plik

1. System gospodarczy Polski w XV i XVI wieku.

Połowa  XV  wieku  w  Polsce  początek  gwałtownego  rozwoju  gospodarki  rolnej  co  oznaczało  rozszerzanie  istniejących
wcześniej  małych  (1-2-łano-wych)  folwarczków  rycerskich  (predium  militare),  niewiele  większych  od  dużych
gospodarstw chłopskich oraz zakładanie nowych folwarków (duże gospodarstwa rolne oparte na pracy pańszczyźnianej
chłopa  i  nastawione  na  produkcję  towarową).  Do  rozwijania  gospodarki  folwarcznej  skłaniała  szlachtę  także  chęć
podniesienia  spadających  dochodów,  co  było  coraz  bardziej  odczuwalne  wobec  rozrastania  się  stanu  szlacheckiego,
podziału  wsi,  w  których  w  początkach  XVI  wieku  często  siedziało  po  kilku  właścicieli,  spadku  wartości  czynszów
chłopskich  i  innych,  negatywnie  na  szlacheckie  dochody  wpływających  czynników.  W  XVI  wieku  rozwój  folwarków,
poprzez wzięcie pod uprawę dużej ilości gruntów dotąd pustych, przyczynił się do ogólnego zwiększenia produkcji zboża
o około  10-15%.  Z  drugiej jednak  strony,  wciągając  te  ziemie  do  uprawy  zbożowej, ograniczył  możliwości  chłopskiego
chowu  zwierząt,  i  to  zarówno  w  odniesieniu  do  chłopów  zamożniejszych,  jak  i  małorolnych.  Polska  staje  się  jednym
z potentatów rollnych w Europie oraz centrum zaopatrzeniowym dla Europy Zachodniej.

1496r. – przywiązanie chłopa do ziemi; rozwój gospodarki pańsczyźnianej bezpłatnej dla chłopa (taniej siły roboczej)

System nakładczy (chałupnictwo) oraz kupiectwo słabo rozwinięte ze względu na zbyt małą ilość wielkich miast.
Te mniejsze upodabniają się do wsi. Powodem takiego stanu rzeczy jest walka szlachty o jak największe ograniczenie
możliwości zarobków i rozwoju mieszczan.

2. System gospodarczy Polski w XVII i XVIII wieku.

W  XVII  i  XVIII  wieku  gospodarka  polska  rozwijała  się  nadal  w  ramach  folwarczno-pańszczyźnianego  modelu,
w którym wieś związana była z folwarkiem, opierającym swe istnienie na pańszczyźnianej pracy wsi oraz na możliwości
sprzedaży  wyprodukowanych  płodów  rolnych.  Procesy,  które  powodowały  jego  coraz  mniejszą  efektywność
ekonomiczną na rynku, w szczególności na rynku zagranicznym, dokonywały się niekorzystne dla gospodarki folwarcznej
zmiany.  System  gospodarczy  znalazł  się  w  stanie  trudności,  kryzysu.  W  konsekwencji  Polska,  jeszcze  przed  wielkimi
zniszczeniami  najazdu  szwedzkiego  1655  roku  znalazła  się  w  stadium  przedłużonego  strukturalnego  kryzysu.
P

rzede wszystkim kwestia wydajności wyjaśnia spadek produktywności systemu pańszczyźnianego.

Chłopi powszechnie pracowali na pańskim gorzej aniżeli dla siebie, traktując pańszczyznę jako narzucony obowiązek.
Powszechnie stosowany system  trójpolowy, oparty  na  jednostronnej  rotacji zbóż  (po  zbożach jarych z ugorową
przerwą zboża ozime) oraz pozbawiony możliwości dostatecznego nawożenia pogarszał strukturę gleby, a przez to jej
gospodarkę wodną.  W pierwszej połowie XVII wieku, choć negatywny wpływ systemu folwarczne-pańszczyźnianego na
produkcję globalną i dochody folwarczne był już dość wyraźny. Dla przeciwdziałania spadkowi wydajności właściciele
folwarków  odwoływali  się  głównie  do  dwóch  metod.  Po  pierwsze  zwiększano  powierzchnię  upraw  i  po  drugie
- wzmagano eksploatację pańszczyźnianą. Po wojnach XVII wieku tempo  rekonstrukcji  gospodarki  folwarcznej  było
bardzo  zróżnicowane  i  zależało  od  warunków  lokalnych.  W  ogólności  szlachta  nie  myślała  o  dokonaniu  bardziej
zasadniczych  zmian  w  istniejącym  modelu,  na  niektórych  jednakże  terenach,  gdzie  odbudowa  gospodarki
folwarcznej  okazywała  się  z  takich,  czy  innych  powodów  bardzo  trudna,  zdarzały  się  przypadki  przechodzenia
do  gospodarki  czynszowej,  tzn.  do  wymagnia  od  chłopów  czynszów  zamiast  pańszczyzn.  Tak  było  w  szczególności
w dobrach królewskich w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1680-1712.

Nadal  toczyło  się  życie  na  targach,  nadal  wielu  kupców  zagranicznych  i  krajowych  przyjeżdżało  na  wielkie  jarmarki
poznańskie,  gnieźnieńskie,  lubelskie,  a  także  gdańskie,  krakowskie  i  inne.  Jeszcze  żywy  był  ruch  budowlany,
dzięki któremu odbywało się  bogacenie  patrycjatu większych miast, a bogata szlachta mogła zrealizować swe dążenia
do posiadania  siedziby w mieście. Jednakże  procesy urbanizacyjne  uległy zahamowaniu, zaś zakładanie miast odbijało
w  dużym  stopniu  rozwój  gospodarki  magnackiej,  dążącej  do  posiadania  ośrodków  miejskich.  Jedynie  w  Wielkopolsce
nadal  trwał  proces  zakładania  miast  związany  z  rozwojem  miejscowego  przemysłu  włókienniczego.
Po  wojnach  XVII  wieku  nastąpił  zanik  aktywności  sieci  jarmarków  międzynarodowych  na  których  wymieniano
w  pierwszym  rzędzie  zachodnie  tkaniny  na  skóry  i  futra.  Jarmarki  upadały  stopniowo,  zmieniały  swe  funkcje
czy wegetowały.

Pozarolnicze działy produkcji rozwijały się w XVII i pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku w ścisłym powiązaniu z tym,
co  działo  się  w  miastach  i  w  kraju.  W  omawianym  okresie  zniszczenia  i  klęski  dotykające  kraj  i  miasta  oznaczały
to samo dla produkcji miejskiej i z miastami związanej. W Polsce rzemiosła produkujące na potrzeby ludności miejskiej
oraz  na  zbyt  na  wsi  uległy  wielkim  ograniczeniom  w  związku  ze  spadkiem  zaludnienia  całego  kraju  i  zniszczeniami
warsztatów.  Najpierw  wielkim  ciosem  był  „potop"  (1656-1660),  a  potem  wojna  pomocna  (1700-1721).

Okres wojen tureckich za Jana III Sobieskiego, prowadzonych poza granicami państwa, miał natomiast wpływ pozytywny
na rozwój hutnictwa i niektórych rzemiosł metalowych, a prawdopodobnie i innych.

Charakterystycznym  zjawiskiem  był  wzrastający  w  XVII  wieku  i  później  udział  ludności  żydowskiej  w  produkcji
rzemieślniczej  w  miastach,  szczególnie  we  wschodniej  części  państwa.  Poza  zajęciami,  do  wykonywania  których
potrzebna  była  zgoda  rabina  ze  względu  na  przepisy  religijne  (np.  ubój  rytualny),  czynni  byli  w  około  czterdziestu
rzemiosłach, przy czym powszechnym zajęciem żydowskich rzemieślników było krawiectwo.

Mimo  trudności  i  konsekwencji  wojennych  dość  dobrze  prosperowało  górnictwo  solne.  W  Wieliczce  pod  koniec
XVII wieku sól otrzymywano z 11 szybów, w Bochni z 2-3. Kontynuowano prace poszukiwawcze, choć dość bezplanowo,
usprawniano  transport  i  odwadnianie  kopalń.  Żupy  krakowskie  (Wieliczka,  Bochnia)  w  końcu  XVII  wieku,
a  także  później,  dawały  o  około  20%  mniej  w  porównaniu  z  pierwszą  połową  XVII  wieku.  Odpowiadało  to  jednak,
ze  względu  na  zmniejszenie  liczby  ludności  w  kraju,  aktualnemu  zapotrzebowaniu.  Pod  względem  techniki  produkcji
żupy krakowskie stały na dobrym poziomie.

Kierunki  i  dynamika  handlu  międzynarodowego  i  wewnętrznego  na  ziemiach  polskich  w  drugiej  połowie  XVII
i  pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku pozostawały przede wszystkim pod wpływem kryzysu gospodarki folwarcznej,
załamania  się  dynamiki  rozwojowej  miast  oraz  sytuacji  na  rynkach  zagranicznych,  związanej  m.in.
z przemianami w technice handlu.

Najogólniej  rzecz  ujmując,  należy  stwierdzić,  że  ziemie  polskie  straciły  poprzednie  znaczenie  tranzytowe.
W dużym stopniu przyczyniły do tego wojny, lecz także skierowanie handlu rosyjskiego przez Bałtyk z pominięciem drogi
lądowej  przez  Rzeczpospolitą.  Było  to  po  części  skutkiem  świadomej  polityki  cara  Piotra  I,  lecz  odzwierciedlało
też ogólniejsze tendencje.

3. System folwarczno-pańszczyźniany w Polsce.

Dążenie  do  posiadania  coraz  większego  majątku  było  związane  ze  wzrostem  poziomu  życia  szlachcica,
który  mógł  stać  się  magnatem.  Jan  Olbracht  wydał  przywilej  piotrkowski  w  1496  r.  Uniemożliwił  on  chłopom
swobodnego  opuszczania  wsi.  W  ten  sposób  szlachta  otrzymała  tanią  siłę  roboczą.  Przywilej  stał  się  podstawą
utworzenia  w  Polsce  instytucji  folwarku  pańszczyźnianego,  czyli  wielkiego  gospodarstwa  rolnego  lub  hodowlano-
rolnego, nastawionych na zbyt. Funkcjonowanie folwarku opierało się na przymusowej pracy chłopa na rzecz właściciela.
Pańszczyzna  miała  różne  formy.  Najczęściej  spotykanym  modelem  pańszczyzny  była  praca  od  wschodu  do  zachodu
słońca.  Była  też  forma  zwana  jutrzyną  –  polegała  na  tym,  że  chłop  otrzymywał  działkę  ziemi  dodatkowo,
którą musiał uprawiać. Pan nie dbał o formę jej zagospodarowania, ale by chłop oddał mu z tej ziemi plon w określonej
ilości.  Chłopi  byli  zobowiązani  jeszcze  do  dodatkowych  prac  na  rzecz  dworów  np.  przewóz  zbiorów.
Były  one  największym  ciężarem  dla  chłopa.  Szlachta  dążyła  do  powiększania  swoich  majątków,  dlatego  rozumiała,
że  jest  koniecznie  zwiększanie  siły  roboczej.  W  1423  r.  szlachta  zagwarantowała  sobie  prawo  wykupu  majątków
sołtysich. Zabiegała także o przywiązanie chłopa do ziemi, by w ten sposób ograniczyć możliwość przemieszczania się siły
roboczej. Szlachta dążyła także do usuwania z dobrej ziemi chłopów zagrodników, wyznaczając w zamian gorsze grunty
(rugowanie).  W  XVI  w.  określono  i  ujednolicono  w  całej  Koronie  wymiar  pańszczyzny  w  majątkach  szlacheckich.
Ten  najniższy  wymiar  wynosił  jeden  dzień  z  łana.  Zdarzało  się  także,  że  pańszczyzna  miała  wymiar  3-  4  dni  z  łana.
Chłop, który posiadał pół łana lub więcej był zobowiązany do tzw. pańszczyzny sprzężajnej, musiał się stawić do pracy
z  własnym  sprzętem.  Posiadający  mniejsze  gospodarstwa  byli  z  tej  pańszczyzny  zwolnieni.  Wówczas  odprawiali
tzw. pańszczyznę pieszą, bez sprzętu, bez narzędzi. W folwarkach szlacheckich zajmowano się przede wszystkim uprawą
zboża. Mniejsze znaczenie miała hodowla. Zboże stało się podstawowym elementem eksportu polskiego.

Ogólnie  rzecz  biorąc,  w  Polsce  istniały  dwa  typy  folwarków.  Pierwszy  z  nich  jest  typ  ekspansjonistyczny,
bowiem związany był z rynkiem zagranicznym, głównie z Gdańskiem, przez który przechodził niemal cały morski eksport
zboża  z  Polski.  Dominował  on  na  terenach  położonych,  dogodnie  do  spławu  zboża  oraz  dotyczył  przede  wszystkim
większych  dóbr,  które  mogły  pozwolić  sobie  na  dość  skomplikowaną  organizację  transportu  rzecznego.
Spławiano zboże różnego rodzaju tratwami, które potem sprzedawano w Gdańsku jako drewno, czym kierowali fachowi
flisacy  mający  do  pomocy  pańszczyźnianych  chłopów.  Mniej  zamożni  właściciele  ziemscy  mogli  uczestniczyć  w  takich
transportach,  gdy  potrafili  dowieźć  zboże  do  miejsca,  skąd  rozpoczynano  spław,  bądź  też  gdy  bogatszy  właściciel
organizował  skup  zboża  na  spław.  Drugi  typ  folwarku  nazywamy  autonomicznym,  bowiem  podstawy

jego gospodarczego istnienia ograniczone były do rynku wewnętrznego niezależnie od tego, czy był on w granicach
państwa czy też na terenach przygranicznych.

4. Elekcje i ich rola w funkcjonowaniu Rzeczpospolitej.

W nowej sytuacji, gdy nie było króla, a więc tego, który miał prawo zwoływać sejm, senat na swym zjeździe w Kaskach
(1572) ogłosił zwołanie sejmu konwokacyjnego o charakterze konfederacji. Sejm ten, który zebrał się w 1573 roku,
przyjął, w dużym stopniu pod wpływem przywódców szlacheckich, takich jak Mikołaj Sienicki i zaczynający wówczas swą
karierę polityczną Jan Zamoyski, zasadę elekcji uiritim, tzn. bezpośredniej, w której każdy szlachcic ma prawo wziąć
udział (tzw. wolnej elekcji). Przebieg elekcji prezentował się następująco:

początek bezkrólewia – po śmierci, lub abdykacji króla następowało bezkrólewie, a władzę przejmował interrex,

którym był pierwszy senator, czyli prymas Polski i Litwy.

II.

sejm konwokacyjny – prymas niezwłocznie zobowiązany był do zwołania Sejmu, zwanego konwokacyjnym,

gdyż ustalano na nim szczegółowo pacta conventa, czyli zobowiązania, jaki przyszły król będzie musiał wypełnić.
Na sejmie tym ustalano też datę i miejsca zwołania elekcji. Sejm trwał co do zasady ok. dwa tygodnie.

III.

sejm elekcyjny – właściwa elekcja. Na sejm ten miał prawo przybyć i głosować na nim każdy szlachcic polski.

Co do zasady cały sejm miał trwać sześć tygodni. Na miejsce przeprowadzenia sejmów elekcyjnych wybierano
podwarszawską wieś Wolę. Kandydaci zgłaszali chęć zostania królem osobiście lub przez swoich przedstawicieli
(zwłaszcza obcokrajowcy). Po wybraniu władcy zwoływany był sejm koronacyjny.

IV.

sejm koronacyjny – odbywał się w Krakowie, gdzie tradycyjnie przeprowadzano obrzęd. Obrzędu dokonywał,

co do zasady prymas. Sejm trwał około dwa tygodnie W czasie sejmu króla-elekta dopełniał formalności wyboru,
ślubował m.in. przestrzegać artykułów henrykowskich i uzgodnionych pacta conventa. Po tym fakcie następował
trzydniowy obrzęd koronacji w archikatedrze wawelskiej.

Pacta  conventa,  w  dawnej  Polsce  umowa  zawierana  pomiędzy  królem  elektem  i  wyborcami.  Zobowiązywała  króla
do  wykonania  postulatów  uchwalonych  na  sejmie  konwokacyjnym.  Postulaty  dotyczyły  spraw  z  zakresu  polityki
zagranicznej,  obronności,  nakładania  podatków,  finansowania  oświaty,  sprowadzania  cudzoziemców  do  kraju
i  przekazywania  im  urzędów  itp.  Pacta  conventa  osłabiały  stanowisko  króla  w  państwie,  ich  głównym  celem  była
jednakże  ochrona  Rzeczypospolitej  przed  wykorzystywaniem  jej  sił  w  interesach  dynastycznych  wybieralnych
monarchów. W 1768 pacta conventa weszły w skład uchwalonych przez sejm praw kardynalnych.

Artykuły henrykowskie, najważniejsze zasady ustrojowe Rzeczypospolitej, spisane w formie 21 artykułów przez szlachtę
zebraną,  podczas  bezkrólewia  1573,  w  Kamieniu  pod  Warszawą.  W  odróżnieniu  od  pacta  conventa,  zawierających
osobiste  zobowiązania  elekta,  artykuły  henrykowskie  stanowiły  rodzaj  stałej  ustawy  zasadniczej  zaprzysięganej  przez
wszystkich  nowo  wstępujących  na  tron  polski  monarchów,  począwszy  od  Henryka  III  Walezego.
Zawierały m.in. zasadę powoływania królów wyłącznie w drodze wolnej elekcji oraz zobowiązania króla do: zwoływania
sejmu co dwa lata na 6 tygodni, nienakładania nowych ceł i podatków ani niezwoływania pospolitego ruszenia bez zgody
sejmu,  niepodejmowania  decyzji  dotyczących  wojny  i  pokoju  bez  zgody  senatu.  Przy  boku  króla  utworzono  ponadto
specjalną  radę,  składającą  się  z  16  senatorów,  tzw.  rezydentów,  powoływanych  na  sejmie  co  dwa  lata.
Mieli  oni,  zmieniając  się  co  pół  roku,  w  składzie  4  osób  przebywać  przy  królu,  stanowiąc  organ  zarówno  doradczy,
jak i kontrolny. W razie nieprzestrzegania przez monarchę praw i przywilejów szlacheckich artkuły henrykowskie dawały
szlachcie prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi (rokosz), utrzymywały również wszystkie dotychczasowe urzędy.

5. Przywileje szlaceckie i kształtowanie się demokracji szlacheckiej w Rzeczpospolitej.

1454 Nieszawa Przywilej dla szlachty wielkopolskiej i małopolskiej:



nienakładanie nowych podatków, niezwoływanie pospolitego
ruszenia oraz niezmieniania praw bez zgody sejmiku
prowincjonalnego (w Wielkopolsce);



zakaz

łączenia

urzędów

starosty

i wojewody/kasztelana w danej ziemi/województwie;



obniżenie cen soli dla szlachty.

Kazimierz IV
Jagiellończyk

1492

Wilno

Przywilej dla bojarstwa litewskiego:



zastrzeżenie odrębności i samodzielności Wielkiego Księstwa
Litewskiego oraz nienaruszalności jego granic.

Aleksander I

Jagiellończyk

1493

Piotrków



zatwierdzenie wszystkich praw i wolności Krakowa i jego
mieszkańców – formalne zrównanie Krakowa ze szlachtą;



chłop może opuścić wieś dopiero po uregulowaniu wszystkich
powinności względem pana;



zakaz ingerencji kościelnej w sądy świeckie;



dwuizbowy sejm.

Jan I Olbracht

1496

Piotrków



ograniczenie wolności chłopów: najwyżej jeden syn chłopski
rocznie może opuścić wieś (pod warunkiem, że otrzyma od
pana pozwolenie pisemne), zaostrzenie kar za zbiegostwo,
początek przypisania chłopa do ziemi;



zakaz posiadania dóbr ziemskich przez mieszczan;



zwolnienie z ceł towarów szlacheckich na własny użytek, lub
własnej produkcji.

1501

Mielnik



najważniejsze decyzje państwowe podejmuje senat;



król (princeps senatus) przewodniczy senatowi i wykonuje
jego uchwały;



możliwość rokoszy – gdy władca nie zrealizuje decyzji senatu
lub targnął się na jego uprawnienia;



senatorowie odpowiedzialni jedynie przed senatem;



starostwo krakowskie może piastować tylko kasztelan albo
wojewoda krakowski.

Aleksander I

Jagiellończyk

1504

Piotrków



zakaz łączenia dwóch (i więcej) urzędów.

1505

Radom

konstytucja "Nihil novi":



anulowanie przywileju mielnickiego;



nowe prawa i podatki tylko za zgodą sejmu i senatu;



zakaz pociągania spraw świeckich pod trybunały duchowne;



zakaz stanowienia ceł prywatnych;



ograniczenie innych stanów w dostępie do urzędów
duchownych;



zakaz trudnienia się przez szlachtę handlem i rzemiosłem pod
groźbą utraty szlachectwa.

1520

Toruń



minimalny zakres pańszczyzny – jeden dzień w tygodniu;



wolna (dla szlachty) żegluga po Wiśle;



ograniczona kompetencja sądów miejskich, gdy sprawcą był
szlachcic.

Zygmunt I Stary

1532

Piotrków



zakaz opuszczania wsi przez chłopów bez zezwolenia pana;



zakaz ukrywania zbiegłych chłopów i nadawania im
obywatelstwa miejskiego.

1578 Warszawa



zrzeczenie się przez króla uprawnień najwyższego sędziego
na rzecz powołanego Trybunału Koronnego (27 deputatów
szlacheckich

wybieranych

corocznie;

duchownych

wybieranych przez kapituły);



upoważnienie Trybunału do rozpatrywania apelacji od
wyroków sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich.

Stefan Batory

1791 Warszawa



ustawa o miastach królewskich:



rozciągnięcie nietykalności osobistej na mieszkańców miast
królewskich;



zezwolenie mieszczanom na nabywanie nieruchomości
ziemskich, sprawowanie niższych i średnich stanowisk;



rozszerzenie możliwości nobilitacji (poprzez nabycie ziemi,
sprawowanie odpowiednich urzędów, podczas sejmu);



uczestnictwo 24 plenipotentów (pełnomocników) miast
podczas obrad sejmu.

Stanisław August

Poniatowski

6. Powstanie i funkcjonowanie Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

W  czasie  zawarcia  w  1385  roku  unii  krewskiej,  która  miała  wyrażać  program  jednoczenia  obu  państw,
sytuacja  była  bardzo  skomplikowana.  Z  jednej  strony  Litwa  zbliżała  się  kulturowo,  religijnie  i  ustrojowo  do  Polski.
Z drugiej jednak nie chciała tracić swej odrębności państwowej. Ponadto potrzebowała wsparcia Korony w zagrożeniu
moskiewskim.  Po  śmierci  Jagiełły  unia  z  Litwą  miała  charakter  personalny  (dynastyczny),  choć  i  ta  była  zagrożona.
Aleksander miał być tylko wielkim księciem litewskim, lecz po jego wyborze na króla Polski opracowany został nowy akt
unii  (unia  mielnicka  z  1501  roku)  przewidująca  wspólny  sejm  i  jednego  panującego.  Nie  zyskał  on  jednak  poparcia
ze  strony  litewskiej  elity  politycznej  (możnych);  jedynie  utrzymana  została  zasada  unii  dynastycznej.
Opracowywano  statuty  litewskie.  W  latach  1565-1566  wprowadzono  na  Litwie,  wzorowany  na  polskim,
podział  administracyjny  (powiaty,  województwa),  powiązany  z  organizacją  sejmikową.  Każdy  powiat  miał  swój  sejmik,
wysyłający dwóch posłów na sejm. Niezależnie od tego działał jednak specyficzny czynnik wpływający na rozwój dążeń
zjednoczeniowych,  a  mianowicie  rosnąca  aktywność  szlachty  tych  terenów.  Dążyła  ona  do  podobnych  przywilejów,
jakie  posiadała szlachta polska. Następowała szybka polonizacja najpierw warstw  średnich, a później możnowładztwa.
Panująca  w  Polsce  tolerancja  nie  wprowadzała  elementu  obaw  religijnej  dyskryminacji.  Ważnym  czynnikiem
skłaniającym  litewsko-ruskie  możnowładztwo  do  związania  się  z  państwem  polskim  była  możliwość  zrobienia
w nim kariery politycznej. Z chwilą zawierania unii lubelskiej 1569 roku na polskiej demokracji szlacheckiej pokazywać
zaczęły  się  wyraźne  rysy  otwierające  drogę  dla  wzrostu  władzy  magnatów.  Możni  litewsko-ruscy  mogli,
ze względu na swe bogactwa, skorzystać z tej możliwości w pierwszym rzędzie.

Za Zygmunta I z unii korzystali przede wszystkim Litwini. Straciła zaś wiele Polska, wyciągnięta w bezpośredni konflikt z
Moskwą.  Podobnie,  głównie  z  pozycji  wielkiego  księcia  litewskiego,  dążył  Zygmunt  August  do  opanowania  Inflant  ,
zaniedbując  sprawę  bliskich  Polsce  Prus  Książęcych.  Na  sejmach  polskich  egzekucjoniści  wysuwali  postulaty  pełnej
inkorporacji Litwy. Ostateczny kształt unii polsko-litewskiej, proklamowanej l lipca 1569 roku, został ze strony polskiej
wypracowany  przez  senat  i  króla,  ze  strony  zaś  litewskiej  przez  szlachtę.  Uchwalono  inkorporację  do  Korony  Podlasia
oraz  Wołynia  ze  wschodnim  Podolem  (Bracławszczyzną)  i  Kijowszczyzną.    W  rezultacie  zawartej  unii  Polska  stała  się
państwem  federacyjnym,  składającym  się  z  dwu  równoprawnych członów,  powiązanych  wspólnym  monarchą  (i  jedną
elekcją) oraz wspólnym sejmem i wspólnym pieniądzem, lecz z zachowaniem odrębnego skarbu litewskiego, odrębnych
urzędów centralnych i odrębnego wojska. O sytuacji prawnej była już mowa.



ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów – monarchia mieszana;



organy władzy – monarcha, element arystokratyczny reprezentowany przez Senat oraz element demokratyczny

reprezentowany przez Izbę Poselską;



władza należała do ogółu szlachty, która mogła wpływać na politykę kraju poprzez uczestnictwo w sejmikach i

sejmach;



główny organ państwa – Sejm walny złożony z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i Izby Poselskiej;



kompetencje sejmu walnego: stanowienie prawa i wyrażanie zgody na podatki;



zgodnie z artykułami henrykowskimi: król miał obowiązek zwoływać sejm co dwa lata na 6 tygodni;



pozycja króla – nie była silna;



nowo wybrany monarcha – obowiązek podpisania artykułów henrykowskich (nienaruszalne zasady ustroju

państwa, tolerancja religijna); z je połączono z pacta conventa – osobistymi zobowiązaniami króla elekta.

Podstawowe zasady i elementy ustroju Rzeczypospolitej określano od 1573 mianem złotej wolności. Składały się na nie:



nietykalność osobista;



wolna elekcja monarchy przez ogół szlachty;



sejm;



pacta conventa;



wolność wyznawanej religii (od 1573);



rokosz;



liberum veto;



konfederacja – prawo do tworzenia lokalnych lub ogólnopaństwowych związków szlachty w celu osiągnięcia

określonych celów politycznych.

7. Sejmy i sejmiki oraz ich miejsce w ustroju Rzeczpospolitej.

Poprzez sejm, a szczególnie izbę poselską, wpływ szlachty na decyzje polityczne został sformalizowany oraz stworzona
została  możliwość  dalszego  zwiększania  tego  wpływu.  Szlachta  zainteresowana  była  przede  wszystkim  obciążeń
podatkowych i wojskowych, umacnianiem statusu swego stanu, kosztem mieszczaństwa i chłopów. Poprzez umacnianie
swego  wpływu  na  podstawy  finansowe  państwa  szlachta  wpływała  pośrednio  także  na  sprawy  królewskiej  polityki
zagranicznej.  Król  był  najwyższym  sędzią  oraz  miał  także  zastrzeżone  prawo  obsadzania  urzędów  państwowych
oraz  mianowania senatorów,  czyli  członków  izby  wyższej  parlamentu  (najbogtsze  rody  szlacheckie  +  duchowieństwo).
W  XVI  wieku,  mimo  rosnącej  roli  sejmu,  a  w  niej  izby  poselskiej,  pozycja  króla  była  nadal  silna  –  mimo  rosnącej
(wg szlachty) groźby  absolutyzmu królewskiego. Dbała on o  obronę szlacheckiej („złotej") wolności  przez co  stanowiła
coraz

silniejszą

barierę

przeciw

królewskim

programom

wewnętrznego

umocnienia

państwa,

doprowadzając w następnych wiekach do znacznego osłabienia władzy królewskiej i państwa.

Równocześnie działały lokalne sejmiki, a także zgromadzenia pośrednie między walnymi i lokalnymi - sejmy (sejmiki)
prowincjonalne

zbierające

się

Wielkopolsce,

Małopolsce,

województwie

ruskim,

Mazowsze  (od  przyłączenia  w  1529  r.)  miało  swe  własne  zgromadzenia  szlacheckie.  Rola  sejmików,
które  w  formie  wieców  wykształciły  się  już  w  okresie  rozbicia  dzielnicowego,  a  upowszechniły  w  ciągu  XIV  wieku,
rosła  wraz  z  ewolucją  pozycji  społecznej  szlachty  i  jej  siły  gospodarczej.  Równocześnie,  lecz  już  w  drugiej
połowie XV wieku, rosło znaczenie sejmików prowincjonalnych, na które często przybywał król i członkowie jego rady.
Istotne dla genezy sejmu było wchodzące w życie porozumiewanie się sejmików prowincjonalnych w celu wypracowania
wspólnego  stanowiska,  głównie  w  sprawach  podatkowych,  w  stosunku  do  króla.  Na  terenach  włączonych
po unii lubelskiej sejmików powstało proporcjonalnie znacznie mniej, z wyjątkiem Podlasia, poddanego wcześniej silnym
wpływom  Korony.  Tereny  Wołynia  i  Ukrainy  posiadały  po  jednym  sejmiku  w  każdym  rozległym  województwie.
Inaczej  było  na  terenie  Wielkiego  Księstwa  Litewskiego  silnie  związanego  od  wieków  z  Polską
–  działało  tam  21  sejmików.  Podobnie  jak  w  początkowym  okresie  sejmu  obok  sejmików  lokalnych  działały  również
sejmiki  prowincjonalne.  W  XVI  wieku,  a  nieraz  i  później,  mniej  lub  bardziej  aktywne  były  tzw.  sejmiki  generalne
dla  całych  prowincji.  Do  1572  roku  sejmiki  miały  dwojaki  charakter.  Na  jednych  (przedsejmowych)  wybierano  posłów
oraz  ustalano  dla  nich  wytyczne,  na  drugich  (elekcyjnych)  wysuwano  4  kandydatów  na  ewentualnie
pozostające do obsadzenia urzędy ziemskie sędziego, podsędka, pisarza i podkomorzego, spośród których król mianował
jednego. Po powołaniu w 1578 roku Trybunału Koronnego, mającego charakter sądu najwyższego, na specjalnych odtąd
sejmikach (tzw. deputackich) wybierano delegatów (deputatów) do Trybunału. W ostatnich dziesięcioleciach XVI wieku
weszło w życie zwoływanie tzw. sejmików relacyjnych, na których zdawano sprawozdanie z obrad odbytego sejmu.

8. Reformacja i kontrreformacja w Polsce.

Przyczyny reformacji w Polsce:



przywileje Kościoła i niechęć szlachty wobec konkurencji związanej z posiadaniem ziemskim

(tzw. prawo martwej ręki – co dostanie Kościół już nigdy od niego nie wróci);



sprzeciw wobec dziesięciny;



dążenia narodowościowe wraz z uniezależnieniem się od uniwersalizmu papieskiego;



poczucie „przepaści” pomiędzy wiernymi, a wyższym duchowieństwem;



humanizm oparty na filozofii i Piśmie Świętym.

Reformacja w Polsce:



oparta o żywioł szlachecki;



związana z postulatami ekonomicznymi i politycznymi, wtórnie moralnymi czy teologiczno-religijnymi

(poza jednostkami);



rodziła się myśl o kościele narodowym na kształt kościoła anglikańskiego, co popierał arcybiskup i prymas Polski

Jakub Uchański;



wyznania protestanckie:

o kalwinizm – podwójna predestynacja, surowe (purytańskie) życie, brak duchwieństwa, wspólnoty-

komuny demokratyczne; około 20% szlachty;

o luteranizm – predestynacja, zbawienie przez wiarę, usprawiedliwienie, ograniczenie tradycji

do minimum (mały i wielki katechizm); głównie Prusy Książęce (od 1525 rok suzeren), a także wielkie
miasta;

o anababtyzm – brak chrztu dzieci, tworzenie komun spółdzielczych, równość stanowa, brak jakichkolwiek

przedmiotów kultu;

o bracia czescy – odłam husycki wygnany z Czech w 1548 roku, osiedli głównie w Wielkopolsce;
o arianie/antytrynitarianie/bracia polscy – odłam kalwiński, głównie element plebejski, powołali

tzw. Akademię Rakowiecką; propagowali: równość wszystkich ludzi, nieuprawianie rzemiosła
wojennego, negowanie instytucji państwa, krytyka poddaństwa i pańszczyzny, a nawet preferowanie
wspólnego użytkowania ziemi; byli odsuwani przez innych protestantów.

Kontrreformacja:



podparta dużym majątkiem ziemskim (finansowym);



zapoczątkowana przez zakon jezuitów i sobór trydencki;



wiązała się z odnową duchową, liturgiczną i dyscyplinarną kościoła;



uchwały przyjął najpierw w 1564 roku król Zygmunt August, zaś kościół na synodzie w Piotrkowie w 1577 roku;



decydujące dwudziestolecie 1590-1610 – panowanie gorliwego i nietolerancyjnego Zygmunta III;



sprowadzenie do Polski jezuitów przez biskupa warmińskiego Stanisława Hozjusza, autor katolickiego wyznania

wiary (1551):

o  pierwsze kolegium w 1564 w Braniewie,
o  otwieranie licznych szkół na wysokim poziomie edukacji,
o  wzbudzali niechęć z stosunku do niekatolików,
o  hamowali laicyzację wraz z zabobonem;



włączano sztukę w proces odnowy Kościoła – teatr, literatura, architektura barokowa;



rozwój życia sakramentalnego i duchowości ludowej wiernych;



odnowa zakonów, wizytacje;



1592r. – powrót do możliwości egzekwowania wyroków kościelnych.

9. Kościoły i wyznania w Rzeczpospolitej.

Kościoły:



katolicki:

o  rzymski,
o  grecki (unici),
o  ormiański (unici);



prawosławny;



protestanckie:

o  kalwiński,
o  luterański,
o  braci polskich/arian/antytrynitarzy,
o  braci czeskich,
o  anababtystów.

Żydzi:

o rabiniczni,
o karaimi.

Muzułmanie.

10. Szkolnictwo w Polsce epoki nowożytnej.

W  XVI  wieku  i  pierwszych  dziesięcioleciach  XVII  wieku  wzrosła  znacznie  liczba,  mających  charakter  podstawowy,
szkół  parafialnych  na  wsiach  i  w  mieście.  Tym,  co  wiek  XVI  przyniósł  w  zakresie  edukacji  nowego,
było  w  pierwszym  rzędzie  powstanie  pewnej  liczby  szkół  średnich  (tzw.  gimnazjów  akademickich)  –  katolickich
(głównie jezuickich) oraz protestanckich o znacznych ambicjach co do poziomu, oraz powstanie nowych uniwersytetów.
Zwiększony popyt na wykształcenie objawiała aktywizująca się gospodarczo i politycznie średnia szlachta oraz kościół.



Szkoły parafialne

Od połowy XV wieku najszybszy był rozwój szkół parafialnych. Związane to było z działalnością kościoła katolickiego
po soborze trydenckim. Szkolnictwem parafialnym zajmowały się aktywnie synody biskupie, dokonywano wizytacji szkół,
w 1612 roku opracowano w Akademii Krakowskiej, na zlecenie zasłużonego mecenasa edukacji biskupa Piotra Tylickiego
ustawę szkolną. W połowie XV wieku l szkoła przypadała na około 4 parafie, w początkach XVI wieku już na 2-3 parafie.
W ciągu XVI wieku niemal wszystkie parafie (80-90%) posiadały szkoły. Najliczniej były reprezentowane w Wielkopolsce,
na Pomorzu i w Małopolsce.

Na terenach wschodnich państwa sieć parafialna dopiero się rozwijała. Ukraina posiadała w okresie zawiązywania unii
polsko-litewskiej nie znaną bliżej liczbę szkółek przycerkiewnych. Dopiero pod koniec XVI wieku, pod wpływem kościoła
unickiego, sytuacja ulegała zmianie. Owoce zaczęła przynosić działalność powstających od połowy XVI wieku bractw
religijnych, które broniąc prawosławia, polemizowały z unitami, zakładały drukarnie i szkoły. W 1586 roku z inicjatywy
bractwa założono we Lwowie szkołę o poziomie gimnazjalnym. Wykładano w języku ukraińskim, a wśród przedmiotów
nauczania znajdowały się: łacina, greka, język cerkiewno-słowiański, arytmetyka, astronomia, teologia, a także muzyka.
Około 1615 roku podobna szkoła powstała w Kijowie, która po około 20 latach stała się szkołą średnią.

Na  terenie  Wielkiego  Księstwa  Litewskiego  szkolnictwo  parafialne  tworzyło  się  przy  parafiach  katolickich,
a także, w miarę rozwoju reformacji, przy zborach protestanckich. Liczba szkół parafialnych do około połowy XVII wieku
rosła.  W  szkołach  parafialnych  uczyły  się  dzieci  wszystkich  warstw  społecznych.  W  krakowskiej  szkole  zamkowej
przeważała  młodzież  pochodząca  z  miasteczek  i  wsi  poza  tym  uczyli  się  tam  synowie  mieszczan  krakowskich
(także  kazimierskich  czy  kleparskich)  oraz  służby  dworskiej  i  kościelnej  mieszkającej  na  Wawelu.
W  szkołach  parafialnych  uczono  przede  wszystkim  czytania  i  pisania,  podstawowych  reguł  arytmetyki
oraz przygotowywano do uczestniczenia w liturgii kościelnej (ministrantury). W niektórych szkołach nauka obejmowała
również  elementy  gramatyki,  retoryki  i  logiki,  dając    trivium.  Czas  nauki  był  niezbyt  ściśle  określony,
na  wsiach  uczono  się  zimą.  Przypuszcza  się,  że  nie  uczono  się  dłużej,  aniżeli  4  godziny  dziennie.
Modus Instituendae Iuventutis (ustawa szkolna na zlecenie bp. Piotra Tomickiego, 1612r.) zalecał uczenie się 4 godziny
przed  południem  i  4  po  południu,  lecz  nie  było  to  praktykowane.  W    szkołach  parafialnych  uczono  w  zasadzie  tylko
chłopców. Dziewczęta pobierały niejednokrotnie naukę w klasztorach, a nieraz w prywatnych szkołach protestanckich.



Szkoły średnie (gimnazja)

Kształcenie  na  poziomie  średnim  dopiero  zaczęło  się  rozwijać  w  XVI  wieku.  Było  wyrazem  rosnących  aspiracji
do  zdobywania  bardziej  wyspecjalizowanej  wiedzy,  a  przy  tym  wzrostu  znaczenia  nauki  w  życiu  społecznym.
Pewien  wpływ  miały  zarówno  reformacja,  jak  i  tendencje  do  reformy  w  kościele  katolickim  i  prawosławnym.
Nieraz powstające gimnazja były pomyślane bardzo ambitnie, tak że swym poziomem dorównywały uniwersytetom.

Założona w Poznaniu w 1519 roku przez biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego akademią (Academia Lubransciana).
Ulokowano  ją  w  zbudowanym  przez  biskupa  renesansowym  gmachu.  Biskup  pragnął  stworzyć  w  Poznaniu  ośrodek
studiów  humanistycznych,  gdyż  Uniwersytet  Krakowski  nie  potrafił  w  zakresie  humanistyki  przekroczyć  progu
średniowiecza.  Mimo  wprowadzenia,  obok  humanistycznego,  również  wydziału  teologii,  Akademia  nie  miała  prawa
nadawania  stopni  naukowych,  co  zastrzegł  sobie  Uniwersytet  Krakowski.  Program  obejmował  kolejno  następujące
przedmioty:  gramatyka,  stylistyka,  etymologia  łacińska  i  grecka,  retoryka,  historia,  geografia,matematyka  (rachunki),
astronomia,  astrologia,  objaśnianie  kalendarza,  muzyka  (w  tym  śpiew),  filozofia,  logika.  Przygotowujący  się  do  stanu
duchownego  studiował  jeszcze  teologię.  Istotnym  novum  było  wprowadzenie  języka  greckiego.  Metoda  pamięciowa,
była

uzupełniana

takimi

formami

dydaktycznymi,

jak:

dyktanda,

wypracowania,

wiersze,

mowy,

prowadzenie dysput i polemik.

Dynamicznie rozwijało się gimnazjum gdańskie (1558 r.) ściągając uczniów z wielu terenów Polski, Litwy, Śląska, Niemiec,
Czech,  Węgier,  Moskwy  oraz  krajów  skandynawskich.  Przekształciło  się  (1580)  w  uczelnię  o  faktycznym,
choć  nieformalnym  charakterze  akademickim.  Pierwszym  rektorem  był  Jakub  Fabricius.  Najsilniejszą  instytucją  tego
rodzaju  na  Pomorzu  stało  się  protestanckie  gimnazjum  toruńskie,  które  wcieliło  najbardziej  dokładnie  nowoczesne
wówczas wzory gimnazjum strasburskiego. Gimnazjum toruńskie pod koniec XVI wieku osiągnęło poziom uniwersytecki;
w 1594 roku przekształcone zostało w szkołę akademicką. Na innych terenach Rzeczypospolitej do znanych gimnazjów
protestanckich zaliczyć należy: gimnazjum kalwińskie, później ariańskie, w Pińczowie (1551), ariańskie w Rakowie (1602),
braci czeskich w Lesznie i Koźminku, kalwińskie w Krakowie, Łańcucie, Secyminie.

Wraz  z  rozwojem  kontrreformacji  i  napływem  jezuitów  do  Polski  rozpoczął  się  proces  zakładania  kolegiów  jezuickich
na  poziomie  szkół  średnich.  W  końcu  XVI  wieku  było  już  kilkanaście  takich  kolegiów.  Najwyższy  poziom  osiągnęło
kolegium  poznańskie,  założone  w  1572  roku.  Gmach,  projektu  sławnego  Jana  Baptysty  Quadro,  wzniesiony  został
w  ciągu  roku.  Organizatorem szkoły  był  Jakub Wujek.  Nauka miała  realizować  model wykształcenia  humanistycznego.
Trwała w pięciu klasach niższych 6-7 lat, po czym można było przejść dwuletni kurs filozoficzny lub 4-letni teologiczny.



Szkolnictwo wyższe

Uniwersytet  Krakowski  w  1535  roku  przeżywał  pełnię  rozkwitu  który  charakteryzował  się  dynamicznym  wkroczeniem
idei  humanizmu  do  krakowskiej  uczelni.  Odwołano  się  do  nowych  podręczników  gramatyki  łacińskiej,
a  poza  tym  do  nie  znanych  dotąd  podręczników  retoryki,  epistolografii  (sztuki  pisania  listów)  i  poetyki  oraz  otwarto
możliwość  studiowania  literatury  klasycznej  i  nauki  języka  greckiego,  a  także  hebrajskiego.  W  okresie  rozkwitu  około
połowa

studentów

Uniwersytetu

Krakowskiego

pochodziła

zagranicy.

Kraków

słynął

swych

nauk  matematycznych  i  przyrodniczych.  Lata  1536-1572  traktuje  się  jako  zmierzch  świetności  Uniwersytetu.
Mimo  starań  wielu  wybitnych  mecenasów  uczelni  oraz  uczonych,  nie  udało  się  przywrócić  wszechnicy  dawnego
poziomu.  Spadała  liczba  studiującej  młodzieży,  obniżał  się  poziom  naukowy.  Doszły  do  tego  trudności  materialne
Uniwersytetu i jego profesorów.

Dyplomem  Stefana  Batorego  z  1579  roku,  zatwierdzonym  w  tym  samym  roku  przez  papieża  Grzegorza  XIII,
wileńskie  kolegium  jezuickie  uzyskało  wszelkie  prawa  uniwersytetu.  Pierwszym  jego  rektorem  został  Piotr  Skarga,
dotychczasowy  rektor  kolegium.  Biblioteka  powstała  dzięki  testamentowemu  zapisowi  Zygmunta  Augusta,
jeszcze  na  rzecz  kolegium  jezuickiego,  zaś  Mikołaj  Krzysztof  Radziwiłł  podarował  nowej  uczelni  drukarnię.
Wykonawczyni

testamentu

króla,

Anna

Jagiellonka,

przekazała

tylko

część

biblioteki

królewskiej.

Akademia

miała

charakter

humanistyczny,

lecz

przede

wszystkim

przygotowywała

duchownych,

kształcących się na wydziale teologicznym. Księży przygotowywały także specjalne seminaria duchowne.
Wysoki poziom osiągnęło, założone w 1581 roku, seminarium papieskie w Braniewie na Warmii.

Ambitne plany w dziedzinie szkolnictwa miał lennik polski, książę pruski Albrecht. W 1544 roku z jego inicjatywy
założony został uniwersytet w Królewcu. Posiadał on cztery katedry: teologii, prawa, medycyny i sztuk wyzwolonych,
do których należały: filozofia, filologia, historia wraz z retoryką i poetyką.

11. Pozycja królewicza w systemie elekcyjnym.

Królewicz to nie książę. Nie miał zaplecza politycznego, ekonomicznego i elekcyjnego. Jego miejscem podczas obrad była
prawica  króla  (pod  baldachimem).  Nie  mógł  być  duchownym.  Nie  miał  głosu  na  sejmie.  Jego  skarbiec  zależny
był  od  sejmu,  który  utrzymywał  królewicza.  Problem  sprawiał  jego  ożenek,  gdyż  za  nim  nic  nie  szło.
Pojawiały się także problemy dyplomatyczne w relacjach z innymi dworami królewskimi  – nie do końca było wiadomo
jak  ich  przyjmować  (rodzina  królewska,  ale  nie  dziedzic  tronu).  Sytuacja  komplikowała  dodatkowo  dynastyczna
monarchia elekcyjna (np. Jagiellonów), która była praktykowana w wypadku kilku władców panujących.

12. Kryzys państwa Polskiego w XVIII wieku.

Przyczyny wewnętrzne:



zrujnowanie szlachty – w szczególności drobnej, wzrost gołoty podatnej na tzw. klientelę;



osłabienie pozycji politycznej i ekonomicznej szlachty średniej;



upadek miast;



pojawienie się silnej oligarchii magnackiej;



konflikty między wpływowymi rodami magnackimi;



naciąganie mechanizmów demokratycznych takich jak: wolna elekcja, sejm wolny, liberum veto,

prawo konfederacji, prawo rokoszy, czy przysięgę monarchy na pacta conventa i artykuły henrykowskie;



konflikty przy wyborze marszałka sejmowego, które paraliżowały tą instytucję;



ograniczanie praw monarchy przez pacta conventa;



decentralizacja władzy zatrzymana dopiero na stopniu powiatowym;



obce rody na tronie Polski;



unia personalna z saksonią – August II Mocny (1682r.) na tronie Polski – różnice między Saksonią a Polską; Polska

traktowana marginalnie – uwaga zwrócona ku Saksonii, brak władcy w kraju, brak sejmów, bitwy innych krajów
na terenie Polski;



wyczerpanie militarne, spadek liczby ludności o ok. 30%, zniszczenia pól uprawnych, zniszczenia miast,

niezadowolenie społeczne.

Przyczyny zewnętrzne:



wojny toczone w poprzednim stuleciu (Rosja, Szwecja, Turcja) i ich skutki;



wielka wojna północna pomiędzy Królestwem Danii i Norwegii, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem a Szwecją

na terenie Polski w latach 1700-1721;



protektorat cara Piotra I nad Polską;



umowy międzynarodowe Rosji (z sąsiadami i Szwecją) gwarantujące brak interwencji mocarstw

w system polityczny Polski;



ingerencja państw ościennych w sprawy wewnętrzne Polski - sejm niemy (1717) pod przewodnictwem Rosji,

walka o tron między Leszczńskim a Wettinem; układ w Poczdami (1720), mówiący o niezmienności ustroju
polskiego; "traktat Loewenwolda (1732); podwójna elekcja (1733); sejm repninowski (1767);



wojny sąsiadów toczone na terenie Polski niestrzeżonej na granicach;



racje polityczne mocarstw w stosunku do Polski: Rosji, Austrii, Prus i Francji;



oparcie się Stanisława Augusta Poniatowskiego na sile Rosji.

13. Renesans w Polsce.

Filozofią epoki stał się humanizm renesansowy z antropocentryzmem. Dokonało się ostateczne przyjęcie osiągnieć
wcześniejszych dwustu lat w postaci filozofii Arystotelesa i Platona co spowodowało ożywienie w studiach
nad greką klasyczną, łaciną i w późniejszym czasie hebrajszczyzną.

 Architektura

Na dwór Jagiellonów pierwsze idee renesansu przeniknęły pod koniec XV wieku. Już w 1470 r. osiedlił się w Krakowie
włoski humanista Kallimach (Filippo Buonacorsi), który przebywał na królewskim dworze jako nauczyciel syna Kazimierza
Jagiellończyka  Jana  Olbrachta.  Propagatorami  humanizmu  byli  także  polscy  dyplomaci,  którzy  zetknęli  się  z  nowymi
prądami na europejskich dworach oraz młodzież studiująca na uniwersytetach w Italii. Zygmunt I w latach 1498  - 1501
przebywał  na  węgierskim  dworze  swojego  brata  Władysława  Jagiellończyka,  gdzie  poznał  nowe  idee.
Po  objęciu  tronu  w  Polsce  (1506)  Zygmunt  I  sprowadził  z  Włoch  artystów.  Wpływy  włoskie  stały  się  jeszcze  bardziej
widoczne  po  ślubie  Zygmunta  z  Boną.  Początkowo  tradycje  średniowiecza  i  nowe  prądy  współistniały  ze  sobą
przenikając  się  nawzajem.  Mecenat  -  przede  wszystkim  dworu  oraz  naśladujących  króla  magnatów,
dostojników kościelnych i bogatych mieszczan, a także rozkwit państwa - to czynniki sprzyjające rozwojowi nauki i sztuki.
W rozwoju renesansu Polska wyprzedziła Francję i Niemcy.

W architekturze polskiej renesans dzieli się na trzy okresy:



okres I - 1500 - 1550,

nazywany także włoskim; artyści włoscy przede wszystkim z Florencji; pożar Wawelu w 1499 roku spowodował
jego

odbudowę

nowym

stylu

przez:

Rosenberga,

Franciszka

Florentyczka,

Bartłomiej

Berecci,

Benedykt z Sandomierza;



okres II - 1550 - 1600,

czas upowszechnienia stylu, początki manieryzmu i uleganie wpływom niderlandzkim, powstają plany miast idealnych;
zrealizowano dwa rozwiązania: Zamość według projektu Bernarda Morando dla hetmana Zamoyskiego
oraz Żółkiew (Ukraina) dla Żółkiewskiego;



okres III - 1600 - 1650,

manieryzm, pojawienie się elementów baroku.

Przykładowa architektura:



Kaplica Zygmuntowska – Bartłomiej Berecci;



Krużganki Wawelskie – Franciszek Florentczyk;



Sukiennice – Santi Gucci, Jan Maria Padovano;



Jan Babtysta Quatro – Ratusz w Krakowie;



Kościół Bernardynów we Lwowie – Paweł Rzymianin;



Zamek w Baranowie Sandomierskim – Santi Gucci;



Czarna Kamienica – Piotr Barbon.

 Malarstwo

Wyjątkowo

silny

Polsce

system

cechowy

tamował

długo

rozwój

indywidualnej

twórczości.

Sprzyjał

też

przywiązaniu

tematycznych

ikonograficznych

schematów

gotyckich,

które utrzymywały się przez długie lata. Przełomem stało się wprowadzenie pejzażu do tła obrazu,
sugerowanie przestrzeni, rezygnacja ze złotego tła. Malarstwo sztalugowe renesansu rozwijało się słabo
i

nie

wydało

dzieł

równych

niderlandzkim

czy

włoskim.

Sprowadzano

malarzy

zagranicznych.

Wyjątek stanowił Stanisław Samostrzelnik.

Perły malarskie:



Kodeks Baltazara Behema – miniatura;



Portret bp Piotra Tomickiego – Stanisław Samostrzelnik;



Portret Stefana Batorego – Marcin Kober;



Portret Stanisława Tęczyńskiego – Tomasz Dolabella;



Apoteoza Gdańska – Izaak van Blocke;

 Literatura

Podobnie jak w przypadku architektury w literaturze epokę tą dzielimy na trzy okresy:



renesans wczesny: 1506-1543

Początki literatury polskiej epoki Odrodzenia w Polsce wiążą się twórczością poetów polsko-łacińskich wywodzących się
na ogół z kręgu elity dworskiej. Poezję tę zapoczątkowali cudzoziemcy, którzy osiedlili się w Polsce.
Nastąpił gwałtowny rozwój drukarstwa. Jednak największy rozgłos zyskał w tym okresie Klemens Janicki (+1543) poeta
chłopskiego

pochodzenia,

uwieńczony

Włoszech

laurem

poetyckim,

autor

elegii,

epigramatów

i utworów politycznych oraz najciekawszego dzieła – autobiograficznej elegii O sobie samym dla potomności.
W roku 1543 wydano dzieło Mikołaja Kopernika (+1543) O obrotach sfer niebieskich.



okres rozkwitu: 1543-1584

W tym czasie mieszczą się wszystkie najważniejsze wydarzenia polityczno-społeczne oraz twórczość najwybitniejszych
pisarzy wieku: Mikołaja Reja (Krótka rozprawa między trzema osobami Panem, Wójtem a Plebanem), Jana
Kochanowskiego czy Andrzeja Frycza Modrzewskiego (O poprawie Rzeczypospolitej).



okres schyłkowy: 1584-1629

Do najwybitniejszych twórców tego okresu należą: Szymon Szymonowicz, Piotr Skarga i Mikołaj Sęp-Szarzyński.

14. Barok w Polsce.

W Polsce barok pojawił się na przełomie XVI i XVII wieku. Był to okres panowania pierwszych królów elekcyjnych z poza
dynastii  Jagiellonów  i  kontrreformacji.  Czas  prowadzenia  długoletnich  wojen  z  sąsiadującymi  państwami
(Szwecją,  Rosją,  Turcją)  oraz  niepokojów  wewnętrznych  (powstania  kozackie).  Lata,  podczas  których  rozegrano  wiele
bitew  odnosząc  wspaniałe  zwycięstwa  i  pamiętne  porażki.  Okres,  w  którym  największy  rozgłos  uzyskiwali  dowodzący
wojskami  hetmani.  Osobowości  powszechnie  znane  i  urastające  do  miana  bohaterów  narodowych.
Były  to  lata  niespokojne,  które  przyniosły  Polsce  zniszczenia  wojenne  i  chwile  ożywienia,  odbudowy.  Specyficznym
elementem polskiej sztuki okresu baroku był sarmatyzm.

Etapy baroku okresy pokrywają się z czasem panowania władców:



z dynastii Wazów: 1587-1668

Z Włoch barok do Polski przybył niemal równocześnie z narodzinami. Najbardziej rozwinął się on w architekturze
sakralnej,

której

zaliczamy:

kościół

Jezuitów

Nieświeżu,

Kościół

św.

Anny

Krakowie,

Kościół świętych Piotra i Pawła w Krakowie. Zdobione były najpopularniejszymi w tej epoce stiukami,
czyli

łatwo

formowalnym

tynkiem

szlachetnym.

Wśród

architektury

świeckiej

wyróżniają

się:

Zamek Ujazdowski w Warszawie, Zamek Konicpolskich w Podhorcach i Pałac bp. Krakowiskich w Kielcach.
Popiersie króla Jana Kazimierza i Ludwiki Marii stworzył Jan Franciszek Rossi. Najbardziej znanym nadwornym malarzem
był Daniel Szultz (portrety Jana Kazimierza i Michała Korybuta Wiśniowieckiego). Panowanie Michała Korybuta
Wiśniowieckiego są latami dzielącymi dwa okresy.



okres panowania Jana III Sobieskiego: 1674-1696

Sobieski zasłynął jako mecenas kultury. Roztoczył opiekę nad zdolnymi artystami, w tym architektami:
Tylmanem z Gameren i Augustynem Loccim, rzeźbiarzem Andreasem Schlüterem i malarzami Danielem Schultzem,
Jerzym

Eleuterem

Szymonowiczem-Siemiginowskim

oraz

humanistami

(Wespazjanem

Kochowskim,

Joachimem Pastoriusem). Zgromadził dużą bibliotekę. Wybudował pałac w Wilanowie, ufundował kościół kapucynów
(votum za wiktorię wiedeńską, gdzie spoczywa jego serce) i kościół św. Kazimierza (sakramentek)
na Nowym Mieście w Warszawie oraz Kaplicę Królewską w Gdańsku.



czas panowania władców saskich: 1697–1763

Poziom życia umysłowego i kulturalnego w Polsce był od początku panowania Augusta II Mocnego do lat 40. XVIII wieku
był bardzo niski na skutek wojny domowej i anarchii. Następuje zupełny brak wznowień dzieł poezji polskiej
(np.

Kochanowskiego)

oraz

bardzo

mała

liczba

wydań

artystycznej

literatury

drugorzędnej.

Do  nielicznych  autorów  odnoszących  sukcesy  w  tym  okresie  zaliczamy:  Jana  Stanisława  Jabłonowskiego,
Wacława  Piotra  Rzewuskiego,  Jędrzeja  Kitowicza.  W  odpowiedzi  na  kryzys  państwa  w  czasach  saskich  powstały  takie
dzieła  jak  O  skutecznym  rad  sposobie  Stanisława  Konarskiego  oraz  Głos  wolny  wolność  ubezpieczający  przypisywany
Stanisławowi Leszczyńskiemu. W 1747 r. bracia Załuscy założyli w Warszawie bibliotekę Załuskich, która dała początek
Bibliotece  Narodowej.  Czasy  saskie  były  ostatnim  etapem  rozwoju  budownictwa  barokowego,  które  po  regresie
związanym  z  wojną  domową  i  anarchią,  zaczęło  ponownie  rozwijać  się  od  lat  40.  XVIII  w.
Obok  inwestycji  dworskich  powstały  liczne  barokowe  rezydencje  magnackie  (np.  Pałac  Branickich  w  Białymstoku,
Pałac Brühla w Warszawie, Pałac Biskupów Krakowskich w Warszawie). W wielu z nich pojawiły się elementy rokokowe.
Wybitnymi  przykładami  architektury  barokowej  powstałej  w  czasach  saskich  były  Kościół  Dominikanów  we  Lwowie,
Ratusz w Buczaczu i Kościół w Berezweczu. W tym okresie przebudowano też kościół Pijarów na Skałce w Krakowie oraz
w Świętej Lipce. Rozwinęła się też wtedy lwowska rzeźba rokokowa.

15. Oświecenie w Polsce.

Przejście  od  sarmatyzmu  do  Oświecenia  w  Polsce  było  wieloetapowym  procesem,  trudno  zatem  jednoznacznie
wyznaczyć  cezurę  między  nimi.  Długo  spierano  się  o  datę  początkową,  a  także  o  periodyzację  polskiego  Oświecenia.
Powszechnie  przyjmuje  się  jego  trzyetapowość,  wyróżniając  trzy  fazy  powiązane  ściśle  z  wydarzeniami  politycznymi,
które miały wtedy miejsce w Rzeczypospolitej:



1740-1764 – faza wstępna – elementy wczesnego Oświecenia występowały wówczas razem z elementami

kultury charakterystycznymi dla epoki saskiej (schyłkowego baroku, sarmatyzmu).



1764-1795 – główna, dojrzała faza polskiego Oświecenia przypadająca na lata panowania Stanisława Augusta

Poniatowskiego  –  stąd  jej  nazwa  oświecenie  stanisławowskie.  Powstaje  wówczas  „Monitor”,  Szkoła  Rycerska,
obraduje  Sejm  Wielki  i  uchwala  Konsytytucję  3  Maja.  Oświecenie  stanisławowskie  trwało  do  utraty
niepodległości  przez  Rzeczypospolitą  w  1795  r.  Okres  ten  dzieli  się  jeszcze  cezurą  około  roku  1788.
19  listopada  1765  roku  swoją  działalności  zainaugurowała  scena  narodowa,  a  spektaklem  premierowym
była  komedia  Józefa  Bielawskiego  „Natręci”.  Utwór  ten  powstał  na  zamówienie  króla  Stanisława  Augusta
i  był  wystawiony  w  języku  polskim.  Celem  teatru  narodowego  było  obśmiewanie  tradycji  sarmackich,
którym  przeciwstawiał  się  król,  a  przez  to  promowanie  nowego  wizerunku  szlachcica  raz  programu  naprawy
Rzeczypospolitej,  zgodnego  z  hasłami  oświecenia.  W  tym  samym  roku  powstał  pierwszy  słownik
Abrahama  Troca  oraz  powołano  Szkołę  rycerską.  W  1773  roku  powołano  Komisję  Edukacji  Narodowej.
W  tym  okresie  swój  debiut  miał  Hugo  Kołłątaj.  Powstały  właściwe  Łazienki  Królewskie  w  Warszawie,
w  której  dominują  ogrody  w  stylu  francuskim  i  włoskim  oraz  architektura  klasycystyczna.
W nich odbywały się tzw. obiady czwartkowe.



1795-1822 – po III rozbiorze Polski Oświecenie weszło w fazę późną – postanisławowską, porozbiorową.

Pod koniec tego okresu wyraźnie dochodzą do głosu elementy światopoglądu romantycznego.
Jako umowną datę graniczną wymienia się rok 1822, kiedy to Adam Mickiewicz wydał swoje Ballady i romanse.
Definitywny

kres

zmierzającego

schyłkowi

Oświecenia

przyniosło

powstanie

listopadowe.

W 1800 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które związane było z nurtem niepodległościowym
w literaturze i kulturze polskiej. Towarzystwo główny nacisk położyło na rozwój nauki i literatury,
który miał dowieść żywotności i trwałości narodu pozbawionego niedawno własnej państwowości.

Pojęcia związane z epoką



empiryzm – poznanie jedynie za pomocą doświadczenia;



deizm – dokryna filozoficzno-religijna, według której Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego funkcjonowanie;



ateizm – pogląd filozoficzny zakładający nieistnienie Boga oraz świata pozagrobowego;



krytycyzm – postawa poznawcza, nakazująca kontrolę prawdziwości powszechnie uznanych sformułowań

i twierdzeń, a także rozważenie własnych przekonań w odniesieniu do nowych okoliczności;



libertynizm – ruch umysłowy, który opierał się na wolnomyślicielstwie i laickiej postawie;



racjonalizm – kierunek filozoficzny wskazujący na rozum jako jedyne nadrzędne narzędzie poznania prawdy;



utylitaryzm – doktryna etyczna, wedle której jednostka powinna być użyteczna, a wówczas jej działania,

ukierunkowane na pomoc innym ludziom, przełożą się na wzrost jej znaczenia w społeczeństwie;



sensualizm – pogląd filozoficzny wskazujący na zmysłowe wrażenia, które są odbiciem świata rzeczywistego

jako jedyne prawdziwe źródło wiedzy;



rokoko – nurt stylistyczny, obecny zwłaszcza w architekturze wnętrz, ornamentyce, rzemiośle artystycznym

i malarstwie oraz literaturze; opozycyjny wobec baroku odznaczający się lekkością i dekoracyjnością form.