plik

26.02.2014, Zagadnienia wydawnicze i księgarskie, A. Linert

Egzamin (pytania pojawią się na sesji i na egzaminie licencjackim)

Temat 1 : Kategorie wydawców

Można wyodrębnić 4 okresy:

1918 - 1939 – Czas II RP
1939 - 1944/45 – Czas II Wojny Światowej
1944/45 – 1989/90 – lata powojenne, Czas Polski Ludowej
lata ostatniego siedemnastolecia

W latach 1939/45 pojawiła się konspiracyjna działalność edytorska. Poza granicami na szeroką skalę
zaczęto wydawać książki od końca 1939 roku.

WYDAWCY

Profesjonalni ( te firmy, których

Nieprofesjonalni(instytucje, których

Prywatni (Np.

aktywność w zakresie produkcji

inicjatywy wydawnicze nie miały zwykle

autorzy,

książki charakteryzowała się

charakteru statutowego, jedynie

tłumacze,

zamierzoną ciągłością i ujęta

wydawanie książki istniało jako możliwość.

pasjonaci,

jest w formy prawne.

Było efektem pobocznym; np. uniwersytety,

zbieracze,

Z reguły miały zastrzeżoną nazwę)

organizacje itp.)

kolekcjonerzy)

Na marginesie typologii wydawców:

1) Początkowo zawodową, profesjonalną działalność wydawniczą łączono z działalnością księgarską i
drukarską. Np. w latach 1865-1918 w Warszawie wśród 96 profesjonalnych wydawców
przedsiębiorstwa

czysto

wydawnicze

stanowiły

niespełna

W 1910 roku ich dorobek określony l. tytułów był 12-13 razy mniejszy niż wydawców-księgarzy,
którzy wówczas dominowali.

Za symboliczny moment ostatecznego wyodrębnienia się zawodu wydawcy można uznać
przekształcenie się w 1926 roku sekcji wydawców Związku Księgarzy Polskich w samodzielny Związek
Polskich Wydawców, którzy od 1932 roku nosił nazwę Polskie Towarzystwo Wydawców Książek.

Najwybitniejsze Polskie wydawnictwa:



Gebethner i Wolff



M. Arct



Gubrynowicz i Syn



Trzaska, Evert i Michalski



Książnica – Atlas



Biblioteka Polska



Towarzystwo Wydawnicze



Drukarnia i Księgarnia Św. Wojciecha



Zakład Narodowy im. Ossolińskich



I inne

2) Tradycyjnie wśród wydawców profesjonalnych najliczniejszą grupę stanowili przedsiębiorcy
prywatni. Były to zazwyczaj jednoosobowe firmy własne.

3) Oficyny profesjonalne, np. w latach 1928-1935 wydawały ok. ¾ wszystkich publikacji książkowych

4) Rola osób prywatnych, np. autorów, tłumaczy była niewielka i systematycznie malała.

5) Udział agend wydawniczych rozmaitych instytucji naukowych, politycznych i społecznych – w
ogólnej ofercie tytułów w latach 30. Przekraczał połowę. Ale agendy te dostarczały przede wszystkim
książki niebeletrystyczne.

6) W 1950 roku w Polsce działało 14 profesjonalnych wydawniczych instytucji (w latach 1865-1918 w
samej Warszawie było 96 profesjonalnych wydawców) państwowych, w tym spółdzielcze. Rok później
było ich 19, a w 1955 – 30. Ich liczba zaczęła wzrastać po `56 roku; w rezultacie pod koniec lat 80.
Działało  już  około  60  firm  profesjonalnych,  w  tym  czasie  w  większych  miastach  wojewódzkich.
Pierwszą  oficyną  wydawniczą  pozawarszawską  było  utworzone  w  1953  roku  krakowskie
Wydawnictwo Literackie.

Podczas  II  Wojny  Światowej  na  terenach  włączonych  do  Rzeszy  Niemieckiej  polskie  wydawnictwa
zlikwidowano.  W  Generalnym  Gubernatorstwie  jedynie  kilka  z  nich  (w  Warszawie  i  Krakowie)
uzyskało czasowe koncesje na produkcje książek, głównie dla dzieci. Niemcy utworzyli sieć własnych
oficyn publikujących literaturę propagandową, użytkową i brukową. Na terenach włączonych do ZSRR
wydawnictwa  upaństwowiono;  produkowały  one  przede  wszystkim  materiały  agitacyjne  i  nowe
podręczniki szkolne. Polski ruch wydawniczy reprezentują trzy obiegi:

 „Oficjalny”, tzn pod kontrolą okupantów (np. dla dzieci „Ster” i „Mały Ster”)
 Konspiracyjny, związany z ruchem oporu (dla dzieci np. „Biedronka”, „Kukułka”. Działalność

ta nie ustała nawet w czasie powstania warszawskiego!)

 Emigracyjny („Światek Dziecięcy”, „Polskie Pacholę”, „Płomyczek Afrykański”)

II Wojna Światowa i lata hitlerowskiej i stalinowskiej okupacji zniszczyły struktury życia kulturalnego
w  Polsce. Zasada dyskryminacji książki polskiej realizowana była na terenie  całego kraju, różniła się
jedynie  pewnymi  odmiennymi  metodami.  Na terenach  włączonych  do  Rzeszy  Niemieckiej  zakazane
były  wszelkie  formy  rozpowszechniania  książek  w  języku  polskim,  niszczono  istniejące  zasoby
biblioteczne i księgarskie.

Organizacja ruchu wydawniczego po 1945 roku

a) Przedsiębiorstwa prywatne

1. Po II Wojnie Światowej organizacja ruchu wydawniczego uległa zasadniczej zmianie. Firmy
prywatne, których w latach `45 - `47 funkcjonowało 264 i które wyprodukowały wówczas około 1/3
wszystkich tytułów i połowę globalnego nakładu, zlikwidowano administracyjnymi decyzjami
ostatecznie na początku lat 50.

2. Początkowo w latach `45 - `47 dostarczyły one około połowy wszystkich egzemplarzy książek.
Wśród firm tych byli zarówno edytorzy przedwojenni (przede wszystkim „Gebethner i Wolff”, a także
„Książnica – Atlas”; W. Trzaska, M. Arct – Zakłady Graficzne S.A.; W. Wilak i inni ) jak i edytorzy nowi –
powojenni.

3. W końcu 1947 roku prawa do prowadzenia działalności edytorskiej uzależnione zostało od wpisu
do rejestru państwowego co spowodowało spadek liczby wydawców profesjonalnych i niemal
całkowity zanik przygodnych.

4. Po 1948 roku zdecydowanie ograniczono aktywność wydawnictw Kościelnych.

5. Upaństwowiono sięgające swymi tradycjami XIX w. lub lat międzywojennych – instytucje
społeczne, takie jak m. in. ZN im. Ossolińskich, Kasę im. Mianowskiego oraz „Naszą Księgarnię”. Ich
miejsce zajęły profesjonalne instytucje państwowe i spółdzielcze kontrolowane przez państwo.

6. Zlikwidowano domy wydawnicze : przedsiębiorstwa o wieloletniej tradycji jak i nowe.

W latach 40. Poza firmami prywatnymi ponad 300 osób opublikowało własnym nakładem po 1-2
tytuły. Myśl profesora : Opublikować w życiu 1-2 książki – wejść do historii!

7.  Nacjonalizując  w  latach  40.  Przemysł  poligraficzny    tworząc  w  `50  Przedsiębiorstwo  Państwowe
„Dom  Książki”  ,  które  przejęło  handel  książką  rozdzielono  w  zasadzie  działalność  :  wydawniczą,
księgarską i drukarską. Tradycyjny model rynkowy zastąpiono modelem scentralizowanym.

Od 1940 roku dostęp do papieru był utrudniony. Jest wydawany na zasadzie przydziału. To była druga
przeszkoda. (Pierwsza – Rejestr; Druga – papier; Trzecia – cenzura)

b) Przedsiębiorstwa wielozadaniowe w Polsce Ludowej

1. Przedsiębiorstwa wielozadaniowe które obok działalności wydawniczej i księgarskiej wydawały
czasopisma i prowadziły ich kolportaż.

2. W  latach socrealizmu (`49  -  `55/`56)  wielozadaniowe przedsiębiorstwa zaczęły zanikać na skutek
decyzji  administracyjnych.  Państwo  przejmuje  sieć  księgarń  i  w  1950  roku  tworzy  Państwowe
Przedsiębiorstwo    „Dom  Książki”.  Stopniowo  następowała  nacjonalizacja  drukarń  i  centralizacja
zarządzania  zarówno  przemysłem  poligraficznym  jak  i  handlem  książką.  Na  początku  lat  50.
działalność  wydawnicza,  drukarska  i  księgarska  została  rozdzielona.  Jedynym  przedsiębiorstwem
profesjonalnym była RSW „Prasa-Książka-Ruch”.

Część wydawców nieprofesjonalnych, np. szkoły wyższe, biblioteki zajmowały się drukiem, oprawą i
kolportażem własny publikacji.

c) Etapy wprowadzania scentralizowanego modelu zarządzania ruchem wydawniczym:

1. Od końca 1947 roku obowiązywał obowiązek wpisu do rejestru państwowego prowadzonej
działalności edytorskiej.

2. Od 1948 roku podejmowane były próby koordynowania działalności edytorskiej przez Wydział
Prasy i Wydawnictw KC PZPR

3. Powołanie w 1950 roku Centralnej Komisji Wydawniczej przy Prezesie Rady Ministrów

4. Likwidacja w 1950 roku Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek (PTWK)

5. Utworzenie w 1951 roku Centralnego Urzędu Wydawnictw Graficznych i Księgarskich, którym
podporządkowano większość oficyn z wyjątkiem spółdzielczych i tzw. Resortowych (Urząd zachował
prawo nadzoru i wyłączną dyspozycję papieru)

d) Przełom październikowy 1956 roku

Przełom październikowy przyniósł na krótko złagodzenie tej tendencji.