„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Przykładowe scenariusze zajęć

5. Ćwiczenia

5.1. Prawna ochrona pracy

5.1.1. Ćwiczenia

13
13

5.2. Higiena pracy

5.2.1. Ćwiczenia

16
16

5.3. Klasyfikacja czynników szkodliwych w środowisku pracy

5.3.1. Ćwiczenia

19
19

5.4. Zagrożenia życia i zdrowia pracownika

5.4.1. Ćwiczenia

22
22

5.5. Metody i środki zapobiegania czynnikom szkodliwym

5.5.1. Ćwiczenia

29
29

5.6. Środki ochrony osobistej

5.6.1. Ćwiczenia

32
32

5.7. Pierwsza pomoc
5.8.1. Ćwiczenia

34
34

5.8. Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska w placówkach ochrony zdrowia
i placówkach żywienia

5.9.1. Ćwiczenia

37
37

6. Ewaluacja osiągnięć uczniów

7. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Przekazujemy Państwu Poradnik dla nauczyciela, który będzie pomocny w prowadzeniu

zajęć dydaktycznych w szkole kształcącej w zawodzie dietetyk.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie uczeń powinien mieć już ukształtowane,

aby mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia, wykaz umiejętności, jakie uczeń ukształtuje podczas pracy

z poradnikiem,

−

przykładowe scenariusze zajęć,

−

ćwiczenia, przykładowe ćwiczenia ze wskazówkami do realizacji, zalecanymi metodami
nauczania–uczenia się oraz środkami dydaktycznymi,

−

ewaluację osiągnięć ucznia, przykładowe narzędzie pomiaru dydaktycznego,

−

literaturę uzupełniającą.

Wskazane jest, aby zajęcia dydaktyczne były prowadzone różnymi metodami ze

szczególnym uwzględnieniem aktywizujących metod nauczania, np. samokształcenia
kierowanego, tekstu przewodniego, ćwiczeń praktycznych, dyskusji.

Formy organizacyjne pracy uczniów mogą być zróżnicowane, począwszy od samodzielnej

pracy uczniów do pracy zespołowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć:

−

posłużyć się przepisami prawa dotyczącymi bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska,

−

określić wymagania nadzoru państwowego nad warunkami pracy w Polsce,

−

zastosować podstawowe zasady higieny i fizjologii oraz wymagania ergonomii,

−

określić skutki negatywne czynników w środowisku pracy,

−

zapobiec zagrożeniom życia i zdrowia pracowników,

−

rozpoznać źródła i czynniki niebezpieczne w środowisku pracy,

−

dobrać środki ochrony osobistej,

−

zabezpieczyć się przed czynnikami szkodliwymi w pracy,

−

zinterpretować przepisy, regulaminy, zasady i procedury związane z bezpieczeństwem

poza pracą,

−

rozpoznać przyczyny i okoliczności wypadków poza pracą,

−

zareagować w przypadku zagrożenia pożarowego zgodnie z instrukcją przeciwpożarową,

−

zastosować procedury udzielania pierwszej pomocy w stanach zagrożenia zdrowia

i życia,

−

zastosować zasady ochrony środowiska podczas wykonywania zadań zawodowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. PRZYKŁADOWE SCENARIUSZE ZAJĘĆ

Scenariusz zajęć 1

Osoba prowadząca

.......................................................................

Modułowy program nauczania: Dietetyk 321[11]
Moduł:

Podstawy działalności zawodowej 321[11].O1

Jednostka modułowa:

Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,
ochrony

przeciwpożarowej

oraz

ochrony

środowiska

321[11].O1.01

Temat: Czynniki szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe i niebezpieczne występujące

w procesie pracy.

Cel ogólny: Wyjaśnienie wpływu czynników szkodliwych, uciążliwych i niebezpiecznych na

zdrowie człowieka.

Po zakończeniu zajęć edukacyjnych uczeń powinien umieć:

−

zidentyfikować zagrożenia związane z wykonywaną pracą,

−

przedstawić skutki oddziaływania negatywnych czynników w miejscu pracy,

−

ocenić zagrożenia wynikające ze sposobu użytkowania urządzeń elektrycznych.

Metody nauczania–uczenia się:

−

pogadanka, burza mózgów,

−

dyskusja wielokrotna.

Formy organizacyjne pracy uczniów:

−

praca w grupach.

Czas: 2 godziny dydaktyczne.

Środki dydaktyczne:

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Przebieg zajęć:
1.  Określenie tematu zajęć.
2.  Wyjaśnienie uczniom tematu, szczegółowych celów kształcenia.
3.  Wyjaśnienie uczniom zasad pracy.
4.  Podział grupy uczniów na zespoły.
5.  Podanie uczniom pytań sprawdzających:

–  jak dzielimy czynniki szkodliwe dla zdrowia człowieka?
–  jak dzielimy zagrożenia fizyczne?
–  jakie są skutki działania czynników na zdrowie człowieka?
–  jaka jest wartość hałasu dopuszczalna w ciągu 8 godzin?
–  jakie znaczenie ma światło sztuczne na zdrowie człowieka?
–  jakie są szkodliwe czynniki w miejscu pracy?

6. Określenie znaczenia czynników szkodliwych dla zdrowia pracownika.
7. Wskazanie sposobów zmniejszenia szkodliwych czynników w pracy pracownika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Scenariusz zajęć 2

Osoba prowadząca

.......................................................................

Modułowy program nauczania: Dietetyk 321[11]
Moduł:

Podstawy działalności zawodowej 321[11].O1

Jednostka modułowa:

Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,
ochrony

przeciwpożarowej

oraz

ochrony

środowiska

321[11].O1.01

Temat: Znaczenie znaków przeciwpożarowych i ewakuacyjnych w miejscu pracy.

Cel ogólny: Uzasadnienie konieczności umieszczania znaków przeciwpożarowych oraz

znaków ewakuacyjnych w miejscu pracy.

Po zakończeniu zajęć edukacyjnych uczeń powinien umieć:

−

zidentyfikować i nazwać znaki przeciwpożarowe oraz ewakuacyjne,

−

wyjaśnić znaczenie odpowiedniego oznakowania znakami przeciwpożarowymi oraz

znakami ewakuacyjnymi w miejscu pracy,

−

ocenić zagrożenia wynikające z braku odpowiedniego oznakowania bhp w miejscu pracy.

Metody nauczania–uczenia się:

−

burza mózgów,

−

dyskusja wielokrotna.

Formy organizacyjne pracy uczniów:

−

praca w grupach.

Czas: 2 godziny dydaktyczne.

Środki dydaktyczne:

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

–  jakie wyróżniamy znaki przeciwpożarowe oraz znaki ewakuacyjne?
–  jakie znaczenie w miejscu pracy mają znaki przeciwpożarowe oraz ewakuacyjne?
–  czy oznaczenia przeciwpożarowe są niezbędne w miejscu pracy?

7. Nauczyciel prosi uczniów aby wskazali, które z podanych znaków powinny znaleźć się

w miejscu pracy i dlaczego.

8. Uczniowie określają również miejsca umieszczenia znaków przeciwpożarowych oraz

ewakuacyjnych w miejscu pracy.

9. Uczniowie wskazują w jakich sytuacjach znaki ewakuacyjne oraz przeciwpożarowe mają

znaczenie?

10. Uczniowie pracują w zespołach wymieniają znaki ewakuacyjne oraz przeciwpożarowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Załączniki do scenariusza 2

Załącznik 1. Znaki informacyjne [8]

Palenie tytoniu zabronione

Alarmowy sygnalizator
akustyczny

Zakaz używania otwartego
ognia – palenie tytoniu
zabronione

Drabina pożarowa

Zakaz gaszenia wodą

Kierunek do miejsca
rozmieszczenia sprzętu
pożarniczego lub
urządzenia ostrzegającego

Nie zastawiać

Kierunek do miejsca
rozmieszczenia sprzętu
pożarniczego lub
urządzenia ostrzegającego

Zestaw sprzętu pożarowego

Uruchamianie ręczne

Hydrant wewnętrzny

Niebezpieczeństwo pożaru
– materiały łatwopalne

Gaśnica

Materiały utleniające

Telefon do użycia w stanie
zagrożenia

Niebezpieczeństwo
wybuchu – materiały
wybuchowe

Załącznik 2. Wybrane znaki ewakuacyjne [8]

Kierunek drogi ewakuacyjnej

Wyjście ewakuacyjne

Drzwi ewakuacyjne

Przesunąć w celu otwarcia

Kierunek do wyjścia drogi w lewo

Kierunek do wyjścia drogi w prawo

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w dół

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w lewo

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w dół w prawo

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w lewo

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w prawo

Pchać, aby otworzyć

Ciągnąć, aby otworzyć

Stłuc, aby uzyskać dostęp

Klucz do wyjścia ewakuacyjnego
znajduje się

Miejsce zbiórki do ewakuacji

Pojemnik z maskami ucieczkowymi

Rękaw ratowniczy

Drabina ewakuacyjna

Telefon alarmowy do wezwania
pierwszej pomocy

Pierwsza pomoc

Ciągnąć

Pchać

Wyjście EXIT

Emergency EXIT

EXIT

Droga ewakuacyjna

Wyjście awaryjne

Okno ewakuacyjne

Uwaga stopień

Pchać aby otworzyć

Ciągną,ć aby otworzyć

Uwaga próg

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w dół w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w dół
w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w górę w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej dla niepełnosprawnych
w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej dla
niepełnosprawnych w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół w prawo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół w lewo

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę w lewo

Uwaga niski strop

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. ĆWICZENIA

5.1. Prawna ochrona pracy

5.1.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wskaż obowiązki pracownika i pracodawcy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Tabela do ćwiczenia 1

Obowiązki pracodawcy

Obowiązki pracownika

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Należy zwrócić uwagę na staranne wyliczenie
obowiązków pracownika i pracodawcy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  rozróżnić obowiązki pracownika i pracodawcy,
2)  przeanalizować obowiązki pracownika i pracodawcy,
3)  wypełnić tabelę,
4)  zaprezentować obowiązki pracownika i pracodawcy na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

–

ćwiczenia praktyczne.

Środki dydaktyczne:

–

tabela do uzupełnienia ,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Przeczytaj uważnie poniższe zdania i oceń ich prawdziwość oznaczając literami:

P – prawda lub F – fałsz

Karta pracy do ćwiczenia 2

Jeżeli pracodawca nie stwarza warunków na stanowisku pracy zgodnych z przepisami bhp

i ppoż. pracownik ma prawo do:

−

ucieczki z pracy__,

−

oddalenia się z miejsca zagrożenia (zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego),
jeżeli pomimo powstrzymania się od wykonywania pracy zagrożenie nadal występuje __,

−

powstrzymania się od wykonywania pracy – niezwłocznie zawiadamiając przełożonego) –
jeżeli warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy
i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika, albo gdy
wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwom innym osobom __,

−

pracy bez względu na brak bezpieczeństwa pracy __.

Wskazówki do realizacji
Ćwiczenie można wykonać w grupach lub indywidualnie, nauczyciel powinien nadzorować

pracę uczniów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1) przeanalizować obowiązki pracodawcy i pracownika w miejscu pracy stosując przepisy

bezpieczeństwa i higieny pracy,

2) wypełnić kartę pracy – do ćwiczenia 2,
3) przedyskutować na forum grupy swoją opinię.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia praktyczne.

Środki dydaktyczne:

–

karta pracy do ćwiczenia 2,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Określ obowiązki pracownika i pracodawcy stawiając X w odpowiednim kwadracie.

Uzasadnij wybraną odpowiedź.

Karta pracy do ćwiczenia 3

Tak

Nie

1. Czy pracodawca ma obowiązki w zakresie bhp w stosunku do

pracownika?
Jakie?.......................................................................................................

...



2. Czy pracownik rozpoczynając pracę musi być zapoznany z przepisami

bhp?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dlaczego?................................................................................................

...
3. Czy istnieją instytucje bezpieczeństwa i higieny pracy?

Jeśli

tak,

jakim

celu?...........................................................................



Wskazówki do realizacji

Ćwiczenie powinno być wykonane w trzech grupach, każda grupa uzasadnia odpowiedź

na jedno pytanie. Uczniowie dyskutują na temat pytań innej grupy, wskazana jest pomoc
nauczyciela podczas pracy uczniów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wyszukać w Kodeksie pracy dział dotyczący bhp,
2)  przeanalizować powyższe pytania,
3)  znaleźć w Kodeksie pracy odpowiedzi na podane pytania,
4)  wskazać  dział,  rozdział  i  artykuł  w  Kodeksie  pracy,  gdzie  znajdują  się  odpowiedzi  na

powyższe pytania,

5) wypełnić kartę pracy do ćwiczenia,
6) omówić swoje propozycje na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia praktyczne.

Środki dydaktyczne:

–

karta pracy do ćwiczenia ,

–

Komputer z dostępem do Internetu,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.2. Higiena pracy

5.2.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyjaśnij zasady zorganizowania pracy pod względem higieny pracy.

Wskazówki do realizacji

Ćwiczenie najlepiej przeprowadzić indywidualnie, nauczyciel powinien kontrolować

wykonywanie ćwiczenia. Wskazana jest pomoc nauczyciela podczas omawiania przez uczniów
swoich propozycji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać elementy przygotowania się do pracy,
2)  rozróżnić czynniki bezpieczeństwa i higieny pracy na forum grupy,
3)  scharakteryzować czynniki bhp.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia praktyczne.

Środki dydaktyczne:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Określ znaczenie:

−

higieny w zakładzie pracy,

−

higieny personelu,

−

higieny produktów,

−

higieny produkcji. Opisz jakie warunki higieny powinny być przestrzegane w zakładzie
pracy.

Wskazówki do realizacji

Ćwiczenie najlepiej przeprowadzić w czterech grupach, każda grupa omawia jeden rodzaj

higieny. Nauczyciel powinien kontrolować wykonywanie ćwiczenia. Wskazana jest pomoc
nauczyciela podczas omawiania przez uczniów swoich propozycji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  scharakteryzować poszczególne rodzaje higieny,
2)  określić jakie znaczenie ma przestrzeganie higieny w miejscu pracy,
3)  wskazać czym grozi nieprzestrzeganie zasad higieny,
4)  zaprezentować swoje propozycje na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

– ćwiczenia praktyczne.

Środki dydaktyczne:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Wskaż, jakie wymogi powinny spełniać pomieszczenia w miejscu pracy. Dokonaj analizy

zagrożeń, jeżeli urządzenia techniczne nie spełniają wymogów bhp.

Wskazówki do realizacji

Ćwiczenie najlepiej przeprowadzić w grupach kilkuosobowych. Ćwiczenie można

wykonywać na kolorowych kartkach – na czerwonych wypisujemy jakie maszyny
i urządzenia nie powinny być, a na niebieskich jakie powinny spełniać funkcje, aby pracownicy
mogli na nich pracować. Wskazana jest pomoc nauczyciela podczas omawiania przez uczniów
swoich propozycji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać wymogi, jakie powinny spełniać pomieszczenia w miejscu pracy,
2)  wskazać warunki, których nie powinny spełniać urządzenia,
3)  wyjaśnić  jakie  niebezpieczeństwa  grożą  pracownikowi  gdy  pomieszczenia  nie  spełniają

warunków bhp,

4) scharakteryzować wymogi bhp, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia,
5) dokonać analizy dlaczego brak higieny w pomieszczeniach grozi niebezpieczeństwu nie

tylko dla pracownika,

6) zaprezentować efekty wykonanej pracy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela

–

przybory do pisania,

–

kolorowe kartki – czerwone i niebieskie.

Ćwiczenie 4

Zaznacz poprawną odpowiedź spośród trzech możliwości:

Karta pracy do ćwiczenia 4

1. Postanowienia Kodeksu pracy zobowiązują pracodawcę do zapewnienia pracownikom:

a)  bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,
b)  dobrego i dużego wynagrodzenia,
c)  dobrych warunków pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Warunki bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie są kształtowane przez czynniki:

a)  sanitarno-higieniczne,
b)  materialne i społeczne,
c)  bytowe.

3. Proces mycia i dezynfekcji w higienie produkcji ma:

a)  decydujące znaczenie,
b)  nie ma wpływu na proces produkcji,
c)  zależy od procesu produkcji.

Wskazówki do realizacji

Ćwiczenie najlepiej przeprowadzić indywidualnie, wskazana jest pomoc nauczyciela

podczas omawiania przez uczniów swoich propozycji. Nauczyciel może wybrać do
odpowiedzi trzech uczniów. Uczniowie omawiają to na forum i dyskutują.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  przeanalizować pytania,
2)  znaleźć w Kodeksie pracy przepisy dotyczące zagadnień podanych w pytaniach,
3)  wskazać poprawne odpowiedzi,
4)  scharakteryzować poszczególne zagadnienia na forum grupy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

karta pracy do ćwiczenia 4,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.3. Klasyfikacja czynników szkodliwych w środowisku pracy

5.3.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zidentyfikuj czynniki gwarantujące bezpieczeństwo pracownika w zakresie bhp?

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiału nauczania. Ćwiczenie najlepiej przeprowadzić indywidualnie.
Nauczyciel powinien kontrolować wykonywanie ćwiczenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać czynniki bezpieczeństwa i higieny pracy,
2)  wskazać i omówić czynniki bezpieczeństwa i higieny pracy pracodawcy na forum grupy,
3)  scharakteryzować czynniki bhp pracy w miejscu pracy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

W poniższym tekście wstaw brakujące słowa, tak aby zdania były prawidłowo

sformułowane.

Karta pracy do ćwiczenia 2

Ryzyko  zawodowe,  związane  z  wykonywaną  pracą  wynika  z  narażenia  pracownika  na
działanie  czynników  niebezpiecznych,................................................,  występujących  na
stanowisku pracy.
Zagrożenie...................................,  to  wszystkie  obce  substancje  i  materiały,  które  mogą
spowodować fizyczne uszkodzenie człowieka.
Do  grupy  zagrożeń  fizycznych  zaliczamy:  mikroklimat  zimny  i  gorący  ..........................,
...................... .
Zagrożenia  chemiczne  to  określone  i  nieokreślone  substancje  ....................................  w
postaci par dymów, .................................. oraz aerozolu.
Do

grupy

czynników

uciążliwych

należą:.......................................,

praca

stojąca,

........................................................ .

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskazówki do realizacji

Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment

rozdziału

Materiał

nauczania.

Ćwiczenie

najlepiej

przeprowadzić

w czterech grupach, każda z grup odpowiada na wszystkie pytania. Wskazana jest pomoc
nauczyciela podczas omawiania przez uczniów swoich propozycji. Uczniowie omawiają to na
forum grupy i dyskutują.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  przeanalizować test do uzupełnienia,
2)  wstawić poprawne odpowiedzi w brakujące miejsca w tekście,
3)  uzasadnić odpowiedzi,
4)  zaprezentować swoje propozycje na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia projektowe,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

Karta pracy do ćwiczenia 2,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Wskaż czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe w miejscu pracy. Dokonaj analizy

czynników.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment  rozdziału  Materiał  nauczania.  Nauczyciel  prosi  aby  każdy  uczeń  indywidualnie
przemyślał  pytanie,  następnie  pyta  po  kolei  i  każdy z  osobna  podaje  jedną  swoją propozycję,
która  jest  zapisywana  na  tablicy.  W  ramach  dyskusji  uczniowie  podają  również  jakie  nie
powinno być miejsce pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać czynniki szkodliwe, niebezpieczne, uciążliwe,
2)  określić jakie zagrożenia niosą ze sobą poszczególne czynniki w miejscu pracy,
3)  dokonać analizy poszczególnych czynników,
4)  zaprezentować efekty pracy na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

kartki papieru,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Wyjaśnij do czego pracodawca jest zobowiązany gdy prowadzi działalność gospodarczą

i zatrudnia pracowników, oraz co mu grozi gdy stwarza zagrożenie wystąpienia
niebezpieczeństwa dla zdrowia i życia pracownika.

Wskazówki do realizacji
Uczniowie powinni przeczytać odpowiedni fragment rozdziału Materiał nauczania.

Nauczyciel dzieli uczniów na dwie grupy i każda z grup indywidualnie rozpatruje ten
przypadek i odpowiada na pytania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1) wskazać

obowiązki

pracodawcy

rozpoczynającego

działalność

gospodarczą

i zatrudniającego pracowników,

2) określ konsekwencje dla pracodawcy, który nie przestrzega i zarazem stwarza zagrożenie

wystąpienia nagłego niebezpieczeństwa dla zdrowia i życia pracowników,

3) scharakteryzować efekty pracy na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.4. Zagrożenia życia i zdrowia pracownika

5.4.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeczytaj uważnie poniższe stwierdzeniaa i oceń ich prawdziwość oznaczając literami

P –prawda lub F – fałsz.

Karta pracy do ćwiczenia 1

−

wypadkiem nazywamy zdarzenie śmiertelne i nagłe__,

−

pracodawca powinien zapewnić odpowiednie warunki pracy zgodne z przepisami bhp__,

−

pracownik ma obowiązek spać w ciągu pracy ok. 1 godziny__,

−

protokół powypadkowy musi sporządzić pracownik__,

−

pracownik może palić tytoń w czasie pracy__,

−

pracownik w czasie pracy musi nosić ubranie ochronne__,

−

pracownik nie musi powiadamiać o wypadku przy pracy__,

−

pracodawca jest zobowiązany do zapobiegania wypadkom w pracy__.

Wskazówki do realizacji

Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment  rozdziału  Materiał  nauczania.  Na  otrzymanych  kartach  pracy  każdy  uczeń
samodzielnie  odpowiada.  Nauczyciel  zbiera  kartki  i  sprawdza  poprawność  odpowiedzi
oceniając  uczniów.  Następnie  wszyscy  na  forum  grupy  rozwiązują  zadanie  i  dyskutują.
W ramach dyskusji uczniowie podają również jakie nie powinno być miejsce pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinni:

1)  scharakteryzować obowiązki pracodawcy i pracownika,
2)  wypełnić kartę pracy,
3)  wymienić poszczególne zdania,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia projektowe,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

karta pracy do ćwiczenia 1,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wskaż zasady i kierunki kształtowania poczucia bezpieczeństwa i higieny pracy

w miejscu pracy pracowników.

Wskazówki do realizacji

Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie w utworzonych przez siebie dwóch grupach
wypisują swoje propozycje, a następnie dyskutują. Wskazana jest pomoc nauczyciela.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1) wskazać zasady poczucia bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników,
2) scharakteryzować poszczególne zasady poczucia bezpieczeństwa i higieny pracy

pracowników,

3) wyjaśnić w jakim celu należy dobrze organizować środowisko pracy, aby było ono

bezpieczne dla pracownika,

4) określić jakie elementy wskazują na to, że miejsce pracy nie jest bezpieczne,
5) zaprezentować swoje zdanie na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

dwie kartki, jedna koloru czerwonego druga niebieskiego (dla każdego ucznia),

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Zdefiniuj i wyjaśnij poszczególne pojęcia dotyczące wypadku przy pracy.

Tabela do ćwiczenia 3

Zagadnienia

Wyjaśnienie zagadnień

Definicja wypadku przy
pracy

Podział wypadku przy
pracy

Obowiązki pracodawcy
w przypadku zaistnieni
a wypadku przy pracy

Dokumentacja
powypadkowa

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskazówki do realizacji

Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Po otrzymaniu tabeli uczniowie indywidualnie
wykonują ćwiczenie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  zdefiniować pojęcie wypadku przy pracy,
2)  określić, kiedy zaistnieje wypadek przy pracy,
3)  określić, jakie są obowiązki pracodawcy w przypadku zaistnienia wypadku przy pracy,
4)  określić, jaki jest podział wypadku przy pracy,
5)  wypisać obowiązki pracodawcy w przypadku zaistnienia wypadku przy pracy,
6)  wypisać dokumentację powypadkową.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia projektowe,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

tabela do uzupełnienia ,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 4

Pracownik w miejscu pracy skaleczył się urządzeniem technicznym. Wypełnij protokół

powypadkowy dla pracownika, który uległ wypadkowi w czasie pracy.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie po otrzymaniu karty pracy indywidualnie
wykonują ćwiczenie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać rodzaj wypadku przy pracy,
2)  sporządzić protokół powypadkowy,
3)  dokonać analizy poprawności sporządzenia protokołu na forum grupy.

Zalecana metoda nauczania–uczenia się:

−

ćwiczeń,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

Karta pracy do ćwiczenia 4,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.5. Metody i środki zapobiegania czynnikom szkodliwym

5.5.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ zagrożenia występujące najczęściej w miejscu pracy.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Nauczyciel dzieli uczniów na trzy grupy. Każda grupa
sama określa zagrożenia jakie istnieją w miejscu pracy. Po wykonaniu ćwiczenia w grupach
uczniowie przedstawiają swoją propozycję i dyskutują.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  zidentyfikować zagrożenia występujące w miejscu pracy,
2)  określić co grozi pracownikowi w miejscu pracy, jeśli dane zagrożenie wystąpi,
3)  scharkteryzować poszczególne zagrożenia.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia projektowe,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj zagrożenia w miejscu pracy. Określ środki zaradcze. Uzupełnij poniższą

tabelę.

Tabela do ćwiczenia 2

Zagrożenia

Charakterystyka zagrożeń

Środki zaradcze

Mikroklimat

Porażenie prądem
elektrycznym

Upadek na tym samym
poziomie (potknięcie się
poślizgnięcie się)

Skaleczenie, zakłucie

Pożar, wybuch

Pasożyty (np.glista ludzka)

Zagrożenie grypą

Przeciążenie układu ruchu

Uderzenie człowieka
o nieruchomy czynnik
materialny

Wymuszona pozycja ciała

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskazówki do realizacji

Uczniowie powinni przeczytać odpowiedni fragment rozdziału Materiał nauczania.

Wskazane jest podział uczniów na dwie grupy. Każda z grup wypełnia tebelę.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  przeanalizować zagrożenia zawarte w tabeli,
2)  scharakteryzować zagrożenia w miejscu pracy,
3)  określić środki zaradcze,
4)  wypełnić tabelę,
5)  dokonać oceny poprawności wykonania zadania,
6)  zaprezentować efekt pracy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

tabela do uzupełnienia,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Rozwiąż krzyżówkę dotyczącą metod i środków zapobiegania czynnikom szkodliwym.

Karta pracy do ćwiczenia

1.  Do tego czynnika szkodliwego należy gaz.
2.  Jeśli powyżej 90dB (decybeli) jest niebezpieczny dla zdrowia pracownika.
3.  Jeden z trzech czynników szkodliwych.
4.  Gdzie obsługuje się trzon gazowy może nastąpić…
5.  Jeden z czynników fizycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Określone normy mierzalne czynnika chemicznego.
7. Zdarzenie nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną mogącą powodować uraz lub śmierć

oraz, które nastąpiło w związku z pracą.

8.  Mikroklimat to czynnik…
9.  BHP w zakładzie pracy jest kształtowane przez czynniki społeczne…
10.  Zapobieganie chorobom oraz ochrona zdrowia to inaczej.

Wskazówki do realizacji

Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie po wykonaniu ćwiczenia oddają karty pracy
nauczycielowi. Następnie wszyscy uczniowie wspólnie dyskutują na forum grupy na temat
krzyżówki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  przeczytać uważnie poszczególne zdania,
2)  udzielić na nie poprawnej odpowiedzi,
3)  rozwiązać hasło krzyżówki,
4)  przeanalizować hasło czym jest ono dla pracownika,
5)  przedyskutować odpowiedź na forum grupy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

karta pracy do ćwiczenia,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.6. Środki ochrony osobistej

5.6.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj odzież ochronną pracownika.

Wskazówki do realizacji
Uczniowie powinni przeczytać odpowiedni fragment rozdziału Materiał nauczania.

Ćwiczenie uczniowie wykonują w dwóch grupach. Następnie uczniowie dyskutują na temat
stroju i jego znaczenia w miejscu pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  scharakteryzować odzież ochronną pracownika,
2)  wskazać jakie znaczenie ma odzież ochronna w pracy,
3)  wskazać co grozi pracownikowi jeśli nie będzie wykonywał swojej pracy w odpowiedniej

odzieży,

4) zaprezentować swoją propozycję na forum grupy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia projektowe,

−

dyskusja dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj zasady obowiązujące w miejscu pracy dotyczące odzieży ochronnej.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Ćwiczenie uczniowie wykonują indywidualnie lub w
grupach. Każda grupa podaje swoje propozycje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać elementy jakie mają znaczenie w pracy,
2)  wskazać elementy mało istotne w pracy,
3)  określić zasady jakich należy przestrzegać w pracy,
4)  wskazać dlaczego należy przestrzegać zasad higieny w pracy,
5)  określić najważniejsze zasady higieny pracy,
6)  wskazać znaczenie odzieży ochronnej w pracy,
7)  zaprezentować i dokonać analizy efektów pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.7. Pierwsza pomoc

5.7.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Pracownik wykonując swoja pracę źle się poczuł, zasłabł i spadł z podestu. Wskaż

czynności, które należy wykonać, aby pomóc poszkodowanej osobie.

Wskazówki do realizacji

Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie indywidualnie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać poszczególne etapy udzielania pierwszej pomocy,
2)  określić co należy sprawdzić, aby ocenić stan zdrowia poszkodowanego w wypadku,
3)  określić jakie informacje należy podać wzywając pogotowie,
4)  zaprezentować efekty wykonania ćwiczenia,
5)  dokonać analizy skuteczności udzielania pierwszej pomocy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj obrażenia jakich można doznać w czasie pracy oraz jak należy wykonywać

pracę, aby uniknąć tych zagrożeń.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie indywidualnie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  rozróżnić zagrożenia w czasie pracy,
2)  określić co należy robić, aby uniknąć zagrożeń,
3)  zaprezentować  na  fantomie  pierwszą  pomoc  w  przypadku  wybranego  przez  siebie

uszkodzenia ciała,

4) dokonać analizy, czy pierwsza pomoc jest potrzebna czy lepiej wezwać pogotowie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

fantom,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Wskaż poprawną odpowiedź z poniższych możliwości.

Karta pracy do ćwiczenia 3

1. Pierwszą pomocą nazywamy:

a) uratowanie poszkodowanego,
b) tamowanie krwi,
c) wszystkie czynności wykonywane przez osobę udzielającą tej pomocy do chwili

przybycia pogotowia,

2. Wzywając pogotowie do osoby poszkodowanej należy poinformować o tym, że:

a) poszkodowany żyje,
b) nastąpił wypadek, wskazać gdzie się wydarzył, ile osób jest poszkodowanych oraz kto

wzywa pomoc,

c) poszkodowany poniósł obrażenia,

3. W gastronomii niebezpieczeństwo stwarzają:

a) maszyny i urządzenia, które wykorzystuje w swojej pracy dietetyk,
b) tylko prąd,
c) tylko budynki.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie w trzech grupach.
Każda grupa rozpatruje jedno pytanie i omawia je na forum grupy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  dokonać analizy zdań,
2)  wskazać poprawne odpowiedzi,
3)  zaprezentować odpowiedzi na forum grupy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

karta pracy,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.8. Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy,

ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska
w placówkach ochrony zdrowia i placówkach żywienia

5.8.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj poszczególne znaki informacyjne i ostrzegawcze.

Karta pracy do ćwiczenia 1

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie w dwóch grupach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  rozróżnić, które znaki są informacyjne, a które ostrzegawcze,
2)  nazwać i scharakteryzować poszczególne rysunki,
3)  zaprezentować charakterystykę znaków,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) wskazać miejsce poszczególnych znaków w każdym zakładzie pracy,
5) dokonać analizy, czy poszczególne znaki są niezbędne w miejscu pracy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

karta pracy,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Wskaż przyczyny występowania pożarów w miejscu pracy.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie w dwóch grupach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  zdefiniować pojęcie pożaru,
2)  zidentyfikować możliwe przyczyny powstawania pożaru,
3)  ocenić możliwości unikania pożarów w miejscu pracy,
4)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Wskaż najważniejsze czynności zapobiegania pożarom oraz najważniejsze czynności

w chwili wybuchu pożaru.

Tabela do ćwiczenia 3

Najważniejsze czynności zapobiegania
pożarom w miejscu pracy

Najważniejsze czynności w chwili wybuchu
pożaru

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie w dwóch grupach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wskazać elementy mające znaczenie zapobiegania powstawaniu pożarów,
2)  wskazać elementy mające znaczenie w chwili wybuchu pożaru,
3)  wskazać elementy najbardziej istotne w przypadku zapobiegania pożarom,
4)  zaprezentować i dokonać analizy efektów pracy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

– ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

karta pracy,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 4

Oceń poprawność stwierdzeń wpisując na końcu zdania literą P lub F (P – prawda lub

F – fałsz).

Karta pracy do ćwiczenia 4

Po szkoleniu ppoż. każdy pracownik powinien wiedzieć:

−

jak długo trwa pożar __,

−

jak długo trwa akcja ratunkowa __,

−

jakie zagrożenie pożarowe występujące w budynku __,

−

jakie są przyczyny powstawania i rozprzestrzeniania się pożarów __,

−

jakie rodzaje pożarów występują najczęściej w zakładzie pracy __,

−

jakie są przepisy przeciwpożarowe __,

−

jakie są zasady postępowania na wypadek pożaru i zadania poszczególnych pracowników
__,

−

jakie znaki informacyjne informują o ewakuacji__,

−

co decyduje o szybkości akcji ratowniczej__.

Wskazówki do realizacji

Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie w dwóch grupach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  zaprezentować tematykę szkolenia ppoż. w miejscu pracy,
2)  przeanalizować podane w karcie pracy stwierdzenia,
3)  wskazać odpowiedzi prawdziwe i fałszywe,
4)  zaprezentować odpowiedzi na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

przybory do pisania,

–

karta pracy,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 5

Wyszukaj w różnych źródłach akty prawne regulujące ochronę przeciwpożarową

i wyjaśnij na czym polega:
–

organizacja ochrony przeciwpożarowej,

–

jakie są obowiązki właścicieli, użytkowników, podmiotów i zarządzających obiektami lub
terenami.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment rozdziału Materiał nauczania. Uczniowie wykonują ćwiczenie w dwóch grupach.
Nauczyciel ocenia pomysłowość uczniów i wskazuje, która grupa była bardziej aktywna.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  wyszukać akty prawne regulujące ochronę przeciwpożarową,
2)  przeprowadzić analizę tych aktów prawnych,
3)  przedyskutować w grupie odpowiedzi na pytania z ćwiczenia,
4)  zaprezentować wnioski na forum grupy.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

ćwiczenia.

Środki dydaktyczne:

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

przepisy, akty prawne,

–

zarządzenia wewnętrzne dotyczące ochrony ppoż.,

–

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 6

Zaplanuj Kodeks dla pracownika, który powinien przestrzegać zasad bezpieczeństwa

pożarowego w zakładzie pracy.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do wykonania ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać odpowiedni

fragment

rozdziału

Materiał

nauczania.

Ćwiczenie

uczniowie

wykonują

w dwóch grupach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1) wskazać elementy mające znaczenie w przestrzeganiu przepisów ppoż.,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. EWALUACJA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA

Przykłady narzędzi pomiaru dydaktycznego

Test dwustopniowy do jednostki modułowej „Przestrzeganie przepisów
bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony
środowiska”

Test składa się z 20 zadań wielokrotnego wyboru, z których:

−

zadania 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 14, 15, 17, 19, 20 są z poziomu podstawowego,

−

zadania 1, 2, 3, 8, 13, 16, 18 są z poziomu ponadpodstawowego.

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt

Za każdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak

uczeń otrzymuje 0 punktów.

Proponuje się następujące normy wymagań – uczeń otrzyma następujące
oceny szkolne:

−

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 10 zadań z poziomu podstawowego,

−

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 12 zadań z poziomu podstawowego,

−

dobry – za rozwiązanie 15 zadań, w tym co najmniej 3 z poziomu ponadpodstawowego,

−

bardzo dobry – za rozwiązanie 18 zadań, w tym co najmniej 6 z poziomu
ponadpodstawowego.

Klucz odpowiedzi: 1. b, 2. c, 3. d, 4. a, 5. c, 6. a, 7. b, 8. c, 9. a, 10. c, 11. d,
12. b, 13. a, 14. a, 15.b, 16. a, 17. c, 18. d, 19. a, 20. d.

Plan testu

Nr
zad.

Cel operacyjny
(mierzone osiągnięcia ucznia)

Kategoria

celu

Poziom

wymagań

Poprawna

odpowiedź

Określić obowiązki pracodawcy

Ustalić obowiązki pracownika, który uległ
wypadkowi

Określić warunki jakie powinny spełniać
maszyny i urządzenia w środowisku pracy

Opisać zagrożenie z wadliwym sprzętem
elektronicznym

Rozróżnić gaśnice

Opisać źródła pożaru, których nie należy
gasić wodą

Wyjaśnić pojęcie wypadku przy pracy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sklasyfikować wypadki

Opisać obowiązki pracodawcy w razie
zaistnienia wypadku

10 Wyjaśnić czynności pierwszej pomocy

Wskazać niezbędne informacje podawane
podczas wzywania pogotowia ratunkowego

Określić kolejność czynności
wykonywanych podczas sztucznego
oddychania

Określić znaczenie ochrony środowiska
w miejscu pracy

Wyliczyć obowiązki pracodawcy wobec
pracownika w zakresie bhp

Opisać obowiązki pracodawcy w chwili
zaistnienia wypadku w pracy

16 Określić czynniki materialne bhp

17 Rozróżnić czynniki niebezpieczne

Sklasyfikować zagrożenia występujące
w miejscu pracy

Zidentyfikować objawy wymagające
wykonania masażu serca

Opisać pozycję pracownika
poszkodowanego i nieprzytomnego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przebieg testowania

Instrukcja dla nauczyciela

1. Ustal z uczniami termin przeprowadzenia sprawdzianu z wyprzedzeniem co najmniej

jednotygodniowym.

2.  Przygotuj odpowiednią liczbę testów.
3.  Zapewnij samodzielność podczas rozwiązywania zadań.
4.  Przed rozpoczęciem testu przeczytaj uczniom ich instrukcję.
5.  Zapytaj, czy uczniowie wszystko zrozumieli. Wszelkie wątpliwości wyjaśnij.
6.  Nie przekraczaj przeznaczonego czasu na rozwiązanie testu.

Instrukcja dla ucznia

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwe  odpowiedzi.  Tylko

jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi stawiając w odpowiedniej

rubryce znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, odłóż rozwiązanie zadania na

później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Obowiązkiem pracodawcy jest

a) prowadzenie częstych szkoleń z zakresu bhp.
b) zapewnienie bezpieczeństwa i higienicznych warunków pracy.
c) zapewnienie pracownikom wyżywienia.
d) zapewnienie najnowocześniejszego wyposażenia w środki techniczne.

2. Jeśli pracownik ulegnie wypadkowi to powinien

a) po skończonej pracy iść do lekarza.
b) dokonać sam oględzin rany – jeśli jest to mała rana.
c) powiadomić przełożonego o zdarzeniu i okolicznościach zajścia i wezwać lekarza.
d) powiadomić o zdarzeniu Państwową Inspekcję Pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Maszyny i urządzenia techniczne, w które jest wyposażony zakład pracy powinny

a)  być najnowszej generacji.
b)  być ładne i estetyczne.
c)  być łatwe w obsłudze oraz ergonomiczne.
d)  zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy oraz zabezpieczyć pracownika przed

urazami.

4. Praca z wadliwym lub niesprawnym sprzętem elektronicznym jest zagrożeniem

a)  fizycznym.
b)  chemicznym.
c)  Biologicznym.
d)  społecznym.

5. Wśród gaśnic rozróżnia się

a)  gaśnice różne w zależności od pożaru.
b)  tylko gaśnice pianowe.
c)  gaśnice pianowe, śniegowe, proszkowe, halonowe.
d)  tylko gaśnice proszkowe.

6. Wodą nie wolno gasić

a) instalacji elektrycznych pod prądem, palnych produktów ropopochodnych lżejszych od

wody oraz materiałów wchodzących z wodą w reakcje chemiczne jak karbid, sód,
potas, fosfor.

b)  tylko urządzeń elektrycznych.
c)  płonących samochodów oraz maszyn i urządzeń.
d)  urządzeń gazowych.

7. Wypadkiem przy pracy jest

a) zdarzenie ciężkie lub śmiertelne.
b) zdarzenie nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, która powoduje uraz lub śmierć,

która nastąpiła w związku z pracą.

c) zdarzenie nagłe wywołane pracą, które powoduje uraz lub śmierć u pracownika.
d) utrata zdolności psychofizycznych.

8. Wypadki przy pracy klasyfikujemy na

a)  zbiorowe indywidualne.
b)  lekkie i ciężkie.
c)  śmiertelne, ciężkie, pozostałe wypadki (zbiorowe).
d)  zbiorowe śmiertelne.

9. Pracodawca w razie zaistnienia wypadku

a) sporządza protokół powypadkowy, statystyczną kartę wypadkową oraz ma obowiązek

wpisać wypadek do rejestru wypadków.

b)  sporządza tylko protokół powypadkowy.
c)  zapisuje wypadek w rejestrze wypadków.
d)  wypisuje pracownikowi kartę zgłoszenia do lekarza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10. W razie wypadku należy wykonać czynności udzielenia pierwszej pomocy

a)  zrobić poszkodowanemu sztuczne oddychanie.
b)  zadzwonić szybko po karetkę lub inną pomoc.
c)  najpierw  zabezpieczyć  miejsce  wypadku,  wezwać  fachową  pomoc,  dostarczyć

apteczkę pierwszej pomocy oraz ocenić stan zdrowia poszkodowanego.

d) przenieść poszkodowanego w bezpieczne miejsce zapytać jak się poszkodowany czuje

i co się mu stało, czy potrzebna jest pomoc.

11. Wzywając pogotowie ratunkowe do poszkodowanego w wypadku należy poinformować

a)  tylko co się stało.
b)  tylko ile osób zostało poszkodowanych.
c)  tylko co jest przyczyną wypadku oraz co się stało.
d)  co  się  stało,  ile  jest  osób  poszkodowanych,  gdzie  nastąpił  wypadek,  w  miarę

możliwości podać rodzaj uszkodzeń ciała oraz kto informuje pogotowie.

12. Rozpoczynając sztuczne oddychanie metodą usta-usta należy

a) wdychać powietrze w poszkodowanego, aby przywrócić rytm tętna.
b) ułożyć chorego na plecach na twardym podłożu, wdmuchiwać powietrze w usta

ratowanego oraz uciskać co jakich czas klatkę piersiową, powtarzać zabieg kilka razy
aż poszkodowany odzyska rytm serca.

c) uciskać mostek, aby serce zaczęło bić bez wdychania powietrza.
d) wdychać powietrze w usta i uciskać co jakiś czas klatkę piersiową.

13. Znaczenie i zadania ochrony środowiska w miejscu pracy to

a)  zapobieganie awariom i wypadkom w miejscu pracy.
b)  zapobieganie pożarom.
c)  Wpływ na samopoczucie pracowników.
d)  wpływ na jakość wykonywanej pracy przez pracowników.

14. Pracodawca prowadzący szkolenia bhp dla pracowników ma obowiązek zapewnić

pracownikom
a) warunki lokalowe oraz wykładowców i instruktorów, wyposażenie dydaktyczne oraz

programy szkoleniowe.

b)  warunki lokalowe.
c)  wykładowców i szkoleniowców.
d)  odpowiednie broszury i materiały bhp.

15. W razie zaistnienia w zakładzie pracy wypadku bezpośredni przełożony pracownika, który

uległ wypadkowi obowiązany jest
a) zacząć dochodzenie, kto spowodował wypadek lub co było przyczyną wypadku.
b) niezwłocznie zabezpieczyć miejsce wypadku do czasu ustalenia jego okoliczności

i przyczyn.

c) zamknąć zakład pracy.
d) powiadomić Policję.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Do czynników materialnych bhp zaliczamy

a)  budynki, maszyny, ogólne zabezpieczenie techniczne.
b)  środki finansowe.
c)  odzież.
d)  tylko urządzenia techniczne.

17. Czynniki niebezpieczne to czynniki, których

a)  oddziaływanie czasami może powodować uraz u pracownika.
b)  działanie wpływa niebezpiecznie na psychikę pracownika w miejscu pracy.
c)  oddziaływanie  może  prowadzić  do  urazu  lub  innego  istotnego   natychmiastowego

pogorszenia stanu zdrowia człowieka bądź do zejścia śmiertelnego.

d) oddziaływanie może prowadzić do pogorszenia stanu zdrowia pracownika.

18. Zagrożenia występujące w miejscu pracy dzielimy na

a)  chemiczne, biologiczne, materialne, psychospołeczne.
b)  fizyczne, materialne, społeczne.
c)  fizyczne, biologiczne, psychologiczne.
d)  fizyczne, chemiczne, biologiczne, psychospołeczne.

19. Przed podjęciem decyzji o wykonaniu masażu serca należy

a) obserwować ruchy klatki piersiowej i nasłuchiwać odgłosów wydawanych przy

oddychaniu.

b)  skontrolować tętno na tętnicy szyjnej.
c)  skontrolować tętno na przegubie lewej ręki.
d)  nasłuchiwać czy poszkodowany oddycha.

20. Oddychającego poszkodowanego z wyczuwalnym tętnem jednak nieprzytomnego

układamy w pozycji
a)  na wznak.
b)  siedzącej.
c)  na brzuchu.
d)  bocznej ustalonej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko

..........................................................................................

Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony
przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

TEST 2

Test dwustopniowy do jednostki modułowej „Przestrzeganie przepisów
bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony
środowiska”

Test składa się z 20 zadań wielokrotnego wyboru, z których:

−

zadania 1, 2, 3, 4, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 16, 17, 20 są z poziomu podstawowego,

−

zadania 5, 6, 7, 13, 14, 18, 19 są z poziomu ponadpodstawowego.

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt

Za każdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak

uczeń otrzymuje 0 punktów.

Proponuje się następujące normy wymagań – uczeń otrzyma następujące
oceny szkolne:

−

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 10 zadań z poziomu podstawowego,

−

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 12 zadań z poziomu podstawowego,

−

dobry – za rozwiązanie 15 zadań, w tym co najmniej 3 z poziomu ponadpodstawowego,

−

bardzo dobry – za rozwiązanie 18 zadań, w tym co najmniej 6 z poziomu
ponadpodstawowego.

Klucz odpowiedzi: 1. c, 2. b, 3. a, 4. a, 5. c, 6. a, 7. c, 8. a, 9. a, 10. c, 11. b,
12. d, 13. a, 14. c, 15. d, 16. a, 17. d, 18. b, 19. c, 20. b.

Plan testu

Nr
zad.

Cel operacyjny
(mierzalne osiągnięcia ucznia)

Kategoria

celu

Poziom

wymagań

Poprawna

odpowiedź

Określić podstawowe prawa i obowiązki
pracownika w zakresie bezpieczeństwa
i higieny pracy na podstawie Kodeksu Pracy

Określić podstawowe obowiązki
pracodawcy w zakresie zapewnienia
bezpiecznych i higienicznych warunków
pracy na podstawie Kodeksu Pracy

Wskazać podstawowe obowiązki osoby
kierującej pracownikami w zakresie
zapewnienia bezpiecznych i higienicznych
warunków pracy na podstawie Kodeksu
Pracy

Zinterpretować elementy zagrożenia
z niesprawnym lub wadliwym sprzętem
elektrycznym w środowisku pracy

Ustalić skutki szkodliwego oddziaływania
drgań na organizm człowieka

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sklasyfikować normy poziomu ekspozycji
na hałas w 8 h dniu pracy

Zaplanować stanowisko pracy zgodnie z
wymogami ergonomii

Rozróżnić znak zakazu gaszenia wodą

Wyjaśnić znak ewakuacyjny

Opisać postępowanie w przypadku
zagrożenia pożarowego i wybuchu pożaru

Zinterpretować zastosowanie sprzętu
gaśniczego w zależności od płonącego
materiału

Sformułować cel i zadania podejmowanej
akcji udzielania pierwszej pomocy

Sprawdzić drożność dróg oddechowych
u poszkodowanego w nagłym wypadku

Ocenić stan poszkodowanego, w którym
konieczne jest podjęcie masażu serca

Opisać stan poszkodowanego, w którym
możemy go ułożyć w pozycji bocznej
ustalonej

Opisać sprzęt gaśniczy w zależności od
płonącego materiału

Scharakteryzować sytuację, w której
poszkodowanemu nie można założyć
opatrunku uciskowego

Określić sposób postępowania w przypadku
porażenia prądem

19 Sklasyfikować wypadki przy pracy

20 Opisać zasady urządzania miejsca pracy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przebieg testowania

Instrukcja dla nauczyciela

1. Ustal z uczniami termin przeprowadzenia sprawdzianu z wyprzedzeniem co najmniej

jednotygodniowym.

Instrukcja dla ucznia

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania dołączone  są  4  możliwe odpowiedzi.  Tylko

jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi stawiając w odpowiedniej

rubryce znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Kiedy zadanie będzie Ci sprawiało trudność, odłóż jego rozwiązanie na później i wróć do

niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Jednym z podstawowych obowiązków pracownika jest

a)  kupowanie środków ochrony zbiorowej.
b)  wykonywanie pracy na maszynie stwarzającej zagrożenie dla zdrowia pracownika.
c)  wykonywanie  pracy  w  sposób  zgodny  z  przepisami  i  zasadami  bezpieczeństwa

i higieny pracy.

d) zarabianie pieniędzy.

2. Pracodawca ponosi odpowiedzialności za

a) nieobecności pracownika.
b) wykonywanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy

nadzoru nad warunkami pracy.

c) działanie społecznego inspektora pracy.
d) wszystko, co dzieje się w zakładzie pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13. Ocenę drożności dróg oddechowych, prowadzimy przez 10 sekund poprzez

a) obserwację ruchów klatki piersiowej i nasłuchiwanie odgłosów wydawanych przy

oddychaniu.

b)  kontrolę tętna na tętnicy szyjnej.
c)  kontrolę tętna na przegubie lewej ręki.
d)  nasłuchiwanie czy poszkodowany oddycha.

14. Objawy wskazujące na konieczność wykonania masażu serca to

a)  zmiany barwy skóry.
b)  silne bóle w dole brzucha.
c)  utrata przytomności, zatrzymanie oddechu, brak tętna.
d)  brak tętna, sztywność źrenic, silny ból w klatce piersiowej.

15. Oddychającego poszkodowanego z wyczuwalnym tętnem jednak nieprzytomnego

układamy w pozycji
a)  na wznak.
b)  siedzącej.
c)  na brzuchu.
d)  bocznej ustalonej.

16. Płonącą na poszkodowanym odzież należy gasić

a)  dużymi kocami wełnianymi.
b)  dużymi chustami materiałowymi.
c)  gaśnicą pianową.
d)  wodą.

17. Uciskowy opatrunek zakładamy na

a)  otwarte złamanie.
b)  krwotok z rozległej powierzchni rany.
c)  zwichnięcie.
d)  pojedynczą ranę, z której krew wypływa ciągłym strumieniem.

18. W przypadku porażenia prądem w pierwszej kolejności

a)  odciągamy poszkodowaną osobę od miejsca wypadku.
b)  przerywamy obwód prądu elektrycznego.
c)  wynosimy go z miejsca wypadku i robimy mu sztuczne oddychanie.
d)  wzywamy policję, straż pożarną i pogotowie.

19. Rozróżniamy wypadki przy pracy

a)  zbiorowe indywidualne.
b)  lekkie i ciężkie.
c)  śmiertelne i ciężkie, pozostałe wypadki (zbiorowe).
d)  zbiorowe śmiertelne.

20. Przy organizacji stanowiska pracy nie trzeba uwzględniać

a)  przepisów bhp.
b)  sympatii osobistej.
c)  upodobań pracownika.
d)  łatwości współpracy między komórkami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko

..........................................................................................

Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony
przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

7. LITERATURA

1. Dołęgowski B., Janczała S.: Co każdy pracownik o ochronie przeciwpożarowej wiedzieć

powinien. Wydawnictwo Ośrodek Doradztwa i Doskonalenie Kadr, Gdańsk 1998

2. Konarzewska

M.,

Zielonka

B.,

Konarzewska-Sokołowska

M.:

Technologia

gastronomiczna z towaroznawstwem. część I. Wydawnictwo REA, Warszawa 2005

3. Skuza L.: Wypadki przy pracy od A do Z. Wydawnictwo Ośrodek Doradztwa

i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 1998 r.

4. Wojciechowski E.: Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach. Wydawnictwo Ośrodek

Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 1998

5. Zdziennicka-Kaczocha G.: Co każdy pracodawca wiedzieć powinien o zasadach bhp

w swoim zakładzie pracy, w świetle znowelizowanych przepisów Kodeksu Pracy.
Wydawnictwo sigma, Skierniewice 2006 (stan prawni na 1 czerwca 2006 roku)

6. Żabicki W.: Organizacja bezpieczeństwo i higiena pracy. Wydawnictwo Szkolne

i Pedagogiczne Spółka Akcyjna, Warszawa 2005

7.  http://lipka.klub.chip.pl/praktyczne/zdrowie.html
8.  http://komers–bhp.pl
9.  PN–92/N–01256/02 Znaki bezpieczeństwa. Ewakuacyjne
10.  www.odziez–robocza.com/apteczki.html
11.  Kodeks pracy