WYCHOWANIE ESTETYCZNE
1.
Czym są w istocie i jak funkcjonują w teorii wychowania pojęcia: „wychowanie
przez sztukę” i „wychowanie estetyczne”?
W literaturze pedagogicznej terminy „wychowanie przez sztukę” i „wychowanie
estetyczne” traktowane są czasem zamiennie. JednakŜe specjaliści od tej problematyki
wyraźnie rozróŜniają te pojęcia.
Wychowanie przez sztukę.
Sztuka odwołuje się wprost do wyobraźni ludzi, a zatem odpowiada naturalnemu
porządkowi rozwoju człowieka i stworzonej przez niego kultury. Zarówno w kulturze, jak
i w rozwoju osobniczym obraz poprzedza ideę, wyobraźnia poprzedza myśl teoretyczną,
więc w wychowaniu naleŜy zachować ten porządek i kształtować te sfery osobowości, za
pomocą których jednostka reguluje swoje stosunki z innymi ludźmi, z naturą i kulturą.
Obcując z wartościami sztuki innych narodów ludzie uczą się takŜe tolerancji na
odmienność interpretacji- w róŜnych kulturach- problemów egzystencjalnych człowieka.
Są teŜ bardziej tolerancyjni wobec wszelkich nowości, sami zaś nabywają smaku
estetycznego i zmierzają do reorganizacji materialnego otoczenia po to, aby Ŝyć w nim
pełniej. W „wychowaniu przez sztukę” działalność artystyczną i dzieła sztuki traktuje się
jako narzędzia rozwoju człowieka. Wychowawca wykorzystuje wartości sztuki w celu
wzbogacenia osobowości dziecka. Przekłada idee zawarte w dziełach na wewnętrzną treść
Ŝ
ycia jednostki, na jej postawy wobec świata.
Wychowanie estetyczne.
To takie procesy edukacyjne, których efektem jest ukształtowanie pewnego poziomu
kultury estetycznej jednostki. WyraŜa się to w dąŜeniu do rozwijania wraŜliwości
jednostki na wartości estetyczne tkwiące w sztuce i naturze, wyrobienie smaku
estetycznego, przejawiającego się w tendencji do otaczania się pięknem oraz do
wyraŜania piękna we własnej działalności artystycznej.
2.
Jak rozumie Irena Wojnar teorię wychowania estetycznego?
Teoria wychowania estetycznego jako nauka zajmuje się wychowaniem przez sztukę,
wychowaniem do sztuki i wychowaniem za pomocą wartości estetycznych tkwiących w
naturze lub wytworach techniki. Irena Wojnar stworzyła podstawy teoretyczne tej nauki,
wiąŜąc ją z jednej strony z filozofią i estetyką, zaś z drugiej z teoriami poszczególnych
dziedzin sztuki. Ze względu na liczne wartości moŜliwe do pedagogicznej analizy i
wykorzystania w praktyce edukacyjnej (np. wyzwalanie spontanicznej twórczości u dzieci
na zajęciach artystycznych) sytuuje się ona wyraźnie w grupie nauk pedagogicznych,
nauk dotykających problemów sztuki i dostrzegających w sztuce jej liczne wartości
moŜliwe do pedagogicznej analizy i wykorzystania w praktyce edukacyjnej.
3.
Trzy znaczenia terminu „sztuka” wg Władysława Tatarkiewicza.
Władysław Tatarkiewicz wyróŜnił trzy znaczenia słowa „sztuka”. Sztukę rozumiano
jako:
•
umiejętność- w tym przypadku terminem sztuka określa się wyjątkowe zdolności
człowieka, umiejętności te dotyczyć mogą nie tylko dziedzin artystycznych, ale i
sportowych, cyrkowych, technicznych czy naukowych;
•
czynność- w tym znaczeniu sztuką nazywa się samą czynność prowadzącą do
powstania dzieła;
•
wytwór tej czynności- w tym znaczeniu sztuką nazywa się całokształt wytworów
działalności artystycznej- zbiór dzieł sztuki
4.
Jakie najwaŜniejsze funkcje przypisuje się sztuce?
„Funkcja” w przypadku nauk społecznych oznacza na ogół pewne poŜytki, jakie
przynosi ludziom kontakt, w tym przypadku ze sztuką.
Funkcje sztuki:
•
poznawcza- sztuka staje się źródłem wiedzy o człowieku, naturze, kulturze;
•
kształcąca- sztuka kształtuje intelekt, wyobraźnię, pogłębia wraŜliwość
emocjonalną jednostki, kontakt z arcydziełami wzbogaca psychikę odbiorców;
•
ludyczna- sztuka pełni funkcję ludyczną w dwóch zakresach:
1.
kiedy jej treść pozwala odbiorcom na przyjemne spędzenie czasu
wolnego
2.
kiedy tworzenie sztuki jest przyjemnym zajęciem i pozwala na
realizację twórczych uzdolnień
•
oczyszczająca- sztuka pozwala usunąć z psychiki ludzkiej nagromadzone w
codzienności napięcia
•
terapeutyczna- sztuka umoŜliwia równieŜ terapię zaburzonych fragmentów
psychiki człowieka. Istnieje wyspecjalizowana dziedzina praktyki leczniczej przez
sztukę zwana auroterapią. Ludzie chorzy przez kontakt ze sztuką mają szansę
przełamania swoich ograniczeń. Często dziedzina artystyczna jest jedyną
płaszczyzną rzeczywistości, gdzie ludzie chorzy i zdrowi spotykają się na równych
prawach;
•
kompensacyjna- sztuka kompensuje niedostatki teraźniejszości, ukazuje świat, w
którym ludzie chętnie by funkcjonowali w pełnym wymiarze swych ambicji,
moŜliwości zawodowych i społecznych. Dla biednych szczególnie pociągający jest
ś
wiat bogaczy, dla chorych- jednostki zdrowe;
•
moralna- treści dzieł zawierają róŜnorodne wartości moralne. MoŜna powiedzieć,
Ŝ
e pełni ona tę funkcję w dwojakim znaczeniu, raz dlatego, Ŝe zmusza człowieka
do wyboru pewnych wartości eksponowanych w dziele, po drugie, iŜ kształtuje
jego wraŜliwość moralną;
•
estetyczna- dzieła sztuki są źródłem wartości estetycznych, które kształtują smak
estetyczny jednostki, wykorzystywane w Ŝyciu codziennym, a wyraŜane za
pomocą stroju, własnego stylu, przebywaniu w towarzystwie osób preferujących
określony styl;
•
społeczna- posiada dwa znaczenia: po pierwsze jest integralną częścią kultury,
która umoŜliwia zachowanie toŜsamości kulturowej narodu; drugie znaczenie
sztuki wyraŜa się w zbiorowym charakterze tworzenia określonego dzieła sztuki.
Dotyczy to szczególnie muzyki, spektaklu teatralnego i filmu;
•
afirmatywna- sztuka ukazuje wielkość człowieka jako twórcy, gdyŜ jest on
zdolny do tworzenia nowych wartości, ale takŜe do kształtowania siebie.
5.
Co składa się na proces wychowania estetycznego realizowany w szkole?
W dziejach oświaty problem wychowania estetycznego był rozmaicie rozumiany. Od
dawna dostrzegano wartości wychowawcze działalności artystycznej dla rozwoju dziecka,
ale zajęcia artystyczne długo nie mogły znaleźć miejsca w programach szkolnych. W
programie edukacji dziecka wg J. Sturma duŜe znaczenie miały zajęcia teatralne. Teatr
szkolny wystawiał sztuki klasyczne. Dzieci same przygotowywały wszystkie zasadnicze
elementy przedstawienia, począwszy od scenografii, kostiumów, aŜ po współreŜyserię
spektaklu. Jednak szkoła Sturma była jedną z niewielu placówek edukacyjnych, w których
przykładano taką wagę do działalności artystyczne uczniów. Na szerszą skalę
wprowadzono przedmioty artystyczne do szkół angielskich. Szczytne hasła propagatorów
idei estetycznego wychowania uczniów w szkole natrafiały jednak na znaczną barierę w
postaci braku wykwalifikowanej kadry pedagogicznej.
Zagadnienie kształcenia kadr nauczycielskich do realizowania przedmiotów
artystycznych jest szczególnie istotne w dobie współczesnej. Istnieje współzaleŜność
pomiędzy kształtowaniem postaw twórczych dzieci a ich osiągnięciami szkolnymi i
zawodowymi w przyszłości. W okresie powojennym jednym z najistotniejszych punktów
nowej polityki kulturalnej państwa była akcja masowego upowszechniania sztuki w
społeczeństwie oraz stworzenie warunków do swobodnej kreacji artystycznej wszystkim
obywatelom. Zadania te miały realizować placówki kultury oraz szkoły. W procesie
edukacji estetycznej społeczeństwa nie wystarcza tylko powierzchowny, często
przypadkowy kontakt człowieka z dziełem sztuki. Przedtem naleŜy nauczyć ludzi
właściwego odczytywania znaczeń, odbioru wartości, które są zawarte w tym dziele.
W latach sześćdziesiątych Irena Wojnar zaproponowała koncepcję integracji
estetycznej przedmiotów szkolnych. Idea ta polega na tym, Ŝe zagadnienia estetyczne
realizuje się na wszystkich przedmiotach szkolnych. Jej zdaniem we współczesnej szkole
trzeba radykalnie zmienić sposób prowadzenia zajęć i uczynić go bardziej elastycznym w
realizacji. Chodzi tu zwłaszcza o wprowadzanie nowych technik wyzwalania twórczości
intelektualnej dzieci.
Główne zadania wychowania estetycznego młodego pokolenia spoczywają na szkole.
To właśnie szkoła, obok rodziny, kształtuje smak estetyczny, daje podstawy wiedzy o
sztuce, organizuje doświadczenia uczniów podnosząc w ten sposób poziom ich kultury
estetycznej.
6.
Jakie są główne działy teorii wychowania estetycznego?
Teoria wychowania estetycznego jako subdyscyplina pedagogiczna aspiruje do nauki
scalającej cząstkowe teorie i metodyki wychowania poprzez konkretne dziedziny sztuki.
Wychowanie estetyczne jest wychowaniem przez: plastykę, muzykę, literaturę, film, teatr,
taniec. KaŜda z tych dziedzin sztuki oddziałuje na róŜne zmysły człowieka i posługuje się
innym językiem artystycznym.
W wychowaniu plastycznym oddziałuje się przede wszystkim na zmysł wzroku, przez
który docierają do jednostki informacje o otaczającym ją świecie. Podstawowym celem
wychowania plastycznego jest przygotowanie wychowanka do odbioru plastyki oraz
poprzez plastykę przygotowanie go do realizacji zadań waŜnych dla społeczeństwa.
Sztukę traktuje się tu jako środek wychowania całego człowieka, a zwłaszcza jego sfery
estetycznej i moralnej. Twórczość plastyczna jest jedna z pierwszych manifestacji
artystycznych dzieci.
W wychowaniu muzycznym istotne znaczenie maja następujące elementy: kształcenie
wraŜliwości muzycznej odbiorcy, rozwijanie umiejętności praktycznych w zakresie
opanowania umiejętności wokalnych i gry na instrumencie, dostarczenie wiedzy o muzyce
oraz nauczanie rozumienia specyfiki estetyki muzycznej. Są to podstawowe zadania
wychowania muzycznego rozumianego jako proces kształtowania wraŜliwości
emocjonalnej jednostki, jej intelektu i woli. Muzyka pełni równieŜ rolę terapeutyczną.
Literatura od najdawniejszych czasów słuŜyła wychowaniu młodych pokoleń. Dzieła
literackie określają pozytywne wzorce wychowawcze, są źródłem wiedzy o kulturze. W
wychowaniu literackim środki literackiego wyrazu i realizowane przezeń wartości są
czynnikiem kształtowania osobowości.
Film oddziałuje na wyobraźnię odbiorcy poprzez sugestywny ruch, kolorowy obraz
oraz dźwięk. Jest to sztuka ruchu i złudzenia. Podstawowym celem wychowania
filmowego jest kształtowanie kultury filmowej odbiorców. Zakres tego pojęcia obejmuje
określoną postawę widzów wobec sztuki filmowej wyraŜającą się w osiągnięciu
dojrzałości do odbioru, rozumienia i krytycznej oceny treści filmu, rozróŜnienia pozycji
wartościowych od kiczu.
Teatr od wieków był wykorzystywany jako narzędzie wychowania młodzieŜy.
Operuje swoistym językiem, który oddziaływuje na wszystkie zmysły odbiorcy. Celem
wychowania teatralnego jest przygotowanie widza do współdziałania ze sceną, z tym co
się tam dzieje. Niezwykle waŜnym momentem w wychowaniu teatralnym jest
uczestnictwo dzieci i młodzieŜy w teatrze amatorskim. Muszą tu oni sami wykonywać
podstawowe składniki scenografii teatralnej, zaadaptować tekst literacki na warunki
sceny, nauczyć się ról, ruchu scenicznego i poddać swoją grę koncepcji reŜysera.
Współtworzenie wartości artystycznych w zespole sprzyja pełnej socjalizacji młodzieŜy.
Wychowanie przez taniec nie stanowi odrębnej dziedziny teorii wychowania
estetycznego, ze względu na walory edukacyjne tej dziedziny umieszcza się ją przy
muzyce lub teatrze. Środkiem artystycznego wyrazu jest ciało tancerza. Wychowanie
przez taniec obejmuje następujące zadania: dostarczenie młodzieŜy wiedzy o tańcu jako
dziedzinie sztuki i jako wartości integrującej społeczeństwo, praktyczną naukę róŜnych
tańców oraz kształtowanie smaku estetycznego poprzez uczestnictwo w widowisku
tanecznym.
7.
Jaką rolę w wychowaniu estetycznym odgrywają twórczość i wyobraźnia?
Władysław Tatarkiewicz na podstawie studiów nad problematyką twórczości wyraził
pogląd, iŜ kreacja człowieka ujawnia się poprzez dwie właściwości- ujawnia się w
nowości wytworu i swoistej energii umysłowej, wydatkowanej na jego wyprodukowanie.
Tylko wysoki poziom twórczości przesądza o uznaniu danego dzieła za twórcze. Badania
nad twórczością wskazują na jej ogromne znaczenie, to właśnie ona poprzez twórców
rozwinęła cywilizację techniczną i artystyczną, to twórcy, poprzez swoje dzieła, apelują
do sumień wraŜliwych ludzi ukazując waŜkie problemy współczesności. Poprzez
twórczość środowisko człowieka zostaje wzbogacone o nowe jakości, które ukazują inne
perspektywy jego funkcjonowania.
Wśród wielu dyspozycji zaangaŜowanych w edukację człowieka szczególne miejsce
zajmuje wyobraźnia. W psychologii wyobraźnię traktuje się jako źródło twórczych
zachowań człowieka. Wyobraźnia jest zatem źródłem twórczości..
Sztuka jest jedną z dziedzin ludzkiej aktywności, w której bardzo silnie zaangaŜowana
jest wyobraźnia. Występują liczne związki między sztuką i wyobraźnią ujmowane z
perspektywy pedagogicznej. Wyobraźnię uznaje się za źródło sztuki i równocześnie
drogę do jej poznania. Bez wyobraźni nie byłoby sztuki, ale bez sztuki nie byłoby
wyobraźni, jaka obecnie jest. Jeden czynnik nie moŜe występować bez drugiego.
Bowiem sztuka i twórczość artystyczna dziecka będąc wytworem wyobraźni jest teŜ
ś
rodkiem jej wzbogacania i kształtowania. Częsty kontakt ze sztuka wzbogaca
wyobraźnię odbiorcy wyzwalając jego twórcze moŜliwości. Dzięki wyobraźni
człowiek dociera do istoty wartości zawartych w dziele sztuki i ona teŜ pozwala mu
budować siebie samego, własną osobowość.