Emocje i procesy emocjonalne

Źródłem emocji i uczuć jest obiektywnie istniejąca rzeczywistość. Człowiek odzwierciedlając
otaczającą  go rzeczywistość  ustosunkowuje się do niej, cieszy się, martwi,  kocha, smuci,
gniewa, cierpi.
To przeżywanie stosunku do otoczenia, jak również do siebie samego, nazywamy emocjami 
i uczuciami. Procesy emocjonalne bywają regulatorami stosunków między człowiekiem 
a   otoczeniem.   Dzięki   procesom   orientacyjnym   odzwierciedlamy   otaczający   nas   świat,
natomiast ustosunkowując się do świata nadajemy mu zabarwienie emocjonalne.

Cechy procesów emocjonalnych.

Każdy   proces   emocjonalny   zawiera   trzy   specyficzne   cechy.   Są   nimi   znak   emocji,
intensywność procesów emocjonalnych i treść emocji.
Znak emocji. Osoby, przedmioty i zjawiska, które przyczyniają się zaspokojenia potrzeb
człowieka,  wywołują  emocje  i uczucia  dodatnie. Emocje te występują  w sytuacjach,  gdy
jednostka   osiąga   zamierzony   cel,   a   także   w   sytuacjach   optymalnej   równowagi   miedzy
organizmem a środowiskiem. Człowiek na ogół dąży do przeżywania uczuć pozytywnych, ma
tendencję do zbliżania się bodźców, które wywołują te emocje.
Emocje ujemne powstają wtedy gdy procesy regulacyjne ulegają zakłóceniom. Wszystko co
utrudnia   lub   uniemożliwia   zaspokojenie   potrzeb   jednostki   wzbudza   emocje   i   uczucia
negatywne. Uczucia negatywne wywoływane są także przez sytuacje zagrożenia. Nie zawsze
powodują   wtedy   dezorganizacje   zachowania   jednostki,   przeciwnie   –   mogą   ułatwiać
mobilizacje organizmu i przeciwdziałać zachowaniom obronnym (np.: gniew prowokuje atak,
lęk, ucieczkę). Człowiek niekiedy nie potrafi zabezpieczyć się przed przeżywaniem emocji
ujemnych. W różnych okresach życia te same przedmioty i zjawiska, a także zachowania
innych ludzi mogą być subiektywnie odczuwane bądź jako pozytywne, bądź jako negatywne,
a zatem staja się przyczyną zupełnie odmiennych stanów emocjonalnych.
Intensywność  przeżywania emocji wynika z określonego pobudzenia ośrodkowego układu
nerwowego, czyli aktywacji. W zasadzie można mówić o kontinuum aktywacji – od skrajnego
podniecenia   emocjonalnego,   którego   przejawami   mogą   być   napad   wściekłości,   panika,
ekstaza – do zupełnego braku podniecenia, którego przejawem może być stan śpiączki czy tez
głęboki sen. Wysoki czy niski poziom aktywacji nie zawsze uzewnętrznia się 
w zachowaniu. Wzrost podniecenia może prowadzić do wzmożonej ruchliwości, może także
wywoływać   stan   pozornej   obojętności   i   spokoju.   Postronny   obserwator   nie   zauważa
wewnętrznego niepokoju i zwiększonej aktywności ruchowej.
Treść   emocji.  W   toku   nabywania   doświadczenia   indywidualnego   jednostka   uczy   się
świadomego odzwierciedlania przeżyć emocjonalnych, uczy się kojarzyć określone sygnały 
z   uruchomieniem   określonych   mechanizmów   regulacyjnych.   Tym   samym   uczy   się
różnicować emocje w aspekcie treściowym.

Niektóre bodźce łączące się z określonymi  potrzebami mogą wywoływać  określone stany
emocjonalne. Na przykład bodźce chemiczne związane ze zmiana stopnia zawartości cukru
we krwi powodują emocje głodu. Podobnie wraz z rozwojem doświadczenia człowiek uczy
się   uświadamiać   sobie   i   odzwierciedlać   procesy   emocjonalne   wywołane   specyficznie
ludzkimi potrzebami, takimi jak potrzeba miłości, szacunku, władzy, sukcesu.

Procesy   emocjonalne   wpływają   w   zasadniczy   sposób   na   aktywność   człowieka.   Czasami
mobilizują do działania, kiedy indziej działanie to utrudniają. Uczeni zajmujący się badaniami
procesów emocjonalnych  stwierdzili, że zmiany zachodzące pod wpływem tych procesów
obejmują cały organizm.

Podłoże naurofizjologiczne procesów emocjonalnych.

Trzewiowa  teoria   emocji.  Już  w  XIX  wieku  zaobserwowano  współwystępowanie   zmian
fizjologicznych  i przeżyć  emocjonalnych.  Dwaj  uczeni, William  James i   Carl Lange, są
twórcami   tak   zwanej   trzewiowej   teorii   emocji.   Sądzili   oni,   że   zmiany   fizjologiczne   są
pierwotne w stosunku do przeżyć  emocjonalnych. Emocje powstają, ich zdaniem nie pod
wpływem zmian fizjologicznych wywołanych przez te bodźce. James i Lange sformułowali
pozornie paradoksalne twierdzenie „ nie dlatego płaczemy, że jesteśmy smutni, lecz jesteśmy
smutni   bo   płaczemy”.   Jako   pierwotne   występują   zmiany   w   narządach,   jako   wtórne   to
uświadomieni ich sobie i przeżycie emocji. 
Teoria Jamesa i Langego wyrosła na gruncie psychologii introspekcyjnej. Dla jej twórców
uświadomienie sobie zmian organicznych równało się przeżywaniu emocji. Teoria ta został
skrytykowana przez W. B. Cannona, który słusznie zauważył, że te same zmiany organiczne
występują   przy   przeżywaniu   różnych   treściowo   emocji,   a   także,   że   zmiany   wywołane
eksperymentalnie nie prowadza do przeżywania stanów emocjonalnych.
Wzgórzowa teoria emocji. Cannon zwrócił uwagę na doniosłą role poniższych Pieter mózgu
dla   powstawania   reakcji   emocjonalnych.   Wspólnie   z   Ph.   Bardem   opracował   wzgórzową
teorie   uczuć,   w   której   najważniejszą   rolę   w   powstawaniu   procesów   emocjonalnych
przypisano ośrodkom podkorowym, mieszczącym się w pniu mózgu, zwłaszcza we wzgórzu. 
Pobudzenie wywołane w receptorze przez bodziec przenosi się do wzgórza, gdzie nabiera
ładunku   emocjonalnego.   Jest   to   możliwe   dlatego,   że   we   wzgórzu   mieszczą   się   wzory
specyficzne   pobudzenia,   jego   aktywność   jest   hamowana   przez   korę.   W   momencie,   gdy
pobudzenie nabiera ładunku emocjonalnego, informacja zostają przeniesiona do kory, która
przestaje   wywierać   hamujący   wpływ   na   wzgórze.  Wtedy   od   wzgórza   biegną   pobudzenia
dwoma   drogami-   jedna   do   narządów   wykonawczych   (naczynia,   mięśnie),   druga   do
odpowiednich ośrodków w korze mózgowej. 
Dla pełnego przeżycia emocjonalnego konieczne są zmiany w korze i zmiany naczyniowo-
mięśniowe.   Aktywizującą   rolę   w   wystąpieniu   procesu   emocjonalnego   spełnia   wzgórze.
Bardzo wiele elementów teorii Cannona-Barda zostało potwierdzonych przez współczesne
badania neurofizjologiczne.
Poglądy współczesne. Współcześnie uważa się, że różnym treściowo emocjom odpowiadają
różne obszary regulujące zachowania emocjonalne. Regulacja ta dokonuje się przez ośrodki
ułożone hierarchicznie w różnych piętrach mózgu. Dla wystąpienia procesu emocjonalnego
konieczne jest pobudzenie wszystkich pięter.
Koncepcja Konorskiego. Zdaniem Jerzego Konorskiego emocje różne po d względem treści
powstają   w   odrębnych   strukturach   uformowanych   hierarchicznie,   posiadających   część
pobudzającą,   odpowiedzialna   za   uruchomienie   danej   reakcji,   i   antagonistyczną   część
hamującą, odpowiedzialna za zniesienie lub przytłumienie danej reakcji. Stwierdzono także,
że   znak   emocji   zależy   od   pobudzenia   odrębnych   organizacji   mózgowych.   W   układzie
limbicznym   i   podwzgórzu   istnieją   obszary,   których   drażnienie   jest   źródłem   odczuć
pozytywnych i inne, których drażnienie wywołuje emocje negatywne. Intensywność emocji
zależy również od stopnia aktywacji układu siatkowatego. Jest on jakby regulatorem dopływu
energii. Wielkość tej energii zależy od stopnia pobudzenia układu siatkowatego.
Rola kory mózgowej w powstawaniu emocji jest – zdaniem współczesnych badaczy – bardzo
złożona. Kora odgrywa rolę mechanizmu ułatwiającego powstanie reakcji emocjonalnej, jest

mechanizmem   warunkującym   precyzje   i   dobra   organizacje   reakcji   oraz   magazynem
wyuczonych sposobów zachowania, które aktualizują się w odpowiedzi na działanie bodźców
emocjonalnych. Człowiek jako jedyny przedstawiciel istoto żywych, przeżywa specyficzne
rodzaje emocji, których źródłem jest kora mózgowa.

Emocje pierwotne i emocje pośrednie

Procesy emocjonalne zwierząt i człowieka przebiegają na podobnym podłożu biologicznym.
Wspólny jest ich mechanizm neurofizjologiczny.
Emocje   u   zwierząt.   Istnieją   jednak   między   nimi   zasadnicze   różnice.   Emocje   zwierząt
powstają   pod   wpływem   bodźców   bezpośrednich,   wiążą   się   z   zaspokojeniem   potrzeb
biologicznych, takich jak potrzeba pokarmowa, wody, tlenu, snu, seksualna i inne. Emocje
zwierząt istnieją tak długo, jak długo w polu zachowania istnieje przedmiot lub sytuacja,
która je pobudziła. Zaspokojenie potrzeby staje się źródłem emocji pozytywnej, niemożność
zaspokojenia wywołuje negatywna emocje.
Emocje pierwotne. Emocje zwierząt nazywamy emocjami pierwotnymi. Charakterystyczną
ich cecha jest to, że zwierze nie uświadamia sobie swoich emocji i ich związku z przeżytą
sytuacja. Emocje pierwotne są aktywizowane głównie przez ośrodki podkorowe. Ośrodki te 
z kolei aktywizują korę i przenoszą pobudzenie do narządów wykonawczych. Z doświadczeń
Barda   wynika,   że   zwierzęta   laboratoryjne   pozbawione   kory  mózgowej   charakteryzują   się
wyraźnym spadkiem wrażliwości na bodźce emocjonalne. Trzeba, na przykład, użyć bardzo
silnych bodźców bólowych aby uzyskać stan słabego nie zadowolenia. Jeśli jednak usunie się
zwierzęciu odpowiednie ośrodki podkorowe, następuje wzmożenie reakcji emocjonalnej, jest
ona jednak mało precyzyjna.
Emocje u ludzi. Różnica między emocjami zwierząt i ludzi wiąże się z wzrastającą 
u człowieka rolą kory mózgowej w procesach regulacyjnych. Wskutek wykształcenia się kory
mózgowej   możliwe   było   powstanie   specyficznej   dla   człowieka   świadomości.   Dzięki
świadomości, emocje człowieka mają charakter społeczny, cechuje je poznawcza treść oraz
intencjonalność. Człowiek reaguje nie tylko na zjawiska i przedmioty, ale także na myśl 
o   nich.   Rozumie   on   stosunek   między   sytuacja   wywołująca   emocje   a   przeżyciem
emocjonalnym.
Emocje   pośrednie   –   uczucia.  Te   specyficzne   ludzkie   emocje   nazywamy   emocjami
pośrednimi bądź uczuciami.
Uczucia aktywizowane są na ogół przez korę mózgową. Jest to możliwe w związku 
z   posiadaniem   przez   każdego   człowieka   doświadczenia   indywidualnego.   Fizjologicznym
podłożem odrębnego dla każdej jednostki doświadczenia są odpowiednie połączenia w korze
mózgowej.   Pod   wpływem   bodźca,   a   na   podstawie   posiadanego   doświadczenia,   zostaje
dokonana w korze mózgowej ocena bodźca jako pozytywnego lub negatywnego. Stanowi ona
pierwsze ogniwo procesu uczuciowego. W zależności od oceny bodźca, pobudzenie zostaje
przekazane do odpowiednich ośrodków podkorowych i wywołuje w nich stan aktywności,
przekazany następnie do narządów wykonawczych.
W takim ujęciu uczucia stanowią jakby wyższe piętro procesów emocjonalnych. Przeżywanie
ich właściwie jest tylko człowiekowi, ponieważ reakcje uczuciowe powstają w oparciu 
o bodźce o zabarwieniu społecznym i wiążą się z wcześniejszym doświadczeniem jednostki.
Małe   dziecko   dysponujące   ubogim   doświadczeniem   społecznym,   nie   umiejące   jeszcze
mówić,   doznaje   emocji   pierwotnych.   W   toku   nabywania   doświadczenia   indywidualnego,
umiejętności obserwowania i nazywania przeżyć własnych i przeżyć innych ludzi, jednostka
uczy się uświadamiać sobie własne procesy emocjonalne. Nie tylko cierpi, smuci się czy
kocha, ale wie o tym. Potrafi ująć swe przeżycia w kategoriach słownych i włączyć je 
w system informacji o sobie.

Panowanie nad emocjami. Potrafi także panować nad swymi emocjami i nie powodować się
nimi w toku działania. O dojrzałości jednostki świadczy bogactwo jej życia uczuciowego, ale
także umiejętność panowania nad emocjami. Dotyczy to zarówno sytuacji dnia codziennego,
na przykład potrafimy obiektywnie ocenić prace koleżanki, mimo iż ta osoba nie jest dla nas
sympatyczna, a także zachowań w sytuacjach trudnych.
Matka lub opiekunka zaskoczona przez burzę mimo leku przed nią nie okazuje wobec dzieci
będących z nią swego przerażenia. Przeciwnie, wykonuje szereg czynności, które zmierzają
do jak najlepszego zabezpieczenia dzieci i siebie przed skutkami nawałnicy.
Uczucia ludzi dorosłych, w przeciwieństwie do uczuć dziecka, odznaczają się dużą trwałością
i są wyrazem ich ogólnego i świadomego stosunku do otaczającego świata.
Ograniczenia w uświadamianiu procesów emocjonalnych. Uświadamianie sobie własnych
procesów emocjonalnych ma jednak pewne ograniczenia. Nawet dorosły, dojrzały człowiek
nie   uświadamia   sobie   niekiedy   własnych   stanów   emocjonalnych.   Nie   potrafi   niekiedy
połączyć doznań emocjonalnych z bodźcami, które je wywołały. Na zjawisko to zwracają
uwagę Z. Freud i jego kontynuatorzy. Uważają oni, że człowiek nie uświadamia sobie tych
stanów emocjonalnych, których doznawał we wczesnym dzieciństwie, a więc w okresie gdy
jego świadomość nie była  dostatecznie rozwinięta.  Przeżycia  te tkwią w podświadomości
jednostki i wpływają na jej zachowanie.
Inni   psychologowie   uważają,   że   nie   uświadamiane   są   te   przeżycia   emocjonalne,   których
przezywanie łączy się z różnego rodzaju karami.
Zniekształcenia   orientacji   w   zjawiskach   emocjonalnych   mogą   zdaniem   Janusza
Reykowskiego przybierać następujące formy:
a) człowiek nie zdaje sobie sprawy z wystąpienia emocji (np.: nie zauważa swego niepokoju,

zaangażowania emocjonalnego)

b) człowiek dokonuje fałszywej kategoryzacji emocji (np.: określa swą urazę jako moralne

oburzenie lub obawę przed niepowodzeniem, jako brak zainteresowania)

c) człowiek nieprawidłowo określa źródła emocji (np.: upatruje przyczyny swego gniewu na

kogoś   w   jego   niemoralnym   zachowaniu,   gdy   w   rzeczywistości   gniew   wywołany   jest
brakiem szacunku lub lekceważeniem)

d) człowiek może nieprawidłowo określać związek między emocją a postępowaniem (np.:

uważa, że karze dziecko dla jego dobra, gdy w rzeczywistości czyni tak dla okazania
własnej przewagi)

Źródła procesów emocjonalnych

Warunkowanie   emocji.  Czynniki   wpływające   na   zakłócenie   albo   też   na   przywrócenie
zakłóconej   homeostazy   nabierają   znaczenia   emocjonalnego.   Dla   małego   dziecka
niezaspokojenie potrzeb biologicznych wywołuje stany organiczne, które z kolei są źródłem
procesów   emocjonalnych.   Wszystko   to,   co   zakłóca   zachowanie   staje   się   źródłem   emocji
negatywnych,   natomiast   to   co   przywraca   równowagę   i   zapewnia   optymalne   warunki   jest
źródłem   emocji   pozytywnych.   Szczególnie   silne   emocje   wywoływane   są   przez   bodźce
bólowe. Niezależnie od jakości bodźców zmiany w ich nasileniu mogą być źródłem procesów
emocjonalnych.
Jeśli   występowaniu   emocji   pozytywnych   czy   też   negatywnych   towarzyszą   jakieś   bodźce
obojętne to po jakimś czasie, zgodnie z zasada warunkowania same one nabierają charakteru
bodźców emocjonalnych. Jeśli na przykład dziecko skojarzy widok pielęgniarki w białym
fartuchu z bolesnym zastrzykiem, będzie ono w chwili pojawiania się osób ubranych na biało
reagować   różnego   rodzaju   emocjami   lękowymi.   Stwierdzono,   że   reakcje   emocjonalne
powstałe we wczesnych stadiach ontogenezy charakteryzują się dużą trwałością.

Ocena słowna. Źródłem przeżyć emocjonalnych mogą także stać się słowa. Słowa są jakby
nośnikiem   emocji.   Na   przykład   człowiek   chwalony   stawiany   innym   za   wzór   doznaje
pozytywnych   przeżyć   emocjonalnych   i   odwrotnie,   nagana   słowna,   krytyczna   ocena
zachowania – mogą stawać się źródłem przeżyć przykrych.
Rekcje emocjonalne mogą być także wywoływane przez bodźce, które drogą warunkowania
nie nabrały zdolności do wywoływania emocji.

Ekspresja procesów emocjonalnych

Nieodłącznym składnikiem procesów emocjonalnych są różnego rodzaju ruchy wyrazowe.
Ekspresja emocjonalna   pojawia się w ruchach wyrazowych twarzy, tj. w mimice, ruchach
wyrazowych całego ciała, a także w zmianach sposobów zachowania. Wszystkie wymienione
rodzaje ekspresji emocjonalnej uzależnione są od norm zachowania obowiązujących w danej
kulturze.   Zachowań   tych   człowiek   uczy   się   w   miarę   dorastania,   Dlatego   też   zewnętrzne
przejawy uczuć są znacznie bardziej widoczne u małego dziecka niż u dorosłego człowieka.
Na   ekspresje   emocjonalna   wpływa   również   przynależność   do   określonego   kręgu
kulturowego. Mieszkańcy krajów południowych w sposób wyrazisty okazują swoje przeżycia
emocjonalne.   Przeciwnie   mieszkańcy   krajów   wschodu   nie   uzewnętrzniają   swych   przeżyć
emocjonalnych.
Ekspresja mimiczna. Pod wpływem emocji występują charakterystyczne zmiany w wyrazie
twarzy. Uczuciu radości towarzyszy uśmiech. W smutku głowa zwisa, na czole tworzą się
zmarszczki   poziome,   powieki   kryją   oczy. W gniewie   tworzą   się   pionowe   na  czole,   brwi
skierowane są ukośnie w górę, oczy błyszcza, usta tworzą wąska zaciśniętą linie. Uczuciu
strachu towarzyszy  znieruchomienie twarzy, jakby zaokrąglenie oczu i rozchylenie ust.
Przeżywaniu stanów emocjonalnych  towarzysza także ruchy wyrazowe całego ciała, czyli
ruchy   pantomimiczne.   Gesty   czy   postawa   ciała   mogą   wiele   powiedzieć   o   przeżywanych
stanach   emocjonalnych.   Podobnie   wokalizacja   podczas   pobudzenia   emocjonalnego   ulega
zmianom. Natężenie głosu może wzrastać lub malec. Przez przeżywanie silnego wzruszenia
głos drży.
Zewnętrzne przejawy reakcji emocjonalnych uzależnione są od czynników wrodzonych oraz
od norm obowiązujących w danej kulturze.
Wpływ przeżyć emocjonalnych na procesy poznawcze.

Emocje a percepcja świata. Na ogół procesy emocjonalne wpływają na przebieg procesów
poznawczych,   nadając   im   swoiste   zabarwienie.   Gdy   doznajemy   przeżyć   o   charakterze
pozytywnym,   otaczający   nas   świat   spostrzegamy   także   w   kategoriach   pozytywnych.
Wszystko co nas otacza, wydaje się nam piękne i dobre. Odwrotnie gdy jesteśmy smutni lub
nieszczęśliwi, cały świat może nam się wydawać ponury i wrogi.
Przeżywanie silnych emocji tak pozytywnych jak negatywnych, może wpływać na zwężenie
pola   spostrzegania.   Pochłonięty   wielką   radością   czy   też   cierpieniem   człowiek   może   nie
zauważyć pędzącego samochodu. Dziecko lękające się samotności, zostawione samo w domu,
może   w   przedmiotach   zwykłych   i   znanych   widzieć   czekających   złodziei   czy   tez   groźne
zjawy.
Emocje a uczenie się. Przeżywanie dodatnich stanów emocjonalnych wpływa pozytywnie na
efekty uczenia się. Stwierdzono, że jednostka uczy się znacznie szybciej, gdy jest nagradzana
za dobry wynik, a z otrzymana nagrodą łączą się pozytywne stany emocjonalne. Odwrotnie
lęk przed karą może wpływać dezorganizująco na przebieg uczenia się. Im kara jest bardziej
przykra,   a   więc   wywołuje   silniejsze   emocje   negatywne   tym   większy   staje   się   jej
dezorganizujący wpływ na proces i efekty uczenia się.

Wpływ emocji na sprawność działania

Dezorganizacja działania. Do dziś nie można sformułować jednoznacznego twierdzenia na
temat wpływu emocji na sprawność działania. W zasadzie emocje o bardzo silnym natężeniu
dezorganizują działanie. Ten dezorganizujący wpływ nie jest uzależniony od znaku emocji.
Bardzo intensywne radosne przeżycie utrudnia działanie podobnie jak rozpacz.
Mobilizacja.  W  wielu   sytuacjach   przeżycia   emocjonalne   wpływają   dodatnio   na   przebieg
działania, zdarza się jednak, że również porażka, która nastąpiła bezpośrednio po sukcesie
mobilizuje   aktywność,   wpływa   na   polepszenie   wyniku.   Lęk   o   średnim   natężeniu   działa
mobilizująco.
Treść emocji także wpływa na efektywność działania. Na przykład uczucie gniewu działa
mobilizująco,   zaś   smutek   czy   przygnębienie   łączą   się   ze   spadkiem   aktywności,   a   nawet
całkowicie biernym zachowaniem.
Procesy emocjonalne oddziałują an kierunek działania. Na ogół dążymy do tych przedmiotów
i zjawisk, które są źródłem emocji dodatnich, unikamy zaś tych, które są źródłem przeżyć
przykrych.

Rodzaje procesów emocjonalnych

Biegunowość uczuć.  Rodzaje procesów emocjonalnych  wynikają z ich treści, znaku oraz
poziomu aktywacji. Uczucia maja charakter biegunowy. Na jednym biegunie znajdują się te
emocje   i   uczucia,   które   określamy   jako   dodatnie,   a   na   drugim   te,   które   określamy   jako
ujemne. Zjawisko to nazywamy biegunowością uczuć. 
Propulsja i repulsja. Zarówno zwierze jak i człowiek ucieka od bodźców wywołujących lek.
Zając ucieka spłoszony przez naganiacza, człowiek ucieka z miejsca gdzie wybuchł pożar.
Podobnie zwierze i człowiek dążą w kierunku bodźców przyjemnych. Głodne zwierze kieruje
się   do   miejsc,   gdzie   znajduje   pokarm.   Człowiek   dąży   do   częstych,   przynoszących   mu
zadowolenie   kontaktów   z   przyjaciółmi.   Emocje   dodatnie   cechuje   zatem   propulsywność,
zbliżanie   się  do źródła,  które  je  wywołało,  ujemne  zaś  – repusywność:   oddalanie   się od
bodźców ocenianych negatywnie.
Wpływ   uczuc   wyzszych   na   zachowanie.   Reakcje   takie   nie   są   regułą   nawet   w   świecie
zwierząt, na przykład zwierze nie zawsze ucieka od niebezpieczeństwa, często walczy 
o życie. Człowiek żyjąc wśród ludzi i kierując się ustalonymi przez społeczeństwo normami
zachowań często w imię wyższych racji rezygnuje z dążenia w kierunku bodźców 
o zabarwieniu pozytywnym. Podobnie zdolny jest – dla dobra innych ludzi – dążyć 
w   kierunku   bodźców   wywołujących   emocje   negatywne.   Wiele   czynów   bohaterskich,
dokonywanych   tak   w   czasie   wojny   jak   i   w   czasie   pokoju,   wiąże   się   z   dążeniem   do
wytyczonego celu, mimo iż osiągnięcie go oznacza przezwyciężenie leku przed zagrożeniem.
Uczucia steniczne i asteniczne. Podniecenie emocjonalne, będące wyrazem podwyższenia
poziomu aktywacji, może prowadzić do wzmożonych, intensywnych reakcji zewnętrznych,
ale również do wzrostu aktywności wewnętrznej. Zjawisko to pozwala na dokonanie podziału
procesów emocjonalnych na dwie przeciwstawne grupy: na uczucia czynne czyli steniczne 
i   bierne,   czyli   asteniczne.   Nie   wszystkie   uczucia   steniczne   są   uczuciami   przyjemnymi,
podobnie   nie   wszystkie   uczucia   asteniczne   maja   zabarwienie   ujemne.   Silny   gniew,
mobilizujący do działania zaliczymy do uczuć czynnych. Zadowolenie z wykonanej pracy do
uczuć biernych.

To czy uczucia określamy jako steniczne , czy jako asteniczne, zależy od rodzaju uczucia 
i charakteru wywołujących  je podniet.  Lek przed trudnym  egzaminem  na ogół powoduje
wzrost podniecenia i aktywność skierowaną na cel, to znaczy na opanowanie wiadomości

potrzebnych   do   zdania   egzaminu.   Smutek   związany   z   przeżyciem   zawodu   uczuciowego
prowadzi   do   spadku   sił,   zmniejszenia   aktywności,   niechęci   do   jakiegokolwiek   działania.
Opisany powyżej lek jest uczuciem stenicznym, smutek – astenicznym.

Czasem to samo uczucie bywa bierne lub czynne. Lęk przed egzaminem może, jak wiemy
powodować aktywność skierowana na cel, może jednak paraliżować działanie, przyczyniać
się   do   wzrostu   niepokoju,   a   jednocześnie   sprzyjać   powstawaniu   przykrych   wyobrażeń
związanych z sytuacją egzaminacyjną.
Terminów steniczny i asteniczny używa się w psychologii także dla określenia właściwych
dla danej jednostki czynnych lub biernych sposobów reagowania pod wpływem pobudzenia
emocjonalnego. 
Siła i trwałość.  Można także dokonać podziału uczuć ze względu na ich siłę i trwałość.
Wyróżniają   się   one   swoistym   przebiegiem   i   wpływem   na   inne   procesy   psychiczne.   Im
silniejszy   jest   dla   człowieka   bodziec   wywołujący   stan   emocjonalny,  tym   wyższy   poziom
aktywacji   ośrodkowego   układu   nerwowego.   Przez   siłę   procesu   emocjonalnego   będziemy
rozumieć nasilenie tendencji do wykonania reakcji odpowiadającej danej emocji. Tendencji
takiej można przypisać tym  większą siłę, im większe przeszkody muszą pojawić się, aby
powstrzymać wystąpienie reakcji emocjonalnej.
Przeszkody wewnętrzne to zasady i normy wewnętrzne jednostki, przeszkody zewnętrzne to
różnego   rodzaju   kary,   które   mogą   spotkać   jednostkę   w   związku   z   jej   zachowaniem.
Stwierdzono,   że   procesy   emocjonalne   o   średniej   sile   oddziałują   na   przebieg   działań
najbardziej   korzystnie.   Emocje   i   uczucia   o   wielkiej   sile   często   wpływają   na   zachowanie
dezorganizujące.   Mogą   wywoływać   stany   niepokoju,   chaos   myśli,   zwężenie   pola
świadomości i niemożności skutecznego działania.
Charakterystyka procesów emocjonalnych według kryterium ich siły i trwałości:
a) Nastroje   –   są   to   stany   emocjonalne   nie   skierowane   na   jakiś   określony   przedmiot.

Wywołane są przez różne wydarzenia, które maja dla człowieka znaczenie dodatnie albo
ujemne. Źródłem ich może być także samopoczucie fizyczne. Czasem człowiek nie zdaje
sobie sprawy z rzeczywistych przyczyn swego nastroju. Niemniej jednak nastroje nadają
wszystkim innym przeżyciom człowieka określone zabarwienia. Nastrój jest przeżyciem
niezbyt   silnym,   a   jednocześnie   długotrwałym.   Gdy   jesteśmy   w   radosnym   nastroju,
wszystko co nas otacza, wydaje się nam przyjemne i piękne. Nawet w deszczowy dzień
nie narzekamy na pogodę, a przeciwnie – w smutnym nastroju nie dostrzegamy piękna
krajobrazu i pięknej pogody.

b) Afekty są to procesy emocjonalne silne, a jednocześnie krótkotrwałe. Charakterystycznym

objawem dal osób znajdujących się w stanie afektu jest utrata panowania nad sobą. Afekty
na  ogół wyrażają  się w czynach  gwałtownych.  Przykładem  afektu może  być  wybuch
gniewu. Człowiek działa wtedy jakby w zaślepieniu. Nie słyszy żadnych wyjaśnień ani
napomnień.   Niekiedy   używa   w   gniewie   wulgarnych   słów,   a   nawet   posuwa   się   do
przemocy fizycznej. Gdy ochłonie często nie może uwierzyć, że mógł się w podobny
sposób zachować.

c) Namiętność są to uczucia długotrwałe i bardzo silne. Niekiedy wywierają one istotny

wpływ na całokształt zachowania się człowieka, prowadzą do podporządkowania im całej
aktywności. Bardzo wysoki poziom aktywacji ośrodkowego układu nerwowego powoduje
pogorszenie adekwatnej oceny sytuacji. Namiętność może prowadzić do zawężenia pola
świadomości, a zatem do zachowań przynoszących szkodę jednostce i jej otoczeniu.

 
Trwałośc emocji i uczuć. Określenie stopnia trwałości procesów emocjonalnych wydaje się
ważne   ze   względu   an   ich   rolę   w   regulacji   zachowania.   Emocje   i   uczucia   mogą   być

krótkotrwałe, dotyczą wtedy jakiejś określonej sytuacji. Gdy sytuacja ta zmienia się – słabną
lub zanikają.

W zatłoczonym i dusznym autobusie człowiek może być zły i niezadowolony, a gdy z niego
wysiądzie i odetchnie świeżym powietrzem – złość mija.

Przeżywanie uczuć silnych i długotrwałych łączy się z trwałym stosunkiem do przedmiotów,
zjawisk i ludzi. Stosunek ten uwarunkowany jest nabytym doświadczeniem. Im człowiek jest
dojrzalszy, tym trwalsze są jego uczucia.

Klasyfikacja uczuć człowieka.

Kierunki rozwoju uczuć. Małe dziecko przeżywa emocje radości, smutku, gniewu, lęku,
zadowolenia. Emocje te wywołane są przez proste bodźce, takie jak zachwianie równowagi,
hałas,   łagodne   kołysanie,   głód.   W   miarę   nabywania   doświadczenia   rozszerz   się   zakres
bodźców wywołujących doznania emocjonalne. Dziecko naśladując reakcje dorosłych, uczy
się wartościowania otaczającego go świata i przeżywania stosunku do ludzi, rzeczy, zjawisk
w sposób zbliżony do tego, jak przeżywa ten stosunek jego otoczenie. W miarę dojrzewania
człowiek   uświadamia   sobie   swoje   uczucia.   Zaczyna   rozumowo   ujmować   stosunek   do
otaczającego go świata, a jego przeżycia emocjonalne stają się zróżnicowane.
Uczucia   wyzsze.   Wśród   uczuć   wyższych,   charakterystycznych   tylko   dla   człowieka
wyodrębniamy   uczucia   społeczno-moralne,   poznawcze,   praksyczne,   estetyczne.   Człowiek
ustosunkowując się do jakiejś sytuacji przeżywa na ogół różnego rodzaju uczucia. Ten sam
przedmiot może wywoływać uczucia zarówno poznawcze jak i estetyczne. Obcując z innymi
ludźmi   doznajemy   uczuć   społecznych,   a   także   poznawczych.   Ta   zdolność   przeżywania
różnorodnych uczuć w stosunku do osoby, przedmiotu czy zjawiska świadczy o bogactwie 
i złożoności procesów emocjonalnych człowieka.
Uczucia społeczno-moralne. Uczucia społeczno moralne są wyrazem przeżywania stosunku
do innych ludzi oraz do norm moralnych obowiązujących w danym społeczeństwie. Uczucia
te przenikają całe życie osobiste jednostki. Źródłem ich są kontakty międzyludzkie, a także
ideały do których ludzie dążą, oraz ich współdziałanie w toku pracy, nauki i wykonywania
innych czynności. To co sprzyja potrzebom społeczeństwa, przeżywane jest jako moralnie
słuszne. To co potrzebom społeczeństwa szkodzi, przeżywane jest jako niemoralne. Ludzie są
często zdolni do walki o zasady moralne kosztem własnego bezpieczeństwa.
Podstawa pozytywnych  uczuć społecznych  jest uczucie  braterstwa  w stosunku do innych
ludzi. Uczucie to rodzi się z zrozumienia i przyjęcia jako własnych stwierdzeń o równości
wszystkich ludzi i poszanowaniu godności ludzkiej. Uczucie braterstwa zakłada życzliwość
wobec bliźnich pewna wyrozumiałość w stosunku do wad drugiego człowieka, co umożliwia
nawiązanie   z   innymi   ludźmi   bliskich   kontaktów   emocjonalnych,   takich   jak   przyjaźń   lub
miłość.
Uczucia poznawcze. Uczucia poznawcze powstają w toku czynności poznawczych człowieka
i związane są z zaspokojeniem żądzy wiedzy, z ciekawością badawcza, z zadowoleniem 
z odniesionego sukcesu, którym  jest zarówno rozwiązanie zadania  matematycznego przez
ucznia, jak też doskonalenie odkrycia naukowego przez badacza. Uczucia poznawcze nie są
zawsze przeżyciami o zabarwieniu pozytywnym. Aktywności poznawczej towarzyszą także
wątpliwości i porażki, wywołujące takie uczucia, jak zniechęcenie czy rozczarowanie.
Uczucia   praksyczne.  Uczucia   praksyczne   łączą   się   z   wykonywaniem   przez   człowieka
różnorodnych czynności i w dużej mierze wiążą się z wykonywaną przez człowieka pracą
zawodowa. Uczucia  praksyczne  wywołują  tak  treść czynności  jak też  umiejętność  dobrej
organizacji działania. Jeśli treść czynności jest interesująca a człowiek potrafi zorganizować

tak swą działalność, że z powodzeniem wykonuje powierzone mu zadania – doznaje uczuć
praksycznych pozytywnych. W sytuacji przeciwnej, to znaczy, gdy treść czynności wydaje się
mało interesująca lub tez człowiek nie potrafi prawidłowo zorganizować swego działania –
występują uczucia praksyczne o charakterze negatywnym.
Uczucia estetyczne są to uczucia odzwierciedlające stosunek do przedmiotów, sytuacji 
i   procesów,   których   podstawową   cecha   i   wartością   jest   piękno.   Uczucia   te   towarzyszą
procesowi twórczemu, a także obcowaniu z dziełami sztuki.  Uczucia estetyczne.  Uczucia
estetyczne może wywołać piękno architektury, uroda człowieka, a także wiele przedmiotów
codziennego użytku, które nagle i nieoczekiwanie objawiają nam swą urodę.

Rola uczuć w życiu człowieka

Uczucia   wywierają   wpływ   na   zachowanie   się   człowieka.   Jak   wiemy,  uczucia   mobilizują
niekiedy   do   działania   i   ukierunkowują   jego   przebieg.   W   innych   wypadkach   przeżycia
emocjonalne mogą dezorganizować zachowanie się człowieka.
Racjonalizacja   uczuć.   Każdy   z   nas   powinien   uświadamiać   sobie   własne   procesy
emocjonalne i znać bodźce, które je wywołują. Znajomość własnych uczuć oraz uczuć innych
ludzi pozwala an świadome kierowanie swym zachowaniem. Nie powinniśmy dopuszczać do
tego, aby naszym zachowaniem kierowały wyłącznie procesy emocjonalne. Niekiedy musimy
podporządkować  swoje uczucia  racjom  rozumowym.  Jest to konieczne  zwłaszcza  w tych
sytuacjach,   gdy   człowiek   am   świadomość   zagrożenia   wielkich   wartości   –   utraty   uczucia
bliskiej osoby, zagrożenie życia itp. Stosunek emocjonalny do składników środowiska musi
być   oparty   na   podstawie   rozumowej.   Znaczy   to,   że   niezależnie   od   reakcji   emocjonalnej,
występującej   w   danej   sytuacji,   stosunek   człowieka   do   niej   powinien   być   oparty   na   jej
rozumieniu oraz na rozumieniu roli,  jaką odgrywa ona w życiu jednostki.
Dojrzałośc emocjonalna. Uczucia podobnie jak i inne procesy psychiczne rozwijają się 
w trakcie życia człowieka. Rozwój uczuć stopniowo doprowadza do osiągnięcia dojrzałości
emocjonalnej. Dojrzałość ta nie rozwija się samorzutnie. Osiągamy jaw toku rozwiązywania
zadań społecznych, w kontaktach z innymi ludźmi i pod wpływem środowiska, stawiającego
przed nami określone wzorce i normy zachowania. Dojrzałość emocjonalna to umiejętność
świadomego kierowania swym zachowaniem emocjonalnym i uczuciowego przystosowania
się do środowiska społecznego.
Człowiek  dojrzały emocjonalnie  zna swoją wartość, ale  nie przecenia  jej. Jest zdolny do
darzenia innych ludzi uczuciami miłości i przyjaźni, potrafi działać dla dobra innych, potrafi
także znosić porażki i mimo nich podejmować dalsze, konstruktywne działania.

Kontrola możliwości modyfikacji procesów emocjonalnych

Zakłóceni kontroli. Potocznie uważa się, że pobudzenie emocjonalne wpływa na żywość 
i efektywność reakcji. Pobudzenie to miałoby ukierunkować zachowanie. Emocje spełniałyby
funkcje motywujące działanie jednostki. Twierdzenie powyższe tylko częściowo jest słuszne,
jako że doznając silnych emocji człowiek nie kontroluje swych zachowań. Człowiek jako
istota   ewolucyjnie   najwyżej   rozwinięta   jest   zarazem   istotą   najbardziej   emocjonalną,
najbardziej zatem podatna na dostrzeganie rozbieżności między spostrzeganiem 
a oczekiwaniem, co z kolei może wywoływać zaburzenia emocjonalne.
Kontrola emocji przez człowieka dorosłego. Mimo iż dorosły przezywa stosunek do świata
znacznie bardziej emocjonalnie, w znacznie mniejszym stopniu niż dziecko uzewnętrznia on
swoje emocje. Dorosły człowiek ma możność kontrolowania swych zachowań emocjonalnych
i   uzewnętrzniania   ich   w   sposób   społecznie   akceptowany.   Współczesna   cywilizacja
doprowadziła do tego,, że świat, w którym żyjemy jest światem względnie bezpiecznym.

Człowiek   nie   musi   każdego   dnia   walczyć   o   życie,   nie   grozi   mu   śmierć   głodowa,   jest
zabezpieczony   przed   upałem   i   mrozem.   Orientacja   w   otoczeniu   pozwala   na   adekwatne
odbieranie   bodźców   ze   świata   zewnętrznego.   Przystosowanie   polega   zatem   także   na
właściwej  ocenie środowiska i kontroli  własnych  emocji. Ten sam dobrze przystosowany
człowiek, znajdujący się w sytuacji zagrożenia traci panowanie nad sobą. Przeżywanie klęsk
żywiołowych i katastrof jest tego najlepszym dowodem.
Kształtowanie uczuć. W toku nabywania doświadczenia indywidualnego człowiek jest 
w   stanie   modyfikować   swe   nastawienie   emocjonalne.  To  co   znane   przestaje   być   groźne.
Możemy   wartościować   niektóre   elementy   w   taki   sposób,   w   jaki   ukazują   to   nam   ludzie,
których   cenimy   i   szanujemy   –   rodzice,   nauczyciele.   Rozwijamy,   na   przykład   pod   ich
wpływem   uczucia   przyjaźni   w   stosunku   do   innych   ludzi,   gdy   do   pewnego   okresu   życia
uważaliśmy   ludzi   za   obojętnie   a   nawet   wrogo   do   nas   nastawionych.   Można   świadomie
oddziaływać na ustosunkowanie emocjonalne wychowanków do otoczenia. Niekiedy chodzi 
o wykształcenie postaw altruistycznych, kiedy indziej o rozwinięcie uczuć poznawczych czy
estetycznych. 
Modyfikacja procesów emocjonalnych jest bardzo trudna w stosunku do tych ludzi, którzy
przeżywają   różnego   rodzaju   zaburzenia   emocjonalne.   Tylko   długotrwałe   oddziaływanie
terapeutyczne może spowodować zmniejszenie poczucia wrogości w stosunku do ludzi czy
tez wzrost poczucia wartości i odzyskania wiary w możliwość sukcesu.