FIZJOLOGIA WYSIŁKU FIZYCZNEGO 8
2007/08
Wysiłkowe zmiany czynności układu wydzielania wewnętrznego
W czasie wysiłku fizycznego dochodzi do zmian wydzielania wielu hormonów.
Współdziałają one z autonomicznym układem nerwowym w kontroli funkcji różnych
narządów i układów w celu zapewnienia optymalnych warunków działania mięśni i
zachowania homeostazy.
Wazopresyna (ADH)
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenie ADH
o
W regulacji wodno-elektrolitowej podczas wysiłków fizycznych bierze udział także
hormon antydiuretyczny (ADH).
o
W czasie wysiłków fizycznych następuje proporcjonalny do intensywności wysiłku
wzrost stężenia ADH w surowicy krwi.
o
Związane jest to ze zwiększeniem ciśnienia osmotycznego płynu
zewnątrzkomórkowego oraz z nasileniem aktywności reninowej osocza.
Długotrwały trening
o
Długotrwały trening nie wpływa na stężenie ADH w surowicy krwi.
Rola
ADH współdziała z aldosteronem w utrzymaniu homeostazy wodno-elektrolitowej w
czasie nasilonych i długotrwałych wysiłków fizycznych.
Hormony przysadki
Przysadka
o
Wysiłek fizyczny → zwiększenie wydzielania hormonów przedniego płata
przysadki, m.in.
hormonu wzrostu (GH),
ACTH,
hormonu tyreotropowego (TSH),
prolaktyny (PRL),
β-endorfiny.
o
Reakcje te wyzwalane są za pośrednictwem odpowiednich hormonów
podwzgórzowych.
o
Ich sekrecja stymulowana jest w wyniku:
projekcji impulsów z ośrodków ruchowych lub innych struktur
mózgowych do podwzgórza
działania mechanizmu odruchowego inicjowanego drażnieniem
receptorów obwodowych, np. ergoreceptorów w mięśniach.
Hormon wzrostu
Hormon wzrostu (GH - growth hormone) - peptydowy hormon anaboliczny,
syntetyzowany i wydzielany pulsacyjnie przez przedni płat przysadki mózgowej.
Uwalnianie GH
Pulsacyjne wydzielanie GH przez przysadkę
Kontrolowane jest przez podwzgórze za pośrednictwem:
o
Uwalniający hormon wzrostu (GHRH - growth hormone releasing hormone),
zwany także somatoliberyną.
Stymuluje syntezę i uwalniania GH.
o
Somatostatyna (SRIF - somatotropin release inhibiting factor, hormon hamujący
uwalnianie hormonu wzrostu).
Hamuje sekrecję GH, nie wpływając na jego syntezę.
Uwalnianie GH
Pobudzenie
GHRH
grelina
hipoglikemia
aminokwasy
dieta bogatobiałkowa
glukagon
stress, wysiłek, pirogeny
sen NREM (3,4 faza)
dopamina
α-adrenergiczne
androgeny, estrogeny
Hamowanie
Sen REM
somatostatyna
GH,
IGF-1,
kortyzol,
progesteron
glukoza,
FFA
Hormon wzrostu (GH)- działanie
Hormon wzrostu pobudza syntezę białek, zwłaszcza w mięśniach, oraz kolagenu w
tkankach łącznej, kostnej i chrzestnej.
Warunkuje liniowy wzrost ciała.
Oddziaływanie GH na metabolizm białkowy - za pośrednictwem somatomedyny, czyli
insulino-podobnego czynnika wzrostu-1 (IGF-1 - insuline-like growth factor-1).
Możliwy jest bezpośredni wpływ GH na komórki mięśniowe.
Wpływ wysiłku
Wysiłek fizyczny jest silnym bodźcem pobudzającym wydzielanie GH.
Stężenie podczas wysiłków – przekracza 10-20 x poziom spoczynkowy.
Reakcja zależy od intensywności i czasu trwania wysiłku.
Pojawia się po 5 - 10 min pracy.
Wpływ wysiłku fizycznego o typie wytrzymałościowym na stężenie GH
Wysiłek fizyczny o typie wytrzymałościowym nasila wydzielanie hormonu wzrostu przez
przysadkę mózgową.
Zjawisko to występuje w czasie wysiłku i bezpośrednio po jego zakończeniu.
Wzrost stężenia GH w surowicy wykazuje zależność od czasu trwania i intensywności
wysiłku.
Pojawia się gdy wysiłek fizyczny trwa dłużej niż 10 minut.
U osób w wieku podeszłym wzrost stężenia GH po wysiłku fizycznym jest około 4-6
razy mniejszy, niż u osób młodych.
U osób otyłych - mniejsze niż u osób szczupłych maks. powysiłkowe wartości GH.
Wpływ wysiłku fizycznego o typie siłowym na stężenie hormonu wzrostu
Wysiłek fizyczny o typie siłowym zwiększa stężenie GH w surowicy krwi.
Powysiłkowe stężenie GH zależy od intensywności wysiłku.
Wzrost stężenia GH w surowicy jest tym większy, im większy jest udział glikolizy bez
tlenowej w pokrywaniu zapotrzebowania energetycznego w czasie wysiłku.
Znaczenie zwiększenia stężenia GH w czasie wysiłku
GH współdziała w mobilizacji substratów energetycznych - nasilenie glikogenolizy i
glukoneogenezy w wątrobie oraz lipolizy w tkance tłuszczowej.
o
Działanie istotne podczas wysiłków długotrwałych, pojawia się po upływie 30 -
120 min od momentu zwiększenia stężenia hormonu we krwi.
Mechanizm odpowiedzialny za wysiłkowy wzrost wydzielania GH
Maks. wzrost stężenia GH jest bezpośrednio poprzedzony wzrostem poziomów
adrenaliny i noradrenaliny w surowicy.
Zwiększenie uwalniania GH przez przysadkę może być także wynikiem hamowania
somatostatyny przez β-endorfiny.
Uwalnianie β-endorfin do krwiobiegu rośnie znacząco w czasie wysiłku fizycznego.
Czynniki wzrostowe
IGF-1
IGF-1 syntetyzowany - przede wszystkim w wątrobie, ale także w mięśniach, kościach i
tkance tłuszczowej.
Podstawowym czynnikiem stymulującym wytwarzanie IGF-1 jest hormon wzrostu.
Na syntezę IGF-1 mają wpływ także wiek, stan odżywienia i płeć.
IGF-1 nasila syntezę DNA i białek - wykazuje działanie anaboliczne.
Zwrotnie hamuje uwalnianie GH przez przysadkę.
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenie IGF-1 w surowicy
Spoczynkowe stężenie IGF-1 w surowicy wykazuje ścisłą korelację z wydolnością fizyczną
określoną poprzez wielkość maksymalnego poboru tlenu przez organizm.
Wysiłek fizyczny o typie wytrzymałościowym powoduje niewielkie zwiększenie stężenia
IGF-1 w surowicy w pierwszej fazie wysiłku.
Długotrwały trening o typie wytrzymałościowym
zwiększa spoczynkowy poziom IGF-1 w
surowicy.
Wysiłek fizyczny o typie siłowym
nie wpływa na poziom IGF-1 - dopiero po zastosowaniu
bardzo intensywnych ćwiczeń w długim czasie można zaobserwować wzrost.
IGF-1
- działanie
Zwiększenie wydzielania IGF-1 → mobilizacja komórek satelitarnych (macierzystych)
mięśni :
o
zwiększenie liczby jąder w komórkach mięśniowych oraz masy włókien
mięśniowych, a w konsekwencji przerost mięśni.
o
Podobny mechanizm przerostu mięśni zostaje uruchomiony w procesie
intensywnego treningu fizycznego;
towarzyszące mu mikrourazy stanowią silny stymulator dla zwiększenia
sekrecji w mięśniach IGF-1
IGFR: receptor dla IGF związany z kinazą tyrozynową.
W mięśniach IGF występuje w dwóch izoformach.
o
L IGF-1 (liver insulin-like growth factor-1), obecna w mięśniach także w
spoczynku, wykazuje cechy IGF-1 wytwarzanego w wątrobie.
Przechodzi ona do krwi i oddziałuje endokrynnie na swoje komórki
docelowe.
o
MGF
Druga izoforma zidentyfikowana w pracujących mięśniach - mechaniczny
czynnikiem wzrostu (MGF - mechano-growth factor), nie przechodzi do
krwiobiegu i działa lokalnie, autokrynnie i parakrynnie.
MGF
MGF łączy się ze specyficznymi dla siebie białkami występującymi w tkance
śródmiąższowej przede wszystkim w mięśniach, w układzie nerwowym i
prawdopodobnie w kościach.
Czynnikiem aktywującym wytwarzanie MGF - napięcie wytwarzane w czasie pracy we
włóknach mięśniowych oraz stymulacja ich przez motoneurony.
MGF wpływa na zwiększenie masy mięśniowej poprzez nasilenie syntezy białek oraz
poprzez działanie ochronne na włókna mięśniowe, które zabezpiecza przed apoptozą,
regulując w ten sposób także procesy gojenia i przebudowy w mięśniach.
IL-15
Interleukina (IL-15) - inny czynnik anaboliczny mięśni szkieletowych.
Wzrost ekspresji jej genu przeciwdziała zanikowi mięśni, powodując również ich
przerost.
Miostatyna
Miostatyna należy do rodziny czynników transformujących wzrost β (Transforming
Growth Factor ß), jest określana również jako czynnik wzrostu i różnicowania (GDF-8).
Wytwarzana jest w tkance mięśniowej - jest negatywnym regulatorem masy
mięśniowej.
U pewnych ras bydła tzw „podwójnie umięśnionej”, takich jak Belgian Blue i
Piedmontese występuje naturalna mutacja genu miostatyny, która jest biologicznie
nieczynna.
Super Boy
W 2004 roku ukazało się doniesienie dotyczące 7-miesięcznego chłopca, u którego
stwierdzono znaczny przerost mięśni szkieletowych (zwłaszcza ud i ramion).
W badaniach genetycznych - występowanie mutacji genu upośledzającego funkcje
miostatyny.
W wieku 5 lat - dwukrotnie większy przerost mięśni i poziom siły niż u jego
rówieśników
Miostatyna - działanie
Miostatyna negatywnie reguluje aktywację komórek satelitarnych mięśni
Miostatyna jest syntetyzowana i wydzielana w postaci nieczynnego propeptydu i
pozostaje w komórkach mięśniowych w formie nieczynnej w połączeniu z folistatyną,
która jest naturalnym jej inhibitorem.
Wykazuje regulujący wpływ na metabolizm lipidów i regenerację mięśnia sercowego
oraz mięśni szkieletowych po urazach.
Aktywacja folistatyny prowadzi do hipertrofii mięśni
Czynnik wzrostu śródbłonka naczyń (VEGF)
Gen kodujący syntezę i wydzielanie czynnika wzrostu śródbłonka naczyń (VEGF) może
zapoczątkowywać tworzenie nowych naczyń krwionośnych (angiogenezę).
U sportowców zwiększenie sieci naczyń krwionośnych, powodujące lepsze ukrwienie i
wzrost ilości dostarczanego tlenu i innych produktów odżywczych do mięśni, serca i
płuc, może obniżać próg zmęczenia.
Prolaktyna
Stężenie prolaktyny we krwi wzrasta w czasie wysiłku.
Wzrost ten jest zwykle proporcjonalny do intensywności i czasu trwania wysiłku.
Wzrost wydzielania prolaktyny ma miejsce dopiero w czasie wysiłków powyżej progu
mleczanowego.
Wzrost stężenia prolaktyny we krwi po wysiłkach krótkotrwałych o bardzo dużej
intensywności, a także po powtarzanych wysiłkach izometrycznych pojawia się zwykle
dopiero w okresie powysiłkowym.
Wydzielanie prolaktyny jest stymulowane przez stres emocjonalny.
Z tego też względu, zwłaszcza przy wysiłkach krótkotrwałych, na zmiany indukowane
przez wysiłek mogą nakładać się zmiany powodowane przez emocje.
Peptydy opioidowe
Endogenne układy opioidowe
o
W układzie nerwowym wyróżnia się trzy odrębne rodziny endogennych
peptydów opioidowych.
o
Prekursory peptydów opioidowych: proopiomelanokortyna (POMC – 265
aminokwasów), proekefalina (PENK – 263 aminokwasy), prodynorfina (PDYN –
256 aminokwasów), kodowane są przez trzy niezależne geny o zbliżonej
budowie.
o
Od swoich prekursorów noszą one nazwy systemów:
proopiomelanokortynowego;
proenkefalinowego;
prodynorfinowego.
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenia peptydów opioidowych we krwi
Wysiłek fizyczny o intensywności przekraczającej 50% pułapu tlenowego powoduje
wzrost stężenia peptydów opioidowych w surowicy krwi.
Wzrost ten jest proporcjonalny do czasu trwania oraz intensywności wysiłku i
utrzymuje się w okresie równowagi czynnościowej podczas wysiłków
submaksymalnych.
W czasie wysiłków o intensywności powyżej progu mleczanowego, wzrost stężenia
peptydów opioidowychwykazuje korelację ze stężeniem mleczanów we krwi.
U osób wytrenowanych wzrost stężenia peptydów opioidowych w surowicy pod
wpływem wysiłku fizycznego jest mniejszy niż u osób niewytrenowanych.
Androgeny
Męskie hormony płciowe (androgeny:
o
dehydroepiandrosteron (DHEA),
o
siarczan dehydroepiandrosteronu (DHEAS),
o
androstendion
o
testosteron
Androgeny wytwarzane są w niewielkich ilościach przez korę nadnerczy zarówno u
kobiet, jak i u mężczyzn.
Czynnikiem pobudzającym korę nadnerczy do ich wytwarzania jest hormon
adrenokortykotropowy (ACTH - syntetyzowany i uwalniany przez przysadkę pod
wpływem podwzgórzowego hormonu uwalniającego hormon adrenokortykotropowy
(CRH).
Działanie androgenów
Odpowiadają za:
o
spermatogenezę
o
rozwój trzeciorzędowych cech płciowych u mężczyzn.
o
pobudzają proliferację komórek,
o
dojrzewanie tkanek
o
biosyntezę białka, przez co wykazują silne działanie anaboliczne, szczególnie w
stosunku do tkanki mięśniowej,
o
w okresie dojrzewania stymulują one pionowy wzrost ciała i przyrost masy
mięśniowej.
o
Testosteron, którego źródłem są u mężczyzn komórki śródmiąższowe jąder,
tzw. komórki Leydiga, jest odpowiedzialny za libido oraz hamuje oś hormonalną
podwzgórze-przysadka-gonady.
o
U kobiet wydzielane przez korę nadnerczy przez całe życie - warunkach
fizjologicznych odgrywają one niewielką rolę.
Testosteron
Testosteron - ważna rola w kształtowaniu zdolności do wysiłków anaerobowych i
rozwoju siły mięśniowej dzięki działaniu anabolicznemu.
Wyrazem tego wpływu jest wyraźne wzmożenie siły mięśniowej u chłopców w okresie
dojrzewania płciowego.
Hormony płciowe
W czasie wysiłku zwiększa się stężenie testosteronu we krwi oraz żeńskich hormonów
płciowych.
Zmiany te są krótkotrwałe i zależą głównie od zmniejszenia tempa rozkładu tych
hormonów w wątrobie na skutek upośledzenia przepływu krwi.
W okresie nasilonej aktywności ruchowej, np. podczas intensywnego treningu
sportowego, dochodzi do zmniejszenia podstawowego wydzielania testosteronu i
żeńskich hormonów płciowych.
U kobiet intensywnie trenujących dochodzi często do zaburzeń cyklu menstruacyjnego
lub nawet wtórnego braku miesiączki.
Zmiany te są odwracalne.
Wpływ wysiłku fizycznego o typie wytrzymałościowym na stężenie testosteronu
Wysiłek fizyczny o typie wytrzymałościowym powoduje zwiększenie stężenia
testosteronu w surowicy krwi u kobiet.
Wzrost ten wykazuje liniową zależność od intensywności i czasu trwania wysiłku
fizycznego, a powrót do wartości spoczynkowych następuje w ciągu kilku godzin po
jego zakończeniu.
Wzrost stężenia testosteronu po wysiłku wytrzymałościowym obserwuje się także u
mężczyzn.
o
Jest on przede wszystkim wynikiem osłabienia metabolizmu testosteronu w
wątrobie, spowodowanego zmniejszeniem przepływu przez nią krwi podczas
wysiłków fizycznych.
Trening o typie wytrzymałościowym może powodować obniżenie spoczynkowego
stężenia testosteronu we krwi zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet.
Wpływ wysiłku fizycznego o typie siłowym na stężenie testosteronu
Nie stwierdzono wpływu krótkotrwałych wysiłków fizycznych o typie siłowym na stężenie
testosteronu w surowicy krwi u kobiet.
U mężczyzn wykazano zmniejszenie się stężenia testosteronu po wysiłku fizycznym o
typie siłowym.
o
Jest to skutkiem jednoczesnego obniżenia się stężenia hormonu luteinizujęcego
(LH) w surowicy, który jest podstawowym stymulatorem wytwarzania
testosteronu przez komórki Leydiga w jądrach.
Hormony kory nadnerczy
Hormony kory nadnerczy są pochodnymi cholesterolu.
Do krwi z kory nadnerczy w ilościach fizjologicznych są wydzielane:
o
mineralokortykoidy - aldosteron,
o
glikokortykoidy - kortyzol i kortykosteron oraz
o
androgeny dehydroepiandrosteron (DHEA) i androstendion.
Nadnercza wydzielają również małe ilości estrogenu.
Regulacja wydzielania glikokortykoidów
Zarówno podstawowe wydzielanie glikokortykoidów, jak i zwiększone po wpływem
stressu zależy od uwalniania ACTH wydzielanego z przedniego płata przysadki.
Rytm dobowy - ACTH wydzielany jest w ciągu dnia w postaci nieregularnych wyrzutów, w
zależności, od których zmniejsza się i zwiększa wydzielanie glikokortykoidów.
o
Najwyższy poziom glikokortykoidów występuje wczesnym rankiem, a najniższe
wieczorem.
Zwiększenie uwalniania ACTH w stanach stressowych wywołane jest przez uwalnianie z
podwzgórza CRH.
Działanie glikokortykoidów
Różnorodne działania glikokortykoidów są wyzwalane po związaniu ich z odpowiednimi
receptorami, co pobudza transkrypcję określonych odcinków DNA za pośrednictwem
odpowiedniego mRNA syntezy enzymów.
o
Metaboliczne
Działanie permisywne dla amin katecholowych:
· wytwarzanie energii cieplnej
· lipolityczne
· reaktywność naczyń krwionośnych i oskrzeli
o
Wpływ na gospodarkę wodną - pobudza filtrację kłębuszkowa
o
Obniża poziom GH, TSH, podwyższa poziom glukagonu
o
Wpływ na elementy morfotyczne krwi. Hamowanie IL-2, hamowanie proliferacji
limfocytów, zmniesza masę węzłów chłonnych, grasicy
o
Hamowanie reakcji zapalnej i reakcji alergicznej
hamowanie aktywności fibroplastów, obrzęku
hamowanie fosfolipazy A2
hamowanie uwalnianie IL-1 (endogennego pirogenu) z granulocytów
hamowanie uwalniania histaminy
Wpływ wysiłku fizycznego o typie wytrzymałościowym na stężenie kortyzolu
Wysiłek fizyczny o typie wytrzymałościowym powoduje wzrost stężenia kortyzolu w
surowicy krwi zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.
o
Wzrost ten zależy od intensywności i czasu trwania wysiłku, a u mężczyzn
wykazano dodatkowo zależność tego zjawiska od pory dnia.
Długotrwały trening wytrzymałościowy nie wywołuje dużych zmian w stężeniu
spoczynkowym kortyzolu w surowicy krwi u kobiet i u mężczyzn.
Kortyzol jest hormonem stresowym. - wzrost jego stężenia może zatem sugerować
„przetrenowanie" lub pobudzenie emocjonalne towarzyszące zawodom sportowym.
o
Wzrost stężenia kortyzolu w wyniku „przetrenowania" występuje częściej u
kobiet, niż u mężczyzn.
Wpływ wysiłku fizycznego o typie siłowym na stężenie kortyzolu
Nasilony wysiłek fizyczny o typie siłowym powoduje niewielki wzrost stężenia kortyzolu
we krwi zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet.
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenie ACTH w surowicy krwi
Wysiłek fizyczny powoduje wzrost stężenia ACTH w surowicy
o
Wzrost ten zależy zarówno od intensywności, jak i czasu trwania wysiłku.
Długotrwały trening nie wpływa na spoczynkowe stężenie ACTH w surowicy, ale
zmniejsza jego uwalnianie w odpowiedzi na jednorazowy wysiłek.
Rola zwiększonego stężenia ACTH podczas wysiłku polega na stymulacji kory nadnerczy
do wytwarzania glikokortykosteroidów.
Leptyna
Podstawowym źródłem leptyny są komórki tłuszczowe (adipocyty).
o
Niewielkie ilości leptyny stwierdza się także w tkance mięśniowej, żołądku,
gruczole sutkowym, łożysku i mózgu.
o
Stężenie leptyny w osoczu krwi wykazuje ścisłą korelację z ilością tkanki
tłuszczowej w organizmie oraz wielkością adypocytów.
Leptyna należy do nadrodziny cytokin, do której zalicza się także erytropoetyna,
hormon wzrostu, interleukiny, i prolaktyna.
o
Również receptory, za których pośrednictwem leptyna oddziałuje na swoje
narządy docelowe, należą do tej samej rodziny co receptory dla interleukiny-6 i
erytropoetyny.
Działanie leptyny
Podstawowe oddziaływanie leptyny obejmuje regulację apetytu i równowagi
energetycznej ustroju.
Podstawowym narządem docelowym dla leptyny jest podwzgórze.
Reguluje ona tutaj syntezę dwóch przeciwstawnych grup neuropeptydów: zmniejsza
ekspresję neuropeptydów o działaniu orektycznym i nasila ekspresję neuropeptydów o
działaniu anorektycznym.
Za pośrednictwem podwzgórza, leptyna wpływa na funkcjonowanie przysadki,
nadnerczy i gruczołu tarczowego.
Bierze udział w regulacji gospodarki węglowodanowej, lipidowej i wydzielania insuliny
przez komórki trzustki.
Leptyna wywiera także wpływ na czynniki związane z dojrzewaniem płciowym i
reprodukcją.
Ekspresja leptyny
Pobudzają:
o
glikokortykoidy,
o
insulina,
o
dieta bogatotłuszczowa,
o
wzrost masy ciała,
o
czynnik martwicy nowotworu-a (TNF-a - tumor necrosis factor-a),
o
interleukina -1 (IL-1)
o
endotoksyny bakteryjne
Hamują
o
Katecholaminy, pobudzenie układu współczulnego
o
testosteron
o
głodówka
o
Leptyna
Wpływ jednorazowego wysiłku fizycznego na stężenie leptyny w surowicy krwi
Wysiłek fizyczny o typie wytrzymałościowym, trwający poniżej 60 minut, nie wywiera
wpływu na wytwarzanie leptyny, niezależnie od swojej intensywności.
W przypadku wysiłków fizycznych o typie wytrzymałościowym, trwających powyżej 60
minut, obserwuje się zmniejszenie stężenia leptyny w surowicy krwi około 1-2 i 48 godzin
po wysiłku.
Hormony wydzielane przez trzustkę
Hormony trzustkowe
o
Insulina (B)
o
Glukgon (A)
o
Somatostatyna (D)
o
Polipetyd trzustkowy (F lub PP)
Głównymi funkcjami hormonów trzustkowych są:
o
zapewnienie magazynowania przyjmowanego pożywienia w formie glikogenu i
tłuszczu (insulina)
o
mobilizacja rezerw energetycznych podczas głodu lub w czasie pracy, sytuacji
stresowych (glukagon, też adrenalina)
o
utrzymywanie przy tym stężenia cukru we krwi na możliwie stałym poziomie
o
stymulacja wzrostu.
o
Regulacja wydzielania insuliny
Insulina
Hormon o budowie polipeptydowej
o
- składający się z dwóch łańcuchów peptydowych połączonych mostkami
dwusiarczkowymi, produkowany w postaci proinsuliny przez komórki B wysepek
Langerhansa w trzustce.
o
Insulina przyspiesza tempo przenikania glukozy z krwi do niektórych komórek
(przede wszystkim do komórek mięśni szkieletowych) przekształcania jej w
glukozo-6-fosforan
o
→ powoduje obniżenie stężenia glukozy we krwi, zwiększenie zapasu glikogenu w
wątrobie mięśniach oraz wzmożenie spalania glukozy.
Stymulatory
Glukoza,
Mannoza,
Aminokwasy (szczególnie arginina),
Glukagon,
Hormony jelitowe (GLP-1, GIP, sekretyna)
-ketokwasy,
Nerw błędny, acetylocholina,
Pobudzenie receptorów -adrenergicznych
Inhibitory
Somatostatyna,
Insulina,
Pobudzenie receptorów a-adrenergicznych,
Utrata jonów K
+
Kierunki działania insuliny
Tkanka tłuszczowa
zwiększony transport glukozy do wnętrza komórki,
zwiększony transport aminokwasów do wnętrza komórki,
zwiększona synteza fosforanów glicerolu
zwiększone odkładanie trójglicerydów
aktywacja lipazy lipoproteinowej
hamowanie lipazy wrażliwej na hormony
zwiększony wychwyt jonów K
+
Mięśnie
zwiększony transport glukozy do wnętrza komórki,
zwiększona synteza glikogenu,
zwiększony wychwyt aminokwasów,
stymulacja syntezy białka,
hamowanie rozpadu białka,
zmniejszenie uwalniania enzymów glukoneogenicznych,
zwiększony wychwyt ketonów,
zwiększony wychwyt jonów K
+
Wątroba
zmniejszenie ketogenezy,
zwiększenie syntezy białka,
zwiększenie syntezy lipidów,
zmniejszenie wyrzutu glukozy ze względu na zmniejszenie glukoneogenezy i zwiększenie
syntezy glikogenu
Ogólnoustrojowe
Pobudzenie procesów wzrostowych w komórce
Glukagon
Uwalnianie glukagonu –
Stymulacja
Hipoglikemia
Aminokwasy (szczególnie glukogenne)
CCK, gastryna
Glikokortykoidy
Pobudzenie receptorów b adrenergicznych
Acetylocholina
Wysiłek fizyczny, infekcje, inne stresy
Hamowanie
Glukoza
FFA
Ketony
Somatostatyna
Sekretyna
Insulina (przez GABA działający na GABA
A
receptory
Pobudzenie receptorów a-adrenergicznych
Działanie
Glukagon wywiera działanie:
o
glikogenolityczne,
o
glukoneogeniczne,
o
lipolityczne
o
ketogenne
Glukagon nie wywołuje glikogenolizy w mięśniach.
Zwiększa on glukoneogenezę z dostępnych aminokwasów w wątrobie i zwiększa
przemianę materii oraz tworzenie ciał ketonowych.
Jego działanie lipolityczne prowadzi z kolei do zwiększonej ketogenezy.
Działanie glukagonu związane z wytwarzaniem ciepła, prawdopodobnie spowodowane
jest zwiększeniem dezaminacji aminokwasów w wątrobie.
Glukagon ma także działanie dodatnie inotropowe, podwyższa też pozIom GH,
somatostatyny, insuliny we krwi.
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenie insuliny w surowicy krwi
W czasie wysiłku fizycznego dochodzi do obniżenia się stężenia insuliny w surowicy krwi.
o
Jest ono zależne od czasu trwania i intensywności wysiłku.
o
Obniżenie się stężenia insuliny ma związek przede wszystkim ze zmniejszeniem
jej wytwarzania w trzustce.
o
Występujące w czasie wysiłku fizycznego pobudzenie układu współczulnego
prowadzi do zahamowania wytwarzania insuliny (działanie przez receptory α-
adrenergiczne).
Bezpośrednio po zakończeniu wysiłku fizycznego stężenie insuliny w surowicy podnosi
się, przy czym efekt ten nie wydaje się zależeć od układu współczulnego.
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenie glukagonu w surowicy krwi
Wysiłek fizyczny powoduje wzrost stężenia glukagonu w surowicy krwi.
o
Bezpośrednią przyczyną tego zjawiska jest rozwijająca się hipoglikemia, a także
stymulacja β-receptorów adrenergicznych.
Zmiany wydzielania insuliny i glukagonu mają ważne znaczenie w zapobieganiu
hipoglikemii wysiłkowej w czasie długotrwałych wysiłków.
o
Zmniejszenie sekrecji insuliny przyczynia się też do mobilizacji FFA z tkanki
tłuszczowej.
o
Podczas wysiłku zwiększa się wrażliwość mięśni na działanie insuliny.
o
Stan ten po długotrwałym wysiłku utrzymuje się przez 2-3 dni.
o
Aktywność ruchowa jest ważnym czynnikiem kształtującym tolerancję
węglowodanów.
Wazoaktywny peptyd jelitowy (VIP), sekretyna i peptyd trzustkowy (PP)
Stężenia we krwi VIP, sekretyny i PP u ludzi podczas długotrwałego wysiłku fizycznego
znacznie zwiększają się.
o
Mechanizm pobudzający wydzielanie tych hormonów ani rola, jaką spełniają
one podczas wysiłku, nie są poznane.
o
Można przypuszczać, że zmiany ich stężenia we krwi wpływają na wydzielanie
insuliny i glukagonu przez komórki wysp trzustkowych.
o
VIP działa również bezpośrednio pobudzająco na glikogenolizę i
glukoneogenezę w wątrobie.
Hormon ten może więc współdziałać z innymi czynnikami kontroli w
mobilizacji i wytwarzaniu glukozy podczas długotrwałego wysiłku.
Układ współczulno-nadnerczowy
W czasie wysiłku zwiększa się stężenie noradrenaliny we krwi, głównie z powodu
zwiększonego uwalniania jej z zakończeń nerwów współczulnych i adrenaliny
wydzielanej przez rdzeń nadnerczy.
o
Stężenie amin katecholowych wykazuje zależność od intensywności pracy.
o
W czasie długotrwałej pracy o stałej intensywności aktywność układu
współczulno-nadnerczowego i stężenie amin katecholowych wykazują
stopniowe zwiększanie się zgodnie z wydłużaniem się czasu trwania wysiłku.
Aminy katecholowe
Zależność stężenia katecholamin od intensywności wysiłku ma przebieg podobny do
zmian stężenia mleczanów w czasie wysiłku.
o
Można wyznaczyć wielkość obciążenia, przy którym stężenie katecholamin
gwałtownie wzrasta.
o
Obciążenie to wyznacza próg katecholaminowy, który w zasadzie pokrywa się z
progiem mleczanowym.
Aktywacja układu współczulno-nadnerczowego odgrywa podstawową rolę w kontroli
czynności układu krążenia i metabolizmu wysiłkowego.
Układ ten wywiera także wpływ na syntezę lub wydzielanie innych hormonów, np.
insuliny, glukagonu i angiotensyny.
W czasie wysiłku fizycznego aminy katecholowe odgrywają kluczową rolę w adaptacji
układu krążenia do wysiłku fizycznego oraz wybitnie wspomagają zabezpieczenie
właściwego poziomu substratów energetycznych, dostarczenie ich do pracujących mięśni
oraz wykorzystanie w procesach biochemicznych.
Mechanizmy aktywacji układu adrenergicznego
Bezpośredniego pobudzenie struktur podkorowych mózgu przez impulsy płynące z
ośrodków ruchowych.
Odruchy z chemoreceptorów (zmiany prężności CO
2
we krwi, pH i in.)
Odruchy z receptorów metabolicznych mięśni
Wysiłek fizyczny u osób wytrenowanych powoduje mniejszy niż u niewytrenowanych
wzrost stężenia katecholamin.
o
Jest to spowodowane przesunięciem w wyniku treningu progu mleczanowego
w kierunku większych obciążeń.
W czasie wysiłków długotrwałych i intensywnych, aktywacja układu współczulnego
wydaje się być zależna od stężenia glukozy we krwi i wyczerpywania się zasobów
glikogenu.
Układ renina-angiotensyna-aldosteron (RAA)
Angiotensyna II
Wpływ wysiłku fizycznego na układ renina-angiotensyna-aldosteron
Aktywność reninowa osocza zwiększa się wprost proporcjonalnie do intensywności
wysiłku fizycznego i może osiągać wartości nawet 5 razy większe od wartości
spoczynkowych.
Podstawowym czynnikiem nasilającym aktywność reninowa w surowicy jest
pobudzenie układu współczulnego i zwiększenie stężenia katecholamin we krwi.
o
Pewną rolę odgrywa także utrata z potem jonów Na
+
i wody oraz zmniejszenie
perfuzji nerek w wyniku przemieszczenia się krwi do pracujących mięśni.
Aldosteron
Stężenie aldosteronu we krwi zwiększa się wraz ze wzrostem intensywności i czasem
trwania wysiłku, ale nie jest to zależność prostoliniowa.
Czynniki odpowiedzialne za wzrost stężenia aldosteronu:
o
aktywacja układu R-A-A,
o
utrata jonów Na
+
z potem i wzrostu stężenia jonów K+ w wyniku uwalniania ich
z pracujących mięśni,
o
wzrost stężenia ACTH (niewielkie znaczenie)
Wpływ wysiłku fizycznego na układ renina-angiotensyna-aldosteron
Stężenie hormonów układu R-A-A po jednorazowym wysiłku fizycznym normalizuje się w
czasie od 3 do 6 godzin po zakończeniu wysiłku.
Długotrwały trening nie wpływa na zmianę stężenia aldosteronu we krwi.
Zmiany w układzie renina-angiotensyna-aldosteron mają istotne znaczenie w procesie
adaptacji organizmu do wysiłku fizycznego.
Przedsionkowe peptydy natriuretyczne (ANP)
Przedsionkowe peptydy natriuretyczne uwalniane są z miocytów prawego przedsionka
serca pod wpływem jego rozciągania, np. w wyniku zwiększonego powroty żylnego, do
którego dochodzi podczas nasilonej pracy mięśniowej.
ANP zwiększa diurezę oraz wydalanie sodu przez nerki, między innymi w wyniku
zmniejszenia uwalniania aldosteronu.
ANP powoduje ponadto rozszerzenie naczyń krwionośnych, głównie tętniczek
doprowadzających nerek oraz dużych żył, co powoduje zmniejszenie powrotu żylnego.
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenie ANP w surowicy krwi
Wysiłek fizyczny powoduje zależny od czasu jego trwania wzrost stężenia ANP w
surowicy krwi.
Hormony tarczycy
Tarczyca składa się z kulistych pęcherzyków (średnica 50-500 um), których komórki
wytwarzają hormony tarczycy tyroksynę (T4; prohormon) i trójjodotyroninę (T3;
aktywny hormon).
Oprócz tego w tzw. komórkach okołopęcherzykowych lub komórkach C tarczycy
wytwarzana jest kalcytonina.
T3 i T4 gromadzone są w koloidzie pęcherzyka.
Efekty działania
T3 i T4 wnikają do komórki docelowej, nie wymagają obecności swoistych receptorów.
Miejscem wewnątrzkomórkowego wychwytu T3) jest DNA jądra komórkowego (wpływ
na transkrypcję).
Wpływy na mitochondria są wtórne.
T3 ogólnie zwiększa zużycie O
2
z nasilonym obrotem energetycznym i zwiększa tym
samym produkcję ciepła.
W niedoczynności tarczycy np. insulina, glukagon, GH i adrenalina tracą swój efekt
pobudzania metabolizmu, zaś w nadczynności wzrasta wrażliwość na adrenalinę T3
zwiększa prawdopodobnie zagęszczenie receptorów.
Wpływ wysiłku fizycznego na stężenie hormonów tarczycy
Intensywny wysiłek fizyczny powoduje wzrost stężenia TSH w surowicy w stopniu
proporcjonalnym do intensywności wysiłku.
Nie obserwuje się jednak równoczesnego wyraźnego wzrostu stężenia hormonów
tarczycy.
W czasie wysiłków długotrwałych i podczas treningu obserwuje się wzrost obrotu
tyroksyny, a więc nasilenie jej uwalniania, ale także metabolizmu.
Regulacja metabolizmu weglowodanów podczas wysiłku
Uwalnianie glukagonu ↑prowadząc do zwiększenia glikogenolizy w wątrobie.
Aminy katecholowe ↑ prowadząc do dalszego wzrostu glikogenolizy.
Kortyzol ↑ prowadząc do zwiekszonego katabolizmu białek dla późniejszej
glukoneogenezy.
GH (hormon wzrostu) ↑ mobilizuje FFA (wolne kwasy tłuszczowe).
Wzrostowi intensywności wysiłku towarzyszy wzrost uwalniania katecholamin
(glikogenoliza).
Uwalnianie glukozy jest ściśle związane z zapotrzebowaniem mięśni.
Kiedy zapasy glukozy ulegną wyczerpaniu dochodzi do gwałtownego wzrostu kortyzolu
i glukagonu (glukoneogeneza).
Transport glukozy do wnetrza komórek zależy od insuliny
Wysiłek zwiększa wiązanie insuliny z jej receptorami w mięśniach szkieletowych
Zwiększenie wrażliwości receptorów na insulinę wystepuje po 4 tygodniach wysiłku.
Regulacja metabolizmu lipidów podczas wysiłku
Niski poziom glukozy → uwalnianie katecholamin → mobilizacja FFA
Trójglicerydy są przekształcane do FFA przez lipazę aktywowaną przez:
o
Kortyzol
o
Katecholaminy
o
GH
o
Cytokiny
Cytokiny
Cytokiny to grupa wielu różnorodnych cząsteczek białkowych o krótkim okresie
półtrwania, które są mediatorami reakcji zapalnych, immunologicznych, i które
regulują krwiotworzenie oraz biorą udział w gojeniu tkanek.
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie cytokin
Cytokiny prozapalne
Interleukina - 1 (IL-1)
IL-1 wytwarzana jest przez monocyty i makrofagi, ale także przez keratyno-cyty,
chondrocyty, komórki Langerhansa, śródbłonka, glejowe i w niewielkich ilościach przez
limfocyty T i B.
Jest cytokiną wybitnie prozapalną.
Działanie Il-1
Wpływa na makrofagi stymulując je do wytwarzania interleukiny - 6 (IL-6), czynnika
martwicy nowotworu - α (TNF- α), a także autokrynnie wzmaga własne wytwarzanie.
Stymuluje limfocyty T do produkcji interleukiny - 2 (IL-2) oraz innych cytokin, w tym
interferonu - γ (INF- γ )
Stymuluje limfocyty B, nasilając ich proliferację i wytwarzanie przeciwciał. IL-1
Indukuje syntezę kolagenazy, enzymu uczestniczącego w procesie przebudowy tkanki
łącznej,
Indukuje syntezę enzymów biorących udział w wytwarzaniu mediatorów reakcji
zapalnej.
Wpływa na systemową reakcję zapalną indukując wytwarzanie białek ostrej fazy w
wątrobie,
Działa na OUN - odpowiada za objawy ogólne zapalenia w postaci gorączki, senności i
braku apetytu.
Działa na na przysadkę powodując uwalnianie ACTH, przez co pośrednio hamuje
własne wytwarzanie, ponieważ powstające pod wpływem ACTH glikokortykoidy
zmniejszają syntezę cytokin prozapalnych.
Może działać jak czynnik wzrostu na keratynocyty, fibroblasty, miocyty, a także na
niektóre komórki nowotworowe.
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie IL-1
Wysiłek fizyczny powoduje około 2-krotny wzrost poziomu IL-1 w surowicy, który
utrzymuje się od kilku do 24 godzin po zakończeniu wysiłku fizycznego.
Jednocześnie ze wzrostem poziomu IL-1 dochodzi do podniesienia się stężenia w
surowicy inhibitora tej cytokiny - IL-1ra (interleukine 1 receptor antagonist -
antagonista receptora dla interleukiny 1).
Biologiczne efekty zwiększonego poziomu IL-1 są więc wypadkową oddziaływania
samej cytokiny i jej antagonisty.
Interleukina - 2 (IL-2)
IL-2 jest wytwarzana przez limfocyty T.
Podstawową funkcje IL-2:
nasilenie proliferacji i różnicowania limfocytów T w kierunku limfocytów T
cytotoksycznych;
wpływ na pobudzone limfocyty B, nasilając wytwarzanie przeciwciał;
wpływ na pobudzone komórki NK i na makrofagi.
Poprzez oddziaływanie na pobudzone limfocyty T, IL-2 wykazuje silne działanie
prozapalne.
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie IL-2
W większości badań stwierdzano zmniejszenie wytwarzania IL-2 przez stymulowane
limfocyty T.
Istnieją doniesienia, że w wyniku wysiłku dochodzi do zwiększenia ekspresji
receptorów dla IL-2 na powierzchni limfocytów.
Czynnik martwicy nowotworu - α (TNF- α - tumor necrosis factor- α)
TNF-α jest wytwarzany przede wszystkim w monocytach oraz limfocytach krwi.
Wpływa na prawie wszystkie komórki organizmu.
Jest cytokiną prozapalną, a efekty jego działania na komórki efektorowe są podobne
do tych, jakie wywiera IL-1.
TNF-α nasila gromadzenie się leukocytów w miejscu zapalenia.
Jest silnym pyrogenem.
Odpowiada także za zjawisko kacheksji, czyli wyniszczenia organizmu w przewlekłych
zapaleniach i chorobach nowotworowych.
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie TNF- α
Dane dotyczące wpływu wysiłku fizycznego na poziom TNF-a w surowicy są niespójne.
Zaobserwowano także zmianę stężenia TNF-a w surowicy na skutek wysiłku fizycznego
przeprowadzonego w niskiej temperaturze.
Interferony
Interferony to cytokiny uwalniane przez komórki w odpowiedzi na zakażenie
wirusowe.
Wyróżnia się cztery rodzaje interferonów: α, β, ω i γ.
o
Interferony α, β i ω wytwarzane są przez leukocyty lub fibroblasty, natomiast
interferon γ przez limfocyty, głównie Th1.
Podstawową funkcją interferonów jest hamowanie proliferacji komórek, w tym
nowotworowych i zakażonych wirusem.
o
Działanie to jest efektem zarówno bezpośredniego, jak i pośredniego
oddziaływania na te komórki przez aktywowanie limfocytów T cytotoksycznych
i komórek NK.
o
Interferony działają także prozapalnie, głównie poprzez stymulację makrofagów
do wytwarzania innych cytokin prozapalnych i nasilenie procesu fagocytozy.
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie interferonów
o
Nie ma jednoznacznych danych na temat wpływu wysiłku fizycznego na
wytwarzania INF
Interleukina - 6 (IL-6)
IL-6 jest jednym z podstawowych czynników regulujących reakcję zapalną.
Wykazuje ona działanie zarówno pro-, jak i przeciwzapalne.
Wytwarzana jest przez monocyty i makrofagi, ale także przez limfocyty T i B oraz inne
komórki, takie jak fibroblasty, komórki śródbłonka, keratynocyty, chondriocyty,
komórki tkanki tłuszczowej.
Podstawowym czynnikiem indukującym jej wytwarzanie jest IL-1 oraz interferony,
TNF-α, lipopolisacharydy ścian bakteryjnych i wirusy.
IL-6
działanie
hamuje zwrotnie wytwarzanie prozapalnych cytokin, IL-1 i TNF-α, a także zwiększa
poziom antagonisty dla receptora IL-1 (IL-1 Ra),
zwiększa poziom białka wiążącego TNF-α (TNF-BP)
nasila produkcję kortykosteroidów.
W ten sposób częściowo działa ona przeciwzapalnie.
IL-6 ma wpływ na limfocyty B nasilając ich różnicowanie i wytwarzanie przeciwciał, a
także na limfocyty T, stymulując ich transformację w kierunku limfocytów T
cytotoksycznych.
IL-6 jest jednym z najsilniejszych mediatorów reakcji ostrej fazy
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie IL-6
Wysiłek fizyczny zwiększa poziom IL-6 w surowicy w stopniu znacznie większym niż
inne cytokiny.
Po biegu maratońskim może dojść nawet do 100-krotnego wzrostu poziomu tej
cytokiny w surowicy.
W czasie wysiłków o mniejszej intensywności obserwowano około 20-krotny wzrost
poziomu IL-6 w porównaniu z wartościami spoczynkowymi.
W większości przypadków wzrost poziomu IL-6 po wysiłku fizycznym utrzymywał się 24
do 48 godzin po zakończeniu wysiłku fizycznego.
Wydaje się, że jest ona wytwarzana miejscowo w mięśniach - skurcz mięśnia jest
odpowiedzialny za indukowanie wytwarzania IL-6 przez same komórki mięśniowe, nie
można jednak wykluczyć współudziału uszkodzenia mięśni w stymulacji wytwarzania
Cytokiny przeciwzapalne
Interleukina - 4 (IL-4)
Interleukina - 4 wytwarzana jest przede wszystkim przez limfocyty Th.
Pobudza proliferację limfocytów B i wytwarzanie przeciwciał.
IL-4 wpływa hamująco na limfocyty Th1, osłabiając odpowiedź immunologiczną typu
komórkowego.
Zmniejszena wytwarzanie prozapalnej IL-1 oraz nasila wytwarzania antagonisty
receptora dla IL-1 (IL-1 Ra).
IL-4 hamuje aktywność makrofagów.
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie IL-4
Wysiłek fizyczny nie wywiera wpływu na poziom osoczowy interleukiny-4 ani na ilość
mRNA dla IL-4 w komórkach jednojądrzastych krwi.
Interleukina -10 (IL-10)
IL-10 wytwarzana jest głównie przez limfocyty Th2, a w mniejszych ilościach przez
makrofagi.
Działa silnie przeciwzapalnie.
Razem z IL-4 osłabia odpowiedź immunologiczną typu komórkowego, działając
hamująco na limfocyty Th1.
IL-10 zmniejsza wytwarzanie IL-1, TNF-a i innych cytokin prozapalnych.
Hamuje czynność makrofagów, nasila produkcję antagonisty receptora dla IL-1.
Ilość IL-10 rośnie wyraźnie w stanach zapalnych będących następstwem urazu
mechanicznego.
Wpływ wysiłku fizycznego na wytwarzanie IL-10
Poziom IL-10 zwiększa się po wysiłku fizycznym typu ekscentrycznego, który prowadzi
do uszkodzenia włókien mięśniowych - stwierdzano nawet 27-krotny wzrost poziomu
tej cytokiny po wysiłku fizycznym.
Pytania
1. Rola czynników wzrostowych w procesach adaptacyjnych organizmu związanych z
wysiłkiem.
2. Regulacja metabolizmu weglowodanów i tłuszczów podczas wysiłku.
3. Rola amin katecholowych w adaptacji organizmu do wysiłku fizycznego.
4. Hormonalna regulacja gospodarki wodno elektrolitowej w czasie wysiłku fizycznego.