara Chrystusowa sprzeciwia się rozumowi ludzkie

mu. Objawienie Boże nietylko nie pomaga, ale owszem
szkodzi udoskonaleniu ludzi.

4. l n d y f e r e n t y z m . (Obojętność religijna).

Wszystkie religje są równie dobre. Wolno człowie

kowi  wybrać  sobie  i  wyznawać  tę  religję,  którą  przy
świetle  rozumu  uzna  za  prawdziwą.  Ludzie  przez  wy
znawanie  każiej  religji  mogą  dojść  do  zbawienia  wie
cznego.

5 S o c j a l i z m .

(Dozwolona jest tylko własność społeczna i prawo

państwowe, a nie własność prywatna i nie prawo osób,

rodzin, Kościoła).

6. B ł ę d y o K o ś c i e l e .

Kościół nie jest stowarzyszeniem prawdziwem i do

skonaleni, całkiem wolnem — i nie ma praw własnych,

stałych, nadanych przez Boskiego Założyciela swojego,
lecz władza państwowa może orzekać, jakie są prawa

Kościoła — i oznaczać granice, w których Kościołowi
wolno prawa owe wykonywać.

Kościół nie ma prawa naturalnego, ani pozytywnego

do nabywania i posiadania majątku.

7. B ł ę d y o s p o ł e c z e ń s t w i e l u d z k i e m .

Państwo, jako źródło praw wszystkich, posiada wszech

władzą prawną, żadnemi granicami nieśęieśnioną.

Władza świecka ma władzą unieważniania umów uro

czystych, zawartych ze Stolicą Apostolską (tak zw. k o n
k o r d a t ó w ) bez jej zezwolenia, a nawet mimo je;

protestu.

Władza świecka ma prawo przeszkodzić, aby Biskup

i wierni nie porozumiewali się z Papieżem.

Władza świecka ma sama przez się prawo prezento

wania  Biskupów  i  może  od  nich  wymagać,  aby  objął
rządy  diecezji  przed  instytucją  kanoniczną  ze  stron;
Stolicy  Apostolskiej  i  przed  otrzymaniem  odnośnegi

dokumentu papieskiego.

Władza świecka może pozbawiać Biskupów ich go

dności i władzy.

Kościół ma być oddzielony od państwa, a państw

od Kościoła.

8. B ł ę d y c o d o m o r a l n o ś c i .

Prawa moralne nie potrzebują powagi Bożej. Prawa

ludzkie nie muszą się stosować do praw natury.

Zasady filozoficzno-etyczne i prawa świeckie mogą

i powinny usuwać się z pod powagi Bożej i kościelnej.

Każde złamanie najświętszej przysięgi i każdy czyn

zbrodniczy,  przeciwny  prawom  odwiecznym,  nie  zasłu
guje  na  naganę,  owszem  na  pochwałę,  jeśli  się  to  stało
dla  dobra  ojczyzny.

9. B ł ę d y o m a ł ż e ń s t w i e c h r z e ś c i j a ń s k i c m .

Sakrament Małżeństwa jes' tylko czemś dodatkowem

do kontraktu i da się odeń oddzielić. Sakrament jest
tylko błogosławieństwem małżeńskiem.

Z prawa natury Małżeństwo nie jest związkiem nie

rozerwalnym i w różnych wypadkach władza świecka
może zatwierdzić rozwód.

Sprawy małżeńskie i narzeczonych należą z natury

swojej do władzy świeckiej.

10. B ł ę d y o P a p i e ż u .

Zniesienie władzy świeckiej, którą miała Stolica A p o

stolska, przyczyniło się bardzo do wolności i powodze
nia Kościoła.

11. L i b e r a l i z m n o w o ż y t n y .

W naszem stuleciu nie uchodzi już uważać religji

katolickiej za jedynie prawdziwą z wykluczeniem in
nych religij

Papież rzymski może i powinien pogodzić się i uło

żyć z postępem, z liberalizmem i z nowożytną nauką
0 państwie.

Ilość i rodzaj błędów, jakie powstały wśród katolików

w  ostatnich  trzech  stuleciach,  świadczy,  jak  zgubny  wpływ
rozkładowy  wywarł  protestantyzm  nawet  na  katolików  i  jak
dalece  obecny  duch  czasu  odbiega  od  ducha  Ewangelii.  Ow
rozkład  wewnętrzny  jest  jeszcze  bardziej  widocznym  u  prote

stantów. Stosunki te trwają po dziś dzień, a po wojnie świato

wej  w  niektórych  krajach  (i  w  Polsce)  nawet  się  zaostrzyły.
Smutne  skutki  społeczne  widać  już  na  nicjedncm  polu.  Nie  są
one  owocem  chrystjanizmu,  jak  twierdzą  zwolennicy  budaizmu

1 naturalizmu, a zwłaszcza dziennikarstwo żydowskie, lecz wy

nikły z odwrócenia się od chrystjanizmu.

Kościół czyni, co może, aby społeczeństwo uzdrowić.

32. XX. Sobór powszechny watykański.

1869— 1870.

Gruntowniej i wszechstronniej niż Syllabus wyjaśnił praw

dy wiary sobór w pałacu watykańskim w Rzymie. Pod wpły
wem w o l n o m u l a r s t w a od r. 1719 wielu uznawało Boga za

Budowniczego  wszechświata,  ale  odrzucało  Opatrzność  Bożą,
Objawienie  Boże  i  Boski  początek  Kościoła,  a  głosiło,  że
wszystkie  religje  są  równie  prawdziwe,  a  raczej  równie  myl
ne.  —  Wyzyskano  r u c h   n a r o d o w o ś c i o w y ,   by  zwal

czać Kościół jako międzynarodówkę, (ultramontanizm), a nie
widziano nic złego w międzynarodówce żydowskiej, socjali

stycznej, kapitalistycznej, wolnomularskiej i t. p. - Poci
wpływem m o n i z m u

m a t e r j a l i s t y c z n c g o

odrzu

cano istnienie duszy nieśmiertelnej i Boga, więc znoszono

cały chrystjanizm, nie uznawano odpowiedzialności za swoje

czyny, a szczęścia Icazano szukać jedynie na tym świecie.

Kto czynił to wszelkiemi sposobami, nie oglądając się na

etykę, uważał się za nadczłowicka (Nietsche) i szczycił się

swą „moralnością niezależną”. Oto, jak sobór odpowiada na
te i tym popobnc błędy i na ich wyniki.

1. O B o g u S t w o r z y c i e l u .

Kościół rzymski, święty, katolicki, apostolski, wierzy

i wyznaje, że jest j e d e n B ó g p r a w d z i w y i ż y
wy, Stwórca i Pan nieba i ziemi, wszechmocny, wie

czny,  nieogarniony,  niepojęty,  nieskończony  co  do  ro
zumu  i  woli  i  co  do  każdej  doskonałości.  Ponieważ
Bóg  jest  Istotą duchową,  jedyną,  pojedynczą  i  niezmien
ną,  musi  być  uznany  za  c o ś   o d r ę b n e g o   o d   ś w i a
ta  w  rzeczywistości  i  w  istocie,  za  najszczęśliwszego

Sam przez się i Sam w sobie i za nieskończenie wyż
szego ponad wszystko, co poza Nim istnieje i da się
pomyśleć.

Ten jedyny Bóg prawdziwy, z dobroci jedynie

i  wszechmocną  siłą  Swoją,  wolnym  aktem  woli  Swojej
s t w o r z y ł   na  początku  czasów  z  niczego  dwojakie
stworzenia,  duchowe  i  materjalne,  mianowicie  A n i o
łów  i  ś w i a t   w i d z i a l n y ,   a  wreszcie  człowieka,

jako istotę złożoną z dwóch natur: z duszy i z ciała.

Uczynił to nie dla powiększenia szczęścia Swojego, ani
nie dla nabycia szczęścia, lecz dla objawienia dosko

nałości Swojej przez przymioty, których udziela stwo
rzeniom.

Wszystko, co stworzył, ochrania Bóg O p a t r z

n o ś c i ą   S w o j ą   i  zarządza  wszystkiem,  dosięgając
od końca  aż  do  końca  mocno  i  rozrządzając  zuszysłko
wdzięcznie  (Mądr.  8,  1).  W szystkie  rzeczy  obnażone

są i odkryte oczom Jego (Żyd. 4, 13) — i te również,

które się staną wskutek dobrowolnej działalności stwo

rzeń.

2. O O b j a w i e n i u .

a) Ta sama Matka, Kościół św., wierzy i uczy, że Bo

ga,  jako  wszechrzeczy  początek  i  cel  ostateczny,  można
poznać  napewno  z  rzeczy  stworzonych  n a t u r a l n e m
ś w i a t ł e m   rozumu  ludzkiego,  bo  rzeczy  Jego  niewi
dzialne  od  stworzenia  świata  przez  te  rzeczy,  które  są

uczynione, zrozumiane, bywają poznane (Rzym. 1, 20).

b) Podobało się jednak mądrości i dobroci Boga na

innej drodze

- i to n a d n a t u r a l n e j — objawić

rodzajowi ludzkiemu Siebie i odwieczne postanowienia
woli Swojej, o czem Apostoł się wyraża: Rozmaicie

i zuielu sposobami mówił dawno Bóg ojcom przez
Prorokózo, naostatek w tych dniach mówił do nas

przez Syna. (Żyd. 1, 1).

Temu Objawieniu Bożemu zawdzięczamy, że to, co

w  rzeczach  Boskich  ludzkiemu  rozumowi  samo  w  sobie
nie  jest  dostępnem,  już  w  obecnym  stanie  natury  ludz
kiej  mogą  wszyscy  poznać  łatwo,  z  całą  pewnością

i bez jakiejkolwiek przymieszki błędu

c) Nie z tego jednak powodu należy Objawienie Boże

uważać za k o n i e c z n i e p o t r z e b n e , lecz dlatego,
bo Bóg w nieskończonej dobroci Swojej przeznaczył

człowieka  do  c e l u   n a d n a t u r a l n e g o ,   mianowicie
do  udziału  w  dobrach  Boskich,  które  przewyższają  ze
wszech  miar  pojęcie  ludzkie.  Albowiem  czego  oko  nie
widziało  i  ucho  nie  słyszało  i  w  serce  ludzkie  nie

wstąpiło, to nagotował Bóg tijrn, którzij Go miłują.
(I. Kor. 2, 9).

d) Objawienie to nadnaturalne, według wiary Kościoła

świętego,  wyrażonej  na  soborze  trydenckim,  zawiera
się  w  k s i ę g a c h   p i s a n y c h   i w   t r a d y c j a c h   nie
pisanych,  które  przejęte  przez  Apostołów  z  ust  samego
Chrystusa  Pana,  albo  otrzymane  przez  Apostołów  z  na

tchnienia Ducha Sw., jakby z rąk do rąk przechodząc,
doszły do naszych czasów.

e) Księgi St. i Now. Zakonu nienaruszone, z wszyst-

kiemi  częściami,  wymienionemi  w  dekrecie  soboru  try
denckiego  i  zawarte  w  łacińskiem  wydaniu  Wulgaty,
należy  uważać  za  święte  i  kanoniczne  (kościelne).  Ko
ściół  bowiem  uważa  je  za  święte  i  kanoniczne  nie  dla

tego,  jakoby  zdolnością  ludzką  obmyślone  zatwierdzone
później  przez  Kościół  zostały,  —  i  nie  dlatego,  że  za
wierają  Objawienie  bez  błędu,  lecz  dlatego,  bo  jako
napisane  z  natchnienia  Ducha  Sw.  B o g a   m a j ą   za
a u t o r a   i  jako  takie  zostały  Kościołowi  powierzone.

f) Ponieważ zaś zbawienne zarządzenia Soboru tryden

ckiego o wyjaśnianiu Pisma św. celem powściągnięcia
ludzi nieoględnych wykładają niektórzy niewłaściwie,

my  ponawiamy  ów  dekret  i  oświadczamy,  że  sens  jego
jest,  by  w  rzeczach  wiary  i  obyczajów,  należących  do
skarbu  nauki  chrześcijańskiej,  ten  w y k ł a d   P i s m a
ś w.  uważać  za  prawdziwy,  którego  trzymał  się  i  trzy
ma  Kościół,  św.  Matka  nasza.  Do  Kościoła  bowiem  na
leży  sąd  o  prawdziwem  znaczeniu  i  wykładzie  Pisma

św. i dlatego nie wolno nikomu wyjaśniać Pisma św.

wbrew rozumieniu Kościoła, a także wbrew jedno-
zgodnemu wykładowi O jców.

3. O w i e r z e .

a) Ponieważ człowiek zawisł całkiem od Boga, jako

Stwórcy  i  Pana  swojego,  a  rozum  stworzony  podlega
całkiem  Prawdzie  niestworzonej,  obowiązani  jesteśmy
do  zupełnego  poddania  rozumu  i  woli  Bogu  objawia

jącemu przez wiarę.

Wiara ta jednak, która jest początkiem ludzkiego

zbawienia,  jest  według  nauki  Kościoła  katolickiego,
c n o t ą   n a d n a t u r a l n ą ,   przez  którą  przy  pomocy
łaski  pobudzającej  i  dopomagającej  uznajemy  za  praw
dę,  co  Bóg  objawił  nie  dla  wewnętrznej  widoczności
prawdy,  zgłębionej  naturalnem  światłem  rozumu,  lecz
dla  powagi  Boga  objawiającego,  który  ani  Sam  się
omylić,  ani  nikogo  w  błąd  wprowadzić  nie  może.  Wiara

jest gruntem rzeczy tych, których się spodziewamy,

wywodem rzeczy niewidzialnych. (Zyd. 11, 1).

b) Aby mimo to posłuszeństwo wiary było służbą

zgodną z rozumem (Rzym. 12, 1), zechciał Bóg do
wewnętrznej pomocy Ducha Sw. dołączyć zewnętrzne

dowody  Objawienia  Swojego,  mianowicie  czyny  Boże,
głównie  c u d a   i  p r o r o c t w a .   Są  one  bowiem  wi-
docznemi  dowodami  Boskiej  wszechmocy  i  wiedzy  nie
zmierzonej,  a  tem  samem  są  najpewniejszemi  sprawdzia
nami  Objawienia  Bożego,  dostosowanemi  do  pojętności
wszystkich  ludzi.  Dlatego  zarówno  Mojżesz  i  Prorocy,
jak  szczególnie  Chrystus  Pan,  zdziałali  wiele  oczywi
stych cudów  i  proroctw.  Czytamy  również  o  Apostołach:
A  oni  wyszedłszy  przepowiadali  wszędy,  a  Pan  dopo
magał  i  utwierdzał  mowę  przez  cuda  pozad  idące.
(Mar.  16,  20).  A   w  innem  miejscu:  Mamy  mocniejszą
mowę prorocką,  której się dzierżąc, ja k o świecy w ciem-
nem  miejscu  świecącej,  dobrze  czynimy.  (2. Piotr 1,19).

c) Wiarą Boską i katolicką trzeba uznawać za prawdę

wszystko,  co  się  zawiera  w  słowie  Bożem,  spisanem  lub
przekazanem  —  i  co  Kościół  do  wierzenia  podaje  jako
Objawienie  Boże  bądź  przez  uroczyste  orzeczenie,  bądź
przez  Swój  urząd  nauczycielski  zwykły  i  powszechny.

Ponieważ zaś bez w ia ry.. . niemożliwem je s t podo

bać się  Bogu (Żyd.  11, 6) i dojść do połączenia się z dzieć
mi  Bożemi,  dlatego  nikt  nie  otrzymał  kiedykolwiek
usprawiedliwienia  bez  wiary  —   i  nikt,  jeżeli  w  wierze
nie  wytrwa  aż  do  końca,  nie  dostąpi  żywota  wiecznego.

d) Abyśmy mogli spełnić obowiązek przyjęcia wiary

prawdziwej i wytrwania w niej, Bóg przez Syna Swego
jednorodzonego ustanowił K o ś c i ó ł i wyposażył go

w i d o c z n e m i   c e c h a m i   ustanowienia  Bożego,  aby
wszyscy  mogli  rozpoznać,  że  Kościół  jest  stróżem  i  na
uczycielem  słowa  Bożego.  Jedynie  bowiem  Kościołowi

katolickiemu przysługuje to wszystko, co Bóg przedziw
nie zarządził ku uwidocznieniu wiarogodności wiary
chrześcijańskiej.

Kościół jest sam w sobie niewzruszonym i nieustan

nym  probierzem  wiarogodności  swojej  i  świadectwem
Boskiego  posłannictwa  swojego  przez  dziwne  rozkrzc-
wicnie  swoje,  przez  wybitną  świętość  swoją  i  niewy
czerpaną  obfitość  wszelkiego  dobra  moralnego,  przez
jedność  powszechną  i  przez  swą  stałość  niezwyciężoną...

Nie jest więc równem poł: zenie tych, co przez nie

biańskie światło wiary przyjęli prawdę katolicką, a tych,
którzy powodując się sądami ludzkiemi, wyznają rcligję

fałszywą. Kto raz przyjął wiarę przez urząd nauczyciel

ski  w  Kościele,  nie  może  mieć  nigdy  słusznego  powodu
do  zmieniania  swej  wiary,  albo  do  powątpiewania  o  niej.
Dziękujm y  żalem  Ojcu,  który  nas  uczynił  godnymi
działu  dziedzictwa  Świętych  w  światłości  (Kol.  1,  12)
i  nie  zaniedbujmy  dobra  tak  pomocnego  do  zbawienia,

lecz patrząc na Jezusa, twórcę i kończyciela wiary

naszej (Żyd. 12, 2), trzymajmy wyznanie nadziei na
szej niechzuiejące się. (Żyd. 10, 23).

4. W i a r a i r o z u m .

a) Nieustająca nauka Kościoła katolickiego uznaje rów

nież, że dwojaki jest porządek poznania, ’ óżny nietylko
sposobem, ale i treścią poznania. Co do sposobu po

znajemy  jedne  rzeczy  r o z u m e m   naturalnym,  a  inne
z  wiary  Bożej;  co  do  treści  poznajemy  rzeczy  dostępne
dla  rozumu  naturalnego,  a  prócz  nich  tajemnice,  w  Bogu

Nauka K ościoła.

ukryte,  które  nam  Kościół  do  wierzenia  podaje,  a  któ
rych  nie  można  poznać  inną  drogą,  jak  tylko  z  O b j a
w i e n i a   Bożego.  Dlatego  Apostoł  mówi  z jednej  strony

o  poganach,  którzy  poznają  Boga  przez  rzeczy,  które
są  uczynione,  (Rzym.  1,  20),  a  z  drugiej  strony  mówi
o  łasce  i prawdzie,  które  przez  Jezusa  Chrystusa  się
stały.  (Jan  1,  17).  Zapewnia  przytem:  Powiadamy  mą

drość Bożą. w tajemnicy, która zakryta jest, którą Bóg

przeznaczył przed wieki ku chwałę naszej, której żaden

z książąt tego świata nie p ozn a .. . lecz nam Bóg obja
wił przez Ducha Swojego. Albowiem Duch w szystko wy

patruje — i głębokości Boże. (I. Kor. 2,10). A Jednoro-

(izony Sam wyznaje Ojcu, że te rzeczy zakrył przed mą
drymi i roztropnymi, a objawił j e maluczkim. (Mat. 11,25).

b) Jakkolwiek wiara stoi ponad rozumem, nie m oże

być  nigdy  prawdziwej  s p r z e c z n o ś c i  m ięd zy   wi ar ą
a  r o z u me m,   albowiem  światło  rozumu  wlał  w  duszę
ludzką  ten  sam  Bóg,  który  objawia  tajemnice  i  wlewa
wiarę. Bóg nie może Siebie samego zaprzeczać, ani prawda

nie może sprzeciwiać się prawdzie. Pozór sprzeczności
powstaje przedewszystkicm stąd, że albo wykładu dogma

tów wiary nie przedstawiono zgodnie z nauką Kościoła,

albo teorje niepewne uznano za pewniki rozumowe...

c) Owszem wiara i rozum oddają sobie u s ł u g i w z a

j e mne .   Rozum  uzasadnia  podstawy  wiary  i  przy  jej
świetle  wprowadza  w głębsze  zrozumienie  prawd  Bożych.
Wiara  znów  chroni  rozum  od  błędów  i  rozszerza  w wielu
rzeczach  zakres  jego  poznania.  Kościół  też  nie  tamuje

kultury artystycznej i naukowej, owszem w przeróżny

sposób  ją  popiera.  Nie  ignoruje  bowiem  i  nie  lekceważy
korzyści,  jakie  kultura  przynosi  dla  życia  ludzkiego,
owszem  uznaje,  że  nauki,  jak  od  Boga  wyszły,  tak  przy
należytem  postępowaniu  do  Boga  prowadzą  przy  pomocy
łaski  Bożej.  Nie  zabrania  też,  by  każda  nauka  w  swoim
zakresie  posługiwała  się  własnemi  zasadami  i  metodą

swoistą,  a  ostrzega  jedynie,  by  nauki  nie  przyjmowały
błędów  przeciwnych  nauce  Boskiej,  albo  też,  przekra
czając  właściwe  sobie  granice,  nie  wdawały  się  w  rze

czy wiary i nie zamącały ich.

Nauka wiary bowiem, którą Bóg objawił, nie jest

pozostawiona  ludziom  do  udoskonalenia,  jak  teorja  filo
zoficzna,  lecz  podana  została  Oblubienicy  Chrystusowej
jako  depozyt  Boży  do  wiernego  przechowania  i  nie

omylnego wyjaśniania. Stąd należy zawsze trzymać się

tego wykładu dogmatów, który podał Kościół, Matka

św.  —  i  od  tego  wykładu  nigdy  pod  pozorem  głębszego
zrozumienia  odstępować  nie  wolno.  Niechaj  więc  bada
nie  rozumowe  wzrasta.. .   i  dochodzi  do  najwyższego

rozkwitu  w  jednostkach  i  we  wszystkich,  w  każdym
chrześcijaninie  i  w  całym  Kościele  w  kolei  wieków,
niech  wzrasta  umiejętność  i  mądrość,  ale  (jak  zdrowa
roślina)  we  właściwym  rodzaju  swoim, przy  tym  sam_, ::i
dogmacie,  w  tern samem  jego  rozumieniu  i  przy  tern

mem wyrażeniu zewnętrznem.

5. O n i e o m y l n o ś c i O j c a św.

Opierając się ściśle na Tradycji, datującej się od

początku wiary chrześcijańskiej, na chwałę Boga, Zba-

wiciela  naszego,  ku  wywyższeniu  religji  katolickiej  i  zba
wieniu  ludów  chrześcijańskich,  za  zgodą  św.  soboru
orzekamy  jako  dogmat  przez  Boga  objawiony,  że

Biskup rzymski, gdy przemawia jako Głowa Kościoła

(ex  cathedra),  tj.  gdy  sprawując  urząd  pasterza  i  na
uczyciela wszystkich  chrześcijan,  orzeka  najwyższą Swoją
powagą  apostolską  w  sprawie  wiary  i  obyczajów,  jakiej
nauki  cały  Kościół  trzymać  się  powinien  —  wskutek
pomocy  Bożej,  przyrzeczonej  mu  w  osobie  św.  Piotra,
ma  dar  owej  nieomylności,  którą  Boski  Zbawiciel  ze
chciał  wyposażyć  Kościół  Swój  w  wyjaśnianiu  prawd
wiary  i  obyczajów.  A   zatem  takie  orzeczenia  Papieża
rzymskiego  nie  podlegają  poprawkom  (irreformabiles

sunt) same przez się, a nie wskutek zgody Kościoła.

6. O d w o j a k i e j w ł a d z y .

a) Wiara uczy i rozum ludzki dowodzi, że dwojaki

istnieje  porządek  i  dwojaką  trzeba  rozróżniać  władzę  na
ziemi:  jednę  naturalną,  która  stara  się  o  pokój  w  społe
czeństwie  ludzkicm  i  o  sprawy  doczesne,  —  drugą  zaś,
mającą  początek  ponad  naturą,  która  przełożona  jest
nad  Kościołem  Chrystusowym,  czyli  Królestwem  Bożem,
ustanowioną  przez  Boga  dla  spokoju  dusz  i  dla  zbawie
nia  ich  wiekuistego.  Zadania  owej  podwójnej  władzy
przemądrze  są  rozdzielone,  abyśmy  oddawali,  co  jest

Bożego,  Bogu,  a  dla  Boga  co jest  cesarskiego,  cesarzo
wi.  (Mat  22,  21).  Kościół  nie  wyłamuje  się  nigdy  z  pod
tego  rozkazu  Bożego,  owszem  zawsze  i  wszędzie  zaleca
wiernym  posłuszeństwo  należne  w  rzeczach  świeckich

najwyższym władzom państwowym. Uczy z Apostołem,
że przełożeni nie sq na postrach dobremu uczynkowi,

lecz złemu, albowiem przełożony nie bez przyczyny

miecz nosi, będąc mścicielem ku gniewu tego, który
złość czyni, albowiem w urzędzie swoim sługą Bożym

jest. (Rzym. 13, 3 itd.).

b) Natomiast władców świeckich nie ustanowił Bóg nad

Kościołem  w  sprawach  służby  Bożej,  lecz  przełożonym
Kościoła  ustanowił  św.  Piotra,  polecając  mu  paść  nie-
tylko  baranki,  ale  i  owce  Swoje  (Jan  21,  ¡6 — 17).  Żadna
przeto zwierzchność  świecka  nie  może  pozbawić  godnoś
ci  biskupiej  tych,  których  Duch  Sw.  postanowił  Bisku

pami, aby rządzili K ościół B oży (Dz. Ap. 20. 28).

Wiedzcie  zarazem,  że  każdy  z  was  po win  en  być  gotów
płacić  podatek  i  słuchać  przełożonych  świeckich  we
wszystkiem,  co  do  władzy  świeckiej  należy,  a  to  nie
dla  gniewu,  ale  dla  sumienia,  (Rzym.  13,  5).

33. Papież Leon XIII. 1878— 1903.

Z bulli „Sapientiae christianae” 1890.

O m i ł o ś c i O j c z y z n y i K o ś c i o ł a .

Nie można wątpić, że katolicy mają więcej i większe

obowiązki,  jak  niekatolicy.  Wyznając  wiarę  chrześcijan
ską,  podlega  człowiek  tem samem  Kościołowi,  z  którego
się  narodził  i  staje  się  członkiem  największego  i  świę

tego stowarzyszenia, w którem władzę najwyższą spra
wuje Papież rzymski pod niewidzialną Głową, Chrystu

sem Jezusem. Skoro zaś prawo natury każe nam  m i ł o w a ć
o j c z y z n ę ,   na  której  łonie  się  narodziliśmy,  tak  dalece,
iż  debry  obywatel  nie  waha  się  śmierć  za  nią  ponieść,

to  jeszcze  większym  jest  obowiązkiem  chrześcijan,  żywić
podobne  uczucia  względem  Kościoła.  Kościół  bowiem
jest  królestwem  świętem  Boga  żywego,  zrodzonem  dla

Boga  i  przezeń  ustanowionem,  które  odbywa  wprawdzie
pielgrzymkę  na  ziemi,  ale  powołuje  ludzi,  naucza  i  pro
wadzi  do  wiecznego  szczęścia  w  niebie.  Trzeba  miłować
ojczyznę,  której  zawdzięczamy  życie  doczesne,  ale  je
szcze  więcej  trzeba  miłować  Kościół,  któremu  zawdzię
czamy  żywot  duszy  wiekuisty.  Dobra  duchowe  trzeba
bowiem  cenić  więcej  niż  dobra  cielesne,  a  obowiązki

względem Boga są świętsze od obowiązków względem
ludzi.

Zresztą nadnaturalna miłość Kościoła i naturalna

miłość  ojczyzny  są  cnotami  bliźniemi,  pochodzącemi  ze
wspólnego  pierwiastka  odwiecznego,  gdyż  Bóg  jest  oby
dwóch  twórcą  i  przyczyną.  Wynika  stąd,  że  obowiązki
te  nie  mogą  być  w  stosunku  wzajemnym  sprzecznemi..  .

Niekiedy  jednak  odwraca  się  porządek  owych  obowiąz
ków.  Sprawia  to  albo  marny  duch  czasu,  albo  złośliwa
wola  ludzi.  Zdarzają  się  bowiem  sprawy,  w  których
państwo  żąda  czego  innego,  a  religja  chrześcijańska

czego innego, a to dlatego, bo władcy państw lekce
ważą władzę Kościoła, albo chcą ją uczynić sobie pod
władną. ..

Jeżeli prawa państwowe jawnie odbiegają od prawa

Bożego, jeżeli wyrządzają Kościołowi jakąś krzywdę,

albo sprzeciwiają się obowiązkom wynikającym z rcligji,
albo gwałcą powagę Chrystusa w osobie Papieża rzym

skiego,  wówczas  obowiązkiem  jest  stawić  opór,  a  grze
chem  słuchać.  Łączy  się  to  nawet  ze  szkodą  państwa,
bo  grzeszy  się  przeciw  państwu,  grzesząc  w  czcmkol-
wiek  przeciw  religji.

34. 0 własności prywatnej.

Z encykliki „Rerum novaruin” 15 maja 1891.

Z natury ma człowiek prawo posiadać rzeczy p r y

w a t n i e   jako  swoją  własność  ..  Człowiek  jest dawniej
szy  niż  państwo,  więc  musiał  mieć  prawo  z  natury  do
obrony  swego  życia  i  ciała  pierwej,  zanim  państwo
jakieś  powstało.. .   Ziemia  wprawdzie  dostarcza  obficie

wszystkiego

co jest potrzebne do utrzymania życia;

a  zwłaszcza  do  udoskonalenia,  lecz  nie  może  tego  do
starczyć  sama  przez  się  bez  pracy  i  starania  ludzi.  Zu
żywając  skrzętność  myśli  i  siły  ciała  przy  przysposa
bianiu  dóbr  natury,  tern  samem  człowiek  dostosowuje  dc

siebie tę część natury, którą przerobił, w której niejakc
zostawił odbitą jakby formę osoby własnej. Ze wszecf

miar słusznem jest, by tę właśnie część natury posiada

jako własną i nikomu nie wolno gwałcić tego prawe

jego w jakikolwiek sposób ').

*) Znany przykład spotykamy w losach R o b i n s o n a Kr u

z o e.  Jako  rozbitek  nie  mógł  on  powiedzieć,  że  cata  wyśpi
niezamieszkała  jest  jego  własnością,  ale mógł  za  własność swoji
uważać  mieszkania,  jakie  zbudował  i  urządził,  role,  które  uprą

Są to racje tak widoczne, iż dziwić się trzeba wzna

wianiu dawnego błędu, mianowicie twierdzeniu, że pry
watny może korzystać z ziemi i z różnych jej owoców,

ale posiadać jako właściciel nie może ani placu, na któ
rym się pobudował, ani roli, którą uprawił

Prawa te, przysługujące jednostkom, występują

jeszcze silniej, gdy je rozpatrzymy w stosunku do obo

wiązków ludzi, żyjących w r o d z i n i e . . . Jest to świę

tem prawem natury, że ojciec rodziny ma zaopatrywać

wszelkie potrzeby dzieci swoich, a zwłaszcza dostarczać
im żywności. Stara się on również o to, by dzieci, w któ

rych się niejako odtwarza osoba ojca, były wyposażone
we wszystko, co im umożliwi bronić się przed nędzą

w zmiennych kolejach życia. Nie może zaś tego uczy
nić w inny sposób, jak przez owocne posiadanie pew

nych rzeczy, które dzieciom przekaże dziedzictwem.
Jest to błąd fatalny sądzić, że władza państwowa do

wolnością swoją sięga aż do wnętrza rodzin.

3 Praca ma z natury u człowieka dwie jakoby cechy

wrodzone:  jest  osobista  i  konieczna.  O s o b i s t ą   jest
dlatego,  bo  siła,  która  tu  działa,  przysługuje  jakiejś
osobie,  jest  całkowicie  własnością  pracującego  i  ma  na
celu  jego  pożytek.  Jest  k o n i e c z n ą   dlatego,  bo  owoc
pracy  potrzebny  jest  człowiekowi  do  utrzymania  życia,
a  ochrony  życia  wymaga  sama  natura

Pod względem

wil  i  obsiał  lub  zasadził,  oraz  zwierzęta,  które  żywił  i  obła
skawił  —  i  uważałby  się za  pokrzywdzonego,  gdyby  mu  to  ktoś
zabrał  przemocą.  Własność  tę  mógł  on  podarować  lub  sprze

dać, komu zechciał.

osobistym  wolno  robotnikowi  zgodzić  się  na  zapłatą
niewielką;  skoro  bowiem  dobrowolnie  podejmuje  sią
roboty,  wiąc  dobrowolnie  może  poprzestać  na  zapłacie
małej  albo  żadnej.  Inaczej  jednak  rzecz  sią  przedstawia,
gdy  weźmiemy  pod  uwagą  konieczność  pracy,  która  od
pracy  osobistej  da  sią  oddzielić  w  myśli,  ale  nie  w  prak

tyce. Pozostać przy życiu jest obowiązkiem wspólnym

wszystkim jednostkom; zaniedbać ten obowiązek byłoby

czemś  zbrodniczem.  Wynika  stąd  konieczność  znalezie
nia  środków  do  życia,  którą  u  najuboższych  zaspokaja
zapłata  za  pracą.  Przypuśćmy  że  robotnik  i  właściciel

zgadzają sią na jeden rodzaj zapłaty; czy to wystarcza?

Otóż sprawiedliwość naturalna, wyższa i dawniejsza od

wolnej woli umawiających sią. wymaga, aby zapłata za

pracą  owocną  i  sumienną  starczyła  na  utrzymanie
robotnika.  Jeżeli  robotnik,  zniewolony  koniecznością,
albo  w  obawie  wiąkszego  nieszczęścia,  przyjmie  gorsze
warunki...  to  znaczy,  że  cierpi  on  gwałt,  na  który  spra
wiedliwość  sią  oburza..  .  Gdy  robotnik  otrzyma  zapłatą
wystarczającą  ku  utrzymaniu  siebie  i  dzieci,  to  przy
roztropności  zdobędzie  się  łatwo  na  oszczędność  i  wsku

tek tego nieco mu zbędzie, co pozwoli mu dojść do
średniej zamożności.

Widzimy, że Kościół nie wysługuje się kapitalizmowi ani

socjalizmowi.  Wskaźnik  wysokości  płacy,  zalecony  przez  Pa
pieża,  wznosi  się  ponad  zasadę  kapitalistyczny  o  stosunku
podaży  do  popytu,  prsywraca  robotnikowi  słuszne  prawa  ludz
kie  i  reguluje  wolną  konkurencję.  Nie  wolno  bowiem  obniżać
nadmiernie  cen  wyrobów  celem  zwalczenia  konkurenta,  lecz
za  podstawę  obliczeń,  między  innemi  warunkami,  przyjąć  na

leży  plącę,  wystarczającą  na  utrzymanie  rodziny  robotnika.
Oczywiście  robotnik,  którego  praca  nie  jest  „owocna  i  sumien
na"  lecz  licha,  wyrządza  krzywdę  właścicielowi.  Narusza  tern
sprawiedliwość  i  powoduje  zwyżkę  cen,  która  rujnuje  nabyw
ców,  więc  również  robotników  i  ogół  społeczeństwa.

35. Papież Pius X. 1903— 1914.

O m a ł ż e ń s t w i e . (Ne temere. R. 1907).

1. Te zaręczyny są ważne i pociągają za sobą skutki

prawne  (kanoniczne),  które  zostały  zawarte  pisemnie
z  podpisaniem  obu  stron,  a  nadto  z  podpisem  probo
szcza, lub Biskupa-Ordynarjusza,  lub przynajmniej  dwóch

świadków.

Te jedynie małżeństwa są ważne, które zawarto wo

bec  proboszcza,  lub  Biskupa-Ordynarjusza,  lub  kapłana
przez  jednego  z  nich  wydelegowanego  —  i  wobec
dwóch  przynajmniej  świadków.

2. W niebezpieczeństwie śmierci, gdy niema proboszcza,

albo Biskupa-Ordynarjusza, albo kapłana przez jednego
z nich delegowanego, celem uspokojenia sumienia i le

gitymowania dzieci, może być małżeństwo zawarte wa
żnie i bez grzechu wobec któregokolwiek kapłana i dwóch

świadków.

3. Niekatolicy (ochrzczeni lub nieochrzczeni) nie są

obowiązani przy zawieraniu małżeństwa zachowywać
przepisanej przez Kościół formy zaręczyn lub mał

żeństwa.

36. O pierwszej Komunji św.

(„Qunm singulari” r. 1910).

1. Lata rozeznania, potrzebne do Spowiedzi i Komunj

św., są te, w których dziecko zaczyna rozumować, ti
około roku siódmego, czasem wcześniej, czasem późnie;

2. Do pierwszej Spowiedzi i pierwszej Komunji św

nie  jest  konieczne  pełne  i  dokładne  poznanie  nauk
chrześcijańskiej.  Dziecko  obowiązane  jest  douczyć  si
później  całego  katechizmu  w  miarę  swojego  rozwoji

3. Poznanie religijne, potrzebne do należytego przy

gotowania  do  pierwszej  Komunji  św.  polega  na  terr
aby  dziecko  według  pojętności  swojej  znało  tajemnic
wiary  konieczne  do  zbawienia  (necessitate  medii)  i  wie
działo,  że  chleb  eucharystyczny  różni  się  od  zwyczaj
nego.

4. Przykazanie kościelne, obowiązujące do przyjęci

Sakramentów  Pokuty  i  Ołtarza,  dotyczy  przedewszysl
kiem  tych,  którzy  mają  pieczę  nad  dziećmi,  tj.  rc
dziców,  spowiednika,  nauczycieli  i  proboszcza.

5. Raz lub kilka razy w roku proboszczowie zapc

wiedzą  i  urządzą  K o m u n j ę   d z i e c i   g e n e r a l n
i  dopuszczą  do  niej  nietylko  dzieci  dziewięcioletnii
lecz  i  młodsze,  które  według  uznania  rodziców  lub  spe
wiednika  już  pierwej  korzystały  z  Komunji  św.  Należ
w  obu  razach  przeznaczyć  kilka  dni  na  naukę  i  prz}
gotowanie.

6. Opiekunowie dzieci powinni starać się usilni

o to, aby dzieci c z ę ś c i e j przystępowały do Stoi

Pańskiego, o ile można: c o d z i e n n i e , jak tego pra

gnie  Jezus  Chrystus  i  Kościół,  Matka  święta.  Trzeba
się  starać,  aby  dzieci  czyniły  to  z  taka  pobożnością,
do  jakiej  w  wieku  swoim  są  zdolne.

37. Papież Benedykt XV. 1914— 1922.

O s p i r y t y z m i e (r. 1917).

Czy wolno przez medjum lub bezeń, przy pomocy

hypnotyzmu  lub  bez  niego,  przy  użyciu  słów  lub  zna
ków,  brać  udział  w  jakichkolwiek  seansach  spirytysty
cznych,  gdyby  nawet  miały  pozór  przyzwoitości  lub
pobożności?  Czy  wolno  zapytywać  dusze  lub  duchy,
albo  słuchać  ich  odpowiedzi,  lub  patrzyć  na  ich  zjawy,
chociażby  z  zastrzeżeniem  milczącem  lub  głośnem,  że
nie  chcemy  mieć  sprawy  z  duchami  złemi?  —  O d
powiedź  Kongr.  św.  O ficju m '):  „Nie  wolno  w  żadnym
wypadku“ .

38. Papież Pius XI. 1922.

Ł ą c z n o ś ć z a k a t o l i k a m i .

Czy wolno katolikom brać udział w zebraniach aka

tolików  i  słuchać  ich  kazań,  albo  należeć  do  stowarzy
szeń,  dążących  do  złączenia  wszystkich  wyznań  chrześ
cijańskich  w  jednym  nowym  związku  religijnym?  O d
powiedź  Kongr.  św.  Oficjum  z  1927:  .Nie  wolno“ .

') Kongregacja św. Oficjum, pod przewodnictwem samego

Papieża, strzeże nauki wiary i obyczajów.

39. O chrześcijańskiem wychowaniu młodzieży.

3 1 /1 2 1929.

1. ..W ielu, trzymając się przesadnie etymologicznego

znaczenia wyrazu: „ e d u k a c j a " , spodziewa się, że
wychowanie będą mogli wydobyć z samej ludzkiej na

tury  i  urzeczywistnić  wyłącznie  własnemi  siłami...  Tym
czasem  właściwym  i  bezpośrednim  celem  chrześcijań
skiego  wychowania  jest  współdziałać  z  łaską  Bożą

w urabianiu prawdziwego i doskonałego chrześcijanina,

tj.  samego  Chrystusa  w  ludziach,  przez  chrzest  odro
dzonych,  I  właśnie  dlatego  chrześcijańskie  wychowanie
obejmuje  cały  zakres  ludzkiego  życia  fizycznego  i  du
chowego,  intelektualnego  i  moralnego,  indywidualnego,
rodzinnego  i  społecznego,  nie  żeby  je  w  jakikolwiek

sposób  umniejszyć,  ale  żeby  je  podnieść,  niem  pokie
rować  i  udoskonalić  wedle  przykładu  i  nauki  Chry
stusa.  Prawdziwy  chrześcijanin  to  prawdziwy  i  pełny
człowiek  charakteru.

Wychowanie z natury swojej jest d z i e ł e m s p o -

łe c z . n e m,   a  nie  jednostki.  Istnieją  zaś  trzy  społecz
ności  różne,  przez  Boga  harmonijnie  ze  sobą  złączone,
na  których  łonie  rodzi  się  człowiek:  rodzina  i  państwo
w  porządku  naturalnym,  a  Kościół  w  porządku  nad
przyrodzonym.

2. Kościół i r o d z i n a pochodzą od Boga w sposób

bardzo  do  siebie  zbliżony.  Rodzinie  w  porządku  natu
ralnym  Bóg  bezpośrednio  udziela  płodności,  początku
życia,  a  stąd  też  początku  wychowania  dla  życia,  a  za

razem  powagi,  która  jest  pierwiastkiem  ładu.  Zatem
rodzina  ma  bezpośrednio  od  Stwórcy  posłannictwo
i  prawo  wychowania  potomstwa  —  prawo,  którego
zrzec  się  nie  może,  ponieważ  łączy  się  ono  nierozdziel-
nie  ze  ścisłym  obowiązkiem  —  prawo  wcześniejsze  od

jakiegokolwiek prawa ludzkiej społeczności, czy pań
stwa, a stąd nietykalne ze strony jakiejkolwiek władzy
ziemskiej.

Powód nietykalności owego prawa podaje D o k t o r

A n i e l s k i :   „Syn  z  natury  jest  czemś  z  ojca...  wy
maga  zatem  prawo  przyrodzone,  by  syn,  zanim  przyj
dzie  do  używania  rozumu,  był  pod  opieką  ojca.  Byłoby
przeciwnein  prawu  przyrodzonemu,  gdyby  dziecko  wy

darte  było  z  pod  opieki  rodziców,  lub  gdyby  bez  ich
zgody  coś  o  niem  postanawiano“ .  A   ponieważ  obo
wiązek  opieki  ze  strony  rodziców  trwa  aż  do  czasu,
kiedy  dzieci  będą  w  stanie  same  sobie  radzić,  dlatego
trwa  tak  długo  prawo  wychowawcze  rodziców.

W tym punkcie tak jest zgodne poczucie rodzaju

ludzkiego,  że  stanąłby  w  najoczywistszej  z  niem  sprze
czności,  kto  ośmieliłby  się  twierdzić,  że  dziecko  pierwej
należy  do  państwa  niż  do  rodziny  i  że  państwo  ma
bezwzględne  prawo  do  jego  wychowania.  Nie  zwraca
się  na  to  uwagi,  że  człowiek,  aby  być  obywatelem

państwa, musi najpierw istnieć, a istnienia nie ma on
od państwa, ale od rodziców.

Stąd rodzice winni się starać i dążyć do tego, żeby

odeprzeć wszelki zamach na swoje prawa w tej materji,
a wywalczyć sobie stanowczo, by mogli po chrzęści-

jańsku  dzieci  swoje  wychowywać,  a  zwłaszcza  trzymać
je  zdaleka  od  tych  szkół,  w  których  kryje  się  dla  nich
niebezpieczeństwo  przesiąknięcia  jadem  bezbożności.

Najwyższy Trybunał Związkowej Republiki S t a n ó w

Z j e d n o c z o n y c h Ameryki Północnej w decyzji, ty
czącej się sporu nader ważnego, orzekł niedawno,

że

państwu  nie  przysługuje  bynajmniej  ogólna  władza
wprowadzenia  jednego  typu  wychowania  młodzieży,
przez  zmuszanie  jej  do  pobierania  nauki  wyłącznie
w  szkołach  publicznych  —   i  dorzucił  motyw  tego  orze
czenia  z  prawa  przyrodzonego:  Dziecko  nie  jest  li  tylko

tworem państwa; ci, co je wychowują i niem kierują,
mają prawo, połączone z najściślejszym szczytnym obo

wiązkiem, wychować je i przygotować do spełnienia
swoich powinności.

3. P a ń s t w o ma prawo do wychowania obywateli

od  samego  Twórcy  natury  nie  tytułem  ojcowstwa,  ale
przez  powagę,  jaka  mu  przysługuje  dla  popierania  do
czesnego  dobra  ogólnego.  Wychowanie  więc  nie  może
należeć  do  państwa  w  ten  sam  sposób,  jak  należy  do
rodziny  i  Kościoła,  lecz  inaczej,  odpowiednio  do  celu
państwa.

C e l p a ń s t w a : dobro ogólne w porządku docze

snym  —  polega  na  pokoju  i  bezpieczeństwie,  którem  ro
dziny  i  poszczególni  obywatele  cieszą  się  w  używaniu
praw  swoich,  a  zarazem  w  największym  możliwie  do
brobycie  duchowym  i  materjalnym  przez  połączony
i  sharmonizowany  wysiłek  wszystkich.  Podwójna  zatem

jest funkcja powagi państwowej: ochraniać i popierać

rodzin«; i jednostki — a nie pochłaniać ich lub zaj
mować ich miejsce.

W zakresie wychowania państwo ma prawo i obo

wiązek o c h r a n i a ć ustawami swojemi w c z e ś n i e j

s ze  p r a w o   r o d z i n y   do  chrześcijańskiego  wycho
wania  dzieci,  jako  też  szanować  nadprzyrodzone  prawo
Kościoła  do  wychowania.

Do państwa również należy: o c h r a n i a ć p r a w o

d z i e c k a ,   gdyby  fizycznie  lub  moralnie  nie  było  opie
ki  ze  strony  rodziców  wskutek  ich  braku,  niezdolności
lub  niegodności.  Państwo  nie  zajmuje  tu  miejsca  rodziny,
ale  uzupełnia  jej  brak  odpowiedniemi  środkami,  zawsze

zgodnie z naturalnem prawem dziecka i z nadprzyro-
dzonemi prawami Kościoła.

Poza tern jest prawem i obowiązkiem państwa ochra

niać  moralne  i  religijne  wychowanie  młodzieży,  usuwa
jąc  przeszkody  publiczne.  Państwo  zatem  ma  popierać
różnemi  sposobami  wychowanie  i  kształcenie  młodzieży,
1)  popierając  i  w s p o m a g a j ą c   inicjatywę  i  działal
ność  Kościoła  i  rodziny,  oraz  2)  u z u p e ł n i a j ą c   tę

działalność  tam,  gdzie  ona  nie  sięga,  albo  gdzie  nie
wystarcza,  a  to  przez  tworzenie  własnych  szkół,  bo
państwo  więcej,  niż  ktokolwiek  inny,  jest  wyposażone
w  środki  odpowiednie  i  słuszną  jest  rzeczą,  aby  uży
wało  ich  na  korzyść  tych  właśnie,  od  których  je  bierze.

Ponadto państwo może starać się o to, żeby wszyscy

obywatele  posiadali  konieczną  znajomość  swoich  o b o
w i ą z k ó w   o b y w a t e l s k i c h   i  narodowych  i  pewien
stopień  kultury  umysłowej,  moralnej  i  fizycznej,  jakiej —

zważywszy warunki naszych czasów — rzeczywiści«

wymaga dobro ogółu.

W tych wszystkich sposobach popierania wychowani

i  kształcenia  publicznego  i  prywatnego  powinno  państw
oczywiście  szanować  przyrodzone  prawa  rodziny,  i  Koś
cioła  do  chrześcijańskiego  wychowania,  a  oprócz tego z:

chowy wać  sprawiedliwość rozdzielczą. Niesprawiedliwy«
zatem  i  niedozwolonym jest  wszelki  m o n o p o l   s z k o
ny,  który  fizycznie  lub  moralnie  zmusza  rodziny  c!

posyłania  dzieci  do  szkół  państwowych,  wbrew  ob(
wiązkom  sumienia  chrześcijańskiego  i  wbrew  ich  słi
sznym  żądaniom.

Ktokolwiek wzbraniałby się przyjąć te zasady, di

szedłby do zaprzeczenia, że Chrystus założył Kościi
Swój dla zbawienia ludzi — i do twierdzenia, że pai

stwo  nie  jest  poddane  Bogu  i  Jego  prawu  naturalnen
i  objawionemu.  (Wyszłoby  to  na  największą  szkot
państwa).  I  w  naszych  bowiem  czasach  możemy  powt
rzyć  za  św .  A u g u s t y n e m :   „Ci,  co  powiadają,  :

nauka  Chrystusa  jest  wrogą  państwu,  niechże  dad:
takich  żołnierzy,  jakimi  każe  im  być  nauka  Chrystusa -
niech  dadzą  takich  poddanych,  takich  małżonków,  tak

żony,  takich  rodziców,  takich  synów,  takich  panó
takie  sługi,  takich  królów,  takich  sędziów,  takich  urzę
ników  skarbowych  i  płatników  państwa,  jakimi  nak
żuje  być  nauka  chrześcijańska,  a  wtedy  niechże  sob

mówią,  że  jest  ona  wrogą  Rzeczypospolitej;  przeciwr
niech  się  nie  wahają  nazwać  jej  silną  ostoją  państw
jeśli  znajduje  posłuch*.

Nauka K ościoła.

4. Obowiązek wychowawczy Kościoła wynika z dwóch

tytułów porządku nadprzyrodzonego,

przez

samego

Boga  Kościołowi  wyłącznie  nadanych.  Pierwszym  jest,
aby  Kościół  prowadził  d o   z b a w i e ń  ia  wszystkich
ludzi,  a  zwłaszcza  dzieci  —  drugim  jest  nadprzyrodzo

ne m a c i e r z y ń s t w o , którem Kościół rodzi, karmi
i wychowuje dusze w boskiem życiu łaski przez Sa-

kramenta  i  nauczanie.  Kościół  zatem  posiada  prawo,
którego  zrzec  się  nie  może  —  a  zarazem  obowiązek,
cd  którego  nie  może  być  zwolniony,

czuwania nad

całem  wychowaniem  dzieci  swoich,  w  jakimkolwiek
zakładzie  publicznym  czy  prywatnym,  nietylko  co  do
nauki  religji,  jakiej  tam  się  udziela,  lecz  także  co  do
wszystkich  innych  nauk  i  wszystkich  zarządzeń,  o  ile

z rcligją i moralnością mają jakiś związek.

5. Ponieważ koniecznem jest, by nowe pokolenia

były  wykształcone  w  sztukach  i naukach,  a  temu  dziełu
sama  rodzina  sprostać  nie  może,  powstała  społecz
na  instytucja  szkoły,  najpierw  —  trzeba  to  dobrze

podkreślić  —  z  inicjatywy  rodziny  i  Kościoła,  i  to
znacznie  wcześniej,  niż  przez  zabiegi  państwa.  Stąd
szkoła,  rozpatrywana  także  w  swoim  dziejowym  począt
ku,  jest  z  natury  swojej  i n s t y t u c j ą   p o m o c n i c z ą

i  d o p e ł n i a j ą c ą   rodziny  i  Kościoła.  Wskutek  tego
z  logiczną  koniecznością  moralną  powinna  nietylko  nie
sprzeciwiać  się,  ale  owszem  pozytywnie  się  zgadzać

z  obydwoma  poprzedniemi  środowiskami,  w  doskona
łej  możliwie  jedności  moralnej  tak,  by  razem  z  rodziną
i  Kościołem  mogła  tworzyć  jedno  sanktuarjum,  poświę

cone wychowaniu chrześcijańskiemu, pod grozą rozmi
nięcia się ze swoim celem i przemienienia się w dzieł
rozkładu.

Z tego właśnie wynika, że przeciwną elementarny]

zasadom wychowania jest tak zw.  s z k o ł a   n e u t r a l n i
a l b o   ś w i e c k a ,   z  której  religję  się  wyklucza.  Zreszł
szkoła  taka  jest  praktycznie  niemożliwa,  poniew;

w rzeczywistości staje się ona niereligijną.

Przepisy świętych Kanonów zabraniają katolicki)

dzieciom uczęszczać do szkół akatolickich, albo neutra
nych, albo m i e s z a n y c h , tj. dostępnych dla katol

ków  i  akatolików  bez  żadnej  różnicy.  Tylko  w  pei
nych  okolicznościach  czasu  i  miejsca,  jedynie  za  z
Zwoleniem  Ordynarjusza,  za  specjalnemi  zastrzeżeni
mi,  pozwalają  to  tolerować.  Nie  mogą  też  katolii
zgodzić  się  na  taką  szkołę  mieszaną  (tern  gorzej,  je:

ona  jest  jedyna  i  dla  wszystkich  obowiązkowa),  w  kt
rej  wprawdzie  mogą  ubocznie  pobierać  naukę  relig
ale  resztę  nauczania  otrzymują  od  nauczycieli  niekat

lików, razem z uczniami niekatolickimi.

A niechaj nikt nie mówi, że w narodzie podziel

nym  na  różne  wyznania  państwo  nie  może  inaczej  z
radzić  potrzebom  oświecenia  publicznego,  jak  tyli
przez  szkołę  neutralną,  albo  mieszaną,  bo  bezporówn

nia  lepiej  i  łatwiej  może  i  powinno  zaspokoić  je,  zost
wiając  swobodę  i  popierając  przez  odpowiednie  zasil
inicjatywę  i  działalność  Kościoła  i  rodzin  na  tern  po)
A   że  da  się  to  urzeczywistnić  ku  zadowoleniu  rodź

i z korzyścią dla pokoju i zgody powszechnej, dow

dzi  przykład  narodów,  podzielonych  na  różne  wyzna
nia  religijne  gdzie  ustawa  szkolna  odpowiada  wycho
wawczemu  prawu  rodzin  nietylko  pod  wzglądem  całego
nauczania,  w  szczególności  przez  katolicką  szkołą  dla
katolików,  lecz  także  pod  wzglądem  sprawiedliwości
rozdzielczej:  przez  pomoc  finansową  ze  strony  państwa

dla poszczególnych szkół, jakich chcą rodziny.

Polska za czasów porozbiorowych doświadczyła obficie „do

brodziejstw“ państwowego  monopolu  szkolnego,  gdy  szkoły  sy
stematycznie germanizowały lub rusyfikowały.  Ze nie  uległa  wy
narodowieniu,  zawdzięcza  jedynie  rodzinie,  tajnemu  nauczaniu
prywatnemu  i  Kościołowi.  Dziś  szkoły  nasze  służą  partjom  do
narzucania  ideałów  niezgodnych  z  celem  człowieka  i  obywa
tela,  jak  materjalizmu,  socjalizmu,  i  t.  p.  poglądów.  Widzimy,
że  monopol  szkolny  równa  się  despotyzmowi  szkolnemu,  a  pod
względem  metodycznym  wytwarza  zastój  wygodny,  bo  uniemo
żliwia  konkurencję.  Obecnie szkoły  prywatne w Polsce  podcią
gnięto  również  pod  szablon  państwowy  w  każdym  drobiazgu,
pod  grozą  odmówienia  prawa  publiczności.  Rasa  anglosaska,
szczycąca  się  żywym  ruchem  pedagogicznym,  zawdzięcza  wiele
swobodnemu  i  bujnemu  rozwojowi  szkół  prywatnych.  Czemuż

naśladujemy Moskali, a nie kulturalne ludy Zachodu?

40. Wyjątki z obowiązujących praw

kościelnych.

O chrzcie św. Kanon 742. Ojcu ani matce nie wol

no chrzcić dziecka własnego, wyjąwszy niebezpieczeń
stwa śmierci, gdy nikt inny ochrzcić nie może.

Kanon 744. O chrzcie dorosłych należy zawiadom

Biskupa, który sam ochrzci, albo przeznaczy kapłar

by ochrzcił uroczyście.

Kanon 750. Dziecko innowiercy, poza niebezpiecze

stwem śmierci, wolno ochrzcić wówczas, 1) gdy wych

wanie  dziecka  chrześcijańskiego  jest  zapewnione,  2) g<
obydwoje  lub  jedno  z  rodziców  na  to  się  zgadza.
Również  3)  w  wypadku,  gdy  dziecku  brak  rcdzicó
dziadków,  lub  opiekunów,  lub  gdy  ci  nie  mogą  wc<
zająć  się  jego  wychowaniem.

Kanon 762. O jciec chrzestny ma być jeden, odrę

nej płci od dziecka, a co najwyżej dwoje.

Kanon 766. O jciec chrzestny powinien 1) mieć ske

czonych lat 13, 2) nie podlegać karom kościelnym,

znać  główne  prawdy  wiary,  4)  nie  należeć  do  żako
(chyba  za  zezwoleniem  przełożonego),  5)  nie  być  kap
nem  (chyba  za  zezwoleniem  Biskupa).

Kanon 768. Z chrztu powstaje pokrewieństwo duet

we między ochrzczonym, chrzczącym i ojcem chrzestny

O Bierzmowaniu. Kanon 782, 4. Kapłan obrząd

łacińskiego, który na mocy indultu ma władzę bierzrr

wania, może go udzielić ważnie tylko wiernym ob

łać.,  jeżeli  indult  wyraźnie  nie  brzmi  inaczej...  Nie got
się  też  kapłanom  obrz.  wschodniego,  którzy  mają  wład
bierzmowania  przy  chrzczeniu  dzieci,  bierzmować  dzi<
obrz.  łacińskiego.

Kanon 783. Biskup w swojej diecezji może bierzns

wać także wiernych z innej diecezji, jeśli niema w
raźnego zakazu tamtego Biskupa.

O Najśvj. Sakramencie. Kanon 852. Komunji św.

należy udzielać tylko pod postacią chleba. (Na W scho
dzie dozwolony jest chleb fermentowany).

Kanon 858. Kto po północy nie zachował postu na

turalnego, nie może być dopuszczony do Komunji św.,

wyjąwszy  niebezpieczeństwa  śmierci,  lub  konieczności
ocalenia  Najśw.  Sakramentu  od  zniewagi.. .   Chorzy,  od
miesiąca  już  złożeni  niemocą,  bez  nadziei  rychłego  wy
zdrowienia,  mogą  za  roztropną  radą  spowiednika  przyj
mować  Komunję  św.  raz  lub  dwa  w  tygodniu,  chociaż

przedtem spożyli lekarstwo lub nieco napoju.

Kanon 861. Nakazowi Komunji wielkanocnej (k. 859)

nie czyni się zadość przez Komunję świętokradzką.

O Pokucie. Kanon 872. Oprócz władzy, jaką dają święce

nia kapłańskie, potrzebuje kapłan  do ważnego rozgrzesze
nia juryzdykcji  zwyczajnej,  jaką  ma  proboszcz  względem
swoich parafjan(k. 873), gdziekolwiekby ich spotkał —  al
bo  upoważnienia  nadzwyczajnego  od  Biskupa  diecezji.

Kanon 882. W niebezpieczeństwie śmierci wszyscy

kapłani,  chociaż  nieupoważnieni  do  słuchania  spowie
dzi,  rozgrzeszają  ważnie  i  bez  grzechu  od  wszystkich
grzechów  i  kar  kościelnych,  nawet  zastrzeżonych  wyż
szym  przełożonym,  chociażby  był  obecny  kapłan  upo

ważniony. W razie wyzdrowienia (k. 2252) penitenci

mają jeszcze poprosić odpowiedniego przełożonego
o zwolnienie od kar kościelnych, jeżali im podlegali.

Kanon 890. Nie wolno spowiednikowi, z przykrością

penitenta, wyjawiać, co wie ze spowiedzi, chociażby to

wcale nie łączyło się z naruszeniem sekretu.

Kanon 907. Nakazowi spowiadania się raz w r<

(k. 906) nie czyni się zadość przez spowiedź święt
kradzką, lub dobrowolnie nieważną.

Kanon 923. A by uzyskać o d p u s t , przywiązany <

jakiegoś dnia, z obowiązkiem odwiedzenia kościoła li
kaplicy, trzeba tego odwiedzenia dokonać w czasie (

południa dnia poprzedzającego do północy dnia prz
pisanego.

Kanon 924. Odpusty, przywiązane do koronek i i

nych rzeczy, ustają, gdy rzeczy te zniszczały, lub z
stały sprzedane.

O Ostatniem Pomazaniu. Kanon 941. W wątpliwe

ci,  czy  chory  ma  używanie  rozumu,  czy  naprawdę jc
w  niebezpieczeństwie  śmierci,  lub  czy  umarł,  nale
udzielić  tego  Sakramentu  warunkowo.

Kanon 947. Namaszczenia udzielić trzeba dokładn

słowami  liturgicznemi  i  w  porządku  przepisanym. W  n
głym  wypadku  wystarczy  namaścić  jeden  zmysł,  a  r
czej  czoło,  przy  formule  skróconej.  Gdy  niebezpi
czeństwo  minęło,  należy  uzupełnić  czynności  opuszczor

O Kapłaństzuie. Kanon 974. A by kogoś wolno by

wyświęcić,  powinien  on:  1)  przyjąć  Bierzmowanie,
prowadzić  życie,  odpowiednie  święceniu,  3)  mieć  la
przepisane,  4)  mieć  wiedzę  należną,  5)  przyjąć  pierw

święcenia poprzednie, 6)

zachować przerwy prz

pisane.

O Małżeństwie. Kanon 1016. Małżeństwo ochrzcz

nych podlega prawu Bożemu i kanonicznemu. Wład:
świecka orzeka o świeckich skutkach Małżeństwa.

kanon 1017, 3. Z ważnych zaręczyn, chociaż żaden

słuszny  powód  nie  zwolnił  od  spełnienia  obietnicy  mał
żeństwa,  nie  wynika  konieczność  zawarcia  małżeństwa,
ale  należy  wynagrodzić  szkody,  jakie  stąd  wynikły.

Kanon 1019, 2. Przy małżeństwie w godzinie śmierci,

kiedy niema czasu na szukanie innych świadectw, wy
starczy zaprzysiężone zapewnienie obu stron, że są

ochrzczeni — i że żadna przeszkoda nie zabrania im
zawrzeć małżeństwa.

O Mszi] św. Kanon 804. Kapłan obcy ma przędło

żyć  autentyczne  i  jeszcze  ważne  pismo  polecające  swo
jego  Biskupa,  o  ile  nie  jest  znany  przełożonemu  ko
ścioła.  Ma  też  zapisać  się  w  książce,  podając  swoją
diecezję.

Kanon 806. Biskup może pozwolić kapłanowi na od

prawienie dwóch Mszy św. tylko wtenczas, gdy znaczna

ilość wiernych nie mogłaby inaczej być na Mszy św.
w niedzielę lub w święto.

Kanon 813. Kapłan niechaj nie odprawia Mszy św.

bez ministranta, który służy i odpowiada .. Ministran

tem nie może być niewiasta, chyba dla braku męż
czyzny, lub ze słusznej przyczyny. Wówczas jednak nie

wiasta nie zbliża się do ołtarza i odpowiada zdaleka.

Kanon 821. Mszę św. nie wolno zaczynać wcześniej

jak na godzinę przed świtaniem, a najpóźniej na g o
dzinę po połud iu.

Błogosławieństwa.

Kanon 1150. Rrzeczy poświęconych lub pobłogosła

wionych nie wolno używać do celów światowych, cho

ciażby były w posiadaniu prywalnem, ale należy si
z niemi obchodzić z uszanowaniem.

Kanon 1151, 1. Nikt, mający władzę e g z o r c y z m c

w a n i a ,   nie  może  prawnie  egzorcyzmować  opętanycl
jeżeli  nie  otrzymał  ku  temu  wyraźnego  pozwolenia  o
Biskupa.. .   2.  Upoważniony  przystąpi  do  egzorcyzmc
wania  dopiero  po  starannem  i  roztropnem  stwierdzeni:

że wierny jest rzeczywiście opętany przez szatana.

Pogrzeb. Kanon 1240. Prawa do pogrzebu koście

nego są pozbawieni, jeśli przed śmiercią nie zdoby
się na jakieś oznaki pokuty:

1) notoryczni apostaci, heretycy, schizmatycy, wolne

mularze itp. sekciarze,

2) wyklęci po ogłoszeniu klątwy lub interdyktu,
3) samobójcy, którzy to uczynili z rozwagą i dobrowolnii
4) zmarli w pojedynku, lub z ran, w pojedynku oc

niesionych,

5) ci, co polecili spalić zwłoki swoje,

ó) inni grzesznicy publiczni i notoryczni.
W razie wątpliwości należy odnieść się do Biskup,

Gdy wątpliwość trudno usunąć, należy udzielić pogrzeb
chrzęść., ale z zapobiegnięciem zgorszeniu.

Kanon 1241. Pozbawionym pogrzebu chrześćijai

skiego należy także odmówić Mszy egzekwjalnej, ai

niwersarza i egzekwij.

O k o ś c i o ł a c h .

Kościoły, ołtarze, dzwony, cmentarz, mogą być pi

święcone przez Biskupa, lub tylko pobłogosławion

Kanon 1169. Każdy kościół powinien mieć d z w o n y

celem  zwoływania  wiernych  na  nabożeństwa.  Dzwony
to  powinny  być  poświęcone,  lub  pobłogosławione.  De
cyzja  o  użyciu  dzwonów  należy  do  powagi  kościelnej.
Dzwonów  takich  nie  wolno  używać  do  celów  świeckich,
wyjąwszy  konieczności,  albo  pozwolenia  Biskupa,  albo

zwyczaju prawnego.

Kanon 1172. Swiętokradzki rozlew krwi w kościele,

lub  inny  czyn  bezbożny  i  brudny,  oraz  odbyty  w  ko
ściele  pogrzeb  niewiernego  lub  wyklętego,  są  z b e s z-
c z e s z c z e n i e m   kościoła,  niedopuszczającem  żadnych
nabożeństw,  dopóki  kościół  nie  zostanie  poświęcony
na  nowo.

Kanon 1262. Pożądanera jest, aby w myśl dawnego

zwyczaju  n i e w i a s t y   w  k o ś c i e l e   były  odosobnione
od  mężczyzn...  Mężczyźni  w  kościele  i  poza  kościołem,
gdy  są  przy  obrzędach  świętych,  powinni  mieć  głowy
odkryte,  niewiasty  zaś  mają  mieć  głowy  zakryte  i  być
przyzwoicie  odziane,  zwłaszcza  gdy  przystępują  do  Ko-
munji  św.

Kanon 1263, 1. R e p r e z e n t a n c i w ł a d z , według

godności  i  stopni,  mogą  mieć  w  kościele  miejsce  od
dzielne  w  myśl  przepisów  liturgicznych.  2)  Natomiast
żaden  wierny  —  bez  wyraźnego  zezwolenia  Biskupa  —
nie  może  mieć  w  kościele  miejsca zarezerwowanego  dla
siebie  i  swoich.  Biskup  powinien  nie  dawać  zezwolenia,
jeżeli  nie  zaradzono  dostatecznie  wygodzie  innych  wier
nych. ..  Ze  słusznej  przyczyny  może  Biskup  cofnąć  to
zezwolenie,  nie  zważając  na  jego  dawność.

Kanon 1264. M u z y k a na organie lub na innych i

strumentach,  również  ś p i e w ,   o  ile  zawierają  w  sol
coś  pieszczotliwego  i  nieczystego,  nie  są  w  kościoła
dozwolone.  Należy  trzymać  się  praw  liturgicznych,  c
tyczących  muzyki  św.

Kazania. Kanon 1328. Nikomu nie wolno spełni

posługi  kaznodziejskiej,  jeżeli  nie  otrzymał  misji
prawnego  przełożonego,  bądź  przez  udzielenie  osobne
upoważnienia,  bądź  przez  powierzenie  urzędu,  z  któr;
według  kanonów  św.  łączy  się  obowiązek  kaznodziejs

Poczytalność. Kanon 2199. Poczytalność występ

zależy  od  złej  woli  czyniącego,  lub  od  jego  winy  w  n
znajomości  prawa  zgwałconego,  czy  w  zaniedbaniu  i
leżnej  pilności.  Wszystkie  zatem  powody,  które  zło:

wość lub winę powiększają, zmniejszają, wyklucza

tern samem powiększają, zmniejszają i wykluczają f
czytalność występku.

Kanon 2201, 3. Występek, popełniony w stanie c

browolnego  u p i c i a   s i ę ,   nie  jest  wolny  od  pe
ncj  poczytalności,  lecz  jest  ona  mniejszą,  niż  u  cz
wieka,  całkiem  przytomnego,  chyba  że  upicie  wyw
łano  umyślnie  w  celu  dopuszczenia  się  lub  uspraw
dliwienia  występku.  Przy  upiciu  się  całkiem  niedobi
wolnem  poczytalność  znika, jeżeli  upicie  pozbawiło  c
kiem  używania  rozumu,  a  zmniejsza  się,  jeśli  to  b}
częściowe.  Ta  sama  zasada  odnosi  się  i  do  inny
zaburzeń  umysłowych.

O czci Bożej. Kanon 1255. Cześć Boską, najwyżs:

oddawać należy Trójcy Sw., poszczególnym Osob<

Boskim  i  Chrystusowi  Panu,  także  pod  postaciami  sa
kramentalnemu  Najśw.  Marji  Pannie  należy  się  cześć
osobliwsza.  Innym  Świętym  w  niebie  trzeba  oddawać

cześć zwykłą.

Relikwjoin i obrazom świętym należą się stopnic

czci, przysługującej Osobom, do których obrazy się
odnoszą.

Kanon 1256. Cześć, składana Bogu i Świętym, w imię

niu Kościoła, przez osoby do tego upoważnione, akta
mi przez Kościół ustanowionemi, nazywa się p u b l i

c z n ą ; inne rodzaje kultu są p r y w a t n c m i .

Kanon 1257. Nie wolno wiernym brać jakiegokol

wiek udziału czynnego w n a b o ż e ń s t w a c h n i e
k a t o l i k ó w .

Udział bierny, czysto materjalny, można tolerować

ze względu na urząd świecki lub dla ważnej przy

czyny, o której w razie wątpliwości Biskup rozstrzyga.
Odnosi się to do pogrzebów niekatolickich, do ślubów

i podobnych uroczystości, o ile niema obawy zgorszenia.

Kanon 727. Swiętokupslzuem jest z prawa Bożego,

jeżeli ktoś usiłuje kupić lub sprzedać za wartość ma-

tcrjalną  coś  duchownego,  n.  p.  Sakrament,  władzę
duchowną,  święcenia,  odpusty,  lub  tak  zwane  benefi
cjum  kościelne  (probostwo).  Dotyczy to  również  umów,
których  nie wykonano  (k.  728),  nawet  milczących,  przy

których nie nazwano rzeczy po imieniu, ale z okoli

czności można było jej się domyśleć.

Swiętokupstwo, chociaż dokonane przez kogoś trze

ciego bez wiedzy korzystającego, czyni każdy akt praw-

ny nieważnym, więc majątek kościelny lub urząd, w ti
sposób nabyty, należy zwrócić, nie czekając na wyr

sądowy — i oddać korzyści już pobrane.

Duchowni przez świętokupstwo popadają w podejr;

nie o herezję (k. 237), w suspenzę zastrzeżoną Stoli

Apostolskiej i w klątwę (k. 2392).

Kanon 119. Wszyscy wierni mają okazywać duchc

nym uszanowanie. Kto wyrządzi duchownemu zniew;

rzeczową, grzeszy ś w i ę t o k r a d z t w e m .

O ś w i ę t a c h .

Kanon 1248. W święta nakazane trzeba wysłuchać M

św. i wstrzymać się od prac służebnych, od rozpraw

dowych, a nawet

o ile niema indultu lub przet

nogo zwyczaju prawnego — od handlu i jarmark

Kanon 1249. Obowiązkowi wysłuchania Mszy

czyni zadosyć, kto jest na Mszy św. jakiegokoh

obrządku katolickiego, odprawionej pod gołem niel

lub w jakimś kościele, w kaplicy publicznej lub

publicznej i w prywatnych kaplicach cmentarnych, z

w innych kaplicach prywatnych, chyba że jest n
przywilej od Stolicy Apostolskiej.

O k a n o n i z a c j i .

Kanon 2101. Badania cnót heroicznych nie m

rozpoczynać przed 50 latami po śmierci Sługi Boi

Kanon 2102. Trzy Kongregacje badają cnoty

męczeństwo i jego powód, a to: wstępna, przyj
wawcza i ogólna; ostatnia wobec Papieża (2112).

Kanon 2116. Oprócz cnót bohaterskich lub męczeń

stwa  muszą  być  przed  beatyfikacją  stwierdzone  cuda
(dwa  lub  więcej  k.  2117),  uzyskane  za  wstawieniem  się
Sługi  Bożego.

Kanon 2118. Do zbadania cudów muszą być zaraz

na  początku  wezwani  z  urzędu  dwaj  biegli  rzeczo
znawcy;  jeśli  obaj  cud  odrzucili,  sprawy  się  już  nie
prowadzi.  Cuda  badają  trzy  kongregacje,  podobnie  jak
cnoty  (k.  2102).

Kanon 2125. Sprawa beatyfikacji może być przez

Ojca św. przyspieszona w wypadkach osobliwszych, na
podstawie osobnego procesu.

Kanon 2136. Nie można prosić o kanonizację lub

o dozwolenie osobliwszego kultu, jeśli nie było beaty
fikacji Sługi Bożego.

Kanon 2138. Do kanonizacji potrzebne są dwa lub

trzy cuda, zdziałane już po beatyfikacji i należycie
stwierdzone.

R o d z i c e .

Kanon 1113. Rodzice mają święty obowiązek starać

się według sił o wychowanie dzieci religijne i moralne,

fizyczne i obywatelskie, oraz troszczyć się o ich do

brobyt materjalny.

O z a b ó j s t w a c h i t. p.

Kanon 2350. S a m o b ó j c y w razie śmierci mają być

pozbawieni pogrzebu kościelnego (k. 1240). W razie

wyzdrowienia nie

mogą asystować przy prawnych

aktach kościelnych.

Kanon 2351. P o j e d y n k u j ą c y s i ę, albo wzywa

jący do pojedynku przyjmujący go, lub w jakikolwiek

sposób doń dopomagający, przypatrujący się pojedyn
kowi, zezwalający nań lub nieprzeszkadzający, o ile to

od nich zależało, jakiejkolwiek byliby godności, popa
dają tern samem (ipso facto) w klątwę, zastrzeżom

Stolicy A p. i przepisowi (k. 1240) o pogrzebie.

Kanon 354. Świecki, zasądzony prawnie za zabój

stwo, porwanie nieletnich obojga płci, za handel ludźm

w jakimkolwiek złym celu, za lichwę, rabunek, kradzie:
znaczniejszą, podpalenie, złośliwe zniszczenie dóbr cen

nych, za ciężkie zranienie, za zgwałcenie, ma obowią
zek wynagrodzić szkody, a nadto traci urzędy kościelne

gdyby je posiadał — i nie może dokonywać aktói
kościelnych (n. p. być ojcem chrzestnym, świadkiei

małżeństwa i t. p).

Przedawnienie. Kanon 1512. Przedawnienie jest nie

możliwe, jeżeli nie opiera się na dobrej wierze posi;
dającego tak w początku, przy nabyciu rzeczy — ja

przez cały czas posiadania, wymagany do przedawnił

nia. Z chwilą rozpoczęcia sporu prawnego (k. 1731
dobra wiara ustaje.

Dobra sława. Kanon 2355. Kto wyrządza krzywe

bliźniemu, nadszarpując jego dobrą sławę słowem li

pismem, lub w inny jakiś sposób, nietylko może b;
zmuszony do dania należnego zadośćuczynienia i t

naprawienia szkody, lecz może też ściągnąć na s

kary odpowiednie i pokutę. Gdyby duchowny tego się
dopuścił, może nastąpić nawet suspenza i

usunięcie

z urzędu lub z beneficium.

O ś r o d k a c h u d o s k o n a l e n i a .

Kanon 125. Biskupi niech starająsię, aby klerycy 1) c z 9

s to   oczyszczali  sumienie  w  Sakramencie  Pokuty,  2)  c o -
d z i e ń   oddawali  się  przez  jakiś  czas  rozmyślaniu,  od
wiedzali  Najśw.  Sakrament,  czcili  Matkę  Boską  różań

cem i robili rachunek sumienia.

O ś l u b i e .

Kanon 1307 § 1. Ś ubem jest przyrzeczenie Bogu

rozważne i dobrowolne, że wykonamy czyn możliwy
i lepszy. Wykonać to trzeba na podstawie cnoty reli
gijności.

§ 2. Wszyscy, mający dostateczne używania rozumu,

są zdolni ślub uczynić, o ile prawo tego nie zabrania.

§ 3. Ślub, złożony pod wpływem bojaźni wielkiej

i nieprawej, jest wobec prawa nieważny.

Kanon 1308. § 1. Ślub jest p u b l i c z n y , gdy go

przyjmuje właściwy przełożony duchowny w imieniu
Kościoła; inaczej jest p r y w a t n y .

Kanon 1309. śluby prywatne, zastrzeżone Stolicy św.,

są  tylko  dwa:  1)  ślub  zupełnej  i  wiecznej  czystości
i  2)  ślub  wstąpienia  do  zakonu — jeżeli  dokonane  były
bezwarunkowo  i  po  skończeniu  18-go  roku  życia.

Kanon 1313. O d ślubów niezastrzeżonych może ze

słusznej przyczyny dyspenzować: 1) Biskup-Ordynarjusz

wszystkich  swoich  poddanych,  także  przejezdnych,  2
przełożony  zakonu  swoich  podwładnych,  3)  ci,  któryn
Stolica  A p.  udzieliła  władzy  dyspenzowania.

Kanon 1314. Czyn, przyrzeczony w ślubie niczastrze

żonym, może sam ślubujący zamienić na czyn lepsz;
lub równy. Na czyn mniejszy może zamienić tylko ten

kogo prawo do tego upoważnia. (Kanon 1313).

(Kanon 132. § 1. Duchowni, mający wyższe święcenia

nie  mogą  zawrzeć  ważnego  małżeństwa  i  są  obowiązan
do  zachowania  czystości.  Kto  grzeszy  przeciw  tern
zobowiązaniu,  dopuszcza  się  zarazem  świętokradztwa]

O a b s t y n e n c j i i o p o ś c i e .

Kanon 1250. P r a w o a b s t y n e n c j i zabrania spc

żywać mięso i przeróbki mięsne, nie zaś jaja, nabu
i przyprawy jakiekolwiek, nawet z tłuszczu zwierząt.

Kanon 1251. § 1 . P r a w o p o s t u dozwala jeść tylk

raz  na  dzień.  Nie  zabrania  jednak  lekkiego  posiłk
rano  i  wieczór,  z  zachowaniem  zwyczaju  miejscoweg
co  do  ilości  i  jakości  potraw.

§ 2. Nie jest zabronionem spożywać przy tym samyi

posiłku mięso i ryby, ani też zamienić wieczorny pos;
łek z obiadem.

Kanon 1252. § 1. Prawo samej abstynencji obowu

żuje we wszystkie piątki.

§ 2. Prawo abstynencji i postu wespół obowiązuj

w Środę Popielcową, w piątki i soboty W. Posti
w Suchedni i w wigilje Zielonych Świątek, Wniebc

Nauka Ko.ścioła.

wzięcia M. B., Wszystkich Świętych i Bożego Naro
dzenia.

§ 3. Prawo samego postu zachować należy we wszyst

kie inne dni W. Postu.

§ 4. W niedziele i w święta nakazane ustaje prawo

abstynencji,  oraz  abstynencji  z  postem,  oraz  samego
postu,  wyjąwszy  świąt  w  czasie  W.  Postu.  Ustaje  też
popołudniu  w  W.  Sobotę,  a  wigilij  nie  przesuwa  się
naprzód.

Kanon 1253. Kanony te nie zmieniają w niczem in-

dultów  poszczególnych,  ślubów  jakiejkolwiek  osoby  fi
zycznej  i  moralnej,  konstytucyj  i  reguł  żadnego  zakonu
lub  instytutu  zatwierdzonego,  tak  męskiego  jak  żeń
skiego,  przy  pożyciu  wspólnem,  chociażby  bez  ślubów.

Kanon 1254. § 1. Prawo abstynencji obowiązuje

wszystkich, którzy skończyli siódmy rok życia.

§ 2. Prawo postu obowiązuje wszystkich po ukoń

czeniu 21 lat do rozpoczęcia 60-go roku życia.

Spis rzeczy.

Uwagi wstępne.................................................................

1. Sobór apostolski w Jeruzalem......................................

2.  Skład  apostolski...............................................................
3.  Skład  niceno-konstantynopolitański.  (Arjanizm).  .  .
4.  Sw.  Damazy  I.  Papież.  (Pismo  ś w .) ...........................

5. Sw. Innocenty I. Papież. (Chrzest heretyków)

. .

6.  Wyznanie  wiary  św.  Atanazego.................................
7.  Sobór  w  Efezie.  (N estorja n izm )................................
8.  Sobór  w  Chalcedonie.  (Monofizyci)............................
9.  Formuła  Hormisdasa........................................................

10.  Synod  w  Orange.  (P elagjan izm )................................
11.  Sw.  Zachariasz  Papież.  (O  ch r z cie )...........................
12.  VII.  Sobór  w  Nicei.  (Cześć  obrazów)  . . . . . .
13.  VIII.  Sobór  w  Konstantynopolu.  (O  Papieżu)

. .

14. X. Sobór laterański. (O pokucie)

. . . .

15.  Wyznanie  wiary  dla  Waldensów....................
16.  XII.  Sobór  laterański.  (O  Komunji  wielkan.)
17.  XIV.  Sobór  w  Lyonie.  (O  Duchu  Św.)

18. XV. Sobór w Vienne. (O Wiklefie) . . .

19. XVI. Sobór w Konstancji. (Błędy Husa) .

20.  XVII.  Sobór  we  Florencji.  (Unja)  . . . .
21.  XVIII.  Sobór  laterański.  (O  duszy)  .  .  .
22.  Leon  X.  Papież.  (O  odpustach)

. . . .

23.  Ważniejsze  błędy  Lutra..............................
24.  Wyznanie  wiary  trydenckie.........................
25.  Dekret  trydencki  o  grzechu  pierworodnym.