1 

Zadania dotyczące rozumowania są składnikiem każdego testu 
inteligencji 

Zadania dla dorosłych (Sternberg) 

1. Świeca ma się tak do wosku, jak opona do a) samochodu, b) koła, 
c) gumy, d) dziury 

2. Uzupełnij szereg: 100%, 0,75, 1/2, a)całość, b) jedna ósma, c) 
jedna czwarta,  

3. Jesteś na spotkaniu prawdomównych i kłamców. Ci pierwsi zawsze 
mówią prawdę, ci drudzy zawsze kłamią. Spotkałeś kogoś nowego 
kto powiedział, że właśnie słyszał pewną rozmowę, w której jedna 
dziewczyna mówiła o sobie, że jest kłamczuchą. Czy człowiek, 
którego spotkałeś jest kłamcą, czy osobą prawdomówną? 

• Co to jest rozumowanie dedukcyjne?  
• Wyciąganie wniosków z przesłanek. Jeżeli przesłanki 

są prawdziwe, to wniosek musi być prawdziwy 
 

• Wniosek dedukcyjny nie zawiera więcej informacji niż 

to, co już jest zawarte w przesłankach 

  
• Dedukcja i indukcja różnią się kierunkiem wynikania 

 

Sylogizmy (Arystoteles): 
 

Niektórzy studenci lubią psychologię 

 

Wszyscy lubiący psychologię są inteligentni 

 

Więc: Niektórzy studenci są inteligentni 

Relacje: 
 

Piotr jest wyższy od Anny 

 

Anna jest wyższa od Andrzeja 

 

Więc: Piotr jest wyższy od Andrzeja 

 
Rozumowanie warunkowe: 
 

Jeżeli Piotr jest w Krakowie, to Wojtek jest w Poznaniu. 

 

Piotr jest w Krakowie 

 

Więc: Wojtek jest w Poznaniu 

 

Paradygmat dedukcji 
 
Odpowiedzi osób badanych porównywane są z teorią 
normatywną 
 
Trzy rodzaje zadań:  
1) Wyciąganie własnego wniosku;  
2) Ocena poprawności wniosku  
3) Zadania konstrukcji (konstruowanie sytuacji 
zgodnych z przesłankami) 

 

 

Rozumowanie sylogistyczne (Woodworth, Sells, 1935) 

  
Przykład: 
Przesłanka większa: Wszyscy ludzie są śmiertelni. 
Przesłanka mniejsza: Sokrates jest człowiekiem. 
Wniosek: Sokrates jest śmiertelny. 
  
Termin większy (predykat) – śmiertelni 
Termin mniejszy (podmiot) – Sokrates 
Termin środkowy (wspólny dla przesłanki mniejszej i 
większej) – ludzie, być człowiekiem 

 

Błędy w rozumowaniu sylogistycznym: 
  
Efekt atmosfery – poprawne są wnioski, które zawierają takie 
same kwantyfikatory jak dwie przesłanki 
 
Efekt faworyzowania konkluzji negatywnej – negatywna 
przesłanka skłania do akceptacji negatywnych konkluzji 
 
Efekt faworyzowania konkluzji szczegółowej – szczegółowa 
przesłanka skłania do faworyzowania konkluzji szczegółowej 
 
Efekt siły przekonania – przesłanki bardziej prawdopodobne 
wydają się bardziej poprawne logicznie 

  
 

Wszyscy Francuzi chodzący do restauracji są smakoszami. 
Niektórzy smakosze są miłośnikami win. 
Więc: Niektórzy Francuzi są miłośnikami win. 

 Wszyscy Francuzi chodzący do restauracji są 

smakoszami. 
Niektórzy smakosze są Włochami. 
Więc: Niektórzy Francuzi są Włochami. 

 

Belief bias effect (efekt siły przekonania) - poprawne są 
konkluzje, które są wiarygodne 

Modus Ponens 

Jeżeli roślina jest regularnie podlewana to pozostaje zielona 

Roślina jest regularnie podlewana. 

Więc: Roślina pozostaje zielona 

89%-100% uznaje wniosek za poprawny 

Zaprzeczenie Poprzednika 

Jeżeli roślina jest regularnie podlewana to pozostaje zielona 

Roślina nie jest regularnie podlewana. 

Więc: Roślina nie pozostaje zielona 

41% do 81% uznaje wniosek za poprawny 

Potwierdzenie Następnika 

Jeżeli roślina jest regularnie podlewana to pozostaje zielona 

Roślina pozostaje zielona. 

Więc: Roślina jest regularnie podlewana 

23% do 75% uznaje wniosek za poprawny 

Modus Tollens 

Jeżeli roślina jest regularnie podlewana to pozostaje zielona 

Roślina nie pozostaje zielona. 

Więc: Roślina nie jest regularnie podlewana 

17% do 73% uznaje wniosek za poprawny 

Rozumowanie warunkowe 

– cztery sylogizmy 

Rodzaje implikacji (Johnson-Laird, Byrne 2003): 
 

 

Faktyczne (dotyczące możliwych stanów rzeczy) 
Modalne (rady, nakazy, ostrzeżenia, przyzwolenia) 
Kontrfaktyczne (dotyczą stanów rzeczy, które nie 
mogą mieć miejsca) 
  
Defektywna tablica prawdziwości – nic nie wynika z 
implikacji, jeżeli jej poprzednik jest zaprzeczony.  

 

Peter Wason - zadanie selekcyjne 

Posprzątany 

Nie posprzątany  Wyszedł          Nie wyszedł 

Jeżeli posprzątasz swój pokój, to będziesz mógł wyjść na dwór. 

Piwo 

Cola 

25 

16 

Jeżeli ktoś pije piwo w barze, to ma skończone 18 lat. 

 

A 

F 

4 

7 

Jeżeli po jednej stronie jest samogłoska, to po drugiej stronie jest liczba 
parzysta 

Peter Wason - zadanie selekcyjne - co jest grane 

Jeżeli p,  to  

q 

 
Jeżeli po jednej stronie jest samogłoska, to po drugiej stronie jest liczba parzysta 
 

A

 

F 

4 

7

 

 
 
Jeżeli ktoś pije piwo w barze, to ma skończone 18 lat. 
 

Piwo

 

Cola 

25 

16

 

 
 
 
Jeżeli posprzątasz swój pokój, to będziesz mógł wyjść na dwór. 
 
 

Posprzątany

 

Nie posprzątany  Wyszedł 

Nie wyszedł

 

Teorie wyjaśniające efekt treści w zadaniu selekcyjnym 
•Znajomość  

•Pragmatyczne Schematy Rozumowania 

•Teoria Kontraktów Społecznych 

•Teoria schematów deontycznych (korzyści i strat) 

•Teoria probabilistyczna (Optymalnego Wyboru 

Danych). 

Jak rozumujemy: teoria logiki umysłu albo inaczej 
teoria reguł 

“Centralnym pojęciem teorii będzie pojęcie dowodu 
umysłowego. Zakładam, że ludzie stojący przed problemem 
wymagającym myślenia dedukcyjnego, próbują go rozwiązać 
poprzez wygenerowanie w pamięci pracującej zbioru zdań 
łączącego przesłanki lub dane problemu z jego konkluzją lub 
rozwiązaniem” (Rips, 1994a, s. 103). 

Braine (1994, s.243)  
„logika umysłu musi składać się ze zbioru schematów 
wnioskowania razem z pewnego rodzaju podstawowym 
programem ich aplikacji.” 
  
Teoria logiki umysłu według L. Ripsa: 
Zestaw reguł umysłowych (syntaktycznych) np.: 
 
Eliminacja koniunkcji                  Wprowadzenie koniunkcji 
 

P i Q   

 

 

P 

 



P 

 

 

                

Q 

 

 

 

 

 



P i Q 

 

Przykład dowodu - wnioskowanie wg schematu Modus 
Tollens 

 

 

 

Jeżeli p to q 

nie q 

 

Więc: Nie p 

1. Jeżeli p to q (założenie).  
2. nie q (założenie).  
3. p (założenie tymczasowe).  
4. q (Modus Ponens zastosowany do wierszy 
1 i 3).  
5 q i nie q (Koniunkcja wierszy 2 i 4).  
6. nie p (Reductio ad absurdum dla wierszy 3 
- 5). 

 

Jeden z dowodów, że tak naprawdę jest - 

Rips (1989) Knights and knaves puzzels 

Lancelot: 

 

Ja jestem łotrem i Gawain też 

Gawain: 

 

Lancelot rzeczywiście jest łotrem 

 

Jeden z nich mówi prawdę, a jeden kłamie - który?  

Przykład: 

Jeżeli uderzysz w stół to odezwą się nożyce 

 

stół 

 

nożyce 

    . . . . .  

Albo tak: 

stół 

 

nożyce 

¬ stół   

nożyce 

¬ stół   

¬ nożyce 

Teoria modeli umysłowych: rozumowanie polega na 
analizowaniu tego, jakie sytuacje są możliwe, gdy 
prawdziwe są przedstawione informacje 

Rodzaj relacji

 

Modele 

umysłowe 

Wszystkie możliwe 

sytuacje

 

Koniunkcja: A i B

 

A 

B

 

A 

  B

 

Alternatywa 

niewyłączająca: A lub B 

A

 

 

B

 

A 

B

 

A 

nie B

 

nie A    B

 

A 

  B

 

Dysjunkcja: Albo A albo B

  A 

 

B

 

A 

nie B

 

nie A    B

 

Implikacja: Jeżeli A, to B 

A 

B

 

       …

 

A 

  B

 

nie A    B

 

nie A  nie B

 

Modele umysłowe i wszystkie możliwe sytuacji dla czterech 
rodzajów relacji logicznych 

Idea, że rozumowanie (lub ogólniej myślenie) może 
być procesem tworzenia modelu pochodzi do 
Craicka  

Modele są ikonicznym uproszczonym obrazem relacji 
między obiektami 
Modele odzwierciedlają tylko to co wspólne i 
najważniejsze dla wszystkich możliwości 

1. Modele umysłowe mają charakter ikoniczny, 
ale nie są wyobrażeniami, na przykład model 
zdania 
 
Na stole jest książka, a obok stołu stoi krzesło to 
model odzwierciedlający relacje między obiektami 
bez szczegółów 

Stół 

książka 

kr

zes

ło

 

Modele mogą też mieć 
charakter dynamiczny 

W którą stronę obróci się ten 
drążek 

2. Modele umysłowe są tworzone zgodnie z zasadą 
prawdziwości: 
 
reprezentowane są tylko prawdziwe informacje 
w ramach każdego z modeli reprezentowane jest tylko to 
co prawdziwe w tym modelu 
 
Przykład: 
Jedno z poniższych zdań jest prawdziwe a drugie fałszywe, 
ale nie wiadomo które jest które: 
 
Jeżeli Piotr ma w ręku króla to ma też asa 
Jeżeli Piotr ma ręku damę to ma też asa 
 
Modele umysłowe: 

Czy Piotr ma w ręku 
asa? 

Poprawna odpowiedź wymaga uwzględnienia 
wszystkich możliwych sytuacji, czyli także takich, w 
których implikacje są fałszywe 
 
Król   

As 

Nie Król 

Nie  As 

Nie Król 

Nie As 

 
 

 

 

 

Dama   

As 

 

 

 

 

Nie Dama 

Nie As 

 

 

 

 

Nie Dama  

As 

 
oraz sytuacji gdy implikacje są fałszywe: 
Król   

Nie As 

 

 

 

 

Dama   

Nie AS 

Ponieważ jedna implikacja musi być fałszywa, więc Piotr 
nie może mieć Asa 

Zasada prawdziwości wyjaśnia dlaczego ludzie mogą 
uznać, że błędne wnioski są poprawne 
 
Drugi przykład 
 
Albo Adam i Bartek są w różnych miejscach albo Bartek 
i Czarek są w różnych miejscach 
 
Czy jest możliwe, aby wszyscy trzej byli w różnych 
miejscach? 
 
Modele umysłowe: 
 
 (Adam)  (Bartek) 
 

 

 

(Bartek) (Czarek) 

3. Wniosek  jest koniecznie poprawny 

jeżeli jest 

zgodny z każdym modelem, prawdopodobny jeżeli 
jest zgodny z częścią modeli, niemożliwy jeżeli jest 
niezgodny z żadnym modelem. 
 
Modele nie muszą odzwierciedlać 
prawdopodobieństwa obiektywnego, przykłady: 
 
Jaka jest szansa wyrzucenia na dwóch monetach 
orła i reszki 
 
Rzucamy bardzo dużo igieł do góry i „zamrażamy je 
w powietrzu”. Czy więcej igieł będzie ustawionych 
pionowo czy równolegle do ziemi? 

Dowody na rzecz teorii modeli z badań „rachunku zdań” 

I 

jest łatwiejsze niż Jeżeli a jeżeli jest łatwiejsze niż Lub 

(albo) 

Robert jest w Warszawie lub Piotr jest w Lublinie 

Piotr jest w Lublinie lub Maćka nie ma w 
Krakowie 

Jeżeli Maćka nie ma w Krakowie to Wojtek jest 
w Gdańsku 

Wojtka nie ma w Gdańsku 

I co z tego wynika 

Rozumowanie warunkowe 

1. Defektywna tablica prawdziwości 

2. Zawieszanie wnioskowania Modus Tollens  
Jeżeli myjesz zęby to nie masz próchnicy 
Ale: Jeżeli jesz słodycze to masz próchnicę 
Piotr myje zęby 
Wniosek? 

3. i Modus Ponens: 
Jeżeli Anna ma jutro egzamin, to będzie długo siedzieć w 
bibliotece 
Jeżeli biblioteka będzie długo otwarta, to Anna będzie 
siedzieć długo w bibliotece 
Anna ma jutro egzamin 
Wniosek? 

Rozumowanie na temat relacji przestrzennych 

Duża rola wyobrażeń: 
A jest na prawo od B 
C jest na lewo od B 
Di jest przed C 
E jest przed B 
Jaka jest relacja między D oraz E? 
 
B jest na prawo od A 
C jest na lewo od B 
D jest przed C 
E jest przed B 
Jaka jest relacja między E oraz E? 

Etapy rozumowania wg teorii modeli: 

1. Budowanie modeli /czyli reprezentacji możliwych 
sytuacji/ 

2. Tworzenie wstępnego wniosku 

3. Poszukiwanie kontrprzykładów 

Indukcja - Problemy 

z definicją 

 

 

Poszukiwanie przyczyn dla skutków 
 
Jeżeli pilot wypadanie z samolotu bez 
spadochronu, pilot umrze.  
Pewien pilot nie umarł. Dlaczego? 

Możliwe definicje: 

 

Wyciąganie wniosków ogólnych na podstawie 
informacjie  

szczegółowych, czyli uogólnianie 

Każde wnioskowanie, które nie jest dedukcją 

Wnioskowanie, 

które zwiększa wiedzę w danej 

sytuacji 

MEL: idukcja eliminacyjna Milla 

 

indukcja enumarycyjna 

niezupełna i 

zupełna 

 

indukcja matematyczna 

Indukcja w życiu potocznym: 

znaczenie indukcji w nauce, medycynie 

stereotypy, przesądy 

 

Indukcje w badaniach psychologicznych: 
 
•Analogie 
•Kategoryzacja 
•Rozumowanie przyczynowo – skutkowego 
•Wydawanie sądów i podejmowanie decyzji 

Indukcja - znaczenie podobieństwa 
 
 

Serotonina jest neurotransmiterem u drozdów. 

 

Serotonina jest nuerotransmiterem u sójek.  

 

Zatem serotonina jest neurotransmiterem u gęsi. 

 
 

Serotonina jest neurotransmiterem u drozdów. 

 

Serotonina jest nuerotransmiterem u sójek.  

 

Zatem serotonina jest neurotransmiterem u wróbli. 

 

Osherson, Shafir - similarity coverage model  

Znaczenie podobieństwa oraz „pokrywania” 
przestrzeni należącej do wyższej kategorii 

Przewidywania wynikające z modelu Oshersona i Shafira: 
 
Efekt podobieństwa 
Efekt typowości 
Efekt rozbieżności 
 
Inne modele indukcji 
 

Model koneksjonistyczny (Sloman) 

 

Model Bayesowski (Tannenbaum) 

Indukcja – Znaczenie teorii wyjaśniającej 
Które wnioskowanie jest „mocniejsze”? 
 
Dobermany są w stanie przegryźć drut 
więc: Owczarki niemieckie są w stanie przegryźć drut 
 
Pudle są w stanie przegryźć drut: 
więc: Owczarki niemieckie są w stanie przegryźć drut 

A. Sloman - mocniejsze są takie wnioski, które 

da się wyjaśnić w podobny sposób jak przesłanki 

(A) Alaska attracts most of its tourists from the west 

coast of the United States. 

Therefore, Mexico attracts most of its tourists from the 

west coast of the 

United States. 

 
(B) Alaska’s leading cause of death is pneumonia. 

Therefore, Mexico’s leading cause of death is pneumonia. 
 
(C) Most dogs have fleas. 

Therefore, most bookstores sell postcards. 

 

Wnioskowanie o przyczynach i atrybucja 

Kelley:  

informacje o konsekwencjach zachowania 

informacje o wybiórczości zachowania 

informacje o powszechności zachowania 

 

Błędy atrybucyjne: 

zasada pomniejszania - 

szukaj najbliższej przyczyny 

efekt fałszywej powszechności 

zasada dziwaczności 

 

Rozumowanie przez 

analogię też jest typem 

indukcji 
D. Gentner 

– teoria odwzorowania struktury 

Model atomu 
Bohra 

R. Sternberg 
1. Kodowanie istotnych 

właściwości 

2. Wnioskowanie o relacji 
3. Odwzorowanie relacji 
4. Zastosowanie relacji 

Czy umysł ma jeden czy dwa procesy rozumowania?