20. Konflikt polsko-krzyżacki XIV-XVI w. (geneza, skutki) 
Pojawienie się u wrót Polski (na zaproszenie Konrada Mazow ieckiego) Zat r ' uu Krzyżackiego w 
1226 r., nie wróżyło długiego i dramatycznego konflil- :  Przybyvali jako sojusznicy do walki z 
uciążliwymi Prusami atakującymi głów  Mazowsze. To, że sfałszowali odpowiednie dokmnenty - 
papięską bullę, k-tba miała oddawać im na własność Ziemię Chełmifiską i zdobywaue na poganaci 

obszary - umknęło gdzieś w chaosie rozdrobuienia feudalnego. Na półuocnya wschodzie wyrastało 

potężne, groźne, agresywne paustwo. 
Początek konfliktu 
Pienvszy etap (bądź faza, jak kto woli) rozpoczął się, gdy zawezwani aa   pomoc przeciw 
Brandenburgii w 1308 r., Krzyżacy wiarołomnie zaatakou-a6 Gdańsk i opanowali .Pomorze Wschodnie 
w ciągu następnego roku. Łokietek 
. zablokowany na południu kraju (groźba czeskiego ataku ezy bunt wójta Albem w Krakowie) nie mógł 
doprowadzić osobiście bądź zorganizować odsieczy. Ostatnie punkty polskiego oporu padły w 1309 r. 
(Świecie). 
Po 1320 r. król Władysław próbował dtngą sądową odzyskać Pomorze, a po fiasku tego 
przedsięwzięcia rozpoczął walkę (1326-27, 1329-1332), również bei powodzenia, mimo 
symbolicznego sukcesu o moralnej wymowie pod Płowcaa (1331 i-.). Utrata Kujaw byłaby wymownym 
dowodęm ówczesnego stosunku sił 
Pokój kaliśki 
Kazimierz Wielki przedłużał rozejm, usiłował poprzez mediację czesko-węgierską, a potem ponowny 
proces z udziałem papieskich legatów, odzyskaE utracone ziemie, bez rezultahi. Wtedy ostatni Piast 
zasiadł do bezpośrednicb rokowafi z Zakonem i efektem tego stał się pokój kaliski w 1343 r., 
zwracający Polsce Kujawy, ale zostawiający Krzyżakom Pomotze Gdańskie i Ziemię Chelmińską. 
Kazimierz dożywotnio zachowywał tytuł pana Pomorza. 
Kolejny etap rozpoczyna się z momeutem unii krewskiej (1385 r.). Do wojnzbyło jeszeze daleko; ale 
unia zmieniając układ sił na niekorzyść Zakonu, którego oficjalna misja (nawracanie pogan nad 
Bałtykiem) została zakwestionowana, czynił nieuchronnym militarne starcie. Najpierw jednak 
zagrożona nadbałtycka potęga usiłowała rozerwać związki polsko-litewskie, popierając rywali Jagiełły 
jak np. Witolda. Kuzyni jednak podzielili się władzą i unia przetrwała. 
Wielka wojna z Zakonem 
Wojna wybuchła w 1409 r., gdy Litwa udzieliła pomocy żmudzkiemu powstaniu, a Zakon zagroził jej 
wojuą. Polska stwierdziła, że nie pozostanie obojętna. Działania 2. połowy, 1409 r. nie przyniosły 
rozstrzygnięcia. Dopiero kampania 
1410 r. przesądziła wyniki wojny. Wojska polsko-litewskie rozgromiły Krzyżaków i wspomagających ich 
rycerzy zachodnich ulegających propagandzie Zakonu, że chrześcijaństwo Jagiełły, Polaków i Litwinbw 

 jest pozome. 

Zwłoka w marszu na Malbork nratowała Krzyżaków od zagłady. Zamek przygotował do obrony jeden z 
niewielu ocalałych z gntnw  aldzkiego pogromu, dygnitarzy, komtur świecki Henryk von Plauen, 
wybrany potem na wielkiego mistrza. Zdobycie Malborka przekraczało możliwości ówczesnej techniki 
wojennej; szlachta pragnęła powrócić do domu, opuścili też obóz Litwini. Pokój toruński w 1411 r. nie 
odzwierciedlał skali sukcesu, ale dokonał się przełom, potęga Zakonu została złamana (odzyskano 
jedynie fragmenty pogranicza). Pamiętać również naieży, że Polska musiała się też liczyć z 
sympatyzującymi z Krzyżakami (niestety, niemal do kotića!) takimi autorytetami jak papiestwo i  i 
cesarstwo. 
Za rządów Jagiełły doszło jeszcze do kill:u wojen, ale bez głębszych rezultatów. Toczyły się jednak 
głbwnie na terytońtun wroga, niszcząc zasoby ekonomiczne zakonnego państwa. Pewne znaczenie 
posiadał pokój zaw arty nad jeziorem Mełno w 1422 r., kiedy Litwa zagwarantowawszy sobie rządy nad 
Żmudzią, wycofała się z konflih tu. 
Wojna 13-letnia 
Poddani Zakonu coraz odważniej występowali przeciw jego władzy i zwiększającemu się uciskowi 

fiskalnemu. W 1440 r. powstał tzw. Związek Pruski, zrzeszający opozycjonistbw. Związek wystąpił z 
prośbą b poparcie ze strony Polski w 1454 r., po wybuchu powstania przeciwko Zakonowi. Kazimierz 
Jagiellończyk wyraził zgodę, Polska zaś inkorporow ała pmskie obszary i wypowiedziała wojnę 
Krzyżakom (co uraziło papieża rzucającego kląt

ę na polskiego króla oraz interdykt, ezyli zakaz 

wykonywania nabożet5stw, co zostało z kolei praktycznie bez większego echa przyjęte do wiadomości 
i... zlekceważone). 
Polskie pospolite mszenie skompromitowało się w bitwie pod Chojnicanu i konieczne stało się przejście 
na armię zaciężną (podobnie też u Krzyżaków). Wojna z brakn funduszy przedłnżała się. Wielką 
ofiaroość wykazały stany pruskie. Decydujące okazały się sukcesy: na lądzie nad jeziorem 
Żarnowieckim (pod Święcinem) w 1462 r. (pod wodzą Piotra Dunina) i na morzu, na Zalewie Wiślanym 
w 1463 r. 
Pokonany Zakon poprosił o pokój, ktbry zaw  arto w 1466 r.  s  Toruniu (tzw. 2 pokój tondiski). 
Polska odzyskiwała Pomorze GdatSskie, Ziemię Chełnuuską, Michałowską, anektowała Wannię, 
Malbork i Elbląg. Pozostała część pafistwa 
zakonnego miała zostać polskim lennem, o ezym jednak Krzyżacy dość szybko ' zapomnieli. Polska 
w,racała nad Bałtyk, wyrywając się ź pęt rujnujących ceł Zakonu. 
i Ostatnia faza (zakończenie sporów) i traktat krakowski 
Krzyżacy raz jeszcze spróbowali szczęścia atakując Polskę w 1519 r. Mistrzem wówczas był Albrecht 
Hohenzollern. Wojska polskię pokonały szybko Zakon stając w 1520 r. pod murami Królewca. 
Kilkuletnie rokowania wypracowały komhromis zwany traktatem krako- ł i wskim bądź popularnie 
hołdem pruskim w 1525. Zakon został rozwiązany, a na jego miejsce powstawało świeckie, 
luterańskie państwo będące polskim lennem   zwane Prusami Książęcymi. W wypadku wygaśnięcia 
dynastii rządzącej Prusami miały one zostać włączone do Polski. Stany pruskie posiadały prawo 
odwoływania się do polskiego Sejnm w obronie swych wolności. Konflikt polsko-krzyżacki w ten sposób 
się zakończył, a rozpoczął problem pwski... . 
21y. Zarys dziejów politycznych Niemiec XII-XV w. Walki ; dynastyczne, wielkie bezkrólewie i jego 
skutki, złota bulla Karola IV. A. Walki dynastyczne Po wygaśnigciu dynastii frankońskiej zwanej salicką 
(zastąpiła ona sask  . wygasłą z kolei za Henryka II w 1024), po bezpotoxnnej śmierci Heuryka V w 
1125, dosżło dp v<,alk o władzę między pretendującymi do tytułu królewskiego (przy okazji też 
cesarskiego, przy sprzyjających warunkach) rodami Staufów i Supplinbnrgów. Koronę udało się 
zdobyć Lotarowi III z Supplinburga, ale Staufowie nie dali za wygraną. Po śmierci Lotara ( 1 137j 
odnowili starania, ak tym razem na przeszkodzie stanął ród Welfów (konkretnie: bawarski Henryk 
Pysżny). Elektorowie wybrali królem niemieckim w ygodnego iln (słabszego!) Konrada III Staufa. 
Następcą został bratanek, Frydecyk I Barbarossa - Riidobrody, koronowany również na cesarza 
rzymskiego ( 1155-90), podobue jak i stryj, uczesh ik krucjat. Mając do czynienia z wieloma buntami 
wewnątrz kraju. dokonał ustępstw ua rzecz Welfów. Ekspansję skierował głóv,nie na południe, 
opanowując Sycylię i powierzając ją synowi, Henrykoivi VI. Ten po śmierci ojca połączył 3 korony: 
niemiecką, cesarską i sycylijską ( 1191-1197). Po jego z kolei zgonie udało się koronę niemiecką 
zdobyć Ottonowi IV Welfowi (11981 
a po kilkunastu latach też i cesarską ( 1209-1218). Konflikt z papieżem Innocentym III zakończył się 
porażką i upokorzeniem cesarza. Zuowu los uśmiechnął si  do Staufów. Królem niemieckim (od 
1215 czyli 3 lata równorzędnie z rywalem Ottona IV), wcześuiej sycylijskim, w latach 1220-1250 
cesarzem rzymskim 
(przejściowo nawet i królem jerozolimskim), zostat Fryderyk II, syn Henryka Vl. W celu tunocnienia swej 
pozycji nadał liczne pr ywileje feudałom świeckim i duchownym. Nie zahobiegło to kolejnym konlliktom 
z papiest

etn (Grzegorz IX i lnnocenty IV ). Fryderykowi nie pomogło nawet zabezpieczenie w 

postaci wprowadzenia jeszcze za swego życia, na tron, swego syna Konrada IV (1237-1254) jaho króla 
nienueckiego.B. VVielkie bezkrólewie 
Część elektorów (duchowui) w myśl wskazań papieża wybrała w 1246 królem langrafa Tnryngii, 
Henryka Raspe, który szybko zmarl. Opozycja antystaufo« ska obwołała norvym monarchą hrabiego 
Wilhelma z Holandii. Trwała walka. Konrad 1V szykował się do generalnej rozprawy z przeciwnikanu, 

ale podczas przygotowań zmarł ( 1254). Jego syn Konradyn nie posiadał potrzebnego autorytetu. 
Zamęt potęgował się. Część elektorów po zgonie Wilhelina holęnderskiego (12S6) wybrała na tron 
nienuechi króla Kastylii (!j Alfonsa X (bliższa Staufom), pozostała grupa księcia angielshiego, Ryszarda 
z Komwalii, ale obaj dość egzotyczni kandydaci nie posiadali dostatecznych sił na przejęcie władzy. 
Bezkrólewie zw ane wielkim (oFejalny początek 125ó, choć 'chyb« faktycznie szybciej ...) trwało aż do 
1273, gdy królem kolegium elektorów ogłosili Rndolfa z Habsl urga, najsłabszego z 
pretendentów, mało znauego ogółówi. ,Tego prLeciwnikiem byl potężny wówczas król ezeski, a 
zarazem zdobywca Austrii, Koryntu, Krainy - Przemyslaw Ottokar II. Wall:a między dwoma rywalami 
zahończyła się klęską i śmiercią ambiW ego Czecha pod Suchymi Krntami (Diirnkurt) v 1278. 
Zwycięstwo umocniło autorytet Habsburgów i wydźwignęło ich do rzędu najpotężniejszych rodów 
niemiecl:ich (łupy po Przemysławie Ottokarze II w Austrii, Koryntii i Krainie nadał synowi i krewniakowi). 
Skutkami wielkiego bezkrólewia i weześniejszych walk dynastycznych były: pogłębienie rozdrobnienia 
feudalnego Niemiec i wzmocnienie tamtejszych książąt. Zwyciężył partykularyzm odmiennie od 
europejskich trendów. Na ogół ośrodhiem centralizacji stawał się dwór monarszy w spierany przez 
miasta i drobne rycerstwo, w wypadku Niemiec słabsza pozycja elekcyjnych królów podobne działania. 
C. Ciąg dalszy walk o władzę. Rywalizacja Habsburgów, Wittelsbachów i Luksemburgó«,. 
Rudolf prowadził zręc;zną politykę imikając konfliktu z papiestwem, co zaowocowało zgodą na 
koronację cesarską. Po śmierci w 1291 nie udało się mu zapewnić następstwa synowi Albrechtowi. 
Przejściowo hrólem był Adolf z Nassan, ale Albrecht w końcu nim został (1298-1308). Nie powiodły się 
próby zdobycia Czech po wygaśnięciu Pmemyślidów ( 1306), jego syn Rudolf panował tylko rok. 
Wkrótce zginął też zamordowany skrytobójczo sam Albrecht. Na scenie polityczuej pojawił się Henryk z 
Luksemburga wybrany królem przez elektorów w 1308 (odtąd Henryk VIIj, przejściowo również cesarz 
rzymski ( 1312-1313). Po jego niespodziewanej śmierci przyszedł ezas na bawarskich 
Wittetsbachów, których przedstawicieljako Ludwik IV został królem po krwawej wojnie domowej ( 
1322), a niedługo potem i cesarzem rzymskim ( 1328-1347). Skonflil:towany z papiestwem i ezęścią 
feudałów nie zdołał przekazać swych tytułów synowi. W 1347 grono elektorów wybrało Karola IV 
Luksemburskiego (władcę Czech, syna znanego namJana, z kolei syua Henryka). Jego potomkowie 
(Wacław IV i Zygmunt) panowali aż do 1436, z krótką przerwą (1400-1410), gdy królem obwołano 
Ruprechta Wittelsbacha. Zygmunt podobnie jak i dziad był rzymskim cesarzem, a pouadto władcą 
Węgier. 
Po bezpotormej śmierci Zygmunta w 1438 tron niemiecki powrócił w ręce Habsburgów, tym razem już 
na kilka stuleci (Albrecht II, Fryderyk V, itd., patrz tablice genealogiczne). 
D. Złota bulla 
W celu pozyskania elektorów Karol IV w 1356 nadał im fundameutalne przywileje nazwane "złotąbullą" 
(od złotej pieczęci). Ustanowiła ona ordynacjg wyborczą króla (aż do XIX w.) i skład kolegium 
elektorskiego, które odtąd tworzyć miało 7 członków: arcybiskupi Moguneji, Kotonii i Tr ·iru 
oraz świeccy władcy: krół ezeski, palatyn reński, książe sasko-witenberski i margrabia 
brandenburski. Przy wyborze królów obowiązywać miała zasada większości głosów, aby 
zapobiec wojnom domowym. Przewodnicz cym kolegium zostawał na mocy bulli arcybiskup 
moguneki (oddawat głos na końcu). Terytoria elektorbw stawały się niepodzielne, a świeccy 
otrzymywali prawo ich przekazywauia najstarszym synom (wraz z tytułem). Dochodziły ponadto 
przywileje gospodarcze jak np. bicie monety. Bulla czyniła Niemcy jakby federacją niezależnych, 
suwerennych państw pod przewodnictwem cesarza. Zinniejszała wpływ papiestwa na wybór monarchy 
niemieckiego. 
E. Wnioski 
Późne średniowiecze upłynęło w Niemczech na walkach dynastycznych i głębokich sporów 
wewnętrznych, wręcz nawet wojen domowych. W przeciwieństwie od europejskich trendów - procesów 
zjednoczeniowych i wzmocnienia lokalnych dyuastii, w państwie tam zwyciężył pariykularyzm. Rozbicie 
polityczne uległo pogłębieniu i zostało prawnie usankcjonowane (np. złota bulla). Elekcyjność tronu w 
dużej mierze była tych zjawisk podstawą.