01.10.2008 

Część gramatyczna  

(Nicole Nau, tłumaczenie Piotr Grablunas) 

 

SKRÓTY: 

mian. = mianownik 

cel. = celownik 

rodz. = rodzaj  

rodz. m. = rodzaj męski 

rodz. Ŝ. = rodzaj Ŝeński 

miejsc. = miejscownik 

dop. = dopełniacz 

biern. = biernik 

l. poj. = liczba pojedyncza  

l. mn. = liczba mnoga 

np. = na przykład 

tzn. = to znaczy  

tj. = to jest 

łot. = łotewski 

os. = osoba 

dosł. = dosłownie 

 

I rozdziały 1-10 

Wstęp i rozdział pierwszy ....................................................................................... 3 

Kategorie gramatyczne rzeczownikowa i czasownikowa 

Deklinacje 

Czasownik 

būt

 'być': czas teraźniejszy  

Czas teraźniejszy czasowników 

studēt, dzīvot

  (pierwszy typ odmiany czasownika) 

Rozdział drugi ....................................................................................................... 7 

Mianownik, biernik, miejscownik (dekl. I, II, IV, V; zaimki osobowe; 

kas

 'kto, co')  

UŜycie biernika i miejscownika 

kas, kurš, kāds

: uŜycie  

Czas teraźniejszy czasowników 

lasīt, zināt

 (trzeci typ odmiany czasownika) 

Rozdział trzeci......................................................................................................11 

Celownik (dekl. I, II, IV, V; zaimki osobowe; 

kas

 'kto, co') 

UŜycie celownika  

Konstrukcje dzierŜawcze (

man ir ...

) 

Znaczenia miejscownika 

Liczebniki (1-9) 

Czas teraźniejszy czasowników 

mīlēt, gribēt

 (drugi typ odmiany czasownika) 

Czasownik: formy czasu teraźniejszego  

Rozdział czwarty i piąty.........................................................................................15 

Alternacje spółgłoskowe rzeczowników 

Dopełniacz (dekl. I, II, IV, V; zaimki osobowe; 

kas

) 

UŜycie dopełniacza 

Zaimki osobowe i dzierŜawcze  

Tworzenie przysłówków od przymiotników 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

2 

01.10.2008 

Rozdział szósty.....................................................................................................22 

Nazwy miejscowe występujące tylko w liczbie mnogiej – pluralia tantum 

Przyimki (prepozycje) 

Czasownik: czwarty typ odmiany (

braukt, nākt, Ħemt

)

 

  

Alternacja spółgłoskowa w czasie teraźniejszym 

Tryb rozkazujący (imperativus) 

Rozdział siódmy  ..................................................................................................26 

Rzeczowniki pluralia i singularia tantum 

Deklinacja VI (-ij), liczba mnoga: 

brokastis, acis, Cēsis ... 

Deklinacja III (-um): 

tirgus, alus, medus, Mikus... 

Zaimki wskazujące tas (

tas, tā, tie, tās

) oraz šis (

šis, šī, šie, šīs

) 

Stopień wyŜszy (comparativus) i porównania 

Koniugacje czasowników 

I koniugacja (krótka): alternacje spółgłoskowe i samogłoskowe w czasie teraźniejszym 

UŜycie przypadków 

Rozdział ósmy ......................................................................................................35 

Deklinacja VI (-ij), liczba pojedyncza: 

acs, sirds, pils, valsts

 

Liczebniki porządkowe: 

pirmais, otrais, trešais

... 

Stopień najwyŜszy (superlativus): 

mans (vis)labākais džemperis

  

Końcówka określona: mianownik i miejscownik  

Rozdział dziewiąty  ...............................................................................................38 

Deklinacja IIb  

Końcówka określona: biernik i dopełniacz 

Czas przyszły 

Czasowniki I koniugacji 

Czasowniki zwrotne: 3 osoba czasu teraźniejszego 

Rozdział dziesiąty .................................................................................................42 

Zaimki 

tas

 oraz 

šis

: Celownik i miejscownik 

Czas przeszły  

Tabele

...............................................................................................................44

 

1. Deklinacje  

2. Końcówka określona i nieokreślona 

3. Zaimk 

tas

 un 

šis

 

4. Zaimki osobowe  

5. Odmania czasowników 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

3 

01.10.2008 

 

Wstęp i rozdział pierwszy 

Wstęp 

W języku łotewskim, tak samo jak w wielu innych językach europejskich, wyrazy mogą mieć 

róŜne formy gramatyczne, tzn. wyrazy odmieniają się. Głównym wykładnikiem tych form w 

języku łotewskim są końcówki, które przyłączane są do tematu wyrazu: 

meiten-e / meiten-es  

‘dziewczyna / dziewczyny’ 

 

Rīg-a / Rīg-ā 

‘Ryga / w Rydze’ 

skaist-s / skaist-a 

‘piękny / piękna’ 

studē-ju / studē-jam 

‘studiuję / studiujemy’ 

Końcówki wyraŜają kategorie gramatyczne. Rzeczowniki, przymiotniki i zaimki mają w 

języku łotewskim następujące kategorie: 

•  liczba 

student-s / student-i; 

(pojedyncza / mnoga)  

viĦ-š / viĦ-i  

•  rodzaj 

jaun-s student-s / jaun-a student-e; 

(męski / Ŝeński)  

viĦ-š / viĦ-a 

•  przypadek 

Rīg-a ir skaista. Rīg-ā dzīvo skaistas meitenes.  

Ekonomik-a ir interesanta. Jānis studē ekonomik-u. 

Kas ir interesants? Ko Jānis studē? 

W języku łotewskim moŜemy wyróŜnić pięć przypadków, które są kategorią gramatyczną 

obejmującą wszystkie odmienne rzeczowniki oraz przymiotniki: mianownik, dopełniacz, 

biernik, celownik, miejscownik. Kilka rzeczowników ma równieŜ formę wołacza (specjalna 

forma apelu). 

Nie wszystkie wyrazy odmieniają się w sposób jednakowy. Jest kilka typów odmiany, które 

określa się mianem deklinacji. Część rzeczowników jest nieodmienna, tzn. podczas odmiany 

nie otrzymuje końcówek fleksyjnych i są to np. wyrazy międzynarodowe zakończone na -o: 

kino, radio. 

 

Deklinacje 

W języku łotewskim jest sześć deklinacji, które charakteryzują się tym, Ŝe kaŜdy przypadek 

ma w liczbie pojedynczej odpowiednią końcówkę fleksyjną. W tabeli przedstawiony jest 

schemat odmiany przez przypadki dla wszystkich deklinacji. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

4 

01.10.2008 

Deklinacje 

Deklinacja  rodz.  

końcówki 
(liczba 

pojedyncza) 

przykłady 

I 

rodz. m. 

mian. -s lub -š  

miejsc.   –ā 

Toms, students, joks, kurss, 

 viĦš, skaists 

II 

rodz. m. 

mian. -is lub -s  

miejsc. –ī 

Jānis, teātris; ūdens, suns 

III 

rodz. m. 

mian. -us  

miejsc.   –ū 

Saldus, Mikus, alus 

IV 

rodz. Ŝ.

*)

 

mian. -a  

miejsc.   –ā 

Ieva, Rīga, ekonomika,  

viĦa, skaista 

V 

rodz. Ŝ.

*)

 

mian. -e  

miejsc.   –ē 

Ilze, meitene, kopmītne 

VI 

rodz. Ŝ. 

mian. -s  

miejsc.   –ī 

Ventspils, Daugavpils, sirds 

*) 

Wyrazy IV i V deklinacji, które oznaczają istoty Ŝywe płci męskiej, mają rodzaj męski, na przykład: 

puika, lauva. 

Większość rzeczowników naleŜy do I, II, IV i V deklinacji. Według deklinacji I i IV 

odmieniają się równieŜ przymiotniki (skaists, skaista) i wiele zaimków (na przykład viĦš, 

viĦa).  

Deklinacje III i VI są nieproduktywne i zgodnie z tymi typami odmienia się niewiele 

rzeczowników. 

Zadanie

: Odnajdźcie w kalendarzu łotewskie imiona i ułóŜcie je według deklinacji! 

I Toms, .........................................................................................................................................  

II Jānis, .......................................................................................................................................  

IV Ieva, .......................................................................................................................................  

V Ilze,  .........................................................................................................................................  

III Mikus, .....................................................................................................................................  

 

Czasownik 

Czasowniki w języku łotewskim mają następujące kategorie gramatyczne: 

•  osoba (es dzīvo-ju, mēs dzīvo-jam, viĦš dzīvo), 

•  czas (teraźniejszy, przeszły, przyszły), 

•  tryb (na przykład tryb rozkazujący: jautājiet un atbildiet! ‘pytajcie i odpowiadajcie!’, 

strādājiet pāros! ‘pracujcie w parach!’) 

•  strona (strona czynna, strona bierna) 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

5 

01.10.2008 

W niniejszym podręczniku na początku zwrócimy uwagę tylko na tworzenie czasu 

teraźniejszego trybu oznajmującego czasowników. 

Czasowniki w języku łotewskim są równieŜ odmieniane. Typy odmiany czasownika nazywa 

się koniugacjami, ale ze względu na to, Ŝe w tradycyjnej gramatyce łotewskiej terminu tego 

uŜywa się na oznaczanie czegoś innego, będziemy dla potrzeb tego opracowania posługiwać 

się terminem „typ”. W czasie teraźniejszym wyróŜniamy cztery typy czasownikowe. Swoistą 

odmianę ma czasownik būt ‘być’. 

Pierwszy typ: dzīvot, jokot, studēt, meklēt, runāt, strādāt...  

 

dzīvot 

būt 

es 

dzīvo-ju 

esmu 

tu 

dzīvo 

esi 

viĦ-  

mēs 

jūs 

dzīvo 

dzīvo-jam 

dzīvo-jat 

ir 

esam 

esat 

 

W odmianie czasowników języka łotewskiego moŜemy zauwaŜyć jedną cechę szczególną: 

forma trzeciej osoby w liczbie pojedynczej i mnogiej ma taką samą postać:  

viĦš ir students / viĦi ir studenti ‘on jest studentem / oni są studentami’ 

viĦa ir studente / viĦas ir studentes ‘ona jest studentką / one są studentkami’ 

profesors strādā / profesori strādā ‘profesor pracuje / profesorowie pracują’  

Z tego właśnie powodu wyróŜnia się nie sześć, a tylko pięć róŜnych form osobowych 

czasownika (es, tu, viĦš/viĦa/viĦi/viĦas, mēs, jūs). W tabelach na oznaczenie trzeciej osoby 

uŜywana będzie osnowa zaimków osobowych viĦš, viĦa, viĦi, viĦas, tj. viĦ-. 

Podczas nauki odmiany czasownika najwaŜniejsza jest znajomość form trzeciej osoby czasu 

teraźniejszego. W niniejszym podręczniku oraz w słowniku formę tę podaje się w nawiasach 

zaraz po bezokoliczniku, na przykład:  

dzīvot (dzīvo),  

strādāt (strādā).  

Na jej podstawie moŜna zawsze ustalić formę pierwszej osoby liczby pojedynczej (es) oraz 

formy pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej.  

W typie pierwszym forma drugiej osoby liczby pojedynczej (tu) jest zgodna z trzecią osobą, 

natomiast w innych typach nie zawsze moŜna przewidzieć jej postać. 

Zadania

: Utwórzcie formy osobowe od czasowników studēt, runāt, strādāt i jokot. UłóŜcie z 

nimi zdania.  

Utwórzcie formy od czasownika jautāt i uzupełnijcie nimi tabelę. 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

6 

01.10.2008 

Budowa zdania 

NajwaŜniejsze konstrukcje, które pojawiły się w pierwszym rozdziale, dotyczą następujących 

zagadnień: 

•  w jaki sposób tworzyć zdania pytające (Vai tu studē? ‘Czy studiujesz?’; Ko tu studē? 

‘Co studiujesz?’); 

•  w jaki sposób tworzyć zdania zaprzeczone (Es nestudēju ‘Nie studiuję’; Profesors nav 

vecs ‘Profesor nie jest stary’.); 

•  w jaki sposób tworzyć zdania z łącznikiem (copula) būt (Jānis ir students ‘Jan jest 

studentem’; Lektore ir jauna ‘Pani lektor jest młoda’.). 

Zadanie

: Przetłumaczcie podane przykłady i omówcie róŜnice pomiędzy językiem polskim, a 

językiem łotewskim. Porównajcie je równieŜ z innymi językami, które znacie!  

Terminy 

locīt, locīšana 

locīšanas tips 

odmieniać, odmiana 

typ odmiany  

galotne 

końcówka 

celms 

temat, rdzeń, osnowa 

gramatiskā kategorija 

kategoria gramatyczna  

vārdškiras 

lietvārds (substantīvs) 
īpašibas vārds (adjektīvs) 
vietniekvārds (pronomens) 
darbības vārds (verbs) 

części mowy 

rzeczownik  
przymiotnik 
zaimek 
czasownik 

skaitlis  

vienskaitlis 
daudzskaitlis 

liczba 

liczba pojedyncza 
liczba mnoga 

dzimte 

sieviešu dzimte 
vīriešu dzimte 

rodzaj 

rodzaj Ŝeński 
rodzaj męski 

locījums 

nominatīvs 
ăenitīvs 
akuzatīvs 
datīvs 
lokatīvs 
vokatīvs 

przypadek 

mianownik  
dopełniacz 
biernik 
celownik 
miejscownik 
wołacz 

deklinācija 

deklinacja 

konjugācija 

koniugacja 

Persona 

osoba 

laiks 

tagadne 
pagātne 
nākotne 

czas 

czas teraźniejszy 
czas przeszły 
czas przyszły 

izteiksme 

pavēles izteiksme (imperatīvs) 
īstenības izteiksme (indikatīvs) 

tryb 

tryb rozkazujący 
tryb oznajmujący 

kārta 

darāmā kārta (aktīvs) 
ciešamā kārta (pasīvs) 

strona 

strona czynna 
strona bierna 

nenoteiksme 

bezokolicznik 

saitiĦa 

łącznik 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

7 

01.10.2008 

Rozdział drugi 

Tworzenie form przypadków 

W tabeli przedstawiono końcówki mianownika, biernika i miejscownika liczby pojedynczej i 

mnogiej. 

Liczba pojedyncza rzeczowników: 

Deklinacja 

I 

II 

IV 

V 

mianownik 

park-s 

teātr-is 

kafejnīc-a 

universitāt-e 

biernik 

park-u 

teātr-i 

kafejnīc-u 

universitāt-i 

miejscownik 

park-ā 

teātr-ī 

kafejnīc-ā 

universitāt-ē 

 

Liczba mnoga rzeczowników: 

Deklinacja 

I, II 

IV 

V 

mianownik 

park-i 

teātr-i 

kafejnīc-as 

universitāt-es 

biernik 

park-us 

teātr-us 

kafejnīc-as 

universitāt-es 

miejscownik 

park-os 

teātr-os 

kafejnīc-ās 

universitāt-ēs 

 

Zaimki osobowe: 

 

mianownik 

es 

tu 

mēs 

jūs 

biernik 

mani 

tevi 

mūs 

jūs 

 

Forma biernika wyrazu kas to ko. Wyraz ten nie ma formy miejscownika. 

Przymiotniki oraz zaimki viĦš, kāds, kurš odmieniają się według I i IV deklinacji 

rzeczownikowej. 

Zadanie:

 Porównajcie końcówki i odpowiedzcie na pytania: 

•  Co jest charakterystyczne dla wszystkich końcówek miejscownika? 

•  Czy biernik róŜni się od mianownika? 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

8 

01.10.2008 

UŜycie przypadków 

Biernik 

Biernik zaimków osobowych i rzeczowników najczęściej pełni w zdaniu funkcję dopełnienia 

(obiektu): 

Jānis raksta referātu ‘Jan pisze referat’.  

Ilze lasa avīzi ‘Ilze czyta gazetę’. 

Studenti meklē kinoteātri ‘Studenci szukają kina’. 

Ko tu lasi? ‘Co ty czytasz?’ 

W zdaniach zaprzeczonych w języku łotewskim dopełnienie ma równieŜ formę biernika:  

Jānis neraksta referātu ‘Jan nie pisze referatu’. 

Ilze nelasa avīzi ‘Ilze nie czyta gazety’.  

Studenti nemeklē kinoteātri ‘Studenci nie szukają kina’. 

Biernik uŜywany jest takŜe z przyimkami, na przykład uz:  

Ejam uz teātri, uz parku ‘Idziemy do teatru, do parku’.  

Miejscownik 

Wyrazy w miejscowniku oznaczają najczęściej miejsce, w którym znajduje się jakiś obiekt 

lub coś się dzieje. Przypadek ten w języku łotewskim nigdy nie łączy się z przyimkami: 

Mēs esam universitātē ‘Jesteśmy na uniwersytecie’. 

Studenti ir parkā ‘Studenci są w parku’. 

Sekretāres strādā birojā ‘Sekretarki pracują w biurze’. 

Wyrazy rozpoczynające się na k 

W języku łotewskim występuje wiele waŜnych wyrazów zaczynających się na literę „k”. Przy 

ich pomocy moŜna np. tworzyć pytania: kas, kur, kā, kāpēc, kāds, kurš. Mają one wiele 

funkcji oraz znaczeń, co powoduje, Ŝe mogą być tłumaczone na inne języki na wiele róŜnych 

sposobów. 

kas

  

Przy pomocy zaimka kas moŜna zadawać pytania zarówno w odniesieniu do ludzi, jak i 

innych istot, przedmiotów oraz obiektów abstrakcyjnych. Jest to cecha szczególna języka 

łotewskiego (i litewskiego), gdyŜ prawie we wszystkich językach świata uŜywa się w tym 

celu osobnych wyrazów, na przykład w języku angielskim who i what, niemieckim wer i was 

i polskim kto i co.  

Zadanie

: Przetłumaczcie zdania! Jakich wyrazów lub form uŜyliście w tłumaczeniach, aby 

oddać znaczenia zaimka kas?  

Kas tu esi? Es esmu Jānis. Es esmu students. 

Kas te runā? Te runā Jānis un Toms. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

9 

01.10.2008 

Kas ir svarīgi tavā darbā? 

Kas tevi darbā traucē? 

Forma biernika wyrazu kas to ko. NaleŜy o tym pamiętać, poniewaŜ w wielu językach formy 

mianownika i biernika są takie same. Przetłumaczcie podane przykłady: 

Akuzatīvs: Ko tu studē? ‘Co studiujesz?’, Ko tu dari? ‘Co robisz?’ 

 

Nominatīvs: Kas tas ir? ‘Co to jest?’, Kas tevi interesē? ‘Co ciebie interesuje?’   

Zaimek kas nie ma formy miejscownika. 

Wyrazu kas nie uŜywa się tylko w przy tworzeniu pytań, ale równieŜ w zdaniach 

podrzędnych: 

Studenti, kas runā lekcijās, mani traucē ‘Studenci, którzy rozmawiają na lekcjach, 

przeszkadzają mi’. 

kurš

 

JeŜeli pytanie dotyczy istot ludzkich, często lepiej jest zastosować konstrukcję z zaimkiem 

kurš niŜ z kas, na przykład: 

Kurš kuru traucē? ‘Kto komu przeszkadza?’  

Jānis traucē Tomu ‘Jan przeszkadza Tomaszowi’. 

Kurš lasa ko? lub Kas lasa ko? ‘Kto co czyta?’ 

Wyraz kurš uŜywany jest w pytaniach o indywidualny obiekt lub jednostkę wyodrębnioną 

spośród pewnej zbiorowości, na przykład: 

Kurā kinoteātrī ir filma "Karībijas pirāti"? Kinoteātrī "Rīga"‘ W jakim kinie jest 

(wyświetlany) film „Piraci z Karaibów”? W kinie „Rīga”’. 

Kuru grāmatu tu lasi? Es lasu "Grāfu Monte Kristo" ‘Jaką ksiąŜkę czytasz? Czytam 

„Hrabiego Monte Christo”’. 

kāds

 

Za pomocą konstrukcji z kāds pytamy o właściwości lub typy: 

Kāda ir filma "Karībijas pirāti"? Tā ir laba filma ‘Jaki jest film „Piraci z Karaibów”? 

To jest dobry film’. 

Kādas grāmatas tu labprāt lasi? Detektīvus ‘Jakie ksiąŜki chętnie czytasz? 

Kryminały’.  

W pytaniach dotyczących jednostki, którą wyodrębnia się z jakiejś zbiorowości, zaimek kāds 

moŜe zastąpić kurš. Zdarza się to szczególnie często w języku mówionym, na przykład: Kāds 

šodien datums? ‘Jaki jest dzisiaj dzień?’, Kādā valodā viĦi runā? ‘W jakim języku oni 

rozmawiają?’. 

Zaimki kurš i kāds pełnią równieŜ inne funkcje. Jednym z przykładów jest poniŜsze zdanie. 

(W jaki sposób je przetłumaczycie?) 

Kāpēc tu nestrādā kādā avīzē? 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

10 

01.10.2008 

Czasownik 

Trzeci typ

1

: lasīt, rakstīt, darīt, zināt...  

Pierwszy typ: dzīvot, jokot, studēt, meklēt, runāt, strādāt... (patrz rozdział 1.) 

 

(1) pierwszy typ 

(3) trzeci typ 

  strādā-t 

końcówki  zin-ā-t 

rakst-ī-t 

końcówki 

es  strādā-j-u 

-u 

zin-u 

rakst-u 

-u 

tu  strādā 

- 

zin-i 

rakst-i 

-i 

viĦ-  strādā 

- 

zin-a 

rakst-a 

-a 

mēs  strādā-j-am  -am 

zin-ām 

rakst-ām 

-ām 

jūs  strādā-j-at 

-at 

zin-āt 

rakst-āt 

-āt 

Uwaga: Pierwszy typ odmiany ma końcówki -u, -am, -at, jednak ze względu na wymowę 

pomiędzy tematem i końcówką wstawiana jest -j-. 

Typ moŜna ustalić na podstawie formy trzeciej osoby: 

strādāt (strādā) 

-> pierwszy typ (forma zakończona długą samogłoską -ā, która naleŜy 

do tematu) 

zināt  (zina)   

-> trzeci typ (forma zakończona krótką samogłoską -a, która jest 

końcówką trzeciej osoby) 

Terminy 

personas vietniekvārds 

zaimek osobowy  

papildinātājs (objekts) 

dopełnienie (obiekt)  

prievārds (prepozīcija) 

przyimek (prepozycja) 

 

                                                 

1

  Drugi typ omawiany będzie w następnym rozdziale! 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

11 

01.10.2008 

Rozdział trzeci 

Celownik  

Celownik jest jedynym przypadkiem, który w liczbie pojedynczej we wszystkich deklinacjach 

ma inną końcówkę. Z tego właśnie powodu niektórzy językoznawcy nadają deklinacjom 

nazwy na podstawie końcówek celownika, na przykład I deklinacja to „deklinacja -am”. 

Liczba pojedyncza: 

deklinacja 

I (-am) 

II (-im) 

IV (-ai) 

V (-ei) 

mianownik 

student-s 

puis-is 

viĦ-a 

student-e 

celownik 

student-am 

puis-im 

viĦ-ai 

student-ei 

 

Liczba mnoga: 

deklinacja 

I + II 

IV 

V 

mianownik 

student-i 

puiš-i 

viĦ-as 

student-es 

celownik 

student-iem 

puiš-iem 

viĦ-ām 

student-ēm 

 

Zaimki osobowe: 

mianownik 

es 

Tu 

mēs 

jūs 

celownik 

man 

Tev 

mums  jums 

 

Forma celownika wyrazu kas to kam. 

UŜycie celownika 

Celownik w języku łotewskim jest bardzo waŜnym przypadkiem. Występuje on jako 

przypadek równieŜ w innych językach (np. niemieckim, polskim, rosyjskim), ale w języku 

łotewskim jest uŜywany szczególnie często i pojawia się w wielu konstrukcjach, których nie 

moŜna tłumaczyć na inne języki w sposób dosłowny. MoŜna wyróŜnić następujące sposoby 

jego uŜycia: 

(1) celownik jako dopełnienie (zwykle po czasowniku): 

Toms dāvina Ievai puėes ‘Tomasz daje Ewie kwiaty (w prezencie)’. 

Ieva piedāvā ciemiĦiem kafiju ‘Ewa proponuje gościom kawę’. 

Jānis jautā Ilzei, kur viĦa dzīvo ‘Jan pyta Ilzę, gdzie ona mieszka’. 

Ieva zvana Tomam ‘Ewa dzwoni do Tomasza’. 

Kam tu gribi dāvināt rozes? ‘Komu chcesz podarować róŜę?’ 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

12 

01.10.2008 

(2) celownik jako dopełnienie z czasownikami patikt, garšot i in. (często na początku zdania): 

Ievai patīk frēzijas ‘Ewie podobają się frezje’.  

Jānim garšo šokolāde ‘Janowi smakuje czekolada’. 

Kam negaršo šokolāde? ‘Komu nie smakuje czekolada?’ 

Šokolāde garšo visiem! ‘Czekolada smakuje wszystkim!’ 

(3) celownik w konstrukcjach z czasownikiem būt (często na początku zdania):  

Man ir laiks ‘Mam czas’. 

Kam šodien dzimšanas diena? ‘Kto ma dzisiaj urodziny?’ 

Ievai ir dzimšanas diena ‘Ewa ma dzisiaj urodziny’. 

Mazām dāvanām ir liela nozīme ‘Małe prezenty mają duŜe znaczenie’. 

Mums ir labi ‘Jest nam dobrze’. 

 

Konstrukcje dzierŜawcze 

W języku łotewskim nie istnieje czasownik, który znaczeniowo odpowiadałby angielskiemu 

have, niemieckiemu haben lub polskiemu mieć. Posiadanie wyraŜane jest za pomocą 

konstrukcji, w której posiadacz występuje w formie celownika, natomiast „własność” w 

mianowniku. 

Kam ir kas? 

Man ir jautājums ‘Mam pytanie’. 

Studentiem ir grūta dzīve ‘Studenci mają trudne Ŝycie’. 

Na pytanie typu Vai tev ir...? ‘Czy masz...?’ odpowiada się najczęściej za pomocą Ir. lub Nav. 

(nie tylko za pomocą "jā" lub "nē").  

Vai tev ir laiks? Ir. // Jā, man ir. ‘Czy masz czas? Tak. // Tak, mam’. 

Vai tev ir kāda ideja? Nav. // Nē, man nav. ‘Czy masz jakiś pomysł? Nie. // Nie mam’. 

 

Miejscownik 

Końcówka miejscownika zawiera zawsze długą samogłoskę (dyftong /uo/ w systemie języka 

łotewskiego jest traktowany jak długa samogłoska).  

MoŜna wyróŜnić następujące znaczenia miejscownika: 

(1) Znaczenie miejsca (gdzie?): 

Studenti strādā bibliotēkā. ‘Studenci pracują w bibliotece’. 

Toms un Jānis dzīvo kopmītnēs. ‘Tomasz i Jan mieszkają w akademiku’. 

Ieva ir mājās. ‘Ewa jest w domu’. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

13 

01.10.2008 

(2) Znaczenie czasu (kiedy?) 

Kurā mēnesī ir jūsu dzimšanas diena? Oktobrī. 

 ‘W którym miesiącu ma pan /pani urodziny? W październiku’. 

Brīvdienās es nelasu grāmatas. ‘W wakacje nie czytam ksiąŜek’. 

(3) Inne znaczenia, np.: 

Mēs ejam ciemos. ‘Idziemy w gości’. 

Daudz laimes dzimšanas dienā! ‘DuŜo szczęścia w dniu urodzin!’ 

 

Liczebniki 

Liczebniki viens, divi oraz od četri - deviĦi odmieniają się tak samo jak przymiotniki. W 

zestawieniach z rzeczownikiem zgadzają się z nim pod względem rodzaju i przypadka: 

Vai te ir divas brīvas vietas? ‘Czy tu są dwa wolne miejsca?’ 

Šodien divām studentēm ir dzimšanas diena. ‘Dzisiaj dwaj studenci mają urodziny’. 

Pieci cilvēki nāk ciemos ‘W gości przychodzi pięciu ludzi’. 

Ieva gaida piecus ciemiĦus. ‘Ewa czeka na pięciu gości’. 

Visiem pieciem ciemiĦiem viĦa piedāvā kafiju un torti ‘Ona wszystkim pięciu gościom 

proponuje kawę i tort’. 

Liczebnik trīs odmienia się w sposób szczególny. RóŜnice pomiędzy rodzajem męskim i 

Ŝeńskim dotyczą tylko formy miejscownika: 

 

rodzaj męski 

rodzaj Ŝeński 

mianownik 

trīs 

trīs 

biernik 

trīs 

trīs 

celownik 

trim 

trim 

miejscownik  trijos 

trijās 

dopełniacz 

triju 

triju 

 

Ievai ir trīs krēsli un trīs tases ‘Ewa ma trzy krzesła i trzy filiŜanki’. 

Ieva gaida trīs ciemiĦus ‘Ewa czeka na trzech gości’. 

Trim ciemiĦiem viĦa piedāvā kafiju ‘Ona trzem gościom proponuje kawę’. 

 

Czasownik: formy czasu teraźniejszego 

Drugi typ (2): mīlēt, gribēt, varēt, stāvēt... 

Pierwszy typ (1): dzīvot, jokot, studēt, meklēt, runāt, strādāt... (patrz rozdział 1. i 2.) 

Trzeci typ (3): lasīt, rakstīt, gaidīt, zināt, dāvināt... (patrz rozdział 2.) 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

14 

01.10.2008 

TYP 

(1) 

(2) 

(3) 

   es  studē-j-u 

mīl-u 

las-u 

   tu  studē 

mīl-i 

las-i 

   viĦ-  studē 

mīl 

las-a 

   mēs  studē-j-am  mīl-am 

las-ām 

   jūs  studē-j-at 

mīl-at 

las-āt 

bezokolicznik 

studē-t 

mīl-ē-t 

las-ī-t 

temat czasu teraźniejszego  studē- 

mīl- 

las- 

 

Jakie czasowniki odmieniają się według odpowiedniego typu?  

Pierwszy typ (1): dzīvot, dabūt, runāt, studēt  

o 

wszystkie czasowniki, których bezokolicznik jest zakończony na -ot (dzīvot, jokot); 

o 

1 czasownik, który jest zakończony na -ūt (dabūt); 

o 

bardzo duŜo czasowników, które są zakończone na -āt (jautāt, strādāt, runāt); 

o 

wiele czasowników, które są zakończone na -ēt, w szczególności wyrazy obce (studēt, 

intervēt, interesēt); 

o 

kilka (niewiele) czasowników, które są zakończone na -īt. 

Drugi typ (2): mīlēt, raudāt 

o 

wiele czasowników, których bezokolicznik jest zakończony na -ēt (mīlēt); 

o 

tylko dwa czasowniki zakończone na -āt (raudāt un dziedāt). 

Trzeci typ (3): lasīt, zināt, dāvināt 

o 

bardzo duŜo czasowników, których bezokolicznik jest zakończony na -īt (lasīt, 

rakstīt); 

o 

czasowniki zakończone na -in-āt (dāvināt), równieŜ czasownik zināt. 

Typ odmiany moŜna rozpoznać na podstawie formy trzeciej osoby: 

studēt  (studē) 

-> pierwszy typ (forma jest zakończona na długą samogłoskę -ē, która 

naleŜy do tematu) 

mīlēt  (mīl)  

-> drugi typ (forma jest zakończona na spółgłoskę) 

zināt  (zina)  

-> trzeci typ (forma jest zakończona na krótką samogłoskę -a, która jest 

końcówką trzeciej osoby) 

RóŜnica pomiędzy typami (1) i (3) zaleŜy od tego, jak jest zakończony temat. Z tabeli wynika, 

Ŝe róŜnice te nie są duŜe (są one jednak istotne dla prawidłowej odmiany!). 

W trzeciej osobie pierwszego i drugiego typu nie ma końcówki – formy studē, mīl są po 

prostu tematem czasu teraźniejszego. Końcówką trzeciej osoby trzeciego typu jest -a.  

Reguła: jeŜeli trzecia osoba ma końcówkę -a, to w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej 

("mēs" i "jūs") jest długa samogłoska -ā- (viĦš las-a => mēs las-ām, jūs las-āt). JeŜeli trzecia 

osoba nie ma końcówki, to w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jest krótka 

samogłoska -a- (viĦš mīl => mēs mīl-am, viĦš studē = mēs studē-jam,).  

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

15 

01.10.2008 

Dodatkowo... 

W jaki sposób przetłumaczycie następujące zdania: 

Cik skaistas puėes! 

Kāds jums liels dzīvoklis!  

Terminy 

piederības konstrukcijas 

konstrukcje dzierŜawcze 

skatĜa vārds 

liczebnik 

saskaĦa 

saskanēt 

zgodność 

zgadzać się 

tagadnes celms 

temat czasu teraźniejszego 

 

Rozdział czwarty i piąty  

Alternacje spółgłoskowe rzeczowników 

Końcówki fleksyjne to podstawowy środek słuŜący do odmiany rzeczowników przez 

przypadki. Często jednak podczas odmiany zmianie ulega równieŜ rdzeń wyrazu, a ściślej 

rzecz ujmując jego ostatnia spółgłoska:  

viens puisis – divi puiši,  

Jānis – JāĦa draudzene. 

Zmiany takie określa się mianem alternacji spółgłoskowych. Są one w języku łotewskim 

bardzo regularne. Alternacji ulegają następujące spółgłoski: 

b > 

bj 

gulbis – gulbji 

p > 

pj 

skapis – skapji 

v > 

vj 

Dāvis – Dāvja draudzene 

m > 

mj 

prāmis – prāmji  

t > 

š 

latvietis – latvieši; mātes – māšu  

d > 

ž 

Visvaldis – Visvalža iela; atbildes – atbilžu  

s > 

š 

puisis – puiši; Lāčplēsis – Lāčplēša iela; 

z > 

ž 

francūzis – francūži  

c > 

č 

Fricis – Friča draudzene; lācis – lāči 

dz > 

dž 

dadzis – dadži 

l > 

Ĝ 

polis – poĜi 

n > 

Ħ 

spānis – spāĦi; Blaumanis – BlaumaĦa iela 

 

Zadanie

: Znajdźcie inne przykłady! 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

16 

01.10.2008 

Alternacja zachodzi: 

w II deklinacji (-im):   

o 

w liczbie mnogiej: we wszystkich przypadkach (latvietis –> latvieši, latviešu, 

latviešus...) 

o 

w liczbie pojedynczej: tylko w dopełniaczu: Jānis –> JāĦa draudzene; Rainis -> 

RaiĦa iela;  

Istnieje kilka wyjątków od tej reguły, na przykład alternacja spółgłosek t i d nie ma 

miejsca w dwusylabowych imionach własnych zakończonych na -tis i -dis: Artis – Arta 

draudzene, Valdis – Valda draudzene (ale: Visvaldis – Visvalža draudzene). Alternacja nie 

zachodzi równieŜ w wyrazie tētis: Mana tēta vārds ir Antons ‘Imię mojego taty to 

Antoni’. 

w V deklinacji (-ei):    

o 

tylko w dopełniaczu liczby mnogiej (mātes – māšu, atbildes – atbilžu) 

RównieŜ tutaj moŜna znaleźć kilka wyjątków, na przykład ārstes – ārstu.  

Alternacja nie zachodzi nigdy w deklinacjach I (-am) i IV (-ai)! 

Schemat: Alternacje spółgłoskowe (+) w deklinacjach 

Liczba pojedyncza 

deklinacja 

I (-am)  IV (-aj) 

II (-im) 

IV (-ei) 

mianownik  tēv-s 

mās-a 

brāl-is 

māt-e 

dopełniacz  tēv-a 

mās-as 

brāĜ-a  +  māt-es 

biernik 

tēv-u 

mās-u 

brāl-i 

māt-i 

Liczba mnoga 

mianownik  tēv-i 

mās-as 

brāĜ-i  + māt-es 

dopełniacz  tēv-u 

mās-u 

brāĜ-u  + māš-u  + 

biernik 

tēv-us 

mās-as 

brāĜ-us + māt-es 

 

Dopełniacz 

Toms ir Ievas draugs ‘Tomasz jest przyjacielem Ewy’. 

Mikus studē Sporta akadēmijā un strādā tūrisma firmā ‘Mikus studiuje w Akademii Sportu i 

pracuje w firmie turystycznej’. 

Anrī ir no Francijas ‘Henry jest z Francji’. 

Es pazīstu viĦa draudzeni ‘Znam jego przyjaciółkę’. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

17 

01.10.2008 

Man ir maz laika ‘Mam mało czasu’. 

Cik tev ir gadu? ‘Ile masz lat?’ 

ViĦiem nav bērnu ‘Oni nie mają dzieci’. 

Formy dopełniacza 

Liczba pojedyncza: 

deklinacja 

I 

II 

IV 

V 

mianownik 

student-s 

puis-is 

viĦ-a 

student-e 

dopełniacz 

student-a 

puiš-a  + 

viĦ-as 

student-es 

 

Liczba mnoga: 

mianownik 

student-i 

puiš-i  + 

viĦ-as 

student-es 

dopełniacz 

student-u 

puiš-u + 

viĦ-u 

studenš-u + 

 

Zaimki osobowe: 

mianownik 

Es 

tu 

mēs 

jūs 

dopełniacz 

manis 

tevis 

mūsu 

jūsu 

Dopełniacz zaimka kas to kā. 

Zadania:

 Uzupełnijcie tabelę wszystkimi formami tego przypadka dla rzeczowników: tēvs, 

brālis, māsa, māte! 

Utwórzcie tabelę ze wszystkimi formami wyrazów viĦš, viĦa! 

 

Dopełniacz jako przydawka  

Ievas draugs ‘przyjaciel Ewy’ 

tūrisma firma ‘firma turystyczna’ 

telefona numurs ‘numer telefonu’ 

W grupach rzeczownikowych dopełniacz najczęściej jest uŜywany w funkcji przydawkowej. 

Przydawka w tych konstrukcjach znajduje się zawsze przed określanym przez nią 

rzeczownikiem. Konstrukcje tego typu są bardzo powszechne w języku łotewskim; w 

tłumaczeniach na inne języki nie zawsze moŜna uŜyć dopełniacza; czasami tłumaczy się te 

konstrukcje na przykład przy pomocy przymiotnika lub złoŜenia. 

Zadanie

: Przetłumaczcie poniŜsze konstrukcje na język polski i wskaŜcie róŜnice! 

Odnajdźcie więcej przykładów! 

Ievas māsa 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

18 

01.10.2008 

tēva sieva 

mājas lapa  

Brīvības iela 

universitātes bibliotēka 

Ekonomikas fakultāte 

Latvijas Universitāte 

Latvijas Sporta pedagoăijas akadēmija 

Rīgas Ekonomikas un biznesa administrācijas augstskola 

Jak wynika z ostatnich przykładów, w grupach rzeczownikowych moŜe wystąpić wiele 

przydawek dopełniaczowych. Kolejność jest jednak zawsze taka sama, pierwsza jest 

przydawka, a po niej wyraz określany.  

 

Nazwy narodowości, języków oraz państw 

Pierwszy element w wyraŜeniach latviešu valoda, angĜu valoda to dopełniacz (liczby 

mnogiej) rzeczownika: latvieši – latviešu, angĜi – angĜu. Wyjątek stanowi forma vācu, 

poniewaŜ mianownik wyrazu nazywającego ludzi, którzy są tej narodowości w języku 

łotewskim to vācieši. NajwaŜniejsze jest to, aby zrozumieć, Ŝe wyrazy zakończone na -u to 

formy dopełniacza rzeczowników, a nie przymiotniki i nie podlegają one odmianie (mimo 

tego, Ŝe w wielu językach tłumaczy się je za pomocą przymiotników).  

Formy typu latviski, angliski nie są przymiotnikami, lecz przysłówkami. Są one nieodmienne 

i pełnią w zdaniach funkcję przydawki.  

Gdy mówimy o językach, uŜywamy obu wspomnianych konstrukcji: 

Latviešu valoda ir Ĝoti vienkārša ‘Język łotewski jest bardzo łatwy’; Runāt latviski ir Ĝoti 

vienkārši ‘Mówić po łotewsku jest bardzo łatwo’. 

AngĜu valodā runā visā pasaulē ‘Na całym świecie mówi się w języku angielskim’; Angliski 

runā visā pasaulē ‘Na całym świecie mówi się po angielsku’. 

Przysłówki (latviski, angliski) stosuje się tylko wtedy, gdy mówimy o językach, natomiast 

formy latviešu, angĜu mają szersze znaczenie. UŜywa się ich mówiąc o wszystkim, co 

dotyczy określonego narodu. W odniesieniu do państwa uŜywa się z kolei jego nazwy w 

dopełniaczu (Latvijas, Anglijas), por. przykłady: 

latviešu valoda ‘język łotewski’, angĜu literatūra ‘literatura angielska’, poĜu folklora ‘folklor 

polski’, spāĦu mentalitāte ‘mentalność hiszpańska’. 

Latvijas vēstniecība ‘ambasada Łotwy’, Vācijas ekonomika ‘ekonomia Niemiec’, Krievijas 

prezidents ‘prezydent Rosji’, Latvijas Universitāte ‘Uniwersytet Łotewski’. 

Latviešu meitenes ir Ĝoti skaistas ‘Łotewskie dziewczyny są bardzo ładne’. (Latviešu meitenes 

‘Łotyszki’) 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

19 

01.10.2008 

Latvijas meitenes ir Ĝoti skaistas ‘Dziewczyny z Łotwy są bardzo ładne’. (Latvijas meitenes = 

dziewczyny, które mieszkają na Łotwie lub pochodzą z Łotwy (mogą być Łotyszkami, 

Rosjankami, Polkami...) 

 

Zaimki osobowe i dzierŜawcze 

Wyrazy mans, tavs to zaimki dzierŜawcze, których uŜywa się w odniesieniu do pierwszej i 

drugiej osoby liczby pojedynczej ("es" i "tu"). Odmieniają się w taki sam sposób, co 

przymiotniki i zgadzają się z rzeczownikiem pod względem rodzaju, liczby i przypadka: 

ES: mans, mana 

TU: tavs, tava 

mans tēvs, mana māte,  

mani vecāki, manas māsas 

tavs tēvs, tava māte,  

tavi vecāki, tavas māsas 

Mana vārdadiena ir aprilī ‘Moje imieniny są 

w kwietniu’. 

Mani vecāki dzīvo Liepājā ‘Moi rodzice 

mieszkają w Lipawie’. 

Vai tu pazīsti manu māsu? ‘Czy ty znasz moją 

siostrę?’  

Kad ir tava vārdadiena? ‘Kiedy są twoje 

imieniny?’ 

Es nepazīstu tavus vecākus ‘Nie znam 

twoich rodziców’. 

Es gribu runāt ar tavu māsu ‘Chcę 

rozmawiać z twoją siostrą’. 

 

Inne osoby nie posiadają odrębnych zaimków dzierŜawczych. Ich funkcję spełniają formy 

dopełniacza zaimków osobowych:  

viĦš:   viĦa  

viĦi :   viĦu 

viĦa :  viĦas 

viĦas :  viĦu 

mēs :   mūsu 

jūs : 

jūsu 

Formy te nie zachowują składni zgody z określanymi przez nie wyrazami!!! 

Kad ir jūsu vārdadiena? ‘Kiedy są pana / pani urodziny?’ 

Vai tu pazīsti mūsu draugu Tomu? ‘Czy znasz naszego przyjaciela, Tomasza?’  

Vai tu pazīsti mūsu draugus Tomu un Jāni? ‘Czy znasz naszych przyjaciół, Tomasza i Jana?’ 

Es gribu runāt ar jūsu vecākiem ‘Chcę rozmawiać z waszymi rodzicami’. 

(Toms) viĦa draugs, viĦa draudzene, viĦa draugi, viĦa draudzenes ‘(Tomasz) jego przyjaciel, 

jego przyjaciółka, jego przyjaciele, jego przyjaciółki’. 

(Ieva) viĦas draugs un viĦas draudzene, viĦas draugi un draudzenes ‘(Ewa) jej przyjaciel i 

jej przyjaciółka, jej przyjaciele i przyjaciółki’. 

Es nepazīstu viĦas draugus ‘Nie znam jej przyjaciół’. 

Es neapzīstu viĦas draudzenes ‘Nie znam jej przyjaciółek’. 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

20 

01.10.2008 

Zadanie

: Porównajcie konstrukcje z zaimkami dzierŜawczymi w innych językach (polskim, 

angielski, niemieckim)! Ustalcie, kiedy uŜywa się zaimków dzierŜawczych, a kiedy form 

dopełniacza zaimków osobowych? 

 

Inne przypadki uŜycia dopełniacza 

Dopełniacz zaprzeczony 

Dopełniacz ten uŜywany jest zazwyczaj wtedy, gdy mówimy, Ŝe czegoś nie ma: 

Man nav laika. ‘Nie mam czasu’. 

ViĦam nav darba. ‘On nie ma pracy’. 

Kopmītnēs nav brīvu vetu. ‘W akademiku nie ma wolnych miejsc’. 

Manā dzīvē nav garlaicīgu dienu. ‘W moim Ŝyciu nie ma nudnych dni’. 

Vai Ieva ir mājās? Nē, viĦas nav. ‘Czy Ewa jest w domu? Nie, nie ma jej’. 

Dopełniacz jako przydawka ilościowa (miary) 

Dopełniacz pojawia się zwykle po wyrazach daudz i maz (występujących zamiast 

mianownika i biernika): 

Man ir laiks ‘Mam czas’. [mianownik] -> Man ir daudz laika ‘Mam duŜo czasu’; Man ir maz 

laika ‘Mam mało czasu’. 

Rīgā dzīvo skaistas meitenes. [mianownik] ‘W Rydze mieszkają ładne dziewczyny’.  

-> Rīgā dzīvo daudz skaistu meiteĦu. [dopełniacz] 'W rydze mieszka duŜo ładnych 

dziewczyn.' 

Es pazīstu skaistas meitenes ‘Znam ładne dziewczyny’. [biernik]  

-> Es pazīstu daudz skaistu meiteĦu [dopełniacz] ‘Znam duŜo ładnych dziewczyn’. 

Dopełniacz stosowany jest równieŜ w konstrukcjach z cik (występujących zamiast 

mianownika i biernika): 

Cik tev ir gadu? ‘Ile masz lat?’  

Cik skaistu meiteĦu tu pazīsti? ‘Ile ładnych dziewczyn znasz?’ 

Dopełniacz z liczebnikami nieodmiennymi 

Po liczebnikach od 11-19 (vienpadsmit, divpadsmit ... deviĦpadsmit) moŜe wystąpić 

dopełniacz, lecz bardziej powszechne są tu formy mianownika lub biernika: 

Man ir piecpadsmit draugi. // Man ir piecpadsmit draugu ‘Mam piętnastu przyjaciół’. 

ViĦam ir septiĦpadsmit māsīcas. // ViĦam ir septiĦpadsmit māsīcu ‘On ma siedemnaście 

kuzynek’. 

Es pazīstu trīspadsmit jaukas meitenes. // Es pazīstu trīspadsmit jauku meiteĦu. ‘Znam 

trzynaście miłych dziewczyn’. 

Podobnie jest z liczebnikami nazywającymi dziesiątki (desmit, divdesmit, trīsdesmit ...): 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

21 

01.10.2008 

Manā mājā dzīvo desmit peles. // Manā mājā dzīvo desmit peĜu ‘W moim domu mieszka 

dziesięć myszy’. 

Profesore pazīst piecdesmit studentus. // Profesore pazīst piecdesmit studentu ‘Pani profesor 

zna pięćdziesięciu studentów’. 

JeŜeli konstrukcja wymaga celownika lub miejscownika, nie moŜna tych przypadków 

zastąpić formą dopełniacza: 

Šodien trīspadsmit cilvēkiem ir dzimšanas diena ‘Dzisiaj trzynastu ludzi ma urodziny’. 

Es meklēju atbildi divdesmit grāmatās ‘Szukałem odpowiedzi w dwudziestu ksiąŜkach’. 

 

Inne wypadki uŜycia celownika 

(a) Celownik jest uŜywany z pewnymi przymiotnikami. Jednym z nich jest līdzīgs: 

Ieva ir līdzīga tēvam  

Kam tu esi līdzīgs? 

(b) Celownik uŜywany jest w konstrukcjach, które wyraŜają czas trwania: 

Man ir stipendija vienam gadam  

Istabu vienam gadam nevaru piedāvāt  

W jaki sposób przetłumaczycie te zdania? 

 

Tworzenie przysłówków od przymiotników 

Od wielu przymiotników moŜna utworzyć formy przysłówkowe, dodając do tematu 

końcówkę -i:  

ātr-s, ātr-a > ātr-i – PoĜi runā ātri ‘Polacy mówią szybko’. 

precīz-s, precīz-a > precīz-i – Ārsts strādā precīzi ‘Lekarz pracuje dokładnie’.  

Tego typu przysłówki mogą słuŜyć zarówno do określania czasowników, jak równieŜ 

czynności i stanów. 

Lasīt ir vienkārši ‘Czytać jest łatwo’. 

Rakstīt ir sarežăīti ‘Pisać jest trudno’. 

Es esmu studente. Tas ir forši! ‘Jestem studentką. To świetnie!’ 

Visu dienu strādāt birojā – tas ir garlaicīgi ‘Pracować cały dzień w biurze – to nudne’. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

22 

01.10.2008 

Czasownik:

 prast

, 

saprast

 i 

pazīt

 

 

(sa)prast  pazīt 

   es 

prot-u 

pazīst-u 

   tu 

prot-i 

pazīst-i 

   viĦ-  prot 

pazīst 

   mēs 

   jūs 

prot-am 

prot-at 

pazīst-am 

pazīst-at 

 

Według jakiego typu odmieniają się te czasowniki?  

Budowa zdania 

Miejsce, które zajmuje wyraz w zdaniu często równieŜ ma znaczenie. Przetłumaczcie i 

porównajcie następujące zdania pochodzące z dialogu: 

Ja tevi tas interesē, vari dabūt viesnīcas adresi. 

ViĦš nav Ievas draugs, ja tevi interesē tas ... 

 

Terminy 

līdzskaĦu mija 

alternacja spółgłoskowa 

Apzīmētājs 

przydawka 

apzīmējamais [vārds] 

wyraz określany (podrzędnik) 

lietvārda vārdkopa 

grupa rzeczownikowa 

Nelokāms 

Nieodmienny 

apstākĜa vārds 

Przysłówek 

piederības vietniekvārds 

zaimek dzierŜawczy 

nolieguma ăenitīvs 

dopełniacz zaprzeczony 

daudzuma ăenitīvs 

dopełniacz cząstkowy (przydawka ilościowa) 

  

 

Rozdział szósty 

Nazwy miejscowe występujące tylko w liczbie mnogiej – pluralia tantum: 

Helsinki, 

Majori

 

Nazwy miejscowości, których mianownik jest zakończony na -i, to wyrazy występujące tylko 

w liczbie mnogiej, które w języku łotewskim określa się za pomocą nazwy daudzskaitlinieki, 

na przykład: Helsinki, Dubulti, Majori, Dzintari. Odmieniają się one tak samo jak 

rzeczowniki I deklinacji (-am) w liczbie mnogiej (studenti, romāni, parki):  

Helsinki ir Somijas galvaspilsēta ‘Helsinki to stolica Finlandii’. 

Helsinkos dzīvo skaistas meitenes ‘W Helsinkach mieszkają ładne dziewczyny’. 

Es gribu braukt uz Helsinkiem ‘Chcę jechać do Helsinek’. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

23 

01.10.2008 

Alternacje spółgłoskowe: grupy spółgłoskowe 

Jūrmala – pilsēta uz viĜĦa ‘Jurmala – miasto na fali’ 

W przypadkach, w których zachodzi alternacja, zmianie ulegają obie spółgłoski. Dotyczy to 

następujących grup spółgłoskowych: 

ln>ĜĦ (vilnis – dop. l. poj. uz viĜĦa), sn>šĦ, zn>žĦ (zvaigzne – dop. l. mn. zvaigžĦu), sl>šĜ 

(šėērslis – mian. l. mn. šėēršĜi), zl – žĜ   

Przyimki (prepozycje): 

no, uz, ar, bez ... 

Przyimki są zawsze uŜywane z innymi wyrazami: rzeczownikami, grupami wyrazowymi, 

zaimkami. Przyimki wymagają (rządzą) określonych form przypadków. W języku łotewskim 

istnieje pewna bardzo uŜyteczna reguła dotycząca rekcji przyimków:  

PRZYIMKI Z WYRAZAMI W LICZBIE MNOGIEJ WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU 

ŁOTEWSKIM ZAWSZE RZĄDZĄ CELOWNIKIEM

2

! 

Toms runā ar meitenēm ‘Tomasz rozmawia z dziewczynami’. 

Dace dzīvo pie vecākiem ‘Dace mieszka u rodziców’. 

Zaimki mēs i jūs są w liczbie mnogiej i dlatego z przyimkami przyjmują formę celownika 

mums i jums:  

Nāc ciemos pie mums! ‘Przyjdź do nas w gości!’ 

Es runāju ar jums ‘Rozmawiam z wami / panem / panią / państwem’. 

Liczbę mnogą w języku łotewskim mają równieŜ godziny zegarowe: 

Mēs gribam braukt pēc deviĦiem ‘Chcemy jechać po dziewiątej’. 

No vieniem mums ir lekcijas ‘Od pierwszej mamy lekcje’. 

W liczbie pojedynczej rekcja przyimków jest zróŜnicowana. Najwięcej przyimków uŜywa się 

z dopełniaczem i biernikiem. 

Przyimki z dopełniaczem: 

Przyimki z biernikiem: 

bez 

kafija bez cukura ‘kawa bez cukru’ 

no 

viĦš ir no Latvijas ‘on jest z Łotwy’ 

pie 

viĦa dzīvo pie tēva ‘ona mieszka u 

ojca’ 

pirms 

pirms koncerta ‘przed koncertem’ 

pēc 

pēc koncerta ‘po koncercie’ 

ārpus 

ārpus centra ‘poza miastem’ 

ar 

kafija ar cukuru ‘kawa z cukrem’ 

uz* 

braukt uz Jūrmalu ‘jechać do 

Jurmali’ 

pa* 

iet pa ielu, staigāt pa pilsētu ‘iść po 

ulicy, spacerowć po mieście’ 

gar 

staigāt gar jūrmalu ‘spacerować 

wzdłuŜ brzegu’ 

                                                 

2

 W języku łotewskim oprócz przyimków (prepozycje) istnieją równieŜ tzw. poimki (postpozycje) – zajmują one 

w przeciwieństwie do przyimków miejsce po wyrazie (dēĜ, labad oraz pēc (w innym znaczeniu)). Postpozycje w 

liczbie pojedynczej oraz mnogiej wymagają dopełniacza.   

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

24 

01.10.2008 

uz* 

sēdēt uz gultas ‘siedzieć na łóŜku’ 

caur 

braukt caur Vāciju ‘jechać przez 

Niemcy’ 

starp 

starp Rīgu un Stokholmu ir jūra 

‘pomiędzy Rygą i Sztokholmem jest 

morze’ 

 

*Uwaga! Istnieją dwa odrębne znaczeniowo przyimki uz: uz + dopełniacz (sēdēt uz gultas 

‘siedzieć na łóŜku’) oraz uz + biernik (braukt uz Jūrmalu ‘jechać do Jurmali’). Przyimek pa 

ma równieŜ dwa znaczenia: pa + biernik (staigāt pa pilsētu ‘spacerować po mieście’) i pa + 

celownik (laiku pa laikam ‘od czasu do czasu’). 

W jaki sposób moŜna zapamiętać rekcję poszczególnych przyimków? Istnieje jedna prosta 

reguła: jeŜeli przyimek kończy się na p, t lub r, to wtedy zawsze wymaga uŜycia biernika 

("reguła Piotra").  

Przyimek līdz rządzi celownikiem, a wszystkie pozostałe przyimki charakteryzuje rząd 

dopełniaczowy.  

NaleŜy zapamiętać, Ŝe jeŜeli konstrukcje dotyczą poruszania się jakimiś środkami transportu, 

wtedy zawsze uŜywa się przyimka ar + biernik: braukt ar vilcienu ‘jechać pociągiem’, ceĜot 

ar mašīnu ‘jechać samochodem’, lidot ar lidmašīnu ‘lecieć samolotem’. 

 

Czasownik: czwarty typ 

Czwarty typ: braukt, nākt, iet, Ħemt... 

Czwarty typ jest podobny do pierwszego. Jedyna róŜnica polega na tym, Ŝe temat czasu 

teraźniejszego jest zakończony na spółgłoskę (w pierwszym typie – na długą samogłoskę lub 

dyftong) i dlatego w formach pierwszej osoby liczby pojedynczej oraz pierwszej i drugiej 

osoby liczby mnogiej nie występuje "j". Forma trzeciej osoby czasownika iet jest 

nieregularna.  

W tabeli przedstawiony jest schemat odmiany wszystkich czterech typów.  

Czasowniki: końcówki czasu teraźniejszego (schemat) 

TYP 

(1) 

(2) 

(3) 

(4) 

końcówki 

 

studē-t 

mīl-ē-t 

las-ī-t 

braukt 

(1) 

(2) 

(3) 

(4) 

es  

studē-j-u    

mīl-u   

las-u   

brauc-u    

-u 

-u 

-u 

-u 

tu  

studē 

 

mīl-i 

 

las-i   

brauc 

 

- 

-i 

-i 

- 

viĦ- 

studē 

Mīl 

las-a 

brauc 

- 

- 

-a 

- 

mēs 

studē-j-am 

mīl-am 

las-ām 

brauc-am 

-am 

-am 

-ām 

-am 

jūs 

studē-j-at 

mīl-at 

las-āt 

brauc-at 

-at 

-at 

-āt 

-at 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

25 

01.10.2008 

Alternacja spółgłoskowa w czasie teraźniejszym 

Man patīk ilgi gulēt. ‘Lubię długo spać’. 

Es vienmēr guĜu 10 stundas ‘Zawsze śpię 10 godzin’. 

Neguliet lekcijās! ‘Nie śpijcie na lekcjach!’ 

sacīt 'mówić': Ko tu saki? ‘Co ty mówisz?’ 

Sakiet, lūdzu, cik ir pulkstenis? ‘Proszę powiedzieć, która jest godzina?’ 

ViĦš saka, ka Stokholma ir tālu ‘On mówi, Ŝe Sztokholm jest daleko’. 

Alternacja spółgłoskowa zachodzi w temacie czasu teraźniejszego kilku czasowników 

odmieniających się według drugiego i trzeciego typu. Czasowników takich jest niewiele. Do 

tej pory poznaliśmy trzy takie czasowniki: gulēt, sēdēt (2 typ) i sacīt (3 typ): 

gulēt, sēdēt; sacīt   

 

gul-ē-t 

 

sēd-ē-t 

 

sac-ī-t 

es – mēs  

guĜ-u 

guĜ-am 

 

sēž-u 

sēž-am 

  sak-u 

sak-ām 

tu – jūs  

gul-i 

guĜ-at 

 

sēd-i 

sēž-at 

  sak-i 

sak-āt 

viĦ- 

guĜ 

 

 

sēž 

 

  sak-a 

 

 

Znacznie częściej zmiany takie mają miejsce w czasownikach, które odmieniają się według 

czwartego typu (np. braukt, nākt). Omówimy to zjawisko w następnym rozdziale. 

 

Tryb rozkazujący (imperativus) 

Brauciet uz Jūrmalu! ‘Jedźcie do Jurmali!’  

Staigājiet pa mežu! ‘Spacerujcie po lesie!’ 

Nāciet un baudiet! ‘Przyjdźcie i radujcie się!’ 

W języku łotewskim tryb rozkazujący ma odrębną formę tylko dla drugiej osoby liczby 

mnogiej ("jūs"). Tworzy się ją przy pomocy końcówki -iet: brauciet, staigājiet, nāciet, 

baudiet. Druga osoba liczby pojedynczej jest taka sama jak w trybie oznajmującym: (tu brauc, 

tu staigā, tu nāc, tu baudi =>) brauc uz Jūrmalu! ‘Jedź do Jurmali!’ staigā pa mežu! ‘Spaceruj 

po lesie!’ nāc un baudi! ‘Przyjdź i raduj się!’. 

Tryb rozkazujący dla drugiej osoby liczby mnogiej tworzymy przez dodanie do drugiej osoby 

czasu teraźniejszego trybu oznajmującego końcówki -iet lub -jiet: 

(tu) staigā -> staigājiet! 

(tu) lasi -> lasiet! 

(tu) guli -> guliet! 

(tu) brauc -> brauciet! 

(tu) nāc -> nāciet!  

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

26 

01.10.2008 

(tu) ej -> ejiet! 

(tu) esi -> esiet!  

Reguła ta obowiązuje dla wszystkich czasowników. Nie ma Ŝadnych wyjątków!! 

 

Dodatkowo... 

Przetłumaczcie podane przykłady i porównajcie je z innymi językami: 

Jūrmalas gadsimtu vecās koka vasarnīcas ir unikālas. 

Jūrmala – tā ir atpūta katrai gaumei! 

Terminy 

vietvārds 

nazwy miejscowe 

daudzskaitlinieks 

plurale tantum 

pārvaldīt 

rządzić  

pārvaldīšana (rekcija) 

rząd (rekcja) 

pavēles izteiksme (imperatīvs) 

tryb rozkazujący (imperativus) 

īstenības izteiksme (indikatīvs) 

tryb oznajmujący (indicativus) 

 

Rozdział siódmy 

Rzeczowniki pluralia i singularia tantum 

Nie wszystkie rzeczowniki występują w liczbie pojedynczej i mnogiej. Część z nich jest 

uŜywana tylko w liczbie pojedynczej – są to singularia tantum (łot. vienskaitlinieki); inne 

mają tylko formę liczby mnogiej – pluralia tantum (łot. daudzskaitlinieki). 

W języku łotewskim jest wiele rzeczowników, które mają tylko formę liczby mnogiej. NaleŜą 

do nich wyrazy, które oznaczają posiłki: brokastis, pusdienas, vakariĦas: 

Pusdienas ir gatavas ‘Obiad jest gotowy’. 

Ko mēs ēdam vakariĦās? ‘Co jemy na kolację?’ 

Wyraz posiadający tylko formę liczby pojedynczej w języku łotewskim to nauda: 

 

Vai tev ir nauda? ‘Czy masz pieniądze?’ 

 

Visiem vajag naudu ‘Wszyscy potrzebują pieniędzy.’ 

 

Lūdzu, maksājiet skaidrā naudā! ‘Proszę, niech państwo płacą gotówką!’ 

Zadania

:  

•  Porównajcie wyrazy (vakariĦas, pusdienas, brokastis, nauda) z ich odpowiednikami w 

waszym ojczystym języku – czy występują one tylko w liczbie pojedynczej, czy mnogiej? 

•  Odszukajcie w swoim języku ojczystym wyrazy, które występują tylko w liczbie mnogiej 

i pojedynczej!  

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

27 

01.10.2008 

Deklinacja VI (-ij), liczba mnoga: 

brokastis, acis, Cēsis ... 

Istnieją dwie grupy rzeczowników, które w mianowniku są zakończone na -is: 

(a)  -is = mianownik liczby pojedynczej: brālis, puisis, dzīvoklis, ledusskapis, vilnis => II 

deklinacja. 

(b) -is = mianownik liczby mnogiej: brokastis, acis, Cēsis, smiltis, valstis => VI deklinacja. 

Wyrazy naleŜące do VI deklinacji mają rodzaj Ŝeński: garšīgas brokastis, skaistas acis, baltas 

smiltis. Wyjątek stanowi wyraz Ĝaudis ‘ludzie / lud’: bagāti Ĝaudis. 

 

Zadanie

: Porównajcie końcówki IV, V i VI deklinacji! WskaŜcie podobieństwa i róŜnice. 

Deklinacje rodzaju Ŝeńskiego, liczba mnoga 

 

IV grāmat-as  V roz-es  VI ac-is 

mianownik 

-as 

-es 

-is 

biernik 

-as 

-es 

-is 

miejscownik 

-ās 

-ēs 

-īs 

celownik 

-ām 

-ēm 

-īm 

 

Jak widać, dopełniacz liczby mnogiej we wszystkich deklinacjach ma końcówkę -u, np. (cik) 

gadu, (daudz) grāmatu, (daudz) meiteĦu. W deklinacji V (-ei) zwykle zachodzi alternacja 

spółgłoskowa: meitenes – meiteĦu, rozes – rožu. Ma ona miejsce równieŜ w dopełniaczu 

liczby mnogiej rzeczowników deklinacji VI (-ij), ale nie dotyczy wszystkich wyrazów. 

Zmiany mogą występować mniej więcej w połowie rzeczowników naleŜących do tej 

deklinacji. 

dopełniacz, w którym zachodzi alternacja spółgłoskowa: 

Ĝaudis – Ĝaužu 

smiltis – smilšu  

dopełniacz, w którym nie zachodzi alternacja spółgłoskowa:  

brokastis – brokastu (brokastu pārslas) 

Cēsis – Cēsu (Cēsu alus) 

acis – acu (acu ārsts)  

valstis – valstu  

mianownik  

grāmat -as 

roz-es 

ac -is 

Ĝaud-is 

brokast-is 

dopełniacz 

grāmat-u 

rož-u + 

ac-u + 

Ĝauž-u +  brokast-u 

 

Wyrazy VI deklinacji w mianowniku mają końcówkę –s: viena acs, viena valsts. Inne 

przypadki zostaną omówione w następnym rozdziale. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

28 

01.10.2008 

Deklinacja III (-um): 

tirgus, alus, medus, Mikus... 

Do tej deklinacji naleŜy niewiele wyrazów. Z podręcznika znamy następujące rzeczowniki: 

alus, ledus, medus, lietus, tirgus. Do grupy tej naleŜą jeszcze klepus oraz vidus, jak równieŜ 

kilka nazw własnych takich jak Mikus un Saldus. 

Dla tej deklinacji charakterystyczna jest samogłoska u, która występuje we wszystkich 

formach przypadków liczby pojedynczej. Liczba mnoga III deklinacji ma takie same 

końcówki co deklinacja I i nie zachodzi w niej alternacja spółgłoskowa. 

Deklinacja III (-um) 

mianownik 

tirg-us 

tirg-i 

dopełniacz 

tirg-us 

tirg-u 

biernik 

tirg-u 

tirg-us 

celownik 

tirg-um 

tirg-iem 

miejscownik  tirg-ū 

tirg-os 

 

Zaimki wskazujące tas (

tas, tā, tie, tās

) oraz šis (

šis, šī, šie, šīs

)

 

Zaimek tas odmienia się podobnie jak kas, ale ma większą ilość form: dwa rodzaje i dwie 

liczby. W rozdziale siódmym poznamy tylko formy mianownika i biernika:  

mianownik 

kas 

tas 

tā 

tie 

tās 

biernik 

ko 

to 

to 

tos 

tās 

 

Podobnie odmienia się zaimek šis: 

mianownik 

šis 

šī 

šie 

šīs (vai: šās) 

biernik 

šo 

šo 

šos 

šīs (vai: šās) 

 

Zaimek tas jest jednym z powszechniej uŜywanych wyrazów w języku łotewskim. Pełni on w 

języku łotewskim róŜne funkcje i moŜe być tłumaczony na inne języki w róŜny sposób:  

(a)  Visu dienu strādāt birojā – tas ir garlaicīgi! ‘Pracować cały dzień w biurze – to nudne!’ 

(b) "Romeo un Džuljeta" - kas tas ir? Tā  ir luga ‘„Romeo i Julia” – co to jest? To sztuka’.  

(c)  Es gribu lasīt šo grāmatu. Es domāju, ka tā ir interesanta ‘Chcę czytać tę ksiąŜkę. Myślę, 

Ŝe ona jest interesująca’. 

DārzeĦus es vienmēr pērku tirgū. Lielveikalā tie nav svaigi ‘Warzywa zawsze kupuję na 

targu. W supermarkecie one nie są świeŜe’.  

(d) Kura ir tava grāmata – šī vai tā? ‘Która to twoja ksiąŜka – ta czy tamta?’ 

Šī ir mana grāmata, un tā ir tava grāmata ‘Ta ksiąŜka jest moja, a tamta ksiąŜka twoja’. 

(e)  Tā grāmata, ko tu man uzdāvināji, ir Ĝoti interesanta ‘Ta ksiąŜka, którą mi podarowałeś, 

jest bardzo interesująca’. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

29 

01.10.2008 

JeŜeli zaimek tas odnosi się do jakiegoś rzeczownika (przykłady (b) – (e)), to zawsze zgadza 

się z tym rzeczownikiem pod względem rodzaju oraz liczby: 

Tas ir siers ‘to jest ser’ (rodz. m. l. poj.) – tā ir maize ‘to jest chleb’ (rodz. Ŝ. l. poj.) 

Tie ir cepumi ‘to są ciastka’ (rodz. m. l. mn.) – tās ir konfektes ‘to są cukierki’ (rodz. 

Ŝ. l. mn.) 

JeŜeli tas odnosi się do czasownika, zdania lub sytuacji (jak w przykładzie (a)), to występuje 

w rodzaju męskim.  

W języku łotewskim mówiąc o przedmiotach uŜywa się tas, tā..., zamiast zaimka trzeciej 

osoby liczby pojedynczej viĦš (przykład (c)). Zaimka viĦš uŜywa się tylko wtedy, gdy jest 

mowa o ludziach i zwierzętach: 

Kur ir mans brālis? Kur viĦš ir? Es viĦu meklēju ‘Gdzie jest mój brat? Gdzie on jest? Ja go 

szukam’. 

Kur ir mans velosipēds? Kur tas ir? Es to meklēju ‘Gdzie jest mój rower? Gdzie on jest? Ja go 

szukam’. 

Kur ir mūsu draugi? Mēs viĦus meklējam ‘Gdzie są nasi przyjaciele? My ich szukamy’. 

Mēs meklējam jautājumus. Mēs tos meklējam ‘Szukamy pytań. My ich szukamy’. 

Jest to reguła dotycząca języka literackiego. W języku potocznym zaimka viĦš stosuje się 

równieŜ w odniesieniu do przedmiotów. Porównaj uŜycie zaimków w dialogu, w którym Ewa 

mówi: Man nepatīk mikriĦi. ViĦi vienmēr brauc tik ātri ‘Nie podobają mi się mikrobusy. One 

zawsze jadą tak szybko’.  

W języku mówionym jest to zjawisko normalne i prawidłowe, ale w odmianie pisanej lepiej 

jest uŜywać zaimka tas: Ievai nepatīk mikroautobusi, jo tie vienmēr brauc tik ātri ‘Ewie nie 

podobają się mikrobusy, poniewaŜ one zawsze jadą tak szybko’.  

Zaimek šis w języku łotewskim nie jest tak często uŜywany. Wskazuje on na coś, co jest w 

pobliŜu, na przykład na obiekt znajdujący się w ręku mówiącego lub przez niego 

wskazywany: 

Vai šī grāmata ir laba? ‘Czy ta ksiąŜka jest dobra?’ (rozmówca pokazuje słuchającemu 

ksiąŜkę) 

Nogaršo šīs konfektes! ‘Skosztuj tych cukierków!’ (rozmówca podaje słuchającemu cukierki) 

Zaimki tas i šis mogą stać w opozycji: wtedy šis wskazuje coś bliŜszego (tutaj lub właśnie 

tutaj), a tas na coś bardziej odległego (tam): 

Šie tomāti (te) ir no Latvijas. Tie (tur) ir no Turcijas ‘Te pomidory (tu) są z Łotwy. Tamte 

(tam) są z Turcji’. 

JeŜeli dwa wskazywane obiekty znajdują się w pobliŜu, lecz pomiędzy nimi zachodzi jakaś 

róŜnica, wtedy zwykle na oznaczenie tego bliŜszego obiektu uŜywa się zaimka šis, a drugiego 

- tas: 

Šīs konfektes man garšo, bet tās man negaršo ‘Te cukierki mi smakują, a tamte nie’.  

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

30 

01.10.2008 

Stopień wyŜszy (comparativus) i porównania 

ĥujorka ir tālāk nekā Stokholma ‘Nowy Jork jest dalej niŜ Sztokholm’. 

PoĜi runā ātrāk par krieviem ‘Polacy mówią szybciej niŜ Rosjanie’. 

Tirgū tomāti ir svaigāki nekā lielveikalā ‘Na targu pomidory są świeŜsze, niŜ w 

supermarkecie’. 

Vīns ir dārgāks par alu ‘Wino jest droŜsze niŜ piwo’. 

Stopień wyŜszy przymiotników i przysłówków tworzy się za pomocą przyrostka -āk-, który 

jest dodawany do tematu. Do przymiotników po -āk- dodawane są jeszcze odpowiednie 

końcówki. Odwrotnie rzecz ma się w przypadku przysłówków, które po tym przyrostku nie 

przyłączają końcówek -i lub -u. Oto przykłady: 

Przysłówki 

ātr-i => ātrāk 

 

Autobuss brauc ātri, bet taksis brauc vēl ātrāk 

‘Autobus jedzie szybko, ale taksówka jedzie 

jeszcze szybciej’. 

biež-i => biežāk 

 

tāl-u => tālāk 

 

Stokholma ir tālu, ĥujorka ir vēl tālāk 

‘Sztokholm jest daleko, Nowy Jork jest jeszcze 

dalej’. 

maz => mazāk 

   

  

 

 

 

!! daudz – vairāk !! 

   

 

przymiotniki 

ātr-s, ātr-a => ātrāk-s, ātrāk-a 

Autobuss ir ātrs, taksis ir ātrāks ‘Autobus jest 

szybki, taksówka jest szybsza’. 

skaists, skaista => skaistāks, skaistāka 

garšīgs, garšīga => garšīgāks, garšīgāka 

Tēja ir garšīga, kafija ir garšīgāka ‘Herbata 

jest smaczna, kawa jest smaczniejsza’. 

dārgs, dārga => dārgāks, dārgāka 

Latvijas tomāti ir dārgāki nekā Turcijas 

‘Pomidory łotewskie są droŜsze niŜ tureckie’. 

W porównaniach stosuje się partykułę nekā: 

Vilciens brauc ātrāk nekā autobuss ‘Pociąg jedzie szybciej niŜ autobus’. 

Vilciens ir ātrāks nekā autobuss ‘Pociąg jest szybszy niŜ autobus’. 

JeŜeli w pierwszej części porównania znajduje się przeczenie, to wtedy uŜywana jest 

partykuła kā: 

Nē, vilciens nebrauc ātrāk kā autobuss ‘Nie, pociąg nie jedzie szybciej niŜ autobus’. 

W innej konstrukcji uŜywany jest przyimek par + biernik (w liczbie mnogiej – celownik): 

Dace ir jaunāka nekā Ieva. = Dace ir jaunāka par Ievu.  

‘Dace jest młodsza niŜ Ewa. = Dace jest młodsza od Ewy.’ 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

31 

01.10.2008 

Vilciens brauc ātrāk par autobusu. Vilciens nebrauc ātrāk par autobusu.  

‘Pociąg jedzie szybciej od autobusu. = Pociąg nie jedzie szybciej niŜ autobus.’ 

Tomāti ir dārgāki par kartupeĜiem ‘Pomidory są droŜsze od ziemniaków’. 

 

Koniugacje czasowników 

Tradycyjny podział czasowników w języku łotewskim wyróŜnia trzy koniugacje i opiera się 

na tematach czasu teraźniejszego i bezokolicznika.  

Koniugacja I zwana krótką: czasowniki, w których temat bezokolicznika jest zakończony na 

spółgłoskę (brauk-t, nāk-t, aug-t, beig-t, Ħem-t, pras-t...) oraz czasowniki, których 

bezokolicznik ma jedną sylabę, a jego temat jest zakończony na samogłoskę lub dyftong (dot, 

iet, kĜūt ).  

Przedrostek nie ma wpływu na koniugację: czasownik saprast jest odmieniany 

identycznie jak prast (sa- to przedrostek), nopirkt tak samo jak pirkt (no- to 

przedrostek), pārdot jak dot (pār- to przedrostek), aiziet jak iet (aiz- to przedrostek). 

W czasowniku pazīt równieŜ znajduje się przedrostek (pa-) i dlatego naleŜy on do 

pierwszej koniugacji (mimo tego, Ŝe czasownik "zīt" nie istnieje w języku łotewskim). 

Koniugacja II zwana długą: czasowniki, w których temat bezokolicznika oraz temat czasu 

teraźniejszego jest zakończony na długą samogłoskę lub dyftong (runā-t : es runā-ju, joko-t : 

es joko-ju, studē-t: es studē-ju). Koniugacja ta odpowiada pierwszemu typowi odmiany czasu 

teraźniejszego. 

Koniugacja III zwana mieszaną: czasowniki, w których temat bezokolicznika jest długi, czyli 

jest zakończony na długą samogłoskę lub dyftong (mīlē-t, zinā-t, lasī-t), ale temat czasu 

teraźniejszego jest krótki i kończy się na spółgłoskę (es mīl-u, es zin-u, es las-u).  

 

I koniugacja (krótka): alternacje spółgłoskowe i samogłoskowe w czasie 
teraźniejszym 

Tematy bezokolicznika i czasu teraźniejszego czasowników I (krótkiej) koniugacji dosyć 

często są róŜne. Prawie zawsze zmiany te mają regularny charakter, jednak reguły nimi 

rządzące są tak liczne, Ŝe lepszym wyjściem jest pamięciowe przyswajanie określonych 

czasowników wraz z formami podstawowymi!  

Naukę ułatwić moŜe odpowiednie sklasyfikowanie tych czasowników. W języku łotewskim 

wiele czasowników tej koniugacji moŜna pogrupować w oparciu o poniŜsze kryteria: 

W których formach osobowych zachodzi alternacja? (porównanie bezokolicznika z formami 

czasu teraźniejszego): 

(i) 

we wszystkich osobach (braukt: es brauc-u, tu brauc, mēs brauc-am..);  

(ii)  tylko w 2 osobie liczby pojedynczej (nākt: es nāku, tu nāc, viĦš nāk, mēs nākam, jūs 

nākat); 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

32 

01.10.2008 

(iii)  we wszystkich osobach z wyjątkiem drugiej osoby liczby pojedynczej (kāpt: es kāpju, 

tu kāp, viĦš kāpj...) lub teŜ w formie drugiej osoby liczby pojedynczej następuje 

alternacja, która jest inna niŜ zmiany dotyczące innych form osobowych (laist: es laižu, 

tu laid, viĦš laiž...)

3

. 

Jaki rodzaj alternacji występuje? 

(i) 

zachodzi alternacja spółgłoskowa (braukt, nākt); 

(ii) 

zachodzi alternacja samogłoskowa (Ħemt [Ħemt]: tu Ħem [Ħem], viĦš Ħem [Ħæm]); 

(iii) 

zachodzi alternacja spółgłoskowa oraz samogłoskowa (satikt: es satieku, tu satiec, 

viĦš satiek...). 

Czasowniki w oparciu o wspomniane kryteria są pogrupowane w podanych tabelach. Tabele 

nie zawierają form pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej, które zawsze moŜna utworzyć 

na podstawie formy trzeciej osoby: viĦš brauc: mēs brauc-am, jūs brauc-at; viĦš nāk: mēs 

nākam, jūs nākat. 

W puste pola moŜecie wpisać czasowniki, które są podobnie odmieniane. 

 

Tabele 

Alternacja spółgłoskowa  

Najczęściej alternują te spółgłoski: k -> c; d -> dz (w bezokoliczniku jest k, g, w temacie 

czasu teraźniejszego c, dz) 

Typ braukt oraz beigt (alternacja zachodzi we wszystkich osobach) 

 

braukt 

saukt 

sveikt 

beigt 

 

 

 

 

es 

brauc-u 

sauc-u 

sveic-u 

beidz-u 

 

 

 

 

tu 

brauc 

sauc 

sveic 

beidz 

 

 

 

 

viĦ- 

brauc 

sauc 

sveic 

beidz 

 

 

 

 

Typ nākt oraz augt (alternacja zachodzi jedynie w drugiej osobie liczby pojedynczej ("tu")) 

 

 

 

 

+ alternacja 
samogłoskowa 

 

 

 

 

nākt 

sākt 

augt 

(sa)tikt 

pirkt 

 

 

 

es 

nāk-u 

Sāk-u 

aug-u 

tiek-u 

pērk-u 

 

 

 

tu 

nāc 

Sāc 

audz 

tiec 

pērc 

 

 

 

viĦ- 

nāk 

Sāk 

aug 

tiek 

pērk 

 

 

 

 

                                                 

3

 W podręczniku do tej pory nie pojawiły się jeszcze czasowniki naleŜące do tej grupy (czasowniki kāpt i laist 

pojawiają się w rozdziale 9). 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

33 

01.10.2008 

Alternacja e/æ: typ ēst oraz Ħemt 

Prawie we wszystkich czasownikach I koniugacji, których temat bezokolicznika zawiera 

głoskę <e> lub <ē>, w drugiej osobie liczby pojedynczej oraz w bezokoliczniku występuje 

wąskie [e], natomiast w pozostałych osobach szerokie [æ].  

 

[e] 

ēst 

vest 

nest 

Ħemt 

pirkt 

 

 

 

es 

[æ] 

ēd-u 

ved-u 

nes-u 

Ħem-u 

pērk-u 

 

 

 

tu 

[e] 

ēd 

ved 

nes 

Ħem 

pērc 

 

 

 

viĦ- 

[æ] 

ēd 

ved 

nes 

Ħem 

pērk 

 

 

 

 

RóŜne alternacje  

w bezokoliczniku jest [i] 

w bezokoliczniku jest [s] 

 

i – ē 

i – ie  

i – ī  

 

 

 

s – d 

 

 

 

 

pirkt 

Satikt 

patikt 

 

 

 

ēst 

vest 

 

 

viĦ- 

pērk 

Satiek 

patīk 

 

 

 

ēd 

ved 

 

 

 

Koniugacja I i drugi typ czasu teraźniejszego – róŜne alternacje  

W czasownikach I koniugacji odmieniających się według drugiego typu, które w drugiej 

osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego mają końcówkę –i, zauwaŜa się pewne róŜnice 

pomiędzy tematami bezokolicznika i czasu teraźniejszego.  

 

(sa)prast  atrast 

Pazīt 

kĜūt 

 

 

 

 

es 

(sa)prot-u  atrod-u 

pazīst-u 

kĜūst-u 

 

 

 

 

tu 

(sa)prot-i 

atrod-i 

pazīst-i 

kĜūst-i 

 

 

 

 

viĦ- 

(sa)prot 

atrod 

Pazīst 

kĜūst 

 

 

 

 

 

 

UŜycie przypadków 

Kam vajag ko?

 

Ilzei un Ievai vajag maizi un sieru ‘Ilzie i Ewie jest potrzebny chleb i ser’.  

Ko mums vajag? ‘Czego nam potrzeba?’ 

Mums taču vajag ēst! ‘My przecieŜ musimy jeść!’ 

Z czasownikiem vajadzēt uŜywany jest celownik i biernik. Celownik wskazuje na osobę, 

która czegoś potrzebuje, a rzeczownik w bierniku wskazuje obiekt, który jest jej potrzebny.  

Czasownik vajadzēt jest uŜywany tylko w trzeciej osobie, ale za to we wszystkich czasach i 

niektórych trybach. 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

34 

01.10.2008 

Biernik miary: Cik maksā? Cik vecs? 

Części zdania, które odpowiadają na pytania Cik maksā? ‘Ile kosztuje?’, Cik ilgi? ‘Jak 

długo?’, Cik vecs? ‘Jak stary jest / Ile ma lat?’, Cik garš? ‘Jak długi / wysoki jest?’ i inne 

zwykle występują w bierniku: 

Vīns maksā divus latus ‘Wino kosztuje dwa łaty’. 

(cik maksā? ‘ile kosztuje?’) 

Brauciens ilgst četras stundas ‘PodróŜ trwa cztery godziny’. 

(cik ilgi? ‘Jak długo?’) 

Jūrmalas pludmale ir trīsdesmit divus kilometrus gara ‘PlaŜa Jurmali jest długa na trzydzieści 

dwa kiilometry’. 

(cik gara? ‘jak długa jest?’) 

ViĦu dēls ir tikai vienu mēnesi vecs ‘Ich syn ma tylko jeden miesiąc’. 

(cik vecs? ‘ile ma lat / w jakim jest wieku?’ – dosł. jak stary jest) 

 

Dopełniacz miary: Cik daudz? 

Dopełniacz jest uŜywany z rzeczownikami, które oznaczają jednostki miary (kilograms, 

grams, kaste...). Jednostka miary znajduje się przed rzeczownikiem stojącym w dopełniaczu: 

Somā ir viens kilograms kartupeĜu un divi kilogrami ābolu ‘W torbie jest jeden kilogram 

ziemniaków i dwa kilogramy ziemniaków’. 

Dopełniacz uŜywany jest równieŜ z liczebnikami tūkstotis (lub: tūkstoš), miljons oraz 

milijārds. Są to rzeczowniki, które mogą wystąpić we wszystkich przypadkach. Oto 

przykłady, które pojawiły się w tekstach: 

Tomātus ved tūkstošus kilometru pa lielceĜiem ‘Pomidory wozi się drogami tysiące 

kilometrów’. 

Nauda ir ideāls transporta līdzeklis miljardiem baciĜu un mikrobu ‘Pieniądze są idealnym 

środkiem transportu dla miliardów zarazków i drobnoustrojów’.  

 

Terminy 

Vienskaitlinieks 

singulare tantum 

Daudzskaitlinieks 

plurale tantum 

norādāmais vietniekvārds 

zaimek wskazujący 

mēra ăenitīvs 

dopełniacz miary 

mēra akuzatīvs 

biernik miary 

pārākā pakāpe (komparatīvs) 

stopień wyŜszy (comparativus) 

konjugācija (īsā – garā – jauktā konjugācija) 

koniugacja (krótka – długa – mieszana) 

patskaĦu mija 

alternacja samogłoskowa 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

35 

01.10.2008 

Rozdział ósmy 

Deklinacja VI (-ij): 

acs, sirds, pils, valsts

 

W rozdziale siódmym była mowa o wyrazach, które w mianowniku liczby mnogiej mają 

końcówkę -is: brokastis, acis, Cēsis, valstis... Mianownik liczby pojedynczej tych 

rzeczowników ma końcówkę -s: acs, valsts, sirds, auss, uzacs. Są to wyrazy rodzaju 

Ŝeńskiego (wyjątek stanowi wyraz Ĝaudis; wyraz ten uŜywany jest tylko w liczbie mnogiej). 

ViĦai ir lielas acis ‘Ona ma wielkie oczy’. 

ViĦam ir liela sirds ‘On ma wielkie serce’. 

Latvija ir maza valsts ‘Łotwa to mały kraj’. 

Latvijas valstī dzīvo ap 2,5 miljoni cilvēku ‘Na Łotwie mieszka około 2,5 miliona ludzi’. 

Atver acis! ‘Otwórz oczy!’  

Atver savu sirdi! ‘Otwórz swoje serce!’ 

Kas dzīvo tavā sirdī? ‘Kto mieszka w twoim sercu?’ 

 

Deklinacja VI (-ij) 

 

Liczba pojedyncza 

Liczba mnoga 

mianownik 

sird-s 

ac-s 

ac-is 

sird-is 

dopełniacz 

sird-s 

ac-s 

ac-u 

sirž-u + 

biernik 

sird-i 

ac-i 

ac-is 

sird-is 

celownik 

sird-ij 

ac-ij 

ac-īm 

sird-īm 

miejscownik  sird-ī 

ac-ī 

ac-īs 

sird-īs 

 

Do tej deklinacji naleŜy równieŜ wyraz pils oraz nazwy miast Ventspils, Daugavpils: 

Ilze ir no Ventspils ‘Ilze jest z Ventspils (Windawa)’. (dopełniacz) 

Daiga dzīvo Daugavpilī  ‘Daiga mieszka w Daugavpils (Dyneburg)’. (miejscownik) 

Vai Latvijā ir daudz piĜu? ‘Czy na Łotwie jest duŜo zamków?’ (dopełniacz liczby mnogiej) 

W dopełniaczu liczby mnogiej moŜe zachodzić alternacja spółgłoskowa:  

sirds, sirdis – siržu 

pils, pilis – piĜu.  

Zmiany te zachodzą nie we wszystkich wyrazach, np: 

auss, ausis – ausu  

acs, acis – acu. 

(patrz równieŜ rozdział 7) 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

36 

01.10.2008 

Liczebniki porządkowe: 

pirmais, otrais, trešais

... 

1. pirmais, 2. otrais, 3. trešais, 4. ceturtais, 5. piektais, 6. sestais, 7. septītais, 8. astotais,  

9. devītais, 10. desmitais, 11. vienpadsmitais, 20. divdesmitais, 21. divdesmit pirmais, 22. 

divdesmit otrais itd., 100. simtais, 1000. tūkstošais. 

Liczebniki porządkowe w języku łotewskim są uŜywane podobnie jak w innych językach, ale 

oczywiście i w tym zakresie istnieje kilka róŜnic. 

Zadanie

: Porównajcie podane konstrukcje z językiem polskim! 

•  liczebniki porządkowe są uŜywane przy wyraŜaniu daty: 

Šodien ir devītais decembris ‘Dzisiaj jest dziewiąty grudzień’. 

Devītajā decembrī man ir dzimšanas diena ‘Dziewiątego grudnia mam urodziny’. 

•  liczebniki porządkowe są uŜywane z imionami króli, cesarzy, władców oraz papieŜy: 

Francijas karalis Ludviėis XIV (četrpadsmitais) ‘Król Francji Ludwik XIV (Czternasty)’ 

Romas pāvests Jānis Pāvils II (otrais) ‘PapieŜ Rzymski Jan Paweł II (Drugi)’ 

•  liczebniki porządkowe są uŜywane na oznaczanie numerów środków transportu: 

Vai šeit brauc astotais autobuss? ‘Czy tutaj jeździ autobus numer osiem?’ 

•  ale gdy jest mowa o godzinach zegarowych, uŜywa się liczebników głównych: 

Tagad ir divi ‘Teraz jest druga’.  

Es parasti eju gulēt desmitos ‘Zwykle chodzę spać o godzinie dziesiątej’. 

Liczebniki porządkowe mają zawsze -> końcówkę określoną. 

 

Stopień najwyŜszy (superlativus): 

mans (vis)labākais džemperis

  

Formy stopnia najwyŜszego tworzy się tym samym przyrostkiem -āk-, co poznane wcześniej 

formy stopnia wyŜszego: 

Tā ir mana visskaistākā kleita = tā kleita ir skaistāka nekā citas kleita. 

‘To jest moja najpiękniejsza sukienka = ta sukienka jest ładniejsza niŜ inne sukienki’  

Latviešu valoda ir skaistāka nekā vācu valoda. Latviešu valoda ir visskaistākā un 

visinteresantākā valoda pasaulē! 

‘Język łotewki jest ładniejszy od języka niemieckiego. Język łotewski jest najładniejszy na 

świecie!’ 

Stopień najwyŜszy przymiotnika ma zawsze -> końcówkę określoną. Często do formy stopnia 

najwyŜszego dodawany jest przedrostek vis-:  

visskaistākais = vis-skaist-āk-ais (puisis) 

visskaistākā = vis-skaist-āk-ā (meitene) 

visskaistākie = vis-skaist-āk-ie (puiši) 

visskaistākās = vis-skaist-āk-ās (meitenes) 

Przymiotnik w stopniu najwyŜszym moŜe jednak występować bez vis-: 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

37 

01.10.2008 

Toms ir mans labākais draugs ‘Tomasz jest moim najlepszym przyjacielem’. 

Mana mīĜākā grāmata ir "Mazais princis" ‘Moja najbardziej ulubiona ksiąŜka to „Mały 

ksiąŜe”’. 

 

Stopień najwyŜszy przysłówków nie ma końcówki, a wskazuje na niego jedynie przedrostek 

vis-: 

Krievi runā ātri, poĜi runā ātrāk, itāĜi runā visātrāk ‘Rosjanie mówią szybko, Polacy 

mówią szybciej, Włosi mówią najszybciej’. 

Vislabāk ir pirkt produktus no Latvijas laukiem ‘Najlepiej jest kupować produkty z 

łotewskiej wsi’. 

Przedrostek vis- nie jest akcentowwany, por. [vis'skaistākais, vis'labāk]. 

 

Końcówka określona: 

pirmais, skaistākais, vienīgais

... 

Końcówki liczebników porządkowych oraz przymiotników w stopniu najwyŜszym róŜnią się 

od końcówek zwykłych przymiotników. Ten typ końcówek nazywany jest końcówkami 

określonymi, natomiast zwykłe końcówki to końcówki nieokreślone.  

W ósmym rozdziale zapoznaliśmy się z formami końcówek przymiotników określonych 

mianownika i miejscownika. Porównajcie je: 

 

Rodzaj męski 

rodzaj Ŝeński 

 

końcówka 
nieokreślona 

końcówka 
określona 

końcówka 
nieokreślona 

końcówka 
określona 

mianownik 

vien-s 

koncerts 

pirm-ais 

koncerts  

vien-a vieta 

pirm-ā vieta 

miejscownik 

vien-ā 

koncertā 

pirm-ajā 

koncertā 

vien-ā viet-a 

pirm-ajā viet-ā 

 

Końcówki określone są uŜywane w następujących przypadkach: 

 zawsze z liczebnikami porządkowymi: pirmais koncerts, trešā vieta, desmitajā decembrī 

 zawsze w stopniu najwyŜszym przymiotnika: (vis)labākais draugs, visskaistākā valoda, 

vislabākie studenti 

 zawsze z określonymi przymiotnikami, np.:  

vienīgais, -ā: Tu esi mans vienīgais draugs ‘Ty jesteś moim jedynym przyjacielem’.  

nākamais, -ā: Nākamajā nedēĜā būs tests ‘W przyszłym tygodniu będzie test’. 

 ze wszystkimi przymiotnikami, gdy mamy do czynienia z określonością. UŜycie to 

częściowo odpowiada stosowaniu rodzajników, na przykład w językach angielskim, 

niemieckim lub francuskim. Kwestia ta bardziej szczegółowo zostanie omówiona później.  

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

38 

01.10.2008 

Czasowniki I koniugacji 

Nowe czasowniki, które pojawiły się w tym rozdziale to: 

atvērt (atver, tu atver)  

vilkt (velk, tu velc) 

teikt (teic, tu teic) 

dzimt (dzimst, tu dzimsti) 

Zadanie

: Uzupełnijcie tabelę znajdującą się w rozdziale siódmym! Uwaga: co się dzieje, 

jeŜeli w temacie czasu teraźniejszego pojawia się "e" (atver, velk)? 

Terminy 

kārtas skaitĜa vārds 

liczebnik porządkowy 

vispārākā pakāpe (superlatīvs) 

stopień najwyŜszy (superlativus) 

noteiktā galotne 

końcówka określona 

nenoteiktā galotne 

końcówka nieokreślona 

 

Rozdział dziewiąty 

Pluralia tantum 

Do kategorii pluralia tantum naleŜą wyrazy uŜywane na oznaczanie stron świata (austrumi, 

dienvidi, ziemeĜi, rietumi) oraz kilka wyrazów, które nazywają święta (np. Ziemassvētki). 

Saule riet rietumos ‘Słońce zachodzi na zachodzie’. 

Vējš pūš no dienvidiem ‘Wiatr wieje z południa’. 

Ko jūs darāt Ziemassvētkos? ‘Co robicie w święta BoŜego Narodzenia?’ 

Wyraz debesis (deklinacja VI (-ij)) jest często stosowany tylko w liczbie mnogiej (no debesīm 

lāses krīt... ‘z nieba spadają krople...’), ale moŜe równieŜ występować w liczbie pojedynczej: 

no debess lāses krīt.

 

 

 

Deklinacje: VI, IIb oraz I 

Deklinacja rzeczowników rudens, ūdens, mēness, zibens, akmens, asmens i sāls róŜni się od 

sześciu pozostałych. Celownik tych wyrazów ma końcówkę -im, dlatego teŜ traktowane są 

jako rzeczowniki naleŜące do podgrupy b deklinacji II (-im).  

W liczbie mnogiej rzeczowniki tego typu mają takie same końcówki, co wszystkie 

rzeczowniki rodzaju męskiego, ale w rdzeniu zachodzi alternacja spółgłoskowa, por. mēnes-s 

– mēneš-i (jak równieŜ mēnes-is / mēneš-i). Od innych rzeczowników II deklinacji (-im) 

wspomniane siedem rzeczowników odróŜnia teŜ nieregularność form mianownika i 

dopełniacza w liczbie pojedynczej. Nieregularną formę mianownika ma równieŜ rzeczownik 

suns, który, za wyjątkiem tego właśnie przypadka jest odmieniany według II deklinacji.  

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

39 

01.10.2008 

 

IIb (-im) 

II (-im) 

suns 

mianownik 

ruden-s 

puis-is 

sun-s 

dopełniacz 

ruden-s 

puiš-a 

suĦ-a 

biernik 

ruden-i 

puis-i 

sun-i 

celownik 

ruden-im 

puis-im 

sun-im 

miejscownik  ruden-ī 

puis-ī 

sun-ī 

mianownik 

l. poj. 

rudeĦ-i 

puiš-i 

suĦ-i 

 

Nie moŜna być całkowicie pewnym, według jakiej deklinacji odmienia się rzeczownik, jeŜeli 

wnioskuje się o tym tylko na podstawie końcówki -s mianownika liczby pojedynczej. W 

języku łotewskim istnieją w takim wypadku trzy moŜliwości: 

park-s = deklinacja I (-am), rodzaj męski, liczba pojedyncza;  

celownik park-am, miejscownik park-ā; mianownik liczby mnogiej park-i 

ūden-s = deklinacja IIb (-im), rodzaj męski; 

celownik ūden-im, miejscownik ūden-ī; mianownik liczby mnogiej ūdeĦ-i 

ugun-s = deklinacja VI (-ij), rodzaj Ŝeński;  

celownik ugun-s, miejscownik ugun-ī; mianownik liczby mnogiej ugun-is 

Deklinacja IIb jest deklinacją zamkniętą (nieproduktywną). NaleŜy do niej tylko 7 

rzeczowników. 

Deklinacja VI jest równieŜ nieproduktywna, obejmuje około 50 rzeczowników. 

Końcówka określona: dopełniacz i biernik 

Es gaidu pirmo sniegu ‘Czekam na pierwszy śnieg’. 

Mēs esam pirmā kursa studenti ‘Jesteśmy studentami pierwszego roku’. 

Manas pirmās mīlestības vārds bija Toms ‘Moja pierwsza miłość miała na imię Tomasz’. 

 

 

rodzaj męski 

rodzaj Ŝeński 

l. poj.  mianownik 

dopełniacz 

biernik 

nākam-ais 

nākam-ā 

nākam-o 

nākam-ā 

nākam-ās 

nākam-o 

l. mn.  mianownik 

biernik 

nākam-ie 

nākam-os 

nākam-ās 

nākam-ās 

 

Czas przyszły 

Vai rīt snigs? ‘Czy jutro będzie padał śnieg?’ 

Pēc svētkiem Ilze brauks uz Latgali ‘Po świętach Ilze pojedzie do Latgalii’. 

 Jānis strādās bibliotēkā ‘Jan będzie pracował w bibliotece ’. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

40 

01.10.2008 

Mēs dejosim klubā ‘Będziemy tańczyć w klubie’. 

Kad tu nāksi ciemos? ‘Kiedy przyjdziesz w gości?’ 

Czas przyszły prosty jest zazwyczaj tworzony poprzez dodanie do tematu bezokolicznika 

wykładnika czasu przyszłego -s- lub -š- i końcówek osobowych. 

Czas przyszły 

 

 

bū-t 

brauk-t 

dzer-t 

darī-t 

jautā-t 

es 

tu 

viĦ- 

mēs 

jūs 

-š-u 

-s-i 

-s 

-s-im 

-s-it 

/ -s-iet 

bū-š-u 

bū-s-i 

bū-s 

bū-s-im 

bū-s-it   

/ bū-s-iet 

brauk-š-u 

brauk-s-i 

brauk-s 

brauk-s-im 

brauk-s-it   

/ brauk-s-iet 

dzer-š-u 

dzer-s-i 

dzer-s 

dzer-s-im 

dzer-s-it 

/ dzer-s-iet 

darī-š-u 

darī-s-i 

darī-s 

darī-s-im 

darī-s-it   

/ darī-s-iet 

jautā-š-u 

jautā-s-i 

jautā-s 

jautā-s-im 

jautā-s-it  

/ jautā-s-iet 

 

Czasu przyszłego nie tworzy się od tematu bezokolicznika, jeŜeli jest on zakończony na -s 

lub -z (na przykład ēs-t, kris-t, aizbāz-t). Gdy mamy do czynienia z takimi czasownikami, 

wówczas podstawą jest temat czasu przeszłego, do którego dodajemy kolejno -ī- oraz 

końcówki osobowe: 

ēst, czas przeszły (viĦš) ēd-a   => es ēdī-šu, tu ēdī-si, viĦš ēdī-s... (z wąskim [ē]) 

Ko mēs ēdīsim Ziemassvētkos? ‘Co będziemy jedli w święta BoŜego Narodzenia?’  

 

Czasowniki I koniugacji 

W tym rozdziale pojawiły się następujące czasowniki: 

(a)  3 czasowniki przedrostkowe, które odmieniają się jak ich odpowiedniki bez 

przedrostków: 

aizbraukt (<- braukt): es aizbraucu, tu aizbrauc, viĦš aizbrauc 

aiziet (<- iet): es aizeju, tu aizej, viĦš aiziet 

noĦemt (<– Ħemt): es noĦemu, tu noĦem, viĦš noĦem (uwaga, alternacja e/æ!)  

(b) 3 czasowniki, które są uŜywane tylko w trzeciej osobie: 

līt (līst) 

snigt (snieg) 

salt (salst)

4

 

(c)  3 czasowniki, które odmieniają się podobnie jak juŜ wcześniej poznane przez was wyrazy 

(wpiszcie je w odpowiednie tabele!): 

teikt (teic, tu teic) 

                                                 

4

 Czasownik salt uŜywany jest równieŜ w znaczeniu „marznąć / odczuwać zimno” i w takim wypadku ma inne 

formy osobowe: es salstu, tu salsti viĦš salst.  

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

41 

01.10.2008 

palikt (paliek, tu paliec) 

krist (krīt, tu krīti) 

 

(d) 4 czasowniki, które odmieniają się według nowego schematu: 

pūst (pūš, tu pūt)  

kāpt (kāpj, tu kāp) 

aizbāzt (aizbāž, tu aizbāz)  

laist (laiž, tu laid) 

 

W temacie czasu teraźniejszego tych czasowników zachodzi alternacja spółgłoskowa. 

Zmiana ta nie występuje w drugiej osobie liczby pojedynczej, ale moŜe pojawić się tutaj 

inna spółgłoska: 

 

kāp-t 

(aiz)bāzt   

 

lais-t 

pūs-t 

 

 

es 

kāpj-u 

bāž-u 

 

 

laiž-u 

pūš-u 

 

 

tu 

kāp 

bāz 

 

 

laid 

pūt 

 

 

viĦ- 

kāpj 

bāž 

 

 

laiž 

pūš 

 

 

Według tego schematu odmienia się dosyć duŜo czasowników. 

 

Czasowniki zwrotne: 3 osoba czasu teraźniejszego 

Kā viĦa izskatās? ‘Jak ona wygląda?’ 

Rudens vējš ar tevi rotaĜājas ‘Jesienny wiatr bawi się z tobą’. 

Diena sākas ar kafiju ‘Dzień zaczyna się kawą’. 

Cilvēki skatās uz Kristianu un brīnās ‘Ludzie patrzą na Krystiana i dziwią się’. 

Bezokolicznik czasowników zwrotnych jest zakończony na -ties (izskatīties, rotaĜāties, 

sākties). W czasie teraźniejszym moŜna wyróŜnić trzy typy odmiany, które ustala się w 

oparciu o formę trzeciej osoby. 

bezokolicznik   temat czasu 

teraźniejszego 

 

końcówka 

3. osoby 

inne przykłady 

odpowiada 

typowi 

sarunāties 

spēlēties 

sarunā- 

spēlē- 

-j- 

-j- 

as 

as 

rotaĜāties (rotaĜājas) 

(1) 

atcerēties 

sākties 

atrasties 

atcer- 

sāk- 

atrod- 

 

as 

as 

as 

vēlēties (vēlas), 

peldēties (peldas) 

slēpties (slēpjas),  

atgriezties (atgriežas), 

beigties (beidzas) 

(2) 

(4) 

skatīties 

brīnīties 

skat- 

brīn- 

 

ās 

ās 

klausīties (klausās), 

mācīties (mācās) 

(3) 

 

Terminy 

atgriezeniskais darbības vārds 

czasownik zwrotny 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

42 

01.10.2008 

Rozdział dziesiąty 

Zaimki 

tas

 oraz 

šis

: Celownik i miejscownik 

W rozdziale siódmym zapoznaliśmy się z formami celownika i miejscownika zaimków tas i 

šis:  

 

liczba pojedyncza 

liczba mnoga 

mianownik 

tas 

tā 

šis 

šī 

tie 

tās 

šie 

šīs 

celownik 

tam  tai 

šim 

šai 

tiem 

tām 

šiem 

šīm 

miejscownik 

tajā 

tajā  šajā  šajā  tajos 

tajās 

šajos 

šajās 

 

Forma miejscownika ma następujące warianty: 

tajā / tai / tanī 

šajā / šai / šinī 

tajos / tais / tanīs 

šajos / šais / šinīs  

tajās / tais / tanīs 

šajās / šais / šinīs 

Wariant pierwszy w kaŜdym z rzędów jest najbardziej powszechny. 

 

Czas przeszły czasowników 

Agrāk te bija mežs ‘Wcześniej był tu las’.  

Agrāk mēs bijām mazi ‘Wcześniej byliśmy mali’. 

Kur tu agrāk dzīvoji? ‘Gdzie wcześniej mieszkałeś?’ 

Bērnība es lasīju pasakas ‘W dzieciństwie czytałem bajki’. 

Mans vectētiĦš spēlēja vijoli ‘Mój dziadek grał na skrzypcach’. 

Man patika klausīties ‘Lubiłam słuchać’. 

Mans brālis aizbrauca uz Īriju ‘Mój brat wyjechał do Irlandii’. 

Šo vāzi es nopirku Turcijā ‘Ten wazon kupiłem w Turcji’. 

 

Formą słuŜąca za podstawę tworzenia czasu przeszłego prostego jest temat czasu przeszłego.  

A. runāt, strādāt, meklēt, mīlēt, gribēt, lasīt, rakstīt, zināt... 

Temat czasu przeszłego koniugacji II (długiej) i III (mieszanej) jest taki sam jak temat 

bezokolicznika: 

runā-t => runā- => agrāk viĦš runāja daudz. 

lasī-t => lasī- => vakar es lasīju interesantu grāmatu. 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

43 

01.10.2008 

PoniewaŜ temat jest zakończony na samogłoskę, to wszystkie wymienione czasowniki mają 

takie same końcówki osobowe w czasie przeszłym. Końcówki są poprzedzone przez -j. 

B. braukt, teikt, pirkt, ēst, dzert, dot, satikt, patikt, saprast, kĜūt ...  

Tematu czasu przeszłego czasowników I (krótkiej) koniugacji nie moŜna ustalić na podstawie 

formy bezokolicznika, ale naleŜy uczyć się tych form osobno. Temat czasu przeszłego 

czasownika būt to bij-. Końcówki są takie same jak dla czasowników II i III koniugacji, ale 

bez -j-, poniewaŜ temat jest zakończony na spółgłoskę. 

Czas przeszły 

 

A 

strādā-t 

gribē-t 

lasī-t 

B 

būt 

(aiz)braukt 

(no)pirkt 

es 

tu 

viĦ- 

mēs 

jūs 

-ju 

-ji 

-ja 

-jām 

-jāt 

strādā-j-u 

strādā-j-i 

strādā-j-a 

strādā-j-ām 

strādā-j-āt 

gribē-j-u 

gribē-j-i 

gribē-j-a 

gribē-j-ām 

gribē-j-āt  

lasī-j-u 

lasī-j-i 

lasī-j-a 

lasī-j-ām 

lasī-j-āt   

-u 

-i 

-a 

-ām 

-āt 

bij-u 

bij-i 

bij-a 

bij-ām 

bij-āt  

aizbrauc-u 

aizbrauc-i 

aizbrauc-a 

aizbrauc-ām 

aizbrauc-āt 

nopirk-u 

nopirk-i 

nopirk-a 

nopirk-ām 

nopirk-āt 

 

W słowniku obok form czasu teraźniejszego czasowników I koniugacji jest podana forma 

trzeciej osoby czasu przeszłego, w której widoczny jest temat: 

pirkt (pērk, tu pērc; pirka) => pirka to forma 3 osoby czasu przeszłego, temat czasu 

przeszłego to pirk- 

braukt (brauc, tu brauc; brauca) 

patikt (patīk; patika) 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

44 

01.10.2008 

Tabulas 

1. Deklinācijas un locījumi 

Deklinācijas: 

I   students, parks, tēvs, vējš; Toms; viĦš; labs, liels 

II   puisis, teātris, brālis, skapis, dzejolis, lācis; Jānis 

IV  grāmata, bibliotēka, māsa; Ieva; viĦa; laba, liela 

V   studente, universitāte, avīze, roze, meitene; Ilze 

III  tirgus, alus, lietus; Mikus 

IIb  rudens, ūdens, mēness, akmens, asmens, zibens, sāls 

VI  acs, sirds, uguns, valsts, pils 

Vienskaitlis 

 

I 

II 

IV 

V 

 

III 

IIb 

VI 

nom 

-s, -š 

-is 

-a 

-e 

 

-us 

-s 

-s 

ăen 

-a 

+a 

-as 

-es 

 

-us 

-s 

-s 

aku 

-u 

-i 

-u 

-i 

 

-u 

-i 

-i 

dat 

-am 

-im 

-ai 

-ei 

 

-um 

-im 

-ij 

lok 

-ā 

-ī 

-ā 

-ē 

 

-ū 

-ī 

-ī 

 

Daudzskaitlis 

 

I, III 

II, IIb 

 

IV 

V 

VI 

nom 

-i 

+i 

 

-as 

-es 

-is 

ăen 

-u 

+u 

 

-u 

+u 

(+)u 

aku 

-us 

+us 

 

-as 

-es 

-is 

dat 

-iem 

+iem 

 

-ām 

-ēm 

-īm 

lok 

-os 

+os 

 

-ās 

-ēs 

-īs 

 

 + = līdzskaĦu mija 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

45 

01.10.2008 

2. Nenoteiktā un noteiktā galotne 

nenoteiktā galotne: labs, liels, viens, divi 

noteiktā galotne: labais, kreisais, lielais, vienīgais, pirmais, otrais, (vis)labākais 

 

 

vienskaitlis 

daudzskaitlis 

 

vīr. dzimte 

siev. dzimte 

vīr. dzimte 

siev. dzimte 

 

nen. 

not. 

nen. 

not. 

nen. 

not. 

nen. 

not. 

nom 

-s, -š 

-ais 

-a 

-ā 

-i 

-ie 

-as 

-ās 

ăen 

-a 

-ā 

-as 

-ās 

-u 

-o 

-u 

-o 

aku 

-u 

-o 

-u 

-o 

-us 

-os 

-as 

-ās 

dat 

-am 

-ajam 

-ai 

-ajai 

-iem 

-ajiem 

-ām 

-ajām 

lok 

-ā 

-ajā 

-ā 

-ajā 

-os 

-ajos 

-ās 

-ajās 

 

 

3. Vietniekvārdi 

tas

 un 

šis

 

 

vienskaitlis 

daudzskaitlis 

vienskaitlis 

daudzskaitlis 

 

vīr. 

siev. 

vīr. 

siev. 

vīr. 

siev. 

vīr. 

siev. 

nom 

tas 

tā 

tie 

tās 

šis 

šī 

šie 

šīs, šās 

ăen 

tā 

tās 

to 

to 

šī, šā 

šīs, šās 

šo 

šo 

aku 

to 

to 

tos 

tās 

šo 

šo 

šos 

šīš, šās 

dat 

tam 

tai 

tiem 

tām 

šim 

šai 

šiem 

šīm, šām  

lok 

lok 
arī: 

tajā 

tai,  
tanī 

tajā 

tai,  
tanī 

tajos 

tais,  
tanīs 

tajās 

tais,  
tanīs 

šajā 

šai, 
šinī 

šajā 

šai, 
šinī 

šajos 

šais, 
sinīs 

šajās 

šais, 
sinīs 

 

4. Personas vietniekvārdi  

nom 

es 

tu 

mēs 

jūs 

ăen 

manis 

tevis 

mūsu 

jūsu 

aku 

mani 

tevi 

mūs 

jūs 

dat 

man 

tev 

mums 

jums 

lok 

manī 

tevī 

mūsos 

jūsos 

 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

46 

01.10.2008 

5. Darbības vārda locīšanas paraugi 

II konjugācija, tagadnes 1. tips 

dzīvot 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

dzīvo-j-u 

dzīvo-j-u 

dzīvo-š-u 

   tu 

dzīvo 

dzīvo-j-i 

dzīvo-s-i 

   viĦ- 

dzīvo 

dzīvo-j-a 

dzīvo-s 

   mēs 

dzīvo-j-am  dzīvo-j-ām  dzīvo-s-im 

   jūs 

dzīvo-j-at 

dzīvo-j-āt 

dzīvo-s-it 

celms 

dzīvo- 

dzīvo- 

dzīvo- 

 

III konjugācija, tagadnes 2. tips 

gribēt 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

grib-u 

gribē-j-u 

gribē-š-u 

   tu 

grib-i 

gribē-j-i 

gribē-s-i 

   viĦ- 

grib 

gribē-j-a 

gribē-s 

   mēs 

grib-am 

gribē-j-ām  gribē-s-im 

   jūs 

grib-at 

gribē-j-āt 

gribē-s-it 

celms 

grib- 

gribē- 

gribē- 

 

III konjugācija, tagadnes 3. tips 

lasīt 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

las-u 

lasī-j-u 

lasī-š-u 

   tu 

las-i 

lasī-j-i 

lasī-s-i 

   viĦ- 

las-a 

lasī-j-a 

lasī-s 

   mēs 

las-ām 

lasī-j-ām 

lasī-s-im 

   jūs 

las-āt 

lasī-j-āt 

lasī-s-it 

celms 

las- 

lasī- 

lasī- 

 

I konjugācija, tagadnes 2. tips (+ nenoteiksme ar -st) 

prast 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

prot-u 

prat-u 

prat-ī-š-u 

   tu 

prot-i 

prat-i 

prat-ī-s-i 

   viĦ- 

prot 

prat-a 

prat-ī-s 

   mēs 

prot-am 

prat-ām 

prat-ī-s-im 

   jūs 

prot-at 

prat-āt 

prat-ī-s-it 

celms 

prot- 

prat- => 

prat-+ ī 

 

Gramatyka (N. Nau; tłum. Piotr Grablunas 2007/08) 

 

47 

01.10.2008 

I konjugācija, tagadnes 4. tips  

braukt 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

brauc-u 

brauc-u 

brauk-š-u 

   tu 

brauc 

brauc-i 

brauk-s-i 

   viĦ- 

brauc 

brauc-a 

brauk-s 

   mēs 

brauc-am 

brauc-ām 

brauk-s-im 

   jūs 

brauc-at 

brauc-āt 

brauk-s-it 

celms 

brauc- 

brauc- 

brauk-s 

 

pirkt 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

pērk-u 

pirk-u 

pirk-š-u 

   tu 

pērc      [ē] 

pirk-i 

pirk-s-i 

   viĦ- 

pērk 

pirk-a 

pirk-s 

   mēs 

pērk-am 

pirk-ām 

pirk-s-im 

   jūs 

pērk-at 

pirk-āt 

pirk-s-it 

celms 

pērk-  [æ:d]  pirk- 

pirk-s 

 

iet 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

ej-u 

gāj-u 

ie-š-u 

   tu 

ej 

gāj-i 

ie-s-i 

   viĦ- 

iet 

gāj-a 

ie-s 

   mēs 

ej-am 

gāj-ām 

ie-s-im 

   jūs 

ej-at 

gāj-āt 

ie-s-it 

celms 

ej- 

gāj- 

ie-s 

 

I konjugācija, tagadnes 4. tips (+ nenoteiksme ar -st) 

ēst 

tagadne 

pagātne 

nākotne 

   es 

ēd-u 

ēd-u 

ēd-ī-š-u 

   tu 

ēd [ēd] 

ēd-i 

ēd-ī-s-i 

   viĦ- 

ēd 

ēd-a 

ēd-ī-s 

   mēs 

ēd-am 

ēd-ām 

ēd-ī-s-im 

   jūs 

ēd-at 

ēd-āt 

ēd-ī-s-it 

celms 

ēd- [æ:d] 

ēd- [ēd]  => 

ēd- [ēd] + ī