Bezpieczeństwo pracy i ergonomia (wykład 1)
01.03.10r
Podstawowe zagadnienia ergonomii i oceny stanowisk pracy.
Ergonomia – optymalizacja warunków wykonywania pracy zawodowej (ujęcie tradycyjne).
Nauka zajmująca się ludźmi w procesie pracy, której celem jest optymalizacja pracy poprzez
coraz lepsze projektowanie czynności roboczych, maszyn, urządzeń, stanowisk pracy oraz
materialnych warunków pracy.
Ergonomia zmierza do dostosowania narzędzi, maszyn, urządzeń, technologii i materialnego
środowiska pracy i życia oraz przedmiotów powszechnego użytku do wymogów fizycznych i
psychicznych człowieka. (!)
przystosowanie pracy do człowieka (minimalizacja kosztu biologicznego i
psychicznego w procesie pracy człowieka
Nie: przystosowanie człowieka do wykonywanego zajęcia, narzędzia, stanowiska
pracy
Działania ergonomiczne:
1. człowiek
2. zadanie / praca
3. sprzęt / narzędzia
4. miejsce / stanowisko pracy
5. środowisko / otoczenie
organizacja pracy
Układ (system) człowiek – obiekt techniczny.
Podstawowe pojęcia określające przedmiot badań i aplikacji ergonomii (układ człowiek –
maszyna).
Historia ergonomii „Nazwiskiem Ergonomii” wziętym od wyrazów greckich ergon – praca i
nomos – prawa naturalne, oznaczamy naukę o pracy.
II wojna światowa, początek badań o charakterze ergonomicznym human
engineering, human factors
nowe skomplikowane urządzenia
nowe obciążenia psychiczne i środowiskowe operatorów tych urządzeń
badania możliwości człowieka – operatora urządzeń (dostosowanie konstrukcji i
rozmieszczenia urządzeń sygnalizacyjnych i sterowniczych w kabinie pilota
samolotu)
Wiek XX
przeniesienie doświadczeń z okresu wojny do przemysłu cywilizacyjnego
postęp techniki – dążenie do zniwelowania różnic między pracą umysłową a fizyczną
Pierwszą organizacją ergonomistów Ergonomice Research Society Anglia, lipiec 1949r
Polskie Towarzystwo Ergonomiczne, maj 1979r
Ewolucja tematyki badań
1. Ergonomia warunków pracy
czynniki materialnego środowiska pracy (drgania mechaniczne, hałas, mikroklimat,
promieniowanie, oświetlenie, zanieczyszczenia powietrza, kontakt z substancjami
agresywnymi, chorobotwórczymi)
czynniki techniczno-organizacyjne (pozycja ciała przy pracy, rytm, tempo pracy,
przerwy w pracy)
określanie sposobów eliminacji (zmniejszenie zagrożeń/ryzyka)
2. Ergonomia wyrobów
dostosowanie obiektów technicznych do wymiarów i kształtów ciała człowieka
funkcjonalność, bezpieczeństwo, komfort użytkowania, estetyka
3. Ergonomia stanowiska pracy
dobór właściwej struktury przestrzennej stanowiska i optymalizację procesu pracy
Ewolucja tematyki badań ergonomicznych.
ergonomia mieszkania
ergonomia czasu wolnego, rekreacji i sportów
ergonomia dla ludzi starszych i niepełnosprawnych
ergonomia prac biurowych (stanowiska komputerowe)
ergonomia prac ekstremalnych (pod wodą, na dużych wysokościach)
ergonomia prac operatorskich, zautomatyzowanych, zrobotyzowanych
ergonomia branżowa (budownictwa, budowy maszyn, rolnictwa, górnictwa)
Ergonomia koncepcyjna – optymalizacja układu człowiek – technika – środowisko na etapie
projektowania, oparta na bazie danych dotyczące psychofizjologicznych możliwości człowieka
i dane techniczne.
Ergonomia korekcyjna – analiza, ocena i optymalizacja warunków istniejących na
stanowiskach pracy.
Optymalizacja na etapie projektowania:
stanowisk pracy
narzędzi, maszyn, urządzeń
środowisko pracy (oświetlenie, temperatura)
organizacji procesu pracy (przerwy, przydział pracy)
informacji / instrukcji
pojazdów i transportu (droga, światła)
Analiza, ocena i optymalizacja warunków istniejących:
wysiłku i pozycji przy pracy
dostosowanie narzędzi i parametrów środowiska pracy do zadania
podziału zadań pomiędzy pracownikiem a maszyną
sposobu i efektywności komunikowania się pomiędzy pracownikami
organizacji, podziału zadań i odpowiedzialności według kompetencji pracowników
Rezultaty działań ergonomicznych:
poprawa zdrowia i bezpieczeństwa pracowników
poprawa komfortu pracy
zmniejszenie obciążenia psychicznego
usprawnienie wykonywanych czynności
wzrost produktywności
Związki ergonomii z BHP:
podstawowe zadanie specjalisty do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy – analiza
stanu bezpieczeństwa i higieny pracy mająca na celu poprawę warunków pracy
uwzględnienie czynników ergonomicznych – zalecane, choć nie egzekwowane
prawem
Ergonomia – optymalizacja warunków pracy:
interweniuje nawet w sytuacji, gdy ogólnie ustalone normy (np. stężenia
dopuszczalne) nie zostały przekroczone
kształtuje warunki pracy tak, by praca nie rodziła uciążliwości, które mogą
doprowadzić do sytuacji zagrażających życiu lub zdrowiu
niewygodny sprzęt ochrony osobistej
odrzucenie -> zagrożenie zdrowia
zmęczenie -> nieuwaga -> wypadek
Niewłaściwe założenia projektowania ergonomicznego:
projekt odpowiadający potrzebom przeciętnego użytkowania będzie właściwy dla
innych
ludzie są tak różni, że nie można uwzględnić wszystkich potrzeb w projekcie, ale
każdy człowiek ma zdolność adaptacji
projekt odpowiadający potrzebom autora projektu powinien odpowiadać potrzebom
innych ludzi
rozwiązania ergonomiczne są zbyt kosztowne
Bezpieczeństwo pracy i ergonomia (wykład 2)
15.03.10r
Nauki wykorzystywane w ergonomii:
antropologia (antropometria)
biomechanika pracy
fizjologia pracy
higiena pracy
psychologia pracy
organizacja i ekonomia pracy
medycyna, toksykologia, socjologia, prawo
Organizacja i ekonomia pracy.
czas pracy
przerwy w pracy
praca zmianowa
praca nocna
Psychologia pracy.
społeczne środowisko pracy – funkcjonowanie grupy
psychologia organizacji i zarządzania (przywództwo, konflikty, negocjacje,
motywacja do pracy)
dobór i szkolenie pracowników
stres psychospołeczny w miejscu pracy (przeciążenie ilościowe i jakościowe pracy,
ograniczenie kontroli w pracy, brak wsparcia społecznego)
Higiena pracy – optymalizacja materialnego środowiska pracy.
wymagania higieniczno – sanitarne dotyczące pomieszczeń pracy:
wentylacja i ogrzewanie
oświetlenie
hałas
drgania
zastosowanie: mechaniczne środki ochrony indywidualnej
Fizjologia pracy.
podstawy bioenergetyczne pracy mięśni, wydatek energetyczny przy pracy
zdolność do wysiłku i ogólna wydajność fizjologiczna człowieka, odczucie ciężkości
wysiłku i zmęczenia
rytmy biologiczne człowieka
percepcja bodźców w środowisku pracy
Kształtowanie przestrzenne stanowisk pracy – wymiary antropometryczne.
Antropometria.
zespół technik i metod pomiarowych, umożliwiających ściśle badanie zróżnicowania
cech mierzalnych człowieka i ich zmienność w rozwoju osobniczym i ewolucyjnym
zajmuje się pomiarami odcinków, obwodów, kątów między płaszczyznami lub
liniami ciała lub szkieletu człowieka
Źródła danych antropometrycznych.
normy i bazy danych
„Atlas miar człowieka – dane do projektowania i oceny ergonomicznej”, źródło
danych o populacji polskiej (antropometria, biomechanika, przestrzeń pracy,
wymiary bezpieczeństwa)
w szczególnych przypadkach własne pomiary cech budowy ciała użytkowników
Antropometria – metodyka pomiarów ciała ludzkiego.
antropometria statyczna – pomiary podstawowych wymiarów ciała człowieka o
ustalonych, standardowych pozycjach (np. wysokość ciała, wysokość oczna,
wysokość barkowa, obwód głowy)
antropometria dynamiczna – pomiary w trakcie pracy lub w ruchu, np. zakwasy
kątowe ruchów części ciała, zasięgi przestrzeni pracy rąk
Pomiary własne – położenie płaszczyzn i punktów pomiarowych w antropometrii.
płaszczyzna czołowa
płaszczyzna strzałkowa
płaszczyzna poprzeczna
Bezpośrednie i pośrednie wykorzystanie pomiarów.
wykorzystanie bezpośrednie – przy projektowaniu obiektów, gdzie tylko jeden
wymiar ma decydujące znaczenie (np. wysokość ściany montażowej)
wykorzystanie pośrednie – w rozwiązaniach przestrzennych, uwzględniających trzy
lub więcej wymiarów stanowiska pracy (np. rozmieszczenie pedałów, kierownicy,
siedzenia w aucie) – fizyczne modele człowieka (metoda manekinów), metoda
makiet, modele matematyczne (symulacje komputerowe)
Statyczne opracowanie wyników pomiarów.
większość pomiarów antropometrycznych – rozkład normalny N(ơ,Π)
niewielka liczba osobników ”średnich”
wzrost dorosłych Polaków – rozkład normalny Π = 176 cm – wartość średnia, ơ = 6,5 cm –
odchylenie standardowe.
Standaryzacja – rozkłady N(ơ,Π) i N(0,1)
Cecha X w rozkładzie normalnym N(ơ,Π) -> cecha Z=(X-Π)/ơ – rozkład N(0,1)
Trzy charakterystyczne wielkości stosowane dla potrzeb w ergonomii.
dwie skrajne (centyl 5 i 95)
wartość środkowa (centyl 50, mediana)
Definicja centyla rzędu p.
Cp (centyl rzędu p) – wartość, dla której p% populacji ma wartość danej cechy
mniejszą niż Cp, a pozostała część populacji, czyli (100–p)% większą niż Cp.
centyl 5 – 5% populacji ma wartość mniejszą niż Cp, 95% większą niż Cp
Zasada miar ograniczających.
Przy projektowaniu ergonomicznym zwykle zakłada się, że stanowisko powinno być
dostosowane do potrzeb 90% danej populacji, czyli najczęściej przyjmuje się wartość danej
cechy między wartościami dopuszczającymi 5 i 95 centylowi.
Obliczenie centyla rzędu p.
Cp= Π + Π
p
*ơ
gdzie:
ơ odchylenie standardowe rozkładu normalnego N(ơ,Π)
Π
p
p-ty centyl standardowego rozkładu normalnego N(0,1) (średnia arytmetyczna
= 0 a odchylenie standardowe = 1)
Π wartość średniego rozkładu normalnego N(ơ,Π)
Statyczne opracowanie wyników pomiarów – centyl rzędu 95 i 5.
Cp= Π+Π
p*
ơ
Π
95
=1,64
C
95
= 176+ 1,64*6,6= 186,7 cm
Π
5
= -1,64
C
5
= 176-1,64*6,5= 165,3 cm
Zastosowanie antropometrii.
Projektowanie struktury przestrzennej stanowisk pracy, narzędzi i maszyn, elementów
informacyjnych i sterowniczych – zapewnienie:
wystarczającej przestrzeni dla wszystkich części ciała
swobodnych ruchów
dostępu do dowolnych elementów stanowiska
możliwości zmian pozycji ciała
optymalizacji czynności roboczych
Kształtowanie przestrzenne przestrzeni pracy – dane antropometryczne.
przestrzeń widzenia
przestrzenne strefy pracy rąk (zasięg pracy ręki)
zakresy kątowe ruchów części ciała
pozycja przy pracy
wymiary bezpieczeństwa
Przestrzenne strefy pracy rąk.
zasięg normalny – wyznaczony prze obrocie przedramienia wokół stawu łokciowego
i ograniczony poziomami wysokości barkowej oraz łokciowej
zasięg maksymalny – wyznaczony kolejnymi położeniami środka dłoni przy obrocie
ręki wokół stawu barkowego
zasięg wymuszony – zasięg max połączony z ruchem tułowia
Najdogodniejsze pole pracy oburęcznej – płaszczyzna pozioma – to zakresy zasięgu
normalnego lewej i prawej ręki nakładające się w płaszczyźnie pracy.
Organizacja stanowiska pracy.
rozmieszczenie narzędzi pracy i materiałów w zasięgu max rąk
praca ciągła o dużym nasileniu odbywająca się w polu optymalnego zasięgu rąk
niewskazane stężenie powyższej wysokości stawu ramiennego
Bezpieczeństwo pracy i ergonomia (wykład 3)
29.03.10r
Pozycja przy pracy – zalecana postawa przy pracy.
głowa i szyja w pozycji naturalnej, wyprostowanej
ręce (dłonie) max proste, poniżej wysokości serca
łokcie poniżej wysokości ramion
kończyny górne przed płaszczyzną ramion
zasięg naturalny, bez ekstremalnych ruchów
Naturalna i wygodna pozycja ciała zmniejsza zagrożenia dla układu mięśniowo –
szkieletowego.
Wymuszona pozycja ciała.
Pozycja narzucona przez konstrukcję stanowiska pracy lub rodzaj wykonywanej czynności,
której nie można zmienić odpowiednio do odczuwanej przez pracownika potrzeby. Praca w
wymuszonej pozycji – zajęcie, podczas którego nie można zmienić ułożenia ciała przez
więcej niż 50% czasu zmiany roboczej.
Wymiary bezpieczeństwa
wymiary dostępu
odległości
odstępy bezpieczeństwa
wymiary otworów umożliwiających ostęp części ciała oraz naddatki
(uwzględnione: wolny dostęp, ruchy ciała, rodzaj ubrania roboczego)
ochrony osobiste (naddatki wymiarowe dla ochrony oczu, twarzy, głowy itp.)
Wymagania przestrzenne wynikające z kryteriów antropometrycznych.
Wytyczne wymiarowe odnoszące się do stanowiska pracy:
wysokość pola pracy w pozycji stojącej oraz siedzącej
zalecana wysokość pola pracy w pozycji stojącej
o
praca precyzyjna – około 7,5 cm powyżej linii łokcia, około 103 –
123 cm (kilka cm poniżej linii łokcia)
o
praca lekka – około 5 – 7,5 cm poniżej linii łokcia, około 85 – 90
cm
o
praca ciężka – około 15 cm poniżej linii łokcia
zalecana wysokość pola w pracy w pozycji siedzącej
o
praca bardzo precyzyjna, z dokładną obserwacją – około 80-110
cm
o
pisanie i czytanie, np. praca biurow – około 70-80 cm
o
prace ręczne wymagające użycia siły – około 65 cm – 68 cm
rozległość pola pracy w poziomie płaszczyźnie roboczej
optymalizacja układu elementów manipulacyjnych i informacyjnych
parametry siedlisk
Ocena obciążenia wysiłkiem fizycznym.
Biomechanika pracy w ocenie obciążenia układu ruchowego.
Biomechanika pracy:
siły i zakresy ruchu kończyn i całego ciała, ich optymalne wartości podczas
wykonywania pracy
obciążenie układu ruchowego
dynamiczna praca fizyczna
obciążenia statyczne
prace powtarzalne, prace manipulacyjne
zalecane pozycje przy pracy
Kolumna kostna kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej krzywizny kręgosłupa:
lordoza szyjna i lędźwiowa
kifoza piersiowa i krzyżowa
33 – 34 kręgi: 7 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, kość krzyżowa – 5 zrośniętych
kręgów krzyżowych, kość guziczka – 4/5 kręgów
Biomechanika pracy – jej przedmiotem jest rozpatrywanie przyczyn i skutków obciążeń
układu mięśniowo – szkieletowego człowieka, wynikających z pracy fizycznej (działania sił
zewnętrznych i wewnętrznych).
Biomechaniczne czynniki ryzyka – nadmierne i niewłaściwe obciążenie układu ruchowego.
Wywierana siła – siły rozwijane przez mięśnie.
Najczęściej praca mięśni w niekorzystnych warunkach mechanicznych – przełożenia dźwigni
kostnych 10:1
Obciążenie układu ruchowego – wysiłek dynamiczny.
Praca dynamiczna – wysiłek, podczas którego jest wykonywana praca zewnętrzna w wyniku
zmian długości mięśnia
na przemian występują krótkotrwałe skurcze i rozkurcze mięśni z przewagą
skurczów izotonicznych (zmniejszenie długości mięśnia bez zmiany jego napięcia:
chód, bieg itp.)
Obciążenie układu ruchowego – wysiłek statyczny.
Praca statyczna – wysiłek, podczas którego utrzymywany jest skurcz izometryczny mięśnia
(wzrost napięcia mięśnia bez zmiany jego długości), trwający przez dłuższy czas, co
najmniej kilka sekund (np. utrzymywanie ciężaru).
Biomechaniczne czynniki ryzyka.
pozycja w czasie wykonywania czynności
wywierana siła zewnętrzna (masa przedmiotów narzędzi pracy) lub siła wywierana
przy wykonywaniu czynności roboczej (utrzymywanie ciężarów, ręczne
przemieszczanie materiałów, dźwiganie, pchanie, ciągnięcie)
czas oddziaływania za pomocą określonej siły przy określonej pozycji pracy (praca
na stanowiskach)
częstość powtórzeń wykonywanych czynności (prace montażowe)
Czynniki determinujące pozycję przyjmowaną podczas pracy:
wymiary antropometryczne operatora
konstrukcja stanowiska pracy
konieczność wykonywania określonych czynności
Podstawowy podział stanowisk pracy:
w pozycji stojącej (pozycja klęcząca, związana z przenoszeniem, pchaniem)
zalety:
o
możliwość wykonywania dowolnych ruchów w dużym zakresie
o
poszerzanie przestrzeni pracy (swobodne przemieszczanie się w
ramach stanowiska)
o
możliwość wywierania sił o dużych wartościach
wady:
o
często pozycja niewygodna i obciążająca układ ruchu
w pozycji siedzącej
zalety:
o
mały wydatek energetyczny
o
trwałe podparcie dla całego ciała, lepsza koordynacja ruchowa i
możliwość wykonywana prac precyzyjnych
wady:
o
ograniczenie przestrzeni pracy i zakresu ruchów
o
ograniczenie wartości wywieranych sił zewnętrznych
o
długotrwałe obciążenie mięśni utrzymujących pozycję ciała (typu
statycznego)
o
jednostronne obciążenie mięśni bezpośrednio wykonujących
czynność roboczą (zwykle duża częstość powtórzeń)
w pozycji zmiennej, stojąco - siedzącej
Pozycja przy pracy.
stanowisko pracy i wykonywanie czynności nie powinny narzucać pracownikowi
niewygodnych pozycji (skręt/pochylenie ciała)
projekt stanowiska pracy powinien umożliwiać swobodę ruchów, dostęp do
dowolnych elementów i zmianę pozycji
rozwiązanie optymalne: organizacja pracy umożliwiająca sporadyczne zmiany
pozycji ciała i aktywność ruchową – zmiany pozycji między pozycją siedzącą,
stojącą i chodzeniem (zapobieganie powstawania obciążeń statycznych)
Czynniki determinujące poziom wywieranej siły.
czynniki związane z ośrodkami pracy (masa, kształt, wielkość, umiejscowienie
przedmiotu)
sposób wywierania siły (podnoszenie, ciągnięcie/pchanie, naciskanie)
pozycja operatora
czas trwania i częstotliwość wywieranej siły
kierunek działania siły
czynniki subiektywne związane z operatorem (technika pracy, płeć, wiek, stan
zdrowia i wyszkolenia)
Sposób wywierania siły – podnoszenie ładunków (proste plecy, ciężar jak najbliżej ciała).
masa podnoszonego przedmiotu
wymiary podnoszonego przedmiotu
odległość podnoszonego przedmiotu od ciała człowieka
poziom, z którego podnoszony jest ciężar
wysokość, na jaką ciężar musi być podniesiony
częstotliwość podnoszenia
Główne zasady dotyczące podnoszenia i przenoszenia.
dążyć do tego, aby pozycja była możliwie zbliżona do naturalnej
unikać dużych skrętów i niepotrzebnego pochylania tułowia
przy podnoszeniu i przenoszeniu ciężkie przedmioty powinny być utrzymywane jak
najbliżej ciała
najkorzystniejsza wysokość, z której podnoszone są przedmioty to wysokość blatu
stołu (powinna być dopasowana indywidualnie)
przedmioty powinny mieć uchwyt
należy zapewnić odpowiedni rodzaj podłoża (duże tarcie)
należy stosować sprzęt pomocniczy w celu zmniejszenia obciążenia układu
Siła fizyczna.
siła fizyczna musi być wywierana przez te grupy mięśniowe, które są w stanie
pokonać zadaną w procesie pracy wartość siły zewnętrznej
różne mięśnie i grupy mięśniowe powinny być aktywizowane na zmianę –
obciążenia różnych części ciała powinny być równomierne
masa narzędzi pracy powinna być możliwie mała i równomiernie rozłożona
czynności powinny być wykonywane w pozycji optymalnej (powodującej
najmniejsze obciążenie układ mięśniowo – szkieletowego), położenie nadgarstków,
rodzaje uchwytów.
Częstość powtórzeń wykonywanych czynności.
Praca monotypowa:
czynności powtarzane w odstępach krótszych niż 5 min
jednostronne przeciążenie pewnych grup mięśniowych
Częstotliwość optymalna – zależy od obciążenia zewnętrznego i pozycji pracy.
Częstość powtórzeń.
niewskazana zbyt duża powtarzalność ruchów – wskazana różnorodność czynności
wykonywanych podczas pracy, pozwalająca uniknąć ciągłego napięcia tych samych
grup mięśniowych
rytm pracy operatora nie powinien być wymuszony przez rytm pracy maszyny
optymalna częstość powtórzeń zależy od tego jakie części ciała są zaangażowane w
wykonywane czynności jaka jest wartość siły zewnętrznej i pozycja ciała.
Bezpieczeństwo pracy i ergonomia (wykład 4)
12.04.10r
wypadki przy pracy
choroby zawodowe
ryzyko zawodowe
Bezpieczeństwo i higiena pracy.
zdrowie – stan żywego organizmu, w którym wszystkie funkcje przebiegają prawidłowo.
higiena – dział medycyny zajmujący się wpływem środowiska na zdrowie ludzkie.
Czynniki wpływające na zdrowie:
styl życia 50%
środowisko 20%
cechy genetyczne 20%
system opieki zdrowotnej 10%
Wg Światowej Organizacji zdrowia, stan zdrowia warunkują:
możliwość zatrudnienia i pracy w odpowiednich warunkach
higieniczne warunki zamieszkania i życia
zapewnienie
psychospołecznych
warunków
życia
(prawo
obywatelskie,
wypoczynek)
poczucie bezpieczeństwa
Bezpieczeństwo – jest obszarem wiedzy dotyczącej zapobiegani zdarzeniom nagłym, w
wyniku których może dojść do urazu lub śmierci. To dziedzina zajmująca się zapobieganiem
wypadkom i minimalizacja skutków.
Podstawowe przepisy z zakresu bhp.
kodeks pracy
rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie
warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki ich usytuowanie
rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 roku w
sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
Podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie bhp.
pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w
zakładzie pracy
pracodawca jest zobowiązany chronić zdrowie i życie pracowników przez
zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim
wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki
pracodawca powinien znać warunki bhp
Prawa i obowiązki pracownika w zakresie bhp.
ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, gdy warunki pracy nie
odpowiadają przepisom bhp i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub
życia pracownika lub gdy ta wykonywana praca zagraża niebezpieczeństwu innych
osób
ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia, jeśli powstrzymanie się od
wykonywania pracy nie tworzy zagrożenia
zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas powstrzymania się od wykonywania
pracy
Obowiązki, pracownik jest zobowiązany:
znać przepisy i zasady bhp, brać udział w szkoleniu i poddawać się egzaminom
sprawdzającym
wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bhp i stosować się do
wydawanych w tym zakresie poleceń
dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i ład w miejscu pracy
stosować środki ochrony zbiorowej i używać przydzielonych środków ochrony
indywidualnej
poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym i innym badaniom lekarskim i
stosować wskazania lekarskie
niezwłoczne zawiadomienie przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy
wypadku albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego i ostrzeżenie
współpracowników i innych osób znajdujących się w rejonie zagrożenia, o grożącym
im niebezpieczeństwie
współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących
bezpieczeństwa i higieny pracy
Nadzór nad warunkami pracy.
nadzór i kontrola przestrzegania prawa pracy, zasad i przepisów higieny pracy i
warunków środowiska pracy
Państwowa Inspekcja Pracy
Państwowa Inspekcja Sanitarna
techniczny nadzór i kontrola
Urząd Dozoru technicznego
Wyższy Urząd Górniczy
warunki pracy w zakładach pracy
Związki Zawodowe
Społeczna Inspekcja Pracy
Podział ogólnych czynników zagrożeń.
czynnik niebezpieczny – to czynnik, którego oddziaływanie prowadzić może do
urazu lub innego istotnego natychmiastowego pogorszenia stanu zdrowia człowieka
lub do zajścia śmiertelnego
czynnik szkodliwy – jego oddziaływanie może prowadzić do pogorszenia stanu
zdrowia człowieka
czynnik uciążliwy – nie stanowi zagrożenia dla życia lub zdrowia człowieka, ale
utrudnia pracę lub przyczynia się w inny sposób do obniżenia jego zdolności do
wykonywania pracy lub wpływa na zmniejszenie wydajności
W zależności od poziomu oddziaływania lub innych warunków czynnik uciążliwy może stać
się szkodliwym, a szkodliwy – niebezpiecznym.
Wypadki przy pracy -> skutki natychmiastowe
Choroby zawodowe -> skutki odroczone
Szczegółowy podział czynników zagrożeń.
czynniki niebezpieczne, mogące powodować uraz (wypadek przy pracy):
elementy ruchowe/luźne
elementy ostre i wystające
przemieszczanie się ludzi
porażenie prądem elektrycznym
zwykłe
czynniki
fizyczne,
poparzenie
działające w sposób
nagły
pożar/wybuch
czynniki szkodliwe i uciążliwe, powodujące zmiany w stanie zdrowia (choroby
zawodowe) lub obniżenie sprawności fizycznej i psychicznej pracownika (wydajność
pracy)
czynniki fizyczne: hałas, wibracje, mikroklimat, promieniowanie, pyły
przemysłowe
czynniki chemiczne: toksyczne, żrące, drażniące
czynniki biologiczne: mikroorganizmy roślinne i zwierzęce – bakterie,
wirusy, grzyby i wytwarzane przez nie toksyny oraz alergeny
czynniki psychofizyczne: obciążenie fizyczne (statyczne i dynamiczne),
obciążenie psychonerwowe
Wypadki przy pracy - nagłe zdarzenie, niemożliwe do przewidzenia, w wyniku którego ludzie
doznają obrażeń i ponoszą straty.
Nie jest wypadkiem zdarzenie nieumyślne np. zatrzaśnięcie drzwi
Uraz – czy to element zdarzenia czy wypadku czy następstwo wypadku
Wypadki można podzielić na:
zawodowe – zaistniałe w związku z wykonywaną pracą
pozazawodowe – np. domowe, drogowe, szkolne, sportowe
Za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną
powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:
podczas lub w związku z wykonywaniem pracownika zwykłych czynności lub
poleceń przełożonych
podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz
pracodawcy, nawet bez polecenia
w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między
siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze
stosunku pracy
Nagłość zdarzenia.
ogólnie – nie dłużej niż jedna zmiana robocza (8h)
samo zdarzenie może trwać dłużej, a skutek nastąpić nagle (udar cieplny)
nie zawsze zdarzenie nagłe musi oznaczać zdarzenie jednorazowe krótkie czy
gwałtowne (np. pracownik wielokrotnie przenosi ładunki i po kolejnym podniesieniu
wypadł mu dysk)
Przyczyna zewnętrzna.
wystarczy jedna – może to być działanie:
elementów ruchowych, luźnych, ostrych, wystających, maszyn, narzędzi
zbyt wysokich lub niskich temperatur (oparzenie, odmrożenie)
energia elektryczna (porażenie prądem)
substancje chemiczne (zatrucia)
wysiłku fizycznego niezbędnego do wykonywania pracy (dźwiganie
ciężarów)
skutek potknięcia, upadku
Uraz – to uszkodzenie tkanek ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika
zewnętrznego, uraz stwierdza lekarz.
Związek z pracą.
Istnieje, jeśli pracownik działał w interesie zakładu pracy, nawet gdy podjął czynności nie
należące do jego obowiązków. Nie ma związku z pracą np. upadek na skutek ataku
padaczkowego czy samobójstwo.
Uwagi.
Pracownik nie ma prawa do świadczeń przewidzianych w ustawie , jeśli wyłączną przyczyną
wypadku przy pracy było udowodnione przez pracodawcę naruszenie przez niego przepisów
dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane umyślnie lub na skutek rażącego
niedbalstwa.
Bezpieczeństwo pracy i ergonomia (wykład 5)
26.04.10r
Za śmiertelny wypadek przy pracy, uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiła
śmierć w okresie nie przekraczającym 6 miesięcy od dnia wypadku (w Holandii tylko w dniu
wypadku, w Chinach w okresie 30 dni, na Węgrzech – 90 dni, w Wielkiej Brytanii – rok, w
Australii – 3 lata).
Za ciężki wypadek przy pracy uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiło ciężkie
uszkodzenie ciała, tj. utrata wzroku, słuchu, mowy, zniekształcenia ciała, choroba
nieuleczalna lub zagrażająca życiu, trwała choroba psychiczna, całkowita (częściowa
nieudolność do pracy w zawodzie.
Za zbiorowy wypadek przy pracy uważa się wypadek, któremu w wyniku tego samego
zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby.
Za wypadek w drodze do pracy lub z pracy – nagle zdarzenie wywołane przyczyną
zewnętrzną, które nastąpiło w drodze do lub z miejsca wykonywania zatrudnienia lub innej
działalności stanowiącej tytuł ubezpieczenia rentowego, jeśli droga ta była najkrótsza i nie
została przerwana. Jednak uważa się, że wypadek nastąpił w drodze do pracy lub z pracy,
mimo, że droga została przerwana, jeśli przerwana była życiowo uzasadniona i jej czas nie
przekraczał granic potrzeby, a także wtedy, gdy droga, nie będąc najkrótszą była dla
ubezpieczonego, ze względu komunikacyjnych, najdogodniejsza.
Obowiązki pracodawcy dotyczące wypadków przy pracy.
Pracodawca jest zobowiązany:
podjąć niezbędne działanie eliminujące lub ograniczające zagrożenie
zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym
ustalić w przewidywalnym trybie okoliczności i przyczyny wypadku i zastosować
odpowiednie środki zapobiegające podobnym wypadkom
niezwłocznie zawiadomić właściwe inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym,
ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy
prowadzić rejestr wypadków przy pracy
ponieść koszty związane z ustaleniem okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy
systematycznie analizować przyczyny wypadków przy pracy, chorób zawodowych i
innych chorób związanych z warunkami środowiska pracy i na postawie wyników
tych analiz stosować właściwe środki zapobiegawcze.
Wypadki przy pracy w statystyce.
Danych o wypadkach przy pracy zawartych w statystykach poszczególnych krajów nie
powinno się ze sobą bezkrytycznie porównywać.
Wynika to z:
nie obejmowanie w niektórych krajach całej populacji osób pracujących:
niektórych rodzajów działalności : górnictwa, edukacji, ochrony zdrowia
pracowników należących o grup wysokiego ryzyka (policjanci, strażnicy)
osób samozatrudniających się
stosowania różnych definicji wypadków – np. wypadku śmiertelnego, stopnia
ciężkości wypadków, liczby dni absencji.
Miernik wypadkowości.
Suma wypadków w określonym czasie zwykle w ciągu roku, przedstawiona za pomocą
wskaźników – to wypadkowość.
Wskaźniki umożliwiają porównywanie, ocenianie i szeregowanie zakładów branż, państw,
pod względem wypadkowości.
Wskaźnik wypadków na 1000 pracujących – liczba wypadków jest podobna, a wskaźniki
znacznie się różnią.
Wskaźnik częstości wypadków – liczba osób poszkodowanych w wypadkach (lw), w
odniesieniu do:
wielkości produkcji (np.na milion wydobytych ton węgla)
liczba osób zatrudnionych (Z) (najlepiej na 1000 zatrudnionych)
W
1000
=lw/Z * 1000
czas ekspozycji na zagrożenie (w dniówkach lub przepracowanych godzinach)
Wskaźnik ciężkości wypadków (cw) – stosunek liczby dniówek straconych (ds.), wskutek
absencji wypadkowej do liczby wszystkich zaistniałych wypadków (lw).
C
w
= ds/lw
Wskaźnik absencji wypadkowej – średnia liczba godzin absencji z powodu wypadków,
przypadająca na 1000 przepracowanych godzin roboczych.
W górnictwie jest dwa razy wyższy wskaźnik niż przeciętnie staż pracy, a nie wiek ma
znaczenie na wypadki.
Model wypadku przy pracy.
Cel tworzenia modeli wypadków – zrozumienie jak i dlaczego wypadki się zdarzają.
Modele wypadków przy pracy umożliwiają przedstawienie sekwencji zdarzeń lub
ukierunkowanie myślenia o wypadku w taki sposób, aby można było:
wyjaśnić przebieg wypadku
ustalić co zawiodło
zaprojektować działania profilaktyczne
Modele wypadków prowadzą do statystycznego modelu wypadku – przyczyny i skutki
wypadku zakwalifikowane są w oparciu o statystyczną kartę wypadku.
Klasyczny model wypadku przez Heinricha – uraz jest wynikiem kolejno następujących po
sobie zdarzeń, z których każde jest skutkiem zdarzenia poprzedniego i przyczyną zdarzenia
przyszłego: zdarzenia w łańcuchu tworzą ciąg przyczynowo skutkowy.
Model Reasona (model szwajcarskiego sera) – do wypadku dochodzi w wyniku nałożenia się
na siebie ukrytych niebezpiecznych warunków na różnych poziomach podejmowania decyzji i
prowadzenia działań.
Energetyczny model wypadku – wypadek powstaje podczas niekontrolowanego przepływu
energii od zagrożenia do obiektu (człowieka) przy braku szeroko pojętych barier:
fizyczno – materialnych (osłony)
proceduralnych, związanych z wykonywaniem zadań wg. określonych reguł
zachowawczych, związanych ze szkoleniem
Przełamanie bariery umożliwia przepływ energii od zagrożenia do człowieka – prowadzi do
urazu i utraty zdrowia, energia potencjalna i kinetyczna.
Przyczyny wypadków przy pracy i profilaktyka wypadkowa.
Przyczyny wypadku – to braki, nieprawidłowości, związane z czynnikiem materialnym
(technicznymi), z warunkami pracy, z samym pracowaniem.
Każdy wypadek przy pracy jest wynikiem jednego wydarzenia, ale kilku przyczyn, dlatego
suma przyczyn jest większa od ogólnej liczby wypadków.
Przyczyny wypadków przy pracy
TOL -> - techniczne
- organizacyjne (człowiek nadzorujący pracę)
- ludzkie (człowiek wykonujący pracę)
Przyczyny techniczne to głównie:
brak, niewłaściwy dobór lub zły stan techniczny urządzeń ochronnych (osłony,
blokady napędu)
niewystarczająca wytrzymałość czynnika materialnego
ukryte wady materiałowe czynnika materialnego
wady konstrukcyjne czynnika materialnego
brak, niewłaściwy dobór lub zły stan techniczny urządzeń sygnalizujących powstanie
zagrożeń
niewłaściwa stateczność czynnika materialnego
Przyczyny organizacyjne:
brak nadzoru nad pracownikami
brak lub niewłaściwe przeszkolenie pracowników w zakresie bhp i ergonomii
tolerowanie przez nadzór odstępstw od zasad bezpiecznej pracy
brak lub niewłaściwe instrukcje bezpiecznej pracy
brak wyposażenia pracowników w wymagane środki ochrony indywidualnej
Przyczyny ludzkie:
nieprawidłowe zachowanie się pracownika, w tym zaskoczenie niespodziewanym
zachowaniem
niewłaściwe samowolne zachowanie się pracownika, w tym przechodzenie,
przebywanie w miejscach niedozwolonych
brak lub niewłaściwe posługiwanie się czynnikiem materialnym (np. niewłaściwe
trzymanie narzędzi)
nie używanie sprzętu ochronnego przez pracownika w tym środków ochrony
indywidualnej, środków ochrony zbiorowej
Błędy ludzkie a bezpieczeństwo pracy.
Większość wydarzeń niebezpiecznych jest inicjowana przez ludzi w wyniku utraty kontroli
nad zagrożeniem, lub nad własnym zachowaniem, czyli są one skutkiem błędu.
Błędy to niewłaściwe, nieadekwatne do sytuacji lub niebezpieczne postępowanie (nie to
samo co pomyłka).
Rodzaje błędów:
niebezpieczne
bez związku z zagrożeniem
Dla popełniania błędów ma znaczenie:
typ skali na przyrządzie
układ przycisków
kolor
wielkość, grubość liter
sposób formułowania tekstu
sposób funkcjonowania ludzkiego mózgu
liczba przeprowadzonych godzin
Przyczyny popełniania niebezpiecznych błędów, związane z : człowiekiem, charakterem
wykonywanej pracy, środowiskiem pracy.
Przyczyny związane z człowiekiem:
niesprawność zmysłów (głównie wzroku i słuchu)
niedostateczna wiedza
brak doświadczenia
niewłaściwa postawa w stosunku do przepisów bhp
Przyczyny związane z charakterem wykonywanej pracy:
monotonna praca
ciągle zmieniające się cechy otoczenia – brak możliwości wypracowania ustalonego
algorytmu wykonywania czynności
kontakt z niebezpiecznymi substancjami
trudne, odpowiedzialne zadania, presja
Przyczyny związane ze środowiskiem pracy, tj. czynnikami:
fizyczne (hałas, drgania, promieniowanie, itp. wpływają na zmęczenie człowieka)
społecznymi (wzorze postępowania)
Przygotowanie ludzi do bezpiecznej pracy:
dobór do pracy
zadania trudne dla ludzi zdrowych, sprawnych
stosowanie psychologicznych badań testowych w ocenie możliwości
zawodowych
adaptacja do pracy i do zakładu pracy – wyposażenie, przestrzeganie zasad
szkolenie – nauczanie bezpiecznego wykonywania zadań, a nie tylko bhp formalne
udokumentowanie odbycia szkolenia
organizowanie akcji bezpieczeństwa
redukowanie stresu zawodowego
motywowanie do bezpiecznego postępowania
przygotowanie ludzi na niebezpieczeństwo – organizowanie symulowanych akcji
ratowniczych
Bezpieczeństwo pracy i ergonomia (wykład 6 )
10.05.10r
Choroby zawodowe – choroba określona w wykazie chorób zawodowych, została
spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku
pracy lub sposobem wykonywania pracy.
Rozpoznanie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika może nastąpić w
okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym lub po zakończeniu pracy w takim
narażeniu, pod warunkiem występowania udokumentowanych objawów chorobowych w
okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych.
Na liście obecnie jest 26 chorób zawodowych:
pylica płuc – przewlekłe choroby narządu głosu spowodowane nadmiernym
wysiłkiem głosowym
obustronny trwały ubytek słuchu typu ślimakowego spowodowany hałasem –
choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa
Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej i jej rozpoznanie może nastąpić u pracownika lub
byłego pracownika, w okresie jego zatrudnienia, w narażeniu zawodowym lub po
zakończeniu pracy w takim narażeniu.
Przyczyny chorób zawodowych:
toksyczne substancje chemiczne
metale
ropa organiczna
gazy drażniące, duszące
środki ochrony roślin
substancje rakotwórcze
pyły przemysłowe
czynniki fizyczne (hałas, ultradźwięki)
czynniki biologiczne (bakterie, wirusy, grzyby)
czynniki związane ze sposobem wykonywania pracy (np. nadmierne napięcie
statyczne)
Trudności w diagnostyce chorób zawodowych:
brak swoistości wielu objawów klinicznych chorób zawodowych
braku udokumentowania przebiegu choroby
niedostateczny zakres badań
błędna interpretacja czynników badań diagnostycznych
brak danych na temat procesów technologicznych
brak możliwości uzyskania obiektywnych danych o przebiegu pracy
nadmierny liberalizm lub nadmierna ostrożność przy ustaleniu rozpoznania choroby
zawodowej
2008 roku – 3500 przypadków chorób zawodowych w Polsce
Poprawne statystyki w zakresie chorób zawodowych (1998 – 2004 roku)
mniej ludzi w przemyśle – zniknęły najbardziej obciążające zdrowie stanowiska
pracy i technologie
obecnie trudniej jest niż przed kilkoma laty przejść przez procedury rozpoznawania
choroby zawodowej
zmiana systemu orzecznictwa na cele rentowe (w 1998r)
przewlekłe choroby narządu głosu – na 2 miejscu w Polsce 2008 roku
choroby zakaźne i pasożytnictwa – na 1 miejscu w Polsce 2008 roku
ubytek słuchu – na 4 miejscu
pylice płuc – na 3 miejscu
Choroby zawodowe – wskaźniki, wg PKD 2008 rok – ogółem 34,7 na 100 tysięcy
zatrudnionych
rolnictwo, łowiectwo, leśnictwo
wskaźnik na 100 tysięcy zatrudnionych – 487,4
górnictwo
416,3
edukacja
79,0
budownictwo
18,8
Większość chorób zawodowych powstaje w wyniku wieloletniej ekspozycji na czynniki
szkodliwe i uciążliwe (po minimum 10 - letnim okresie pracy w kontakcie z czynnikiem, który
spowodował te zachorowanie)
Zapobieganie chorobom zawodowym powinno obejmować:
spełnianie wymagań BHP w projektowaniu stanowisk pracy z uwzględnieniem
rodzaju i charakteru wykonywanych czynności
mechanizacja i automatyzacja szkodliwych procesów produkcyjnych
odpowiedni stan techniczny narzędzi i urządzeń wykorzystywanych w produkcji
stosowanie środków ochrony zbiorowej i indywidualnej
systematyczny monitoring warunków pracy
odpowiednia organizacja pracy
Ryzyko zawodowe
Ryzyko – prawdopodobieństwo, że coś się nie uda, przedsięwzięcie którego czynnik jest
nieznany, niepewny problematyczny.
Ponosić ryzyko – ponosić odpowiedzialność (brać na siebie ryzyko) za szkody, straty
wynikłe z wypadków.
Ryzykować - podejmować przedsięwzięcie o niepewnym czynniku
Ryzyko to możliwość występowania niepożądanych zdarzeń, które powodują starty.
Postrzeganie ryzyka przez człowieka zależy od:
natychmiastowości skutków działania
katastroficzności negatywnych konsekwencji
stopnia nowości
możliwości kontroli następstw
dobrowolności narażania się na ryzyko
Sposoby ograniczenia ryzyka:
usunięcie niebezpieczeństwa
usunięcie człowieka
odgrodzenie
ochrona indywidualna
Pojęcie ryzyka zawodowego pojawiło się w dyrektywie 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989
o wprowadzeniu środków w celu zwiększania bezpieczeństwa i poprawy zdrowia
pracowników podczas pracy.
Ryzyko zawodowe to prawdopodobieństwo występowania niepożądanych zdarzeń
związanych z wykonywaną pracą powodujących straty w szczególności występowania u
pracowników niekorzystnych skutków zdrowotnych w wyniku zagrożeń zawodowych
występujących w środowisku pracy lub sposobu wykonywania pracy.
Zagrożenia w pracy zawodowej:
czynniki niebezpieczne – elementy ruchome, ostre, wystające
czynniki szkodliwe i uciążliwe:
fizyczne : hałas, mikroklimat, oświetlenie, promieniowanie
czynniki psychofizyczne: migotanie obrazu na ekranie, brak ostrości
obrazu, wymuszona pozycja przy pracy
Ocena ryzyka zawodowego wg PN, PN-N-18002: 2000 – ogólne wytyczne do oceny ryzyka
zawodowego.
ogólna zasada: R = P*S (ryzyko = prawdopodobieństwo * straty)
To samo ryzyko: małe prawdopodobieństwo, duże starty; duże prawdopodobieństwo, małe
straty.
Oszacowanie ryzyka zawodowego polega na ustaleniu (oszacowaniu):
prawdopodobieństwa występowania zagrożeń
ciężkości szkodliwych następstw tych zagrożeń a następnie wartościowaniu ryzyka:
Skala trzy stopniowa:
Prawdopodobieństwo
Ciężkość następstw
Małe
prawdopodobieństwo
Mała
Średnia
Duża
Małe 1
Małe 1
Średnie 2
Średnie
prawdopodobieństwo
Małe 1
Średnie 2
Duże 3
Duże
prawdopodobieństwo
Średnie 2
Duże 3
Duże 3
Ogólne zasady wyznaczania dopuszczalności ryzyka zawodowego i zadania dotyczące działań
wynikających z oceny tego ryzyka.
Działanie wynikające z oceny ryzyka zawodowego, dotyczy one:
zmiany technologii
zmiany organizacji pracy
środków ochrony
Zalecana przez normę kolejność działań:
środki techniczne eliminujące lub ograniczające zagrożenie u źródła
środki ochrony zbiorowej
środki organizacyjne i proceduralne
środki ochrony indywidualnej