21_Bernard Kayzer

ZESZYTY NAUKOWE WSOWL

Nr 3 (161) 2011 ISSN 1731-8157

Ziemowit Bernard KAYZER

∗∗∗∗

Bernard KAYZER

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA PUBLICZNEGO

I ICH ROZMIESZCZENIE W AUTONOMICZNYM

WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W LATACH 1922-1939

W artykule przedstawiono charakterystykę kadrową urzędów bezpieczeństwa państwowego

w autonomicznym województwie śląskim w latach 1922-1939, jak i dyslokację oraz ewolucję ustroju
wewnętrznego urzędów w okresie II Rzeczypospolitej.

Słowa kluczowe: bezpieczeństwo publiczne 1922-1939 r., województwo śląskie 1922 – 1939 r.,
Policja Województwa Śląskiego 1922 – 1939 r., urząd bezpieczeństwa publicznego 1922 – 1939 r.

WSTĘP

Przywoływanie Drugiej Rzeczypospolitej jako wzoru państwa stało się dzisiaj

rzeczą  pospolitą,  by  nie  powiedzieć  nagminną,  również  przez  – jak  się wydaje  –  ludzi
wykształconych,  w  tym  historyków.  Przywoływanie  to  stało  się  modne  szczególnie
w  sytuacji  deprecjonowania  ciągłości  podmiotowości  państwa  polskiego  okresu
Polskiej  Rzeczypospolitej  Ludowej,  a  szczególnie  instytucji  zajmujących  się
bezpieczeństwem publicznym. Co gorsza, dano temu wyraz w licznej prawotwórczości
„wybrańców  narodu”,  czy  orzecznictwie  polskich  sądów  i  trybunałów  korygowanych
przez  trybunały  międzynarodowe.  Nobilitacja  instytucji  bezpieczeństwa  państwowego
Drugiej  Rzeczypospolitej,  w  kontekście  permanentnej  dyskredytacji  podobnych
instytucji po 1944 roku wydaje się być wysoce nieuzasadniona. Okazuje się bowiem, że
zarówno metody, jak i sposoby działania niewiele przez dekady się zmieniły. Ba, wiele
z  nich  było  przejętych  przez  powojenne  służby,  o  czym  może  świadczyć  porównanie
stosownych  instrukcji  działania  policji  politycznych  okresu  międzywojennego  oraz
powojennego.  Okazuje  się  wszak,  że  zmieniali  się  tylko  ludzie  i  techniczne  środki.
Pragmatyka  i  konsekwencje  jej  stosowania  dla  ludzi,  w  tym  obywateli
Rzeczypospolitych lat 1921 – 2010, były podobne, by nie powiedzieć tożsame. Można

∗

mgr Ziemowit Bernard KAYZER, dr Bernard KAYZER

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

276

zatem  śmiało  postawić  tezę,  że  istnieje  tutaj  kontynuacja;  istnieje  tradycja  instytucji
bezpieczeństwa  bez  względu  na  to  czy  nazywamy  je  policją  polityczną,  defensywą,
urzędami  bezpieczeństwa,  służbą  bezpieczeństwa,  urzędem  ochrony  państwa  albo  czy
konstytucji,  czy  agencjami  bezpieczeństwa,  a  jedynie  laicy  (albo  po  prostu  nieuki)  nie
mają  o  tym  większego  pojęcia  i  uznają  którąś  z  instytucji  za  zbrodniczą  bądź
szlachetną. W służbach tego typu szlachetność w znaczeniu moralnym nie istnieje, liczy
się  jedynie  interes  państwa  w  całej  jego  złożoności  warunkowanej  sytuacją  zewnętrzną
i wewnętrzną.

Powołanie rozporządzeniem województwa śląskiego z 17 czerwca 1922 r. Policji

Wojewódzkiej

przyczyniło się do przejęcia w jej struktury polskich urzędów

bezpieczeństwa  z  okresu  powstań  górnośląskich  i  plebiscytu.  W  taki  to  sposób  Oddział
Polityczny  Naczelnej  Rady  Ludowej  dla  Górnego  Śląska  oraz  Oddział  Polityczny
Wydziału  Bezpieczeństwa  Publicznego  Województwa  Śląskiego  (później  Urzędu
Województwa  Śląskiego)  znalazł  się  jako  Oddział  Polityczny  przy  Głównej  Komendzie
Policji  Województwa  Śląskiego  w  strukturze  Policji  Województwa  Śląskiego  (dalej
PWŚl.) formalnie od 20 czerwca 1922 r. Pod tą nazwą funkcjonował do 14 lipca 1922 r.
Często  zwany  Oddziałem  IV-Defensywy,

a także Wydziałem IV D. [Defensywy] przy

GK PWŚl. Faktycznie od 12 lipca 1922 do 30 września 1923 r. był w strukturze PWŚl.
Od 1 października 1923 r. tajnym reskryptem wojewody śląskiego przeniesiony z etatu
PWŚl. „na etat i pod wyłączną kompetencję władz administracyjnych Ekspozytury i jej
agentur”

. Stanowił zatem wyodrębniony Oddział IV-D. przy Wojewodzie Śląskim od

1  do  31  października  1923  r.  w  strukturze  administracji  cywilnej  ogólnej,  a  więc  poza
strukturą  organizacyjną  PWŚl.  Z  dniem  1  listopada  1923  r.  wojewoda  nadał
podporządkowanej  sobie  policji  politycznej  nazwę  Śląski  Oddział  pozostawiając
w strukturze administracji cywilnej, tj. przy Wojewodzie Śląskim do 14 listopada, a od 15
listopada  1923  przenosząc  do  Głównej  Komendy  PWŚl

. Pod taką nazwą funkcjonował

do 15 czerwca 1924 r. Wówczas to zmieniono urzędom bezpieczeństwa nazwę na Śląski
Urząd Policji Politycznej, pod którą występował od 16 czerwca 1924 r.

. Jesienią 1926 r.

zaczęto tworzyć Wydział V Głównej Komendy PWŚl. jako oddział techniki operacyjnej
i  obserwacyjny.  Powierzono  to  ówczesnemu  szefowi  śląskiej  „bezpieki”,  w  następstwie
czego policja polityczna została z wydziałem tym zintegrowana nie tylko personalnie i od

Wszyscy inni autorzy piszący o akcie erygującym Policję Województwa Śląskiego przypisują błędnie

to  uprawnienie  wojewodzie.  Wojewoda  jednak  takich  kompetencji  wówczas  jeszcze  nie  posiadał.
Natomiast prawo wydawania aktów prawnych (w tym rozporządzeń z mocą ustawy – reskryptów jak
to  wówczas  z  niemiecka  nazywano)  posiadała Tymczasowa  Rada  Województwa  Śląskiego  na  mocy
ustawy Sejmu z 30.07.1921 r. uzupełniającej Statut Organiczny Województwa Śląskiego (Dz.U.R.P.
1921 r., nr 69, poz. 449).

W mat. archiwalnych dopiero 4.08.1922 r. po raz pierwszy pojawia się nazwa Oddział IV-D za:

Archiwum Państwowe w Katowicach, zespół Policja Województwa Śląskiego (dalej: APK PWŚl.),
sygn. 309, pp. 79.

Tajny reskrypt wojewody śląskiego z 1.10.1923 r., nr 101. opublikowany w: rozkaz GKPWŚl.

z 16.10.1923 r., nr 121 [za:] Archiwum Państwowe w Katowicach, zespół Policja Województwa
Ś

ląskiego (dalej APK PWŚl.). sygn. 1, pp. 483.

Reskryptem tajnym z 9.11.1923 r. wojewoda śląski anulował swój tajny reskrypt z 1.10.1923 r.,

nr 101. Opublikowany w: rozkaz GKPWŚl. z 19.12.1923 r. [za:] APK PWŚl. sygn. 1, pp. 590.

Reskryptem tajnym wojewody śląskiego z 16.06.1924 r. powołano Śląski Urząd Policji Politycznej

funkcjonujący na podstawie instrukcji akceptowanej reskryptem tajnym wojewody śląskiego
z 9.08.1924 r.

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

277

29 września 1926 r. występowała już pod nazwą Wydział V – Śląski Urząd Policji
Politycznej. Stan ten przetrwał w województwie do 15 grudnia 1926 r.

. Od 16 grudnia

1926 r. śląskie urzędy bezpieczeństwa publicznego włączono do Śląskiego Urzędu
Ś

ledczego i jego wydziałów, jako głęboko utajnione brygady polityczne. Nazwy policja

polityczna,  urząd  bezpieczeństwa  państwowego  czy  publicznego  zniknęły  z  życia
publicznego  i  instytucji  państwowych.  Faktycznie  policja  polityczna  funkcjonowała
jednak nadal do 1939 r.

1. KADRY

Kadry bezpieczeństwa w autonomicznym województwie śląskim przejęte były

z wywiadu Polskiego Komisariatu Plebiscytowego oraz Naczelnej Rady Ludowej dla
Górnego Śląska. Oficjalne ich przejęcie następowało w zasadzie wraz z przejmowaniem
powiatów

górnośląskich

pod

administrację

polską.

Pierwsi

funkcjonariusze

bezpieczeństwa  wpisani  zostali  na  etat  struktur  policji  politycznej  20  czerwca  1922  r.
Funkcjonariuszami kontynuującymi agenturalną służbę w ramach powołanej PWŚl. byli:
Stanisław  Brodniewicz,  Leon  Błaszak  (faktycznie  przeszedł  między  31  października
a 19 grudnia 1923 r.), Karol Bogdoll vel Bogdoł od 24 czerwca 1922 r.,  Piotr Chwila od
30  czerwca  1922    r.,  Franciszek  Ciesinger  od  20  czerwca  1922  r,.  Paweł  Gajda  od
20 czerwca 1922 r., Karol Grzeja od 1 lipca 1922 r., Paweł Hadyk od 18 czerwca 1922 r.,
Natalia Januszkiewiczówna od 1 lipca 1922 r., Alojzy Kowol od 3 lipca 1922 r., Ryszard
Lasek  od  1  lipca  1922  r.,  Jan  Mitręga  od  1  sierpnia  1922  r.,  Karol  Miś  od  20  czerwca
1922  r.,  Emanuel  Nocoń  od  1  lipca  1922  r.,  Jan  Pukała  od  29  czerwca  1922  r.,  Alojzy
Rajwa  od  20  czerwca  1922  r.,  Emil  Skowronek  od  20  czerwca  1922  r.,  Kazimierz
Szarzyński  od  20  czerwca  1922  r.,  Helena  Szwamberg  od  1  listopada  1922  r.,  Emanuel
Tomanek  od  20  czerwca  1922  r.  oraz  Ignacy  Wrona  od  20  czerwca  1922  r.  Byli  oni
kreatorami  aparatu  bezpieczeństwa  publicznego  w  części  Śląska  przyznanej  w  traktacie
wersalskim  Polsce.  Stanowili  jego  trzon  zarówno  w  katowickiej  centrali,  jak
i  w  powiatach.  W  większości  stanowili  kadrę  kierowniczą  w  powiatach  lublinieckim,
tarnogórskim,  katowickim  miejskim  i  wiejskim,  świętochłowickim,  pszczyńskim,
rybnickim,  bielskim,  cieszyńskim  oraz  w  mieście  Chorzów.  Kierowali  wywiadem
przygranicznym w rejencji opolskiej, jak i na tzw. Śląsku zaolziańskim.

Faktycznym kierownikiem Oddziału Politycznego, choć formalnie zastępcą, był

Jerzy Antoni Konnes, as wywiadu Polskiej Organizacji Wojskowej. Zyskał on
mianowanie na szefa śląskiego urzędu bezpieczeństwa państwowego z dniem 1 lipca
1922 r. dopiero w listopadzie,

bowiem dopiero wówczas został oficjalnie delegowany

przez  ministra  spraw  wewnętrznych  na  Śląsk,  choć  przebywał  tu  od  maja  1922  r.
Kierował  policją  polityczną  do  października  1923  r.,  po  czy  powrócił  do  służby
w Policji Państwowej w Warszawie.

Z dniem 1 listopada 1923 r. szefem śląskiej „bezpieki” został nadkomisarz

Policji Państwowej Józef Szeryński pochodzenia żydowskiego (nazwisko rodowe

Reskryptem tajnym wojewody śląskiego z 29.09.1926 r. z dniem 30.09.1926 r. Śląski Urząd Policji

Politycznej rozpoczął funkcjonowanie jako Brygada Polityczna Śląskiego Urzędu Śledczego
równolegle z Wydziałem V. i z nakazem likwidacji odrębności do 15.12.1926 r.

Reskrypt województwa śląskiego z 30.11.1922 r., nr L.Prom. 2721/10 i dodatek do rozkazu GKPWŚl.

z 27.08.1922 r., nr 16.

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

278

Szenkman)

. Ten, zaledwie absolwent gimnazjum, bez jakiegokolwiek doświadczenia

wojskowego,  delegowany  był  do  dyspozycji  wojewody  śląskiego  ,,dekretem”  ministra
spraw  wewnętrznych  z  14  listopada  1923  r.,  nr  13153.  Wojewoda  nie  mianował  go,
niemniej  jednak  jako  kierownik  Oddziału  Informacyjnego  (policji  politycznej)  przy
Wojewodzie Śląskim oraz Śląskiego Urzędu Policji Politycznej pracował do 31 stycznia
1924  r.  Ostatecznie  na  etat  PWŚl.  nie  był  przyjęty,  a  reskryptem  wojewody  śląskiego
z 22 stycznia 1924 r. oddalony do Komendy Głównej Policji Państwowej

Kierownictwo nad urzędami bezpieczeństwa państwowego w autonomicznym

województwie śląskim z dniem 1 lutego 1924 r. objął Stanisław Ryczkowski

. Od roku

Józef SZERYŃSKI właśc. SZENKMAN (8.11.1893-01.1943) Podinspektor Policji Państwowej.

Urodzony 8 listopada 1893 r. Ukończył siedem klas gimnazjum. W wojsku, nawet polskim, nie służył.
W Policji Państwowej od 26 marca 1921 do 31 stycznia 1922 r., ostatnio jako nadkomisarz służby
ś

ledczej Policji Państwowej. Delegowany do dyspozycji Wojewody Śląskiego ,,dekretem” MSWewn.

z  14  listopada  1923  r.,  nr  13153.  W  PWŚl.  od  1  listopada  1923  r.  jako  kierownik  Oddziału
Informacyjnego  (policji  politycznej)  przy  Wojewodzie  Śląskim  oraz  Śląskiego  Urzędu  Policji
Politycznej  od  1  listopada  1923  do  31  stycznia  1924  r.  Następnie  oficer  inspekcyjny  PP  na
województwo  lubelskie.  Powrócił  do  Głównej  Komendy  Policji  Państwowej.  Mianowany
podinspektorem  PP.  Komendant  żydowskiej  policji  porządkowej  (zw.  Jüdischer  Ordnungsdienst  -
ż

ydowska służba porządkowa) w warszawskim getto - oficjalna nazwa Ghettopolizei. Za gorliwość

wykazaną w czasie likwidacji tzw. pierwszego getto warszawskiego skazany na śmierć wyrokiem
Ż

ydowskiej Organizacji Bojowej. Wykonanie wyroku (zamach) 25 sierpnia 1942 nie udało się, gdyż

został  tylko  ciężko  ranny.  Wyleczony  z  ran  po  rozpoczęciu  pierwszych  walk  ŻOB  z  Niemcami
w styczniu 1943 r. popełnił samobójstwo. (Za: ) Rozkaz Komendanta Głównego Policji Państwowej
z  19.01.1924  r.,  nr  237,  (w:)  Archiwum  Akt  Nowych  w  Warszawie  (dalej  AAN),  zespół  Komenda
Główna  Policji  Państwowej  (dalej  KGPP),  sygn.  4.);  AAN  KGPP  sygn.  81,  p.  25;  sygn.  305,  p.  7
(nkom. od 19.03.1921); na etat PWŚl. nie przyjęty, a reskryptem wojewody śląskiego z 22.01.1924 r.
oddalony do KGPP (w:) APK PWŚl. sygn. 1, p. 675 oraz APK PWŚl.sygn. 24, p. 1 (od 1.11.1923 r.);
Celel Perechodnik, Czy ja jestem mordercą. Warszawa 1995, pp. 258.

Rozkaz Komendanta Głównego Policji Państwowej z 19.01.1924 r., nr 237, (w:) Archiwum Akt

Nowych  (dalej  AAN),  zespół  Komenda  Główna  Policji  Państwowe  (dalek  KGPP)j,  sygn.  4;  AAN
KGPP  sygn.  81,  pp.  25;  sygn.  305,  pp.  7;  Także  w:  APK  PWŚl.  sygn.  1,  pp.  675  oraz  APK  PWŚl.
sygn. 24, pp. 1.

Stanisław  Ryczkowski  Podinspektor  PWŚl.(12.1925)  i  PP,  Urodził  się  2  kwietnia  1886  r.
w  Krakowie.  Studiował  prawo  na  Uniwersytecie  Jagiellońskim.  Od  15  lutego  1913  r.  pracował
w  austriackiej  Dyrekcji  Policji  w  Krakowie.  Od  1915  do  1  października  1918  r.  urzędnik  cywilny
armii (pracownik kancelaryjny), po czym przeszedł z dniem 1 listopada 1918 r. na etat polskiej policji
jako nadkomisarz policji śledczej. Komisarz w Oddziale III Dyrekcji Policji w Krakowie [3.10.1919].
Koncypista  policji  w  dziale  policji  kryminalnej  w  Krakowie  [18.02.1921],  zajmował  się  również
reorganizacją  i  wydzieleniem  działu  bezpieczeństwa  publicznego  wraz  z  defensywą  polityczną
w  zakresie  krakowskiej  Dyrekcji  Policji  w  1919  r.  tj.  gdy  oddziały  policji  wojskowej  w  Krakowie
z  Dyrekcji  Policji  przekazywano  Policji  Państwowej  tworząc  Komendę  PP  Kraków-Miasto.
W Dyrekcji Policji do 15 sierpnia 1921 r. Szef IV inspekcji policji w Krakowie - później kierownik
komisariatu  IV  w  Krakowie  od  16  sierpnia  1921  r.  Kierownik  Ekspozytury  Śledczej  w  Krakowie
w  randze  nadkomisarza.  Naczelnik  Urzędu  Śledczego  na  okręg  (VII)  krakowski  Policji  Państwowej
do 31 grudnia 1923, a właściwie do 24 stycznia 1924 r. Przeniesiony do PWŚl. od 1 stycznia 1924 r.
(początkowo  odwołany  z  przeniesienia  dekretem  MSWewn.  z  12.01.1924  r.,  nr  1332).  W  Policji
Województwa  Śląskiego  służył  od  25  stycznia  1924  r.  jako:  kierownik  Oddziału  Informacyjnego
Województwa  Śląskiego  od  31  stycznia  1924  r.,  a  następnie  naczelnik  Wydz.  V.  GKPWŚl.
a jednocześnie  naczelnik Śląskiego Urzędu Policji Politycznej (02.-10.1925) [13.04.1926]. W czasie
tym  wykładał  (1.04.1925)  przedmioty  fachowe  na  kursach  śledczych  i  kursach  policji  politycznej
w  województwie  śląskim.  naczelnik  Wydziału  Bezpieczeństwa  Publicznego  Urzędu  Województwa
Ś

ląskiego od 1 stycznia 1928 do [22.06.1935] września 1939 r. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi

(1927), wniosek z 6.02.1939 r. do Prezydenta RP o zgodę na przyjęcie węgierskiego Orderu Zasługi.

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

279

1925  tworzył  on  także  Wydział  V  Głównej  Komendy  PWŚl.  jako  oddział  techniki
operacyjnej  i  obserwacji,  w  kilka  miesięcy  później  połączony  z  Urzędem  Policji
Politycznej.  Od  grudnia  1926  r.  zakamuflowany,  wraz  z  podległymi  sobie  służbami
bezpieczeństwa, w Śląskim Urzędzie Śledczym Policji Województwa Śląskiego.

Terenowe agentury ulokowane były z reguły w siedzibach władz powiatowych

i  podlegały  procesom  ewolucji  organizacyjnej,  wynikającej  zarówno  ze  zmian  w  ich
katowickiej centrali, jak i zmian w strukturze politycznej w województwie i powiatach.
Zasadą było, że właściwość miejsc owa agentur powiatowych rozciągała się na powiat,
wraz  z  jego  zmianami  terytorialnymi.  Dopiero  po  „wtłoczeniu”  –  ładnie  zwanym
w  literaturze  przedmiotu  „uśledczeniem”  -  policji  politycznej  do  struktur  śledczych,
które  dzisiaj  zwalibyśmy  kryminalno-dochodzeniowymi,  doszło  do  znaczniejszych
zmian. Przynajmniej na  obszarze autonomicznego województwa śląskiego. Utworzono
bowiem  wyspecjalizowane  brygady  polityczne  w  wyodrębnionych  strukturach
Ś

ląskiego Urzędu Śledczego jako centrali policji dochodzeniowo-śledczej, kryminalnej

i  politycznej  na  województwo  oraz  w  dwóch  wydziałach  śledczych  ulokowanych
w Królewskiej Hucie a od 1934 r. w Chorzowie (po zmianach administracyjnych) oraz
Katowicach.  Od  października  1938  r.  powołany  też  został  Wydział  Śledczy
w  Cieszynie.  Właściwość  miejscowa,  czyli  terytorialna  tego  ostatniego  obejmowała
obok  powiatu  cieszyńskiego,  obszar  okupowanego  przez  Polskę  Śląska  zaolziańskiego
tj. dawne  czeskie powiaty: cieszyński, frysztadzki, rydecki i ostrawski.  Inkorporowaną
część  Słowacczyzny  włączono  natomiast  do  powiatu  cieszyńskiego,  łącząc  dawny
powiat  czeski  z  polskim.  Katowicki  Wydział  Śledczy  objął  zakresem  swej
odpowiedzialności  katowicki  powiat  wiejski  i  miejski,  zaś  Wydział  chorzowski
obejmował  powiat  świętochłowicki,  miasto  Królewska  Huta  oraz  te  obszary,  które  od
roku 1934 połączono tworząc miasto Chorzów, z uwzględnieniem dalszej jego ewolucji
terytorialnej  do  roku  1939.  Ponieważ  konsekwencją  stopniowego  włączania
okolicznych miast i osiedli do Chorzowa było uszczuplanie obszaru powiatu wiejskiego
katowickiego, zakres terytorialny odpowiedzialności katowickiej służby bezpieczeństwa
rozciągnięty był stopniowo po 1934 r. także na powiat pszczyński. Tym bardziej, że od
1924  r.  wiejski  powiat  katowicki  zyskiwał  terytorialnie  najpierw  w  skutek  likwidacji
powiatu  rudzkiego,  a  następnie  włączania  gmin  z  powiatu  pszczyńskiego  do  powiatu
katowickiego.

Konsekwencją tak znacznych zmian granic administracyjnych powiatów, jak

i zmian w strukturze wewnętrznej policji śledczej, w tym służby bezpieczeństwa, było
obok  wyodrębnienia  brygad  politycznych  we  wspomnianych  wydziałach  śledczych,
lokowanie funkcjonariuszy policji tajnej przy komendantach powiatowych. Na terenach
zamieszkiwanych  przez  większą  populację  zdecydowano  nawet  o  tym,  by  zarówno
funkcjonariusze  bezpieczeństwa,  jak  i  kryminalni,  lokowani  byli  przy  kierownikach
komisariatów  (do  marca  1924  r.  zwanych  komisarzami  bez  względu  na  posiadany
stopień  służbowy).  Dla  tych  ostatnich  potworzone  zostały  specjalne  rejony
odpowiedzialności  zwane  koordynacyjnymi,  w  zależności  od  przypisanej  obsady

/Kalendarzyk  PWŚl.  1926,  p.  70;  Rozkaz  KGPP  z  13.03.1924  r.  nr  245  (w:)  AAN  KGPP.  sygn.  4;
AAN MSW sygn. 276; APK PWŚl.: sygn. 309, p. 758; APK PWŚl. sygn. 19, p. 6; APK PWŚl. sygn.
107, nie pag.;  sygn. 144, p. 208; sygn. 166, p. 54; Archiwum Państwowe  w  Krakowie (dalej APKr,
zespół Sarostwo Grodzkie Kraków (dalej St.Gr.Kr.), sygn. 4, pb.; sygn. 10, pb.; APKr. St.Gr.Kr. sygn.
10, pp. 6.

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

280

etatowej  funkcjonariuszy  bezpieczeństwa  na  daną  jednostkę.  Wówczas  wszystkie
sprawy  oficjalne  zmuszony  był  załatwiać  za  funkcjonariuszy  policji  tajnej  (politycznej
i  kryminalnej)  wyznaczony  funkcjonariusz  zewnętrzny  czyli  służby  mundurowej,  albo
kierownik  komisariatu,  bądź  posterunku  (gdy  taki  status  posiadała  jednostka  PWŚl.
lokowana w stolicy powiatu).

Tabela 1.Tabela dyslokacyjna oddziałów i kadr bezpieczeństwa państwowego

w autonomicznym województwie śląskim w latach 1922 – 1939

Oddział Polityczny przy Głównej Komendzie Policji Województwa Śląskiego

(20.06.-14.07.1922r.)

Wydział IV Defensywy przy GK PWŚl. (12.07.1922r. - 30.09.1923r.)

Oddział IV-D. przy Wojewodzie Śląskim (1-31.10.1923r.)

Śląski Oddział Informacyjny przy Wojewodzie Śląskim (1-14.11.1923r.)

Śląski Oddział Informacyjny w Głównej Komendzie PWŚl. (15.11.1923r. - 16.06.1924r.)

Śląski Urząd Policji Politycznej (16.06.1924r.-29.09.1926r.)

Wydział V - Śląski Urząd Policji Politycznej (30.09-15.12.1926r.) od 16.12.1926r.

włączony do Śląskiego Urzędu Śledczego jako Brygada Polityczna.

Maksymilian Baetz ( ) 1.09.1922r.-;

Stanisław Brodniewicz (pkom) 19.06.1922r. - 11.02.1924r., 1.07.1924r. - [9.02.
i 3.09.1925r.];

Leon Błaszak (st.przod.wyw-VII) 20.06./3.08.1922r.-31.10.1923r. (faktycznie między
31.10. a 19.12.1923r.), [21.08.1925r.] [18.02.1928r.];

Karol Bogdoll (Bogdoł) (st.wyw-V) 24.06.1922r.-;

Wiktor Buliński (kom.) [17.01. i 21.08.1925r.] (nadkom.) zca nacz. Śl. Urz. Śled.
[3.08.1933r.];

Marian Chomrański (kom. PP) 17.12.1923r. - 29.09.1926r.;

Piotr Chwila (wyw-V) 30.06.1922r./15.03.-31.10.1923r., [17.01 i 21.08.1925r.];

Franciszek Ciesinger (st.przod.wyw) 20.06.1922r.-14.11.1923r.;

Franciszek Duda (pkom.) [31.08.1924r. Wydz. V.] 1.09.1924r. Wydz. IV;

10.

Paweł Duława (Buława?) (asp.) [17.01.1925r.] - [2.09.1926r.];

11.

Paweł Gajda (st. przod. wyw.-VII) 20.06.1922r. - [13.12.1922r.];

12.

Karol Grzeja (st. wyw-VI) 1.07.1922r. - [brak in. dat];

13.

Paweł Hadyk (st. przod. wyw.-VII) 18.06.1922r.- [brak in. dat];

14.

Jan Jabłonka (st.wyw) [17.01 i 21.08.1925r.];

15.

Jan Janus (wyw) 17.08.1922r.- [13.12.1922r.];

16.

Natalia Januszkiewicz [ówna] (kobieta, urz., stenotypistka) 1.07.1922r. - [1.10.
i 15.11.1923r., 24.02.1924r., 17.01.1925r.];

17.

Zygmunt Kiszka (urz.-XI, referat III) [17.01. i 21.08.1925r.];

18.

Józef Kocur ( ) 1.09.1922r.-;

19.

Jan Kołodziej (wyw) [21.08.1925r.];

20.

Jerzy Konnes

kierownik Oddz. Politycznego;

21.

Alojzy Kowol (przod. wyw) 3.07.1922r. - 1.03.1924r.;

22.

Jan Kozikiewicz (przod. wyw) [21.08.1925r.];

23.

Józef Kuczmiński (asp.) 25.05.-26.06.1924r.;

24.

Józef Kurek (st. wyw) [13.12.1922r.];

25.

Jan Lacheta (pkom.) 1.06.1924r.-;

26.

Ryszard Lasek (st. przod. wyw.-VII) 1.07.1922r. -;

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

281

27.

Marta Lożanka (kobieta, urz., kancelistka) [17.01.1925r.];

28.

Jan Manzel (przod. wyw);

29.

Paweł Masoń (st. wyw) 17.01.-???.1925r. (kurs inf-śled.);

30.

Paweł Matula (st. przod.) [17.01.1925r.];

31.

Jan Mitręga (przod. wyw.-VI) 1.08.1922r. -;

32.

Karol Miś (st. przod. wyw.-VII) 20.06.1922r. -;

33.

Brunon Musioł ( ) 16.02.1926r. -;

34.

Emanuel Nocoń (przod.wyw.-VI) 1.07.1922r. -;

35.

Halina Nowicka (kobieta, urz., stenotypistka) 11-30.05.1923r.;

36.

Mieczysław Pieczyrak (przod. wyw) [13.12.1922r.], 1-31.10.1923r.;

37.

Jakub Pierchała (wyw) 1.08.1922r. - [1.10. i 15.11.1923r., 24.02.1924r.];

38.

Teodor Pinocy ( ) -14.08.1922r.;

39.

Józef Polnik (przod.wyw) [21.08.1925r.];

40.

Władysław Presz (asp.) 1.07.1922r.- ; (asp., kier. ref. I) 1.11.1923r. -;

41.

Jan Pukała (st. wyw) 29.06.1922r. -;

42.

Alojzy Rajwa (st. przod. wyw., kier. ref. III) 20.06.1922r.-31.10.1923r.;

43.

Erwin Richter (urz.wew.) 7.09.1922r.-15.08.1923r., (st. wyw) 16.08.-31.10.1923r.
(faktycznie do 15.12.1923r.);

44.

Stanisław Ryczkowski (nkom. PP/pinsp. PP i PWŚl., naczelnik oraz naczelnik
Wydz. V [1926r.]) 1.02.1924r. -;

45.

Irena Skorupska (kobieta, urz., kancelistka) -31.10.1923r.;

46.

Emil Skowronek (st. przod. wyw./asp.) 20.06.1922r. - [13.12.1922r., 21.08.1925r.
(asp.), 2.09.1926r.];

47.

Bolesław Stachowski (st. wyw) - 28.02.1923r.;

48.

Antoni Stern (st. wyw) 15.11.1922r.-31.10.1923r.;

49.

Kazimierz Szarzyński (st. przod. wyw) 20.06.1922r.-28.02.1924r., [17.01.1925r.];

50.

Józef Szeryński (nkom. PP) p.o. kierownika 01.11.1923r. – 22/31.01.1924r.;

51.

Józef Szewczyk (asp. PP) 1.02.1924r. -;

52.

Jan Szoblik (st. wyw) - 7.12.1923r. (faktycz. do 27.12.1923r.);

53.

Franciszek Szewieczek (pkom.) [17.01.1925r.] - [2.05.1926r.], w Wydz. V
[28.12.1926r.];

54.

Helena Szwamberg (kobieta, urz., stenotypistka) 1.11.1922r.-31.10.1923r.;

55.

Emanuel Tomanek (st. przod. wyw) 20.06.1922r.-[13.12.1922r., 1.11.1923r.];

56.

Rafał Trębaczowski (Trembaczowski) (st. wyw) [21.08.1925r.];

57.

Ignacy Wieczorek ( ) 15.08.1922r. - przed 12.1923r.;

58.

Władysław Wieczorek ( ) 15.09.1922r. -;

59.

Jan Wieliczka (urz.-IX, w referacie III) [17.01. i 21.08.1925r.];

60.

Henryk Woźniak (wyw) -31.10.1923r.;

61.

Ignacy Wrona (st. przod. wyw) 20.06.1922r. [13.12.1922r.]-[24.02.1924r.];

62.

Antoni Zipser (Cypser) (st. przod. - IX-X) 1.07.1922r.-31.08.1927r.

Katowice miasto i powiat - Agentura Oddziału (Wydziału) IV-D. (14.07.1922r. -

31.10.1923r.); Agentura Informacyjna (1.11.1923r.-) (nr utajniający jednostki XXX)

Ekspozytura Policji Politycznej (-1926r.), (Do 30.09.1923r. na etacie PWŚl., z dn.

1.10.1923r. przeszła na etat Dyrekcji Policji Katowice, by z dniem 15.11.1923r. przejść

ponownie na etat PWŚl.). 1.10.1924r. etat 19 policjantów i urzędników

Leon Błaszak (st. przod. wyw)

***

1.11.1923r.-[1 i 15.11.1923r.];

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

282

Stanisław Brodniewicz

(pkom.-IX) kierownik 12.02.-30.06.1924r., [9.02. i 3.09.1925r.,

7.08.1926r.];

Stanisław Brychczy (Brychcy) () -30.04.1923r.;

Jan Chmiel (wyw.) (formal. 18.11.) 26.11.1925r. -;

Piotr Chuszla (Huszla) (wyw) 10.03.1924r. -;

Piotr Chwila (wyw) 1.11.1923r. - [15.11.1923r., 17.01. i 21.08.1925r.];

Stanisław Ciesielski (wyw.) (formal. 18.11.) 26.11.1925r. -;

Franciszek Ciesinger (st. przod. wyw. - VII) 1.10.1923r./12.02.1924r.-31.12.1927r.,
kierownik 1.10.-30.09.1923r. (faktycznie do 11.02.1924r.);

Sylwester Czosnowski (pkom.) 1.06.1924r. - [21.08.1925r.], kierownik ekspozytury
[14.12.1925r.];

10.

Antoni Dziurosz (asp.) kierownik 1.07.1924r. -;

11.

Józef Hachuła (Chachuła) (st. wyw) (formal. 18.11.) 26.11.1925r. -;

12.

Franciszek Hyrdel (st. post.) (formal. 18.11.) 26.11.1925r. -;

13.

Roman Jokiel (st. wyw) [21.08.1925r.];

14.

Franciszek Kost (przod. wyw) 15.06.1924r.-29.09.1926r.;

15.

Alojzy Kowol (przod. wyw) [1.06.1923r.], 2.03.1924r. -;

16.

Józef Kurek (st. wyw. - V) [1.10., 1 i 15.11.1923r., 30.06.1925r.];

17.

Antoni Lewan ( ) 1.09.1922r. -;

18.

Wilhelm Makselon (st. wyw) [9.07 i 21.08.1925r.];

19.

Emanuel Nocoń (przod. wyw. - VI) [1.10.1923r.] - [17.01.1925r.];

20.

Józef Olszowski (st. przod. wyw) [21.08.1925r.];

21.

Maksymilian Oltinger (st. wyw) 10.03.1924r. -;

22.

Maksymilian Ottenburger (st. wyw) [13.12.1922r.] - [21.08.1925r.];

23.

Mieczysław Pieczyrak (przod. wyw) [1.06.1923r.], 1.11.1923r.- [15.11.1923r.];

24.

Paweł Piernau (st. przod.) [21.08.1925r.];

25.

Teodor Pinocy ( ) 14.08.1922r. -;

26.

Józef Piróg (st.wyw) [2.07 i 21.08.1925r.];

27.

Seweryn Przywara (wyw) [21.08.1925r.];

28.

Juliusz Pypłac (przod. wyw) [1.10., 1 i 15.11.1923r.];

29.

Alojzy Rajwa (st. przod. wyw)

***

1.11.1923r. (faktycznie od 19.12.1923r.)-

[19.12.1923r., 21.08.1925r.];

30.

Erwin Richter (urz.) 1.11. (faktycz. od 15.12.).1923r. - , (st. wyw) 10.03.1924r. -;

31.

Irena Skorupska (stenotypistka, kobieta) 1.11.1923r. -;

32.

Antoni Stern (st. wyw) 1.11.1923r. - [21.08.1925r.];

33.

Józef Stobik (przod.) [1.06.1923r.] - 31.05.1923r.;

34.

Kazimierz Szarzyński (st. przod. wyw) 1.03.1924r.-;

35.

Helena Szwamberg (stenotypistka, kobieta) 1.11.1923r. -;

36.

Wincenty Terakowski (st. przod. wyw-VII) [1.10.1923r.];

37.

Leopold Wieczorek (st. post. prób) 26.11.1925r. -;

38.

Szymon Wieczorek (st. post. prób) 26.11.1925r. -;

39.

Henryk Woźniak ( ) 1.11.1923r. - [21.08.1925r.].

APK PWŚl.

sygn. 1, pp. 483, 539, 590;

sygn. 12, pp. 80;

***

L. Błaszak, A. Rajwa

i F. Ciesinger podani 1.11.1923 r. jako kierownicy Agentury Informacyjnej
w Katowicach (za:) APK PWŚl. sygn. 1, pp. 539-540; sygn. 309, p. 719;

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

283

Królewska Huta - Ekspozytura Oddziału (Wydziału) IV-D (14.07.1922r.-

31.10.1923r.) Agentura Informacyjna (1.11.1923r.-1924r.)/Ekspozytura Policji

Politycznej (1924r.- 29.09.1926r.) od 30.09.1926r. do Wydziału Śledczego Królewska

Huta jako Brygada Polityczna. (Od 1.10. do 15.11./15.12.1923r. w Dyrekcji Policji.

1.10.1924r., etat 5 policjantów)

Franciszek Bartosik (wyw) 1.08.1925r. - [5.09.1925r.];

Stanisław Franciszek Borek (urz. adm./asp. PP) 2.01.1924r. - 31.01.1925r.;

Lucjan Drzewiecki ( ) - 3.08.1922r.;

Stanisława Falasiewiczówna (stenotypistka) [1.12.1924r.];

Karol Grzeja (st. wyw./przod. wyw) [13.12.1922r.] - [5.09.1925r.];

Jan Kański (wyw) [14.03.1925r.];

Józef Kuczmiński (asp. wyw) p.o. kierownika -24.05.1924r.;

Franciszek Lorenz (st. wyw) -31.05.1923r.;

Eugeniusz Makselon (st. wyw) [14.08. i 5.09.1925r.];

10.

Franciszek Mamok (wyw) [14.08. i 5.09.1925r.];

11.

Alojzy Mróz ( ) -15.03.1923r.;

12.

Wincenty Nowak (wyw./st. wyw.) [06.1924r.] - [5.09.1925r.];

13.

Piotr Sitko (st. wyw) 1.12.1924r.-30.03.1926r.;

14.

Bronisław Szczerbicki (st. wyw) [17.01.1925r.] - [5.09.1925r.];

15.

Jan Szelong (wyw) - 1.06.1923r.;

16.

Marian Świtkowski ( ) - 3.08.1922r.;

17.

Tomala (st. wyw.) [1926r.];

18.

Emanuel Tomanek (st. przod. wyw.) kierownik - 1.10.1923r.; 1.10.-14.11.1923r.
w Dyr. Policji, 15.11/15.12.1923r. - 30.06.1924r.;

19.

Rajmund Włodarczyk (st. wyw) [14.08. i 5.09.1925r.];

20.

Paweł Zientek (pkom.) kierownik 1.07.1924r.-29.09.1926r.

Cieszyn - Agentura Wydziału IV-D/

Agentura Informacyjna/Ekspozytura Policji Politycznej (-15.12.1926r.)

Franciszek Bartosik (st. post. wyw.) [1.08.1925r., późn. Bielsko];

Alojzy Gleic (st. wyw.) [14.08 i 2.09.1925r.];

Stanisław Grabowski (wyw) [14.08. i 2.09.1925r.];

Paweł Hanzel ( ) 06.1924r. -;

Jan Konderla (st.wyw.) 28.09.1922r. - [2.09.1925r.];

Józef Macura (przod. wyw.) kierownik 1.09.1922r. - 10.02.1924r. (faktycz. do
30.06.1924r.); p.o. kierownika [14.08 i 2.09.1925r.]

; (przod. wyw./asp., z-ca kier.)

11.02./1.07.1924r. - [8.02.1930r., 11.09.1933r., 1935r.]

;

Klemens Preisner (asp., kier. albo z-ca) 1.07.1924r.-

;

Jerzy Śliwka (wyw.) [14.08 i 2.09.1925r.];

Paweł Zientek (pkom., kier.) [1.01.1924r.] – {11.02.-30.06.1924r. zawieszony na
etacie kier.}-[2.09.1925r.].

APK PWŚl. sygn. 309, pp. 690-694, 705;

Świętochłowice - Agentura Oddziału (Wydziału) IV-D./Agentura

Informacyjna/Ekspozytura Śląskiego Urzędu Policji Politycznej do 29.09.1926r.

Józef Boroński (asp.) kierownik 02.01.1924r. - [11.02.1926r.];

Franciszek Janeczko (przod. wyw.) [11.10.1924r.; 11.02.1926r.];

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

284

Wincenty Kasperowicz (post. próbny) 14.01.1924r.-31.03.1925r.;

Filip Kołodziejczyk (st. wyw.) [3.09.1925r.; 11.02.1926r.];

Józef Konka (st. wyw.) [3.09.1925r.]; [11.02.1926r. brak];

Ryszard Krawiec (przod. wyw.) [13.05.1924r.; 11.02.1926r.];

Sylwester Księżyk (st. wyw.) [14 i 21.08.1925r. jest; a 03.09.1925r. już brak];

Jerzy Kuzia ( ) 12.1924r. -;

Ryszard Lasek (st. przod. wyw.) 01.04.1924r. - [11.10.1924r.];

10.

Teofil Orszulik (st. wyw.) [11.10.1924r.; 11.02.1926r.];

11.

Franciszek Richter (st. wyw.) 01.04.1924r. -;

12.

Karol Saternus (przod. wyw.) [11.10.1924r.; 11.02.1926r.];

13.

Stanisław Uher {Ucher} (wyw.) 01.04.1924r. - [3.09.1925r.; 11.02.1926r.];

14.

Leon Woźnica (st. wyw.) [11.10.1924r.; 11.02.1926r.];

15.

Ignacy Wrona (st. przod. wyw., z-ca kier.) [11.10.1924r.; 11.02.1926r.].

Ruda - Agentura Oddziału IV D. zlikwidowana 31.03.1924r.

Ryszard Lasek (st. przod. wyw., kierownik) [01.10.1923r.] -31.03.1924r.;

Franciszek Richter (st. wyw.) [13.12.1922r.] - 31.03.1924r.;

Ignacy Wieczorek (wyw.) [1922/23r.] -31.03.1924r.

Rybnik - Agentura Oddziału (Wydziału) IV-D./Agentura

Informacyjna/Ekspozytura Śląskiego Urzędu Policji Politycznej do 15.12.1926r.

Piotr Korzeniowski (przod. wyw.) [1.10 i 10.11.1923r.];

Rudolf Szturc-Szturmowiec (podkom.) 01.1924r. - [11.02.1925r.];

Fryderyk Garborz (wyw.) 07.12.1924r. – [14 i 28.01.1925r.]; [03.09.1925r. brak];

Jan Henzel (wyw.) [03.09.1925r.] [02.1926r.];

Józef Magiera (wyw.) [3.09.1925r.; 11.02.1926r.];

Henryk Mercik {Myrcik} (wyw.) [3.09.1925r.; 11.02.1926r.];

Józef Podkowa (wyw.) [3.09.1925r.; 11.02.1926r.];

Wincenty Śmieja (wyw.) [17.01 oraz 3.09.1925r.; 11.02.1926r.];

Ignacy Wieczorek (wyw.) 01.07.1023r.- [11.02.1926r.];

10.

Franciszek Żymła {Żymełka} (wyw.) [10.03.1924r.; 11.02.1926r.].

Bielsko na powiat (bez pięciu gmin podporządk. Dyrektorowi Policji w Bielsku)

Agentura Oddziału (Wydziału) IV-D./Agentura Informacyjna/Ekspozytura

Śląskiego Urzędu Policji Politycznej przy staroście powiatu bielskiego

Józef Bazgier (st. wyw./przod. wyw.) [17.01.1925r.], [03.09.1925r.];

Karol Czech (st. wyw.) 01.08.1925r. - [15.08.1925r.] [03.09.1925r. brak];

Karol Hanela (st. przod. wyw.) [28.11.1923r.];

Adam Meresz (st. przod. wyw., kierownik) [30.11.1922r.];

Franciszek Międzybrodzki (wyw.) [14 i 21.08.1925r.] [ale 03.09.1925r. brak];

Antoni Mynarski urzędnik do 31.08.1925r.; wywiadowca od 01.09.1925r. -;

Jan Niedziela (st. wyw.) [03.09.1925r.];

Józef Pająk (asp./podkom) kierownik od 04.04./01.07.1924r. - [31.08.1924r.];
kierownik od 01.09.1925r. -;

Klemens Preisner (asp., kierownik) do - 30.06.1924r.;

10.

Józef Stobik (przod. wyw.) w Dyrekcji Policji Bielsko 01.06.1923r. - 12.07.1923r. -
[03.09.1925r.];

11.

Antoni Szczęść (st. wyw.) z P.P. 03.09.1925r. -.

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

285

Bielsko miasto i pięć okolicznych gmin

Agentura Oddziału (Wydziału) IV-D. ; Agentura Informacyjna przy Dyrekcji

Policji w Bielsku 13.07.1923r.-31.08.1925r.

Józef Herlig (asp.) kierownik 13.02.1924r. -;

Franciszek Lorenz (st. wyw.) 01.06.1923r./13.07.1923r. - [03.09.1925r.]

Józef Stobik (przod. wyw., z-ca kier.) 13.07.1923r. - [03.09.1925r.] {do powiatu};

Leopold Szelong 02.06.1923r. - 31.08.1925r. urzędnik; posterunkowy 01.09.1925r. -;

Jan Szoblik (st. wyw.) 08.12.1923r. - [28.12.1923r.];

Józef Sztwiertnia (st. przod. wyw.) [28.11.1923r.].

Tarnowskie Góry - Agentura Oddziału (Wydziału) IV-D. (14.07.1922r.-

31.10.1923r.); Agentura Informacyjna (1.11.1923r. -); Ekspozytura Policji

Politycznej (19.12.1926r.) w grudniu 1926r. włączona do policji śledczej jako Brygada

Polityczna (1.10.1924r. etat 4 policjantów i urzędników)

Roman Dziembała (wyw) [14.08. i 4.09.1925r., 11.02.1926r.];

Antoni Dziurosz (asp.) p.o. kier. 9.02.-30.06.1924r.; z-ca kier. [02.1924r.] -1.07.1924r.;

Teodor Feliks (st. wyw./przod. wyw.) [14.08. i 4.09.1925r., 11.02.1926r.];

Paweł Hadyk (st. przod. wyw., kierownik) 18.06.1922r.- [11.02.1926r.];

Jan Janus (wyw-V) 17.08.1922r. - 26.05.1926r. - do Bryg.Politycz.;

Franciszek Korfanty (przod. wyw)?;

Antoni Lewon ( ) -31.08.1922r.;

Józef Marcinek vel Marciniak (wyw) 1.09.1924r. - 30.11.1926r.;

Jan Mitręga (przod. wyw.) 1.08.1922r. -14.01.1925r.

***

;

10.

Piotr Owczarek (wyw) [14.08. i 4.09.1925r., 11.02.1926r.];

11.

Paweł Pirnau (Piernau) (st. przod. wyw) [25.01.1925r.];

12.

Wawrzyn Śmiłowski (st. wyw./ST .przod. wyw, z-ca kier) [1.10.1922r.] -
24.01.1925r. {na kurs śled.};

13.

Ryszard Wolny (st. wyw,/przod. wyw.) 17.06.1922r. - ; 25.01.1925r.- przed 7.03.1928r.;

14.

Jerzy Zakrzewski (wyw) [15.12.1922r.] - po 11.02.1926r. a przed 1928r.

***

Organizator policji politycznej w powiecie tarnogórskim na etacie: Oddziału IV-D

Katowice 1.08.1922r.-29.09.1923r., Wojewódzkiego Oddziału Informacyjnego 30.09.-
18.12.1923r., Agentury Informacyjnej Tarnowskie Góry 19.12.1923r.-14.01.1925r.;

Lubliniec - Agentura Oddziału (Wydziału) IV-D.; Agentura Informacyjna;

/Ekspozytura Policji Politycznej do 15.12.1926r.

Karol Bogdoł (st. wyw) [1.10., 1 i 15.11.1923r., 17.01. i 4.09.1925r.] -31.01.1928r.;
deleg. do starostwa 07.1927r.-31.03.1928r.;

Paweł Gajda (st. przod. wyw.,) kierownik [1.10. i 1, 15.11.1923r.]; z-ca kier. [4.09.1925r.
– 1926r.];

Karol Grycman (wyw) [14.08. i 4.09.1925r.];

Roman Kozłowski (st. post.) 5.03.1925r. - 21.07.1926r.;

Jan Pakuła {Pukała} (st. wyw) [1.10., 1 i 15.11.1923r., 4.09.1925r.];

Józef Röhrich (przod. wyw) [14 i 21.08.1925r. brak] [4.09.1925r.];

Jan Sikora (asp.) kierownik [6.06. i 1.09.1924r.]-[13.10.1925r.];

Józef Śliwiński (wyw) [14.08. i 4.09.1925r.].

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

286

Pszczyna - Agentura Oddziału IV-D.; Agentura Informacyjna; Ekspozytura Policji

Politycznej [w dniu 1.10.1924r. już nie istniała, agenci samodzielni podlegali

komendantowi powiatowemu]

Karol Gaszczyk (pkom.) kierownik [12.02.1924r., 9.02. i 09. i 13.10.1925r., 08.1926r.];

Jan Kukla (wyw) [4.08. i 3.09.1925r.];

Jan Manzel [albo Mantzel] (przod. wyw) [29.09. i 1.10.1923r.] - [12.1924r., 15.07.1928r.];

Karol Miś (st. przod. wyw) kierownik [21.09., 1.10., 15.11. i 19.12.1923r.];

Bernard Mróz (st. wyw) 15.06.1923r. - [3.09.1925r.];

Emanuel Nocoń (przod. wyw) [4.08. i 3.09.1925r. z-ca kier.];

Wilhelm Śmietana (wyw) [14.08. i 3.09.1925r.];

Robert Szczepek (wyw.) 6.06.-14.11.1924r.;

Piotr Szymańda (vel Rzymańda) (przod. wyw) kierownik [17.01.1925r., 9.09.1925r.]

Komenda Powiatowa PWŚl. Frysztat

ul. Legionów 76 (w 1938r.) (sąd pow. na miejscu, sąd okr. i prok. (rej. IV.) Cieszyn 18 km.)
ETAT na 2.10.1938r.

4 (5) komisariaty i 18 (17) poster.: 4 (3) ofic., 18 st. przod., 38

przod., 72 st. post., 156 post. (232 szer.), 31 (18) wywiadowców
ETAT REZERWY 2 (3) of., 100 (35) policjantów, 197 kandydatów (i 45 szer. konnych)
początkowo utworzono 4 komisariaty i 19 posterunków

Gustaw Krzystek (nkom., kdt pow.) 03.10.1938r. - 25.04.1939r.;

Romuald Bargieł (kom.) z-ca kdta pow. 26.01.1939r.-25.04.1939r. kdt pow. 26.04.1939r. -
[2.07.1939r.] [PWŚl. 73, p. 48-; 103, p. 192] z-ca kdta pow. [25.08.1939r.];

Leopold Potyka (nkom., kdt pow.) .05.1939r. -;

Franciszek Atanowski (przod., kierowca) 17.11.1938r. -;

Dominik Bylok (post.) (5.05.1939r. -);

Franciszek Folek (st. post) (7.04.1939r. -);

Juliusz Gołąb (kierowca z KRez. K-ce 18.08.1939r. -);

Karol Łabudek (przod., oddz. gosp.-adm.) ( );

Bronisław Mamot (przod.) (10.03.1939r. -);

10.

Jan Stonawski (post) (28.07.1939r. -);

11.

Paweł Tannenberg (przod.) 21.12.1938r. -.

Wydział Śledczy Frysztat ul. Legionów 76

ETAT na 2.10.1938r. 18 wywiadowców w jednostkach terenowych: Frysztat (w miejscu)
4; Karwina (komisariat) 4; Orłowa (komisariat) 5; Bogumin (komisariat) 5.

Józef Dymalski (st. post. wyw.) (23.04.1939r. -);

Arnold Kalina (post. wyw.) (27.12.1938r. -);

Paweł Kłoda (post. wyw.) (z Lipin, 27.12.1938r. -);

Józef Kubieniec (st. post. wyw.) (2.03.1939r. -);

Franciszek Lenartowski (st. post. wyw.) (z Wydz. Śl. Chorzów, 23.02.1939r. -);

Eugeniusz Makselon (przod. wyw.) (2.03.-18.07.1939r., do Bogumina Nw);

Alfred Neffe (przod.wyw.) (23.02.1939r. -);

Franciszek Panek (st. post. wyw.) (26.05.1939r. -);

Franciszek Pauch (st. post. wyw.) (26.05.1939r. -);

10.

Alfons Sekta (post. wyw.) 27.12.1938r.- 09.1939r.;

11.

Wiktor Staś (przod. wyw.) (2.03.1939r. -);

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

287

12.

Wiktor Swaczyna (przod. wyw.) 21.12.1938r. - 09.1939r.;

13.

Paweł Turoń (st. post.) (3.01.1939r. -);

14.

Jerzy Wojnar (post.wyw.) (28.01.1939r.-)

podkreślono  nazwiska  byłych  wywiadowców  Polskiego  Komisariatu  Plebiscytowego  i  Naczelnej
Rady Ludowej dla Górnego Śląska
Stan  kadrowy  ustalony  został  przez  autorów  na  podstawie  materiałów  archiwalnych  zgromadzonych
w  Archiwum  Państwowym  w  Katowicach  i  Archiwum  Akt  Nowych  w  Warszawie.  [W  nawiasach
kwadratowych podano ustalone daty służby]

ródło: Opracowanie własne

STRUKTURA WEWNĘTRZNA

Struktura wewnętrzna śląskiego urzędu bezpieczeństwa publicznego w latach

1922  –  1939  poddana  była  ewolucji  warunkowanej  zmianami  politycznymi,  tudzież
odbiorem  społecznym.  O  ile  jej  ustrój  po  1926  r.  przedstawiony  był  przed  rokiem,  to
obecnie  godzi  się  wspomnieć  o  specyfice  organizacyjnej  lat  wcześniejszych
zobrazowanej  na  poniższych  trzech  schematach.  Choć  można  niektóre  jej  elementy
zaobserwować w tabeli dyslokacji (Tabela 1.).

Znamiennym jest to, że w wewnątrznym policyjnym obrocie nie posługiwano

się  –  zarówno  w  odniesieniu  do  ogniw  policji  politycznej,  jak  i  kryminalnej  oraz  ich
funkcjonariuszy,  czyli  tam  gdzie  służba  wykonywana  była  po  cywilnemu  przez
„tajniaków”  –  nazwami,  a  kryptonimami.  Funkcjonariusze  ci  zwani  byli  urzędnikami
wewnętrznymi.  Pełna  struktura  urzędu  bezpieczeństwa  publicznego  możliwa  jest  do
zobrazowania  na  przykładzie  jej  katowickiej  komórki,  dla  utajnienia  ulokowanej
w  Wydziale  Śledczym.  Szefem  katowickiej  „bezpieki”  w  kwietniu  1939  roku  był
komisarz  Sylwester  Czosnowski  kierujący  tajną  Brygadą  Polityczną  Wydziału
Ś

ledczego w Katowicach, a jednocześnie zastępca kierownika Wydziału. Sprawował on

ponadto  nadzór  merytoryczny  nad  referatami  śledczymi  Brygady  Kryminalnej  K  III
oraz  K  IV,  zajmującymi  się  sprzeniewierzeniem  mienia  (w  tym  publicznego)
i  fałszerstwem  oraz  sprawami  skarbowymi  i  granicznymi.  Podlegało  mu  bezpośrednio
dwóch  starszych  przodowników  służby  zewnętrznej  (umundurowanej),  których
zadaniem  było  nadzorowanie  referatów  śledczych  w  pełnym  zakresie.  Brunon  Musioł
nadzorował referaty śledcze: P I, P Ia oraz P II, zaś Roman Jokiel P IV, P IVa oraz P V.
Natomiast  w  zakresie  merytorycznym,  polegającym  na  takim  operacyjnym,  tajnym
zbieraniu  materiału  inwigilacyjnego,  by  był  on  łatwy  do  przekształcenia  w  materiał
procesowy,  Brunon  Musioł  nadzorował  jeszcze  referat  P  III  zajmujący  się
szpiegostwem  i  kontrwywiadem.  Głównym  zadaniem  B.  Musioła  i  R.  Jokiela  było
przygotowanie  spraw  politycznych  pod  względem  procesowym  i  występowanie  na
zewnątrz.  Byli  to  jedyni  funkcjonariusze  katowickiego  bezpieczeństwa  powołani  do
oficjalnego występowania.

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

288

Organizacja Oddziału Politycznego i Oddziału IV - D. w autonomicznym województwie

śląskim od 20 czerwca 1922 do 30 września 1923 roku

Sejm Śląski

Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej

Minister Spraw Wewnętrznych

ląska

informowanie

Rada Wojewódzka

Wojewoda Śląski

Wydział IV-Defensywy MSW

Śląski Urząd Wojewódzki

Główny Komendant Policji

Wydział III

naczelnik

Województwa Śląskiego

Bezpieczeństwa

funkc.

Główna Komenda PWŚl.

Oddział Polityczny

20.06.-08.1922

Starostowie

Dyrektor

Kierownik Oddziału

Oddział / Wydział

Policji

służb.

IV - Defensywy Głównej Komendy

Dyrektor

na miasto

PWŚl.

Policji

Katowice,

Bielsko

z-ca kier. Oddz.

referat 3

Kierownik

referat 1.

Kierownik

referat 2.

Królewska

Huta

administracyjno-

prawny

informacyjno-

sprawozdawcz

rejestracyjno-

ledczego

funkcjonalnie.

Komendanci

Komendant

powiatowi

miejskiego rejonu

(równorzędni)

Bielsko (+5 gmin)

Agentura Oddziału

Sł.

(Wydziału) IV - Defensywy

merytorycznie

Kierownik Agentury miasta Bielsko

Kierownik Agentury

wywiadowcy

referat informacyjno-sprawozd.

referat rejestracyjno-śledczy

konfidenci

ciśle zakonspirowane - tajne - komórki lub osoby działające pod legendą

Rys. 1. Organizacja Oddziału Politycznego i Oddziału IV - D. w autonomicznym województwie

ląskim od 20 czerwca 1922 do 30 września 1923 roku

ródło: Opracowanie własne na podstawie archiwaliów APK PWŚl

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

289

Organizacja Oddziału przy Wojewodzie Śląskim od 1 do 15 listopada 1923 r. oraz w Głównej

Komendzie Policji Województwa Śląskiego od 16 listopada 1923 do 16 czerwca 1924 r.

Sejm Śląski

Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej

Minister Spraw Wewnętrznych

ląska

informowanie

Rada Wojewódzka

Wojewoda Śląski

Wydział Informacji MSW

Śląski Urząd Wojewódzki

Główny Komendant Policji

Wydział III

naczelnik

Województwa Śląskiego

Bezpieczeństwa

Publicznego

1-15.11.1923

16.11.1923-16.06.1924

Śląski Oddział Informacyjny

Kierownik

referat

z-ca kier. Oddz.

Informacyjno- Rejestracyjno-

referat

sprawozdaw.

-śledczy

adm.-prawny

Starosta

Dyrektor Policji

w Bielsku

w Katowicach

i Królewskiej Hucie

Agentury

kierownicy

kierownik

kierownicy

informacyjne

Agentura

Agentury

Cieszyn, Ruda,

Informacyjna

Informacyjne

Bielsko, Rybnik

Katowicach

Królewska Huta

Świętochłowice

tylko

Pszczyna,

Czynności

AI m. Bielsko

Tarnowskie G-y

wykonawcze

(z 5 gminami)

Lubliniec
czynności

zaś Śląski

Oddz. Infor.

czynności

wykonawcze

wykonawcze i

adm.-prawne

czynności

adm.-prawne

i adm.-prawne

konfidenci

ciśle zakonspirowane - tajne - komórki lub osoby działające pod legendą

Rys. 2. Organizacja Oddziału przy Wojewodzie Śląskim od 1 do 15 listopada 1923 r. oraz

w Głównej Komendzie Policji Województwa Śląskiego od 16 listopada 1923 do 16 czerwca 1924 r.

ródło: Opracowanie własne na podstawie archiwaliów APK PWŚl

Ziemowit Bernard KAYZER, Bernard KAYZER

290

Organizacja Śląskiego Urzędu Policji Politycznej od 16 czerwca 1924 do 15 grudnia 1926**r.

Sejm Śląski

Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej

Minister Spraw Wewnętrznych

ląska

informowanie

Rada Wojewódzka

Wojewoda Śląski

Wydział V Policji Politycznej

MSW

Śląski Urząd Wojewódzki

Główny Komendant Policji

Wydział III

naczelnik

Województwa Śląskiego

Bezpieczeństwa

Publicznego

Wydział V GKPWŚl.

naczelnik

Śląski Urząd

Policji Politycznej

Dyrektor Policji

w Katowicach

starostowie

Referat

personalno-

organizacyjny

Referat

rejestracyjno-

pościgowy

Referat

ogólnoinform

acyjny

Komendanci powiatowi (miejscy) PWŚl.

kontrola od 24.04.1925

kierownik

Ekspozytura

kierownicy

Ekspozytury

Śląskiego Urzędu Policji

Politycznej na miasto i

powiat Katowice

referaty

Śląskiego Urzędu Policji Politycznej

Cieszyn, Pszczyna, Rybnik

Świętochłowice, Królewska Huta

Tarnowskie Góry, Lubliniec

informacyjny

rejestracyjno-

pościgowy

Referat

informacyjny

Referat rejestracyjno-

pościgowy

wywiadowcy

konfidenci

ciśle zakonspirowane - tajne - komórki lub osoby działające pod legendą;

Rys. 3. Organizacja Śląskiego Urzędu Policji Politycznej od 16 czerwca 1924 do 15 grudnia 1926r.

ródło: Opracowanie własne na podstawie archiwaliów APK PWŚl

Brygada Polityczna podzielona była na referaty śledcze ukryte pod kryptonimem

„P” (Brygada Kryminalna używała kryptonimu – „K”). I tak funkcjonariusze referatu
ś

ledczego „P I” zajmowali się inwigilowaniem legalnych ruchów i partii politycznych,

związków  zawodowych  oraz  wszelkich  innych  legalnych  organizacji  niebędących
w  zainteresowaniu  innych  referatów.  Ponadto  referat  zajmował  się  opiniowaniem  dla
potrzeb  wszelkich  instytucji  państwowych,  jak  i  sprawami  ogólnymi.  Kierownikiem
referatu  był  przodownik  wywiadowca  Maksymilian  Ottenburger,  zaś  zastępcą
przodownik wywiadowca Franciszek Łazinka. W zainteresowaniu operacyjnym referatu
ś

ledczego „P Ia” były radykalne organizacje narodowe (w tym legalne) oraz ludność

ydowskiego pochodzenia. Ich inwigilacja odbywała się pod kierownictwem

przodownika wywiadowcy Teofila Wituckiego oraz jego zastępcy, starszego
wywiadowcy Ignacego Tomkalskiego. Sprawami nielegalnej i legalnej działalności
ludności niemieckiej zajmował się referat „P II”, badający m.in. nastroje wśród licznych

KADRY URZĘDÓW BEZPIECZEŃSTWA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM 1922 - 1939

291

w  województwie  Niemców.  Zarządzał  nim  przodownik  wywiadowca  Piotr  Chwila,
wraz  z  zastępcą  przodownikiem  wywiadowcą  Pawłem  Lepszym.  Referatem  śledczym
„P  III”  kierował  przodownik  wywiadowca  Andrzej  Nadobny.  Zakresem  jego
zainteresowania  było  szpiegostwo  i  prowadzenie  działalności  kontrwywiadowczej.
W referacie pracował jako zastępca referatu starszy wywiadowca Aleksander Tarnożek.
Inwigilacją  ruchu  komunistycznego  i  wszelkiego  rodzaju  działalnością  wywrotową,
strajkami  i  zatargami  na  tle  zarobkowym  i  pracowniczym  zajmowali  się
funkcjonariusze  referatu  śledczego  „P  IV”.  Kierował  nimi  starszy  przodownik
wywiadowca  Józef  Pisulski,  wspierany  przez  zastępcę  starszego  wywiadowcę  Leona
Krakowiaka.  Ten  drugi  jednocześnie  kierował  referatem  „P  IVa”  zajmującym  się
rozpoznaniem  oraz  wydalaniem  osób  niepożądanych  z  pasa  granicznego.  W  tym
przypadku  wydalaniem  z  obszaru  województwa  śląskiego.  Referat  śledczy  „P  V”
kierowany  przez  starszego  wywiadowcę  Tomasza  Szczurka  zajmował  się  sprawami
ukraińskimi

Charakterystycznym jest to, że ówczesne metody działania wynikające

z „Instrukcji Politycznej dla Policji Województwa Śląskiego” wprowadzonej do użytku
służbowego  reskryptem  województwa  śląskiego  z  dnia  6  listopada  1923  roku,  ze
współczesnymi  –  stosowanymi  w  urzędach  bezpieczeństwa  publicznego,  czyli  policji
politycznej  po  1944  roku  -  do  dzisiaj,  były  bardzo  podobne.  Natomiast  zmieniły  się,
wraz z postępem techniki, stosowane w działaniach środki.

PERSONNEL AND DISPOSITION OF NATIONAL SECURITY SERVICES

IN SILESIA PROVINCE IN THE YEARS OF 1922-1939

Summary

The paper describes the personnel in the national security services in the autonomous Silesia
province from 1922 to 1939. Moreover, it presents the deployment and evolution of the internal
system of the departments in the Republic of Poland from 1922 to 1939.

Key words: public security of 1922-1939, Province of Silesia of 1922-1939, police of Province
of Silesia of 1922-1939, public security service of 1922-1939

Artykuł recenzował: dr hab. Henryk ĆWIĘK, prof. nadzw. UŚ

Archiwum Państwowe w Katowicach, zespół Policja Województwa Śląskiego, sygn. 547, pp. 349-350.