plik

Atomizm – przekonanie, że rzeczywistość składa się z niepodzielnych, pierwotnych
składników materii, które istnieją w czasie i przestrzeni jako uniwersalnych
parametrach

Atraktor – najogólniej: pewien obszar, trajektoria lub punkt w przestrzeni fazowej,
do którego w miarę upływu czasu zmierzają rozwiązania równań, czyli trajektorie
rozpoczynające się w różnych obszarach przestrzeni fazowej.

Chaos   deterministyczny  –   zjawisko   występowania   układów   równocześnie
niestabilnych i nieliniowych; dany układy jest chaotyczny, jeśli jest równocześnie
przyczynowo   uwarunkowany   i   nieprzewidywalny   (nieregularny).   Zachowanie
układów chaotycznych różnią się od zachowań układów całkowicie przypadkowych,
w   których   działaniu   nie   ma   żadnej   jednoznaczności   i   które   w   związku   z   tym
podlegają jedynie prawom statystycznym.

Czyste formy naoczności – u Kanta aprioryczne formy zmysłowości (postrzegania),
dzięki którym podmiotowi mogą jawić się fenomeny (postrzega przedmioty
zewnętrzne); czyste formy zmysłowości to czas (zmysł wewnętrzny) i przestrzeń
(zmysł zewnętrzny).

Dedukcja – rozumowanie, w którym wniosek wynika z przesłanek, czyli
rozumowanie, w którym z pewnego zdania ogólnego (prawa) można wyprowadzić
zdania szczegółowe (zdanie o poszczególnym przedmiocie/zjawisku jednostkowym).

Determinizm  –   założenie,  że   w  przyrodzie   zachodzą   stałe  związki   przyczynowe   i
możemy   z  dużym   prawdopodobieństwem  przewidywać   przyszły   bieg   zdarzeń  oraz
procesów fizycznych.  Determinizm mechanistyczny  – pogląd, według którego we
wszechświecie   panuje   powszechna   przyczynowość,   a   prawa   przyrody   mają   ściśle
jednoznaczny   charakter,   co   na   mocy   tych   praw   pozwala   przewidywać,   a   nawet
wyznaczać   wszelkie   przyszłe   zdarzenia.  Determinizm   statystyczny  –   pogląd,
według   którego   prawa   przyrody   mają   charakter   bądź   jednoznaczny,   bądź
statystyczny,   wobec   czego   dysponując   odpowiednią   wiedzą   można   przewidzieć
przynajmniej prawdopodobieństwo wystąpienia określonych zdarzeń.

Eksperyment – zabieg przedsiębrany w celu dokonania obserwacji, który bądź
wywołuje samo obserwowane zjawisko, bądź wpływa na jego przebieg.

Empiryzm – stanowisko w teorii poznania, według którego poznanie wywodzi się z
całkowicie (empiryzm skrajny, sensualizm) lub w decydującym stopniu (empiryzm
umiarkowany)   z   doświadczenia   (empirii,   zmysłowego   kontaktu   z   rzeczywistością);
doświadczenie   zdaniem   empirystów   (Bacon,   Locke,   Hume)   jest   jedynym   źródłem
prawomocnej   wiedzy.   Poznanie   oparte   na   doświadczeniu   to   inaczej   poznanie  a
posteriori.

Falsyfikacjonizm –podstawowe kryterium naukowości według Poppera: dowolna
hipoteza naukowa musi posiadać klasę zdań (obserwacji empirycznych), które ją
obalają (falsyfikują). Aby dowolna hipoteza mogła zostać uznana za naukową musi
istnieć sytuacja, której hipoteza ta nie przewiduje. W drugim znaczeniu: dyrektywa

zalecająca obalanie danych hipotez naukowych, a nie ich weryfikację (potencjalnie
może istnieć nieskończona liczba obserwacji potwierdzających daną hipotezę).

Fenomenalizm – pogląd, według którego poznać można tylko zjawiska, a nie rzeczy
same w sobie; badać można tylko stronę zjawiskową procesów naturalnych, dającą
się matematycznie zmierzyć i ująć w funkcjonalne wzory (Hume, pozytywizm).

Filozofia przyrody – refleksja nad wynikami nauk przyrodniczych i zarazem
synteza wyników nauk przyrodniczych, ukazująca ogólny obraz świata wyłaniający
się z teorii przyrodoznawczych.

Idealizacja – stosowany w naukach zabieg myślowy, polegający na skonstruowaniu
pojęcia,   które   nie   ma   realnych   desygnatów,   ponieważ   abstrahuje   się   w   nim   od
pewnych   cech   właściwych   przedmiotom   danym   w   doświadczeniu.   Akt   idealizacji
zmierza więc do tego, żeby dzięki pominięciu czynników mniej istotnych uchwycić
najbardziej istotne zależności między pozostałymi czynnikami (np. badając spadanie
swobodne   pomijamy   opór   powietrza).   Idealizację   stosujemy   przy   badaniu
przypadków   wzorcowych,   a   dopiero   w   dalszej   kolejności   bada   się   całe   bogactwo
odchyleń od sytuacji idealnej i możliwy zakres wariacji.

Idealizm  –   w  metafizyce:  przekonanie,   że   idee   konstytuują   całą   rzeczywistość
(Platon), bądź że istnieją niezależne od rzeczywistości materialnej wieczne esencje
bądź   abstrakcje   matematyczne.  W   teorii   poznania:  przekonanie,   że   podmiot
poznaje   nie   rzeczywistość,   lecz   własne   idee,   wyobrażenia,   myśli   i   wrażenia.
Rzeczywistość nie istnieje nie będąc postrzeganą przez podmiot (Berkeley, Fichte).

Indeterminizm – pogląd mówiący o tym, że zdarzenia wcześniejsze nie wyznaczają
ściśle zdarzeń późniejszych i że na podstawie znajomości faktów wcześniejszych nie
można przewidzieć późniejszych całkowicie (wersja skrajna) bądź tez nie można
wyznaczyć faktów późniejszych w odniesieniu do pewnej klasy zjawisk fizycznych
(wersja umiarkowana).

Indukcja – procedura ustalania praw empirycznych przez zebranie dużej liczby
szczególnych przypadków. W metodologii: wszelkie rozumowanie, które ze zdań o
przedmiotach jednostkowych dochodzi do wniosku, które jest zdaniem ogólnym.

Kolektyw   myślowy  –   w   filozofii   nauki   Ludwika   Flecka   pogląd,   według   którego
aktywność   poznawcza   jednostki   nie   jest   niezależna   od   innych   jednostek   i   grup;
poznanie  jest zawsze  realizowane  w jakimś  kolektywie  myślowym,  gdzie  wiedza i
umiejętności są tylko częściowo werbalizowane.

Konwencjonalizm – pogląd w filozofii i metodologii nauk, według którego pojęcia
matematyki i prawa nauk empirycznych są konwencjami (umowami),
funkcjonującym w środowisku naukowym głównie ze względu na walory prostoty,
ekonomiczności myślenia i elegancji, a nie ze względów merytorycznych.

Matematyzacja przyrody  – nazwa na proces zapoczątkowany przez Galileusza, w
którym to opis rzeczywistości w kategoriach języka naturalnego zastąpiony został
opisem   zmatematyzowanym   (przy   pomocy   języka   figur   i   brył   geometrycznych),
intersubiektywnie   sprawdzalnym   i   precyzyjnym.   Galileusz   uznał,   że  zjawiska

fizyczne mogą być modelowanej jako matematyczne przybliżenia (typy idealne), w
których odchylenia od normy (jak np. tarcie powietrza przy spadaniu swobodnym)
mogą częstokroć dla uzyskania prostoty obrazu zostać pominięte (redukcja
złożoności układu, metoda idealizacyjna).

Mechanicyzm – teoria, według której prawa mechaniki bądź aksjomaty geometrii i
zasady dynamiki wystarczają do wyjaśnienia rzeczywistości, a podstawowe aspekty
rzeczywistości da się obrazowo wytłumaczyć przez ruch poszczególnych składników
materii.

Metodologia nauk  – refleksja z pogranicza filozofii i nauk ścisłych, zajmująca się
metodami   poznania   wspólnymi   wszystkim   naukom   i   próbująca   zidentyfikować
podstawowe   mechanizmy   wytwarzania   wiedzy   wartościowej   poznawczo   i
wypracowaniem uniwersalnego kryterium naukowości oraz racjonalności.

Model – przedmiot odwzorowujący całość albo fragment rzeczywistości istniejącej
bądź nieistniejącej.

Niewspółmierność – najogólniej: w filozofii nauki Kuhna oraz Fayerabenda pogląd,
mówiący, że zastąpienie jednej teorii drugą (zmiana języka teorii) pociąga za sobą
zmianę dotychczasowego obrazu świata i że teorie te generują odmienne,
nieprzystawalne i nieredukowalne do siebie ontologie rzeczywistości.

Ontologia - ogólna teoria bytu (realnie istniejącego jak i możliwego), dotycząca jego
natury lub istoty.

Paradygmat  – w ujęciu Thomasa S. Kuhna paradygmat to pewien zadowalający z
punktu widzenia logicznego i empirycznego na danym etapie rozwoju nauki wzorzec
badawczy,   obejmujący   zasób   podstawowych   definicji   i   pojęć   teoretycznych,
zbudowanych   na   nich   teorii,   dopuszczalnych   procedur   i   metod   weryfikujących
prawdziwość hipotez; wyznacza w nauce określoną tradycję badawczą.

Percepcja – bezpośrednie i naoczne (wzrokowe) doświadczanie czegoś.

Prawda i teorie prawdy  –  klasyczna definicja prawdy:  Arystoteles - prawda jest
zgodnością sądu z tym z tym, jak się rzeczy mają (korespondencyjna teoria prawdy).
Nieklasyczne definicje prawdy: a\  koherencyjna  – dany ciąg zdań jest prawdziwy,
kiedy jest niesprzeczny; b\ konsensualna – prawdziwe jest to, co dana grupa uważa
za prawdziwe; c\  pragmatyczna  – prawdziwość to jakość, która jest potwierdzona
przez skuteczność w stosowaniu naszych pojęć do praktyki.

Racjonalizm  – w teorii poznania przekonanie, iż właściwym źródłem wiedzy oraz
kamieniem   probierczym   jej   roszczeń   poznawczych   jest   rozum;   tylko   poznanie
rozumowe jest w stanie zagwarantować właściwe poznanie rzeczywistości, spełniając
przy tym kryteria absolutnej pewności (niezawodności rozumowania) i konieczności;
naukami   uprzywilejowanymi   przez   racjonalistów   były   matematyka   i   logika.
Doświadczenie  jest w racjonalizmie  bądź to traktowane  jako element pomocniczy
(Descartes, Leibniz, Kant) w poznawaniu rzeczywistości (racjonalizm umiarkowany),
bądź całkowicie deprecjonowane i służy jedynie uświadomieniu sobie przez umysł

danych wcześniejszych od doświadczenia (Platon – racjonalizm skrajny). Poznanie
rozumowe to inaczej poznanie a priori.

Realizm – w metafizyce: przekonanie o istnieniu rzeczywistości obiektywnej,
istniejącej niezależnie od poznającego podmiotu, w teorii poznania: przekonanie, że
możliwe jest poznanie przedmiotów jako bytów pozaświadomościowych.

Redukcjonizm – przekonanie, że właściwości i zachowanie układu złożonego mogą
zostać wytłumaczone przez odpowiednią teorię tłumaczącą właściwości i zachowanie
części składowych tego układu.

Rewolucja naukowa – w filozofii nauki Kuhna: przejście od jednego schematu
naukowo-badawczego (paradygmatu) do innego; rewolucja naukowa implikuje
zmianę sposobu widzenia i interpretacji świata.

Scjentyzm – pogląd, według którego poznanie naukowe jest jedyną drogą do
uzyskania wiedzy wartościowej oraz że nauka jest jedynym sposobem usunięcia
wszelkich niedostatków zarówno w życiu jednostek jak i społeczeństw.

Socjologia wiedzy – dział socjologii badający relacje między społecznym
kontekstem (strukturą społeczną) a wiedzą. Socjologia wiedzy zakłada, że procesy
społeczne mają realny wpływ na wiedzę (sposób uprawiania nauki) oraz że wiedza
jest uwikłana w konteksty ideologiczne i relacje władzy.

Styl   myślowy  -   w   filozofii   nauki   Ludwika   Flecka   oznacza   zespół   gotowości
umysłowych badacza wraz z jego zwyczajami myślowymi, który pozwala fachowcom
z danej dziedziny wiedzy porozumiewać się ze sobą i osiągnąć zbieżne wyniki. Styl
myślowy   jest   wynikiem   teoretycznego   i   praktycznego   wykształcenia   danego
osobnika,   jest   wartością   podlegającą   rozwojowi   historycznemu   i   prawom
socjologicznym;   różne   style   myślowe   prowadzą   do   odmiennych   wyników
obserwacyjnych.

Teoria poznania – (inaczej: epistemologia) dział filozofii zajmujący się stosunkiem
między wiedzą, poznaniem ludzkim i rzeczywistością. Teoria poznania zajmuje się
sposobami, w jaki poznajemy rzeczywistość, pyta o źródło naszej wiedzy oraz jej
funkcję (przeznaczenie). Naczelnym pytaniem teorii poznania jest pytanie o prawdę
bądź też źródło naszych przekonań i sądów na temat rzeczywistości.

Teza Duhema-Quine’a – przekonanie, że doświadczenie nie obala pojedynczej
hipotezy, lecz całą teorię, gdyż wyizolowana obserwacja empiryczna jest zależna od
sieci często milcząco przyjmowanych założeń i twierdzeń.

Transcendentalizm  – stanowisko w teorii poznania, które postuluje rozpoczynać
badanie   filozoficzne   od   pytań   dotyczących  warunków   możliwości   istnienia
określonej   klasy   przedmiotów   w   ogóle,   np.   w   jaki   sposób   dane   są   przedmioty
matematyki/fizyki/chemii?   Transcendentalizm   zmierza   do   zrekonstruowania
apriorycznych warunków jawienia się przedmiotów, twierdząc, że obiekty nie istnieją
tak po prostu i że muszą zostać ukonstytuowane, żeby stanowić przedmiot wiedzy.