Adsorpcja i chromatografia jako metody
Adsorpcja i chromatografia jako metody
oczyszczania i rozdzia
oczyszczania i rozdzia
ł
ł
u mieszanin na skal
u mieszanin na skal
ę
ę
preparatywn
preparatywn
ą
ą
i przemys
i przemys
ł
ł
ow
ow
ą
ą
Podstawy adsorpcji i chromatografii,
wykład – część druga
Opracowała Dorota Antos
Rzeszów 2006
Chromatografia
okresowa i ciągła
Plusy i minusy
Chromatografia preparatywna
Chromatografia preparatywna
Chromatografia preparatywna
jest procesem rozdziału oraz
otrzymywania konkretnych mas czystych substancji z tzw.
mieszanin „trudnych”, w następujących rodzajach przemysłu:
•chemicznym;
• farmaceutycznym;
• biotechnologii
Wysokiej czystości chemikalia oraz substancje czynne mogą być
produkowane ze zdolnościa produkcyjną mieszczącą się w zakresie
od kilku kg do tysięcy ton/ rok w funkcji rodzaju użytej chromatografii.
0
100
200
300
400
500
600
700
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
1.2
Conc
ent
rat
ion
Izokratyczna
0
100
200
300
400
500
600
700
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
Time [s]
Gradientowa
Chromatografia okresowa
Chromatografia okresowa
C
iF
(t)
x = 0
x = L
Apparatus
Feed
Effluent
Detector
Okresowość a ciągłość procesu chromatografii
Okresowość a ciągłość procesu chromatografii
Chromatografia okresowa
Chromatografia okresowa
Chromatografia cykliczna
Chromatografia cykliczna
Chromatografia cykliczna
Chromatografia cykliczna
100
120
140
160
180
200
220
240
260
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
1.2
1.4
t
sII
interfraction
t
eII
II fraction
t
eI
t
end
t
sI
C
treshold
I fraction
C
oncentration [g/
l]
Tim e [s]
Chromatografia cykliczna
Czas trwania
∆t
c
dla dwóch kolejnych cykli:
∆t
c
= t
end
– t
sI
;
Konfiguracje kolumn
Konfiguracje kolumn
Organizacja procedury przenoszenia skali oraz optymalizacji
1. Przeprowadzić procedurę budowania modelu dynamiki chromatografii zaczynając
od cyklu badań doświadczalnych na kolumnie analitycznej;
Wyznaczyć parametry modelu izotermy;
Uzyskać wszystkie inne, potrzebne dane fizykochemiczne dla optymalizowanego,
wieloskładnikowego układu chromatograficznego;
Wyznaczyć parametry modelu dynamiki procesu. Im bardziej skomplikowany
model dynamiki tym większa ilość parametrów modelu koniecznych do
wyznaczenia.
Wybrać adekwatny typ modelu dynamiki procesu;
2. W następnym etapie przygotowań do optymalizacji procesu chromatografii
podejmuje się decyzje dotyczące parametrów optymalizacyjnych. W tym celu
należy:
Wybrać funkcję celu oraz składnik kluczowy procesu. Wybrać ograniczenia i
zmienne decyzyjne optymalizacji.
3. Wybrać metodę optymalizacji
.
Optymalizacja procesu
•
Podczas optymalizacji procesu chromatografii
rozwiązania wymaga następujący problem –należy znaleźć
oraz zoptymalizować funkcję celu:
max
(
Pr
) =
l
ub
max
(
Pf
) = f (parametrów operacyjnych)
Pr
oraz
Pf
są zależne od założonej
czystości produktu kluczowego
Pu
:
odbioru
czas
*
kolumny
przekroj
odebrana
masa
i =
Pr
lub
Pf
i
= Pr
i
Y
i
a
wprowadzon
masa
odebrana
masa
i
=
Y
;
c
col
t
i
i
t
F
m
∆
ε
=
Pr
;
%
c
V
m
F
,
i
inj
i
i
100
Y
=
Definicje najczęściej używanych w chromatografii funkcji celu:
Pr
EC
elu
V
=
i
i
i
Y
Pr
Pf
=
Zmienne decyzyjne ciągłe oraz zmienne decyzyjne dyskretne optymalizacji:
;
mod
c
(
)
;
1
∞
−
=
i
col
t
F
,
i
inj
i,
f
q
V
c
V
L
ε
t
wash
;
parametr d
p
2
/L
Ograniczenia procesu optymalizacji:
min
i
i
Pu
Pu
≥
;
Pu
2
1
c
c
c
i
i
+
=
;
2
0
p
m
max
d
k
L
u
p
p
η
∆
=
<
produkt kluczowy
F
V
&
D
V
&
R
V
&
E
V
&
S
V
&
K
V
&
Zone IV
Zone III
Zone II
Zone I
Chromatografia ciągła
Chromatografia ciągła
-
-
TMB
TMB
Rozwiązanie dla izotermy liniowej q* = HC
Jeśli:
1
2
H
H
S
j
,
i
=
1
1
1
C
V
C
H
V
III
s
&
&
<
2
2
2
C
H
V
C
V
s
II
&
&
<
2
II
H
m
〈
≡
1
III
H
m
〉
≡
1
1
1
C
H
V
C
V
S
IV
&
&
<
2
2
2
C
V
C
H
V
I
S
&
&
<
2
I
H
m
〉
≡
1
IV
H
m
〈
≡
S
k
k
V
V
m
&
&
=
m
k
to bezwymiarowy stosunek
przepływów faz w
k
=
I - IV
comp.
1
comp.
2
feed
comp.
1 comp. 2
G. Storti, M. Mazzotti, M. Morbidelli, S. Carra, AIChE J., 39 (1993), 471.
M. Mazzotti, G. Storti, M. Morbidelli, AIChE J, 40 (1994), 1825.
H
2
Rys. pokazuje graficznie ograniczenia
zred. przepływu m
k
w strefach II i III a
także rozwiązanie analityczne modelu
idealnego dynamiki chromatografii w
postaci tzw. trójkąta operacyjnego dla
chromatografii ciągłej TMB (SMB),
otrzymanej na podstawie teorii
równowagi.
Trójkąt operacyjny (region pełnego
rozdziału) jest zaznaczony w funkcji
m
k
w
sekcjach
II oraz III
H
1
H
2
m
II
m
III
H
1
m
IV
< H
1
; m
IV
< H
2
IV
H
1
< m
III
< H
2
III
H
1
< m
II
< H
2
II
m
I
> H
1
; m
I
> H
2
I
m
k
Sekcja
Zmiana kształtu trójkąta operacyjnego
w funkcji nieliniowości izotermy
m
III
m
II
Linia ciągła czarna – izoterma liniowa
Linia ciągła czerwona – izoterma nieliniowa
G. Storti, M. Mazzotti, M. Morbidelli, S. Carra, AIChE J., 39 (1993), 471.
M. Mazzotti, G. Storti, M. Morbidelli, AIChE J, 40 (1994), 1825.
Zmiana kształtu trójkąta operacyjnego w funkcji ograniczeń czystości
3,34
3,54
3,74
3,94
4,14
4,34
4,54
4,74
3,34
3,54
3,74
3,94
4,14
4,34
4,54
4,74
m
II
m
III
Pu = 90%
Pu = 94%
Linia niebieska– model idealny
4
5
6
7
8
9
10
5
6
7
8
9
10
11
B
C
A
m
III
m
II
Region A: N = 10000, Pu > 99.99%,
= 1.001
Region B: N = 100,
Pu > 99.99%,
= 1.1
Region C: N = 100,
Pu > 95%,
= 1.1
β
β
β
Zmiana kształtu trójkąta operacyjnego w funkcji sprawności układu i
Współczynnika bezpieczeństwa
Zone I
Zone III
Zo
ne
IV
Z
on
e
II
Feed (1+2)
F
C
mod, F
V
Raffinate (1)
V
R
.
Fluid flow
Solid flow
Desorbent
mod, D
C
V
D
.
Extract (2)
V
.
E
Idea symulowanego ruchu złoża
Idea symulowanego ruchu złoża
-
-
SMB
SMB
Open loop
SMB closed
loop
Konfiguracje kolumn
Konfiguracje kolumn
0
10
20
30
40
50
0.0
0.1
0.2
0.3
0.4
0.5
0.6
0.7
0.8
0.9
1.0
Pu
E
=95.3%
C
oncentr
ation [
%
v
ol.]
Time [min.]
0
10
20
30
40
50
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
1.2
1.4
1.6
1.8
2.0
Pu
R
=99.4%
Co
ncentrati
on [% v
ol
.]
Time [min.]
Profile wylotowe strumieni ekstraktu oraz rafinatu w w SMB
Profil strumienia ekstraktu
Profil strumienia rafinatu
D. Antos, A. Seidel-Morgenstern,
Chem. Eng. Sci., 56 (2001), 6667
W kolumnie okresowej strumień zasilający (feed)
jest podawany w centralny punkt kolumny
okresowej. Dwa rozdzielane składniki poruszają
się z różną szybkością i następuje ich rozdział.
...
względem nieruchomego
obserwatora.
Jeśli kolumna jest odpowiednio długa, piki
chromatograficzne obu składników będą
rozdzielone.
Ponieważ jest to proces czysto ciągły,
zaczynają się więc problemy: potrzebuje on
kolumny o nieskończonej długości oraz
dodatkowej drogi na wprowadzenie oraz
wyprowadzenie próbki i produktów
rozdziału.
Modelowanie procesu polega na
podzieleniu kolumny na małe segmenty
oraz symulowaniu ich ruchu. Strumień
zasilający (feed) oraz eluent są teraz
wprowadzane pomiędzy segmenty.
Jeśli teraz nałożymy ruch kolumny z prawej
do lewej, z szybkością mieszczącą się
między szybkościami poruszania się
składników, składniki zaczną poruszać się w
przeciwnych kierunkach
...
R
V
&
E
V
&
S
V
&
K
V
&
Zone IV
Zone III
Zone II
Zone I
comp.
1
comp.
2
feed
D
mod,
D
C
,
V&
F
mod,
F
C
,
V&
Regeneracja fazy ruchomej
słabym rozp.
Rozdział, słaby rozp.
Rozdział, mocny rozp.
Regeneracja fazy stałej, mocny
rozp.
Gradient fazy ruchomej
Gradient fazy ruchomej
I
II
,
I
m
H
<
2
II
,
I
II
II
,
I
H
m
H
2
1
<
<
IV
,
III
III
IV
,
III
H
m
H
2
1
<
<
IV
,
III
IV
H
m
1
<
Gradient
Gradient
superkrytycznej
superkrytycznej
fazy ruchomej
fazy ruchomej
3.0
3.5
4.0
4.5
5.0
5.5
6.0
6.5
7.0
7.5
5.5
6.0
6.5
7.0
7.5
*
*
*
*
* *
*
*
*
* *
*
*
*
*
*
m
m
II
III
Trójkąty operacyjne dla:
C
1,F
=
C
2,F
= 0.3%
vol. ;
Pu
=
95%;
Punkty czarne – izoterma nieliniowa,
chromatografia izokratyczna;
Punkty czerwone – izoterma nieliniowa,
chromatografia gradientowa;
D. Antos, A. Seidel-Morgenstern, Chem. Eng. Sci., 56 (2001), 6667
D. Antos, A. Seidel-Morgenstern, J. Chromatogr. A, 944 (2002), 77
Schemat instalacji SMB pracującej w
trybie gradientu stężenia
Gradient w SMB
Gradient w SMB
SMB
SMB
–
–
optymalizacja procesu
optymalizacja procesu
Czystość strumienia
rafinatu:
Ex
,
B
Ex
,
A
Ex
,
A
Ex
C
C
C
+
=
Pu
Ra
,
B
Ra
,
A
Ra
,
B
Ra
C
C
C
+
=
Pu
Formułowanie problemu
optymalizacji
•W optymalizacji procesu SMB rozwiązania
wymaga następujący problem –należy
znaleźć oraz zoptymalizować funkcję celu:
• max (
Pr
)
lub
min
(
Ec
) = f (
m
I
, m
II
, m
III
, m
IV
)
gdzie:
Ec
jest zużyciem eleuentu
G. Ziomek, M. Kaspereit, J. Jeżowski, A. Seidel-Morgenstern, D. Antos, J.of Chrom. A, 1075 0(2005), 111.
Czystość strumienia ekstraktu:
F
i,
inj
elu
C
V
V
collected
mass
real
volume
eluent
Y
Ec
=
=
2,5
3,0
3,5
4,0
4,5
5,0
5,5
6,0
6,5
7,0
2,5
3,0
3,5
4,0
4,5
5,0
5,5
6,0
6,5
7,0
C
F
= 0.3% Vol.
C
F
= 1% Vol.
C
F
= 3% Vol.
m
III
m
II
2,5
3,0
3,5
4,0
4,5
5,0
5,5
6,0
6,5
7,0
2,5
3,0
3,5
4,0
4,5
5,0
5,5
6,0
6,5
7,0
m
III
m
II
C
F
= 0.3% Vol.
C
F
= 1% Vol.
C
F
= 3% Vol.
SMB
SMB
–
–
optymalizacja procesu
optymalizacja procesu
Generowane punty
podczas optymalizacji
Generowany obszar
operacyjny podczas optymalizacji
Produktywność do 1kg czystej subst./rok.
System SMB typ CSEP® C9812. W systemie można użyć do 12 SMB kolumn tego samego typu.
Knauer
Produktywność 1 – 10 kg czystej
subst./dzień.
80 cm SMB system
Podsumowanie
Podsumowanie
Chromatografia jest praktycznie jedyną metodą rozdziału tzw. mieszanin
„trudnych”, które nie dają się rozdzielić alternatywnymi metodami
rozdziału np. za pomocą krystalizacji, ekstrakcji itp.
• Chromatografia jest często najszybszą oraz pewną drogą do
otrzymywania pożądanych enancjomerów – farmacja, biotechnologia;
• Chromatografia może być z punktu widzenia ekonomiki procesu
najważniejszą drogą do produkcji substancji czynnych - farmacja.
Sprawność pojedynczej kolumny chromatograficznej jest bardzo wysoka
przy jednoczesnej założonej wysokiej czystości produktu kluczowego.
Jednocześnie sprawność procesu chromatografii jest bardzo niska w
porównaniu do
altermatywnych
metod rozdziału. Zastosowanie
chromatografii ciągłej (SMB) pozwala znacząco zredukować tę różnicę
produktywności.
Pojedyncza injekcja
Chromatografia cykliczna
SMB
Rośnie produktywność
Rośnie stopień komplikacji
SMB jest rentownym w skali przemysłowej
procesem rozdziału
Chromatografia okresowa jest rentownym
w skali przemysłowej procesem rozdziału
tylko w przypadku zastosowania jej jako
chromatografii cyklicznej oraz przy
wysokiej cenie jednostkowej produktu
kluczowego
Optymalizacja warunków prowadzenia
procesu jest dłuższa i trudniejsza
-
Produktywność procesu jest wyższa
-
Koszty są niższe im większa jest skala
procesu
Koszty są niższe im mniejsza jest skala
procesu
Stężenie produktu kluczowego w efluencie
jest wyższe
Stężenie produktu kluczowego w efluencie
jest niższe
Zużycie eluentu jest niższe
Zużycie eluentu jest wysokie
Aparatura jest złożona
Aparatura jest prosta
Wykonanie jest proste
SMB
Chromatografia okresowa