Mazowieckie Małe Przedszkola

www.mmp.fio.org.pl

 

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego 

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich

Rozwój poznawczy dziecka w wieku przedszkolnym

Magdalena Bochenek

Wstęp

Zmiany w umysłowym funkcjonowaniu dziecka w okresie przedszkolnym są bardzo złożone. 

Możemy je obserwować, koncentrując uwagę na różnych aspektach. Szczególnie ważne są zmiany 
jakościowe w sposobie myślenia dziecka w sytuacjach problemowych. Zdolności poznawcze dzieci i 
proces ich dojrzewania znajdują się od ponad stu lat w kręgu zainteresowań psychologii rozwojowej. 

W   wieku   przedszkolnym,   w   zakresie   poznawania   świata   przez   dziecko,   zachodzą   zmiany 

głównie   w   wyniku   wzbogacenia   spostrzegawczości,   myślenia   i   rozumienia   mechanizmów 
funkcjonowania   środowiska.   Dzieci   w   tym   czasie   doskonalą   metody   zmysłowego   i   umysłowego 
poznania   świata.   Kompetencje   poznawcze   pozwalają   im   rozbudować   schematy   umożliwiające 
kształtowanie się rozumienia coraz bardziej złożonych wydarzeń, zjawisk i pojęć. 

Trafiający   do   przedszkola   trzylatek   jest   osobą   ciekawą   świata,   mającą   niewiele   wiedzy   i 

doświadczeń. Jego aparat percepcyjny jest jeszcze mało doskonały, a umiejętności różnicowania i 
klasyfikowania  bodźców wymagają systematycznego treningu, który pozwoli dziecku w przyszłości 
dobrze radzić sobie z rozumieniem otaczającego je świata. 

Wkraczając do przedszkola, dziecko korzysta w wąskiego zasobu własnej wiedzy. Organizując 

przestrzeń,  zajęcia  i  zabawy z  dzieckiem  należy  pamiętać,  że  wszystkie  przekazywane   mu  przez 
dorosłych   informacje   potraktuje   ono   jako   prawdę   o   świecie.   Samodzielna   krytyczna   weryfikacja 
docierających   do   dziecka   informacji   to   jeszcze   przyszłość.   Kształtując   w   odpowiedni   sposób 
środowisko, w którym dziecko przebywa, dostarczając bodźców i wyjaśnień, zapewniamy dzieciom 
warunki do wykorzystania ich potencjału rozwojowego.

Ważnym wyznacznikiem, który wpływa na rozwój psychiczny dziecka, są wrodzone dyspozycje i 

zdolności   psychiczne,   stanowiące   podłoże   kształtujących   się   u   dziecka   uzdolnień.   Nie   znaczy   to 
jednak, że jakaś zdolność ukształtuje się tylko na tej podstawie. Istotne również są warunki, w jakich 
przebiega rozwój, własna działalność dziecka i jego świadomy wysiłek oraz oddziaływania ze strony 
środowiska. Kształtowanie  się  zdolności  jest  procesem  ciągłym  o zmiennym tempie,  mogą  w  nim 
występować przerwy i zahamowania.

2. Podstawowe procesy poznawcze.

Analizując rozwój poznawczy, należy zwrócić uwagę na rozwój:

•

percepcji, czyli procesie odbioru informacji,

•

pamięci, czyli procesie przechowywania informacji,

•

myślenia, czyli procesie przetwarzania informacji.

_________________________________________________ 1 __________________________________________________

„Mazowieckie Małe Przedszkola” – program współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich

Poznawcze   funkcjonowanie   człowieka   to   złożony   proces   przetwarzania   impulsów 

dochodzących do człowieka z zewnętrznego świata.

U   podstaw   kontaktu   ze   światem   zewnętrznym   leży  spostrzeganie.   Efektem   procesu 

spostrzegania może być przeprowadzenie analizy docierających bodźców i ich zrozumienie. Systemy 
percepcyjne, w które wyposażony jest człowiek, umożliwiają odczuwanie: dotyku, zapachu, smaku, 
dźwięków   i   obrazów   świata   zewnętrznego.   Wykorzystywanie   wszystkich   zmysłów   w   procesie 
poznawania   świata   przez   dziecko   powoduje,   że   docierające   do   niego   informacje   łatwiej   mu 
zapamiętać, a ich znaczenie może być lepiej przez dziecko zrozumiane.

Dzięki   doskonalącemu   się   w   trakcie   dojrzewania  procesowi   uwagi  wzrasta   efektywność 

spostrzegania. U progu wieku przedszkolnego dominuje u dzieci uwaga mimowolna, która w trakcie 
rozwoju   zastępowana   jest   przez  bardziej  ekonomiczną   uwagę   dowolną.   W   wyniku   tych   przemian 
dziecko   coraz   sprawniej   kieruje   spostrzeganiem.   Wzrost   zdolności   przerzucania   uwagi   i   jej 
podzielności   uwagi   ułatwia   korzystanie   z   zorganizowanych   zajęć.   Maluch   może   coraz   więcej 
zrozumieć 

Wśród procesów poznawczych bardzo ważną rolę odgrywa  pamięć. Pamięć bierze udział we 

wszystkich procesach poznawczych, ściśle wiążąc swoje funkcjonowanie z procesami spostrzegania, 
uwagi i myślenia.

Klasyczne modele pamięci wyodrębniają jej podstawowe trzy rodzaje:

•

sensoryczną (maksymalny czas przechowywania 3 sek.),

•

krótkotrwałą (czas przechowywania do 30 sek., zasób 5-9 elementów),

•

długotrwałą. 

Do pamięci sensorycznej trafiają wszystkie bodźce, z którymi styka się człowiek. Te elementy, 

które zajmują jego uwagę, zatrzymują się w pamięci krótkotrwałej. Dopiero aktywne powtarzanie i 
analizowanie   bodźców   powoduje,   że   mogą   one   trafić   do   magazynu   pamięci   długotrwałej.   Czas 
przechowywania   informacji   w   pamięci   długotrwałej   jest   praktycznie   nieograniczony.   Informacje   w 
pamięci długotrwałej są systematycznie kodowane, tworząc złożone struktury.

Na złożone procesy pamięciowe znaczny wpływ ma język, jego zasób i złożoność. W związku z 

wąskim   zasobem   słów   i   pojęć,   którymi   dysponuje   dziecko   w   wieku   przedszkolnym,   trwałość 
zapamiętywania   jest   w   tym   wieku   jeszcze   stosunkowo   słaba.   Również   wierność,   pojemność   i 
gotowość pamięci dopiero zaczynają się rozwijać. W kontakcie z dziećmi łatwo się przekonać, że ich 
sposób zapamiętywania różnych wydarzeń jest bardzo różnorodny. Dzieci zazwyczaj lepiej niż dorośli 
pamiętają materiał obrazowy oraz czynności manipulacyjne czy ruchowe.

Ważne

Procesy   spostrzegania   i   pamięci   są   u   dzieci   w   wieku   przedszkolnym   silnie   związane   z 

emocjami,   które   im   towarzyszą.   Czynności   i   zdarzenia   skojarzone   z   intensywnym   przeżyciem 
emocjonalnym są na ogół lepiej zapamiętywane.

Procesy   spostrzegania,   uwagi   i   pamięci   służą   do   odbierania   i   przechowywania   informacji. 

Przekształcanie i wykorzystywanie informacji w celu poradzenia sobie z problemami i adaptacją do 
zmieniających się sytuacji występujące w procesie myślenia nazywamy inteligencją.

W   klasycznym   modelu   rozwoju   inteligencji   stworzonym   przez   J.   Piageta   dziecko   w   wieku 

przedszkolnym  jest   umiejscowione   na  etapie   inteligencji  przedoperacyjnej.  Jest   to   etap,   w  którym 
dziecko   podejmuje   celowe   eksperymentowanie   na   przedmiotach   i   uczy   się   świadomie   planować 
działanie   oparte   na   reprezentacji   przedmiotów.   Rozwija   się   rozumowanie   transdukcyjne,   czyli 
prelogiczne. Dziecko umie już dostrzegać stałość cech. Dzięki rozwojowi mowy uczy się coraz pełniej 
wyrażać przemyślenia i wyobrażenia. Jego myślenie przestaje być czysto sytuacyjne, jest jednak w 
dalszym ciągu podporządkowane zadaniom praktycznym.

_________________________________________________ 2 __________________________________________________

„Mazowieckie Małe Przedszkola” – program współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich

Ważne

Poszukując rozwiązań potrzebnych w życiu codziennym i zabawie, przedszkolak podejmuje 

głównie działania służące osiągnięciu konkretnych celów. Ta cecha dziecięcego myślenia powoduje, 
że   różnorodność   podejmowanych   przez   dziecko   aktywności   stymuluje   pogłębienie   zrozumienia 
świata. Pamiętając o tej właściwości należy tak organizować zajęcia z dziećmi, aby angażowały je do 
działania.   Wielokrotnie   podejmowane   próby   rozwiązywania   podobnych   problemów   powodują,   że 
dziecko coraz sprawniej radzi sobie ze znanymi już sobie zadaniami. Uczy się planować działania i 
przewidywać ich skutki.

3. Dzieci trzyletnie

W wieku 3 lat dziecko koncentruje się głównie na aktualnych wydarzeniach i zajęciach – to, co 

znajduje   się   w   polu   widzenia,   pobudza   zainteresowanie   i   angażuje   w   podejmowanie   działań.   W 
myśleniu i wypowiedziach dominują przedmioty i osoby, z którymi dziecko pozostaje w bezpośrednim 
kontakcie.

Trzylatek   nie   umie   lokalizować   swoich   wspomnień   w   czasie.   W   tym   okresie   dzieci   dopiero 

zaczynają rozróżniać pojęcia “rano”, “wieczór” i kojarzyć je z określonymi zajęciami wykonywanymi w 
tych porach dnia. Dorośli czasami zapominają o tych prawidłowościach i niecierpliwią się, gdy dziecko 
nie umie odpowiadać na pytania związane z umiejętnością orientacji w czasie.

Zasób   pojęciowy   jest   wąski   i   wzbogaca   się   bardzo   wolno.   Rozwój   pojęć   jest   procesem 

długotrwałym. Oparty jest na indywidualnym doświadczeniu dziecka. Jego zakres może być istotnie 
stymulowany przez dorosłych, dzięki tworzeniu różnorodnych sytuacji, w trakcie których dziecko może 
zbierać doświadczenia związane z danym zagadnieniem.

Ważne

Bogactwo   pojęć   jest   związane   z   odpowiednim   organizowaniem   otoczenia   i   zajęć   dziecka. 

Dzieci przebywające w ubogim w bodźce środowisku, pozbawione odpowiedniego wsparcia ze strony 
dorosłych rozwijają się wolniej i nie wykorzystują swoich potencjalnych możliwości.

Charakterystyczną cechą myślenia dzieci w trzecim, a także czwartym roku życia jest animizm, 

czyli przypisywanie przedmiotom martwym cech życia. Ta prawidłowość wynika z faktu, że ważnym 
atrybutem  świadczącym  według  dzieci  o  życiu  jest   ruch,  czyli  każde  ciało  będące  w ruchu  mogą 
traktować jak żywą istotę.

Rozumienie świata jest w tym wieku silnie egocentryczne – dzieci doszukując się w otoczeniu 

cech właściwych sobie traktują różne rzeczy, a szczególnie zwierzęta, jak istoty posiadające cechy 
podobne do cech własnych dziecka.

W procesie kształtowania się pojęć trzeci rok życia to okres bardzo podstawowy. Większość z 

pojęć  dziecięcych  związanych jest  ze sprawami  życia codziennego  np. doświadczenie  miękkości–
twardości, spostrzeganie: duży–mały itd. Uczenie się mówienia o doświadczeniu i spostrzeżeniach 
powoduje, że dziecko potrafi rozróżniać i grupować przedmioty według tej cechy.

Trzylatki zaczynają zadawać podstawowe pytania umożliwiające im dokonywanie poznawczej 

“obróbki” świata zewnętrznego. Poznawaniu i coraz lepszemu zrozumieniu świata zewnętrznego służą 
pytania:   “co   to”,   “dlaczego”,   “jak”,   “jaki”   itd.   Zależnie   od   indywidualnej   gotowości   dziecka   do 
przyjmowania i grupowania wiedzy, liczba i jakość zadawanych przez nie pytań jest różna.

W wieku trzech lat dzieci już umieją doszukać się podobieństwa w takich samych obrazkach, 

nie   radzą   sobie   z   bardziej   złożoną   klasyfikacją.   Mimo   deklarowanej   własnej   wiedzy   o   świecie 
zewnętrznym   dzieci   trzyletnie   nie   dostrzegają   jeszcze   niezgodności   wypowiedzi   lub   obrazka   z 
rzeczywistością. Budowanie rozumienia prawdy i fałszu najlepiej opierać na obecności bądź braku 
jakiegoś elementu.

_________________________________________________ 3 __________________________________________________

„Mazowieckie Małe Przedszkola” – program współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich

Ważne

Główną strategią radzenia sobie z zadaniami jest w tym okresie strategia prób i błędów. Nie 

umiejąc   dokonać   krytycznej   oceny   wymyślonego   rozwiązania,   dziecko   podejmuje   działania   i 
rezygnuje z nich dopiero, gdy nie przynoszą spodziewanego rezultatu Dobrze jest nie przerywać 
dziecku tych działań – dają mu one szansę na wzbogacanie arsenału skutecznych rozwiązań.

4. Dzieci czteroletnie

W   wieku   czterech   lat   dzieci   częściej   niż   rok   wcześniej   odróżniają   sposób   funkcjonowania 

człowieka od sposobu funkcjonowania zwierząt i przedmiotów. Zaczynają dostrzegać różnice między 
rozumieniem rzeczywistości przez człowieka i inne istoty bądź przedmioty.

Jest to również wiek, gdy dziecko umie już dostrzec niedorzeczności w przedstawianych mu na 

obrazkach   sytuacjach,   choć   często   nie   radzi   sobie   z   ich   wyjaśnieniem.   Dorosły   rozmawiając   z 
dzieckiem   może   usłyszeć:   “tu   coś   jest   nie   tak….”,   na   pytanie,   co   i   dlaczego   dziecko   nie   umie 
odpowiedzieć.   Jeżeli   dziecku   przedstawimy   prostym   językiem   uzasadnienie,   będzie   to   dla   niego 
kolejny ułamek wiedzy, która włączy w swój system poznawczy.

Ważne

W związku z rozwojem pojęć związanych z przestrzenią, ciężarem, liczbą, czasem, dziecko w 

przedszkolu powinno jak najczęściej stykać się z materiałem, który będzie odnosił się do tych pojęć i 
je wyjaśniał. 

Dzieci często myślą w sposób nierealistyczny, bajkowy – starając się zrozumieć rzeczywistość 

wymyślają własne mechanizmy powodujące taki bądź inny przebieg wydarzeń. Dzieci w grupie mogą 
w   różny   sposób   wyjaśniać   wydarzenia.   Cennym   doświadczeniem   będzie   umożliwianie   dzieciom 
wzajemnego wysłuchania swoich przemyśleń.

Ważne

Zadawanie coraz bardziej złożonych pytań przez cztero- a potem pięciolatka świadczy o jego 

potrzebach   rozwojowych.   Zadaniem   osób   dorosłych   jest   staranne   dobieranie   wyjaśnień   i 
przekazywanie dzieciom informacji dotyczących interesujących obszarów.

5. Dzieci pięcioletnie

W wieku  pięciu  lat   możliwości poznawcze  dziecka  pozwalają  dziecku na  lepsze  rozumienie 

świata zewnętrznego. Jednocześnie w dalszym ciągu pozostają różne od sposobu rozumowania osób 
dorosłych.

Dziecko pięcioletnie z obserwowanych i zapamiętanych scen tworzy nowe, umie zastępować w 

trakcie zabaw jedne przedmioty drugimi, nadawać im specjalne znaczenie. Podstawą rozumowania są 
w coraz szerszym stopniu wyobrażenie i symbole językowe (słowa), a nie jak w wieku młodszym 
czynności zmysłowo-motoryczne.

Dziecko zdecydowanie lepiej radzi sobie z analizowaniem danych. Poszerza umiejętności w 

zakresie klasyfikowania i różnicowania. Umiejętność wyprowadzania wniosków dotyczących przyczyn 
różnych zjawisk i wydarzeń znacznie się poprawia, w dalszym ciągu utrzymuje się jednak problem z 
uzasadnianiem własnego zdania. Rozumowanie dziecka opiera się na bezpośrednim spostrzeżeniu i 
doświadczeniu,   a   nie   na   przesłankach   zawierających   ogólną   zasadę.   Jednocześnie   wyraźnej 
poprawie ulega umiejętność analizowania docierających do dziecka bodźców.

_________________________________________________ 4 __________________________________________________

„Mazowieckie Małe Przedszkola” – program współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich

Ważne

W   funkcjonowaniu   pięciolatków   występuje   nowy,   szczególny   stosunek   myśli   do   działania. 

Pojawia się możliwość realizacji pomysłu, możliwość przejścia od myśli do sytuacji, a nie tylko od 
sytuacji do myśli.

Istotnie zmienia się również rola języka dziecięcego. U młodszych dzieci język jest narzędziem 

służącym do opisywania każdej czynności i bieżących wydarzeń codzienności. Słuchając wypowiedzi 
malucha można stwierdzić, że są one pewnym rodzajem mechanicznego działania, pomagającego 
usystematyzować czynności. Dziecko nie komentuje już opisowo tego, co robi, monolog zewnętrzny 
zamienia się monolog wewnętrzny. Bogaty zasób słów oznacza gotowość do tworzenia złożonych 
myśli i wypowiedzi opisujących adekwatnie świat, w którym żyje dziecko.

5. Wspieranie rozwoju poznawczego

Warto zwrócić uwagę na rozumienie problemu wzajemnego stosunku między rozwojem dziecka 

a nauczaniem, które zaproponował L. Wygotski. Uznał on, że najważniejsze dla rozwoju poznawczego 
dziecka są te funkcje, które jeszcze nie zostały do końca ukształtowane. Zadania, które są nie do 
pokonania samodzielnie  za pierwszym razem, wyzwalają w dziecku  potrzebę poznania,  wyostrzają 
ciekawość.   Wtedy   właśnie   istotną   rolę   ma   do   spełnienia   nauczyciel   lub   rodzic,   który   wskaże 
prawidłową drogę rozwiązania danego problemu. W ten sposób dziecko zdobywa nowe umiejętności 
i doświadczenia. Należy pamiętać, że zadania, które dziecko potrafi rozwiązać bez problemu i które 
nie stanowią dla niego wyzwania, nie powodują znaczących zmian w wiedzy i rozumowaniu dziecka. 
Takie   zadania   służą   utrwalaniu   nabytych   umiejętności.   Ten   rodzaj   kompetencji   Wygotski 
nazywa strefą aktualnego rozwoju. 

Ważne

Rola   nauczyciela   polega   na   umiejętnym   dopasowaniu   działań   edukacyjnych   do sfery 

rozwojowej dziecka, by nie dawać mu   zbyt prostych lub zbyt trudnych do wykonania zadań, gdyż 
takie zadania nie rozbudzają ciekawości i nie motywują do pracy i poszukiwań

Odpowiednio   dobrane   zadania   to   takie,   które   dziecko   może   wykonać   przy   nieznacznym 

wsparciu dorosłego lub grupy. Zadania z tego obszaru stanowią o strefie najbliższego rozwoju, która 
określa poziom  potencjalnego rozwoju. Dlatego tak istotne jest skupienie się na tym, co dziecko 
może zrobić jutro, a nie na tym, co potrafi bez problemu wykonać dzisiaj. Zadania stawiane dziecku, 
które stanowią strefę najbliższego rozwoju są dla niego wyzwaniem i wymagają wysiłku, dzięki temu 
dziecko stale się rozwija oraz ma poczucie sukcesu, co bardzo pozytywnie wpływa na poczucie jego 
własnej wartości.

W pracy z dziećmi należy pamiętać o zasadach wzbogacających ich możliwości poznawcze. Są 

nimi:

•

zachęcanie dzieci do zastanawiania się i przemyśleń

•

pomaganie w mówieniu i uważne słuchanie

•

uzasadnianie tego, co mówimy i o co prosimy 

•

gry słowne, zapoznające dzieci z nowymi słowami, zwiększające ich możliwości językowe

•

czytanie dzieciom i zachęcanie do opowiadania książek,

•

rozmowy na temat opowiadań, wierszy, wydarzeń z życia codziennego.

Ważne

Zainteresowanie słowami możemy rozwijać rymowankami, opowiadaniami. Badania wykazały, 

że   słuchanie   i   uczenie   się   rymowanek   przedszkolnych   ma   znaczenie   dla   późniejszego   rozwoju 
umiejętności czytania i pisania. Słuchanie słów, które się rymują, dostarcza małym dzieciom sporo 
wiedzy na temat języka i usprawnia jego rozumienie.

_________________________________________________ 5 __________________________________________________

„Mazowieckie Małe Przedszkola” – program współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich

Warto,   by   osoby   zainteresowane   pogłębieniem   wiedzy   dotyczącej   tematyki   rozwoju 

poznawczego znalazły czas na zapoznanie się z bogatą literaturą dotyczącą tej tematyki. Polecam 
poniższe pozycje:

•

Gutowska   H.  Zanim   dziecko   pójdzie   do   szkoły,  Kraków   1995,   Wydawnictwo   MEDIUM, 
Kwiatkowska M (red.) Podstawy pedagogiki przedszkolnej, Warszawa 1988, WSiP 

•

Wygotski L., Wybrane prace psychologiczne, PWN, Warszawa 1971

•

Wysotski L., Myślenie i mowa, PWN, Warszawa 1989.

•

Vasta R., Haith M., Miller S. Psychologia dziecka, Warszawa 1995.

Propozycje działań stymulujących rozwój poznawczy dzieci oraz szkoleń dla nauczycieli można 

również znaleźć na stronie www.kluczdouczeniasie.pl – prezentowany jest tam program edukacyjny 
oparty na teorii Wygotskiego. Celem programu jest wspomaganie rozwoju umiejętności uczenia się u 
dzieci w wieku od 2,5 do 6 roku życia.

Powodzenia

_________________________________________________ 6 __________________________________________________

„Mazowieckie Małe Przedszkola” – program współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich