Bomba atomowa Hitlera

Specjalistka od paliw Lise Meitner (austryjaczka) w 1934 w "czasopi

mie o chemii

stosowanej" IDA Noddack, młoda kobieta chemik z Uniwersytetu w Freiburgu , zakłada

e jest

liwe rozczepienie j

dra atomowego, kiedy b

dzie ono bombardowane neutronami .

Niestety teoria ta nie zdobyła powa

ania w

ród naukowców. Mimo to młoda kobieta

prowadziła dalej badania w tym kierunku na Uniwersytecie w Berlinie, współpracuj

c z Otto

Hahnem . Pod koniec 1938 Otto Hahn w stworzonym przez siebie laboratorium, wraz z
F.Strassmanem przeprowadzili po raz pierwszy reakcj

rozczepienia j

dra atomowego

(rozczepiono j

dro uranu). Dnia 6 stycznia 1939 podano t

informacj

do publicznej

wiadomo

ci. Lisa Meitner była autorem projektu i wykonała decyduj

ce obliczenia

teoretyczne, ona te

wraz z Otto Frischem zinterpretowała 11 lutego owe do

wiadczenie.

Niestety wybuch wojny nie pozwolił jej na po

wiadczenie sukcesów odniesionych w

laboratorium w Berlinie, wraz z Frischem opu

ciła Niemcy i udała si

do Szwecji.

liwo

ść

zbudowania bomby atomowej

Eksperymenty Lise Meitner na Berli

skim Uniwersytecie szybko pozwoliły zorientowa

niemieckim naukowcom

e s

wstanie przeprowadzi

neutronow

reakcj

ła

cuchow

, a w jej

nast

pstwie wyzwoli

ogromn

ilo

ść

energii. Paul Harteck i Wilhelm Groth 24 kwietnia 1939

zawiadomili Niemieckie Ministerstwo Uzbrojenia o mo

liwo

ci wykorzystania uranu jako

pot

ęŜ

nego materiału wybuchowego. Pi

ęć

dni pó

niej Ministerstwo Nauki rozpoczyna tajne

badania nad uranem. Jednocze

nie zabezpieczono cały dost

pny zapas uranu i wydano

zakaz jego eksportu. W maju i czerwcu ukazuj

dwa artykuły w Naturwissenschaften

popieraj

ce ide

reakcji ła

cuchowej. Pierwszy napisany przez Gottfrieda von Droste i H.

Reddemana podawał metod

obliczania ilo

ci neutronów w uranie. Drugi autorstwa Siegfrieda

Fluegge opublikowany na ten temat reakcji ła

cuchowej w wielkim bloku uranu ( o masie

około 100 T).

Kilka dni po rozpocz

ciu wojny 16 wrze

niu 1939 Niemieckie Ministerstwo Uzbrojenia

zaprasza uczonych do wzi

cia udziału w projekcie rozczepienia uranu. Organizatorami

spotkania byli Kurt Diebner i Erich Bagge (członkowie NSDAP). Dziesi

ęć

dni pó

niej Diebner

zwołuje drug

robocz

konferencje, w której bior

udział Werner Heisenberg, Carl-Friedrich

von Weizsäcker, Otto Hahn, Gustaw Harteck.

Na konferencji tej Heisenberg rozwija koncepcj

budowy reaktora, który w odpowiednim

czasie da po

Ŝą

dan

ilo

ść

wzbogaconego uranu potrzebn

do reakcji rozczepienia w bombie

atomowej. W pierwszej fazie prac program był realizowany w trzech o

rodkach. W Lipsku pod

przewodnictwem Heisenberga -budowa reaktora. Natomiast główne badania (budowa bomby
atomowej) miały by

realizowany w Berlinie w Instytucie Fizyki im. Cesarza Wilchelma (KWI)

pod kierownictwem Weizsäckera. Trzeci o

rodek wojskowy te

znajdował si

w Berlinie i był

kierowany przez Diebnera, jego zadaniem była koordynacja prac nad energi

atomow

współpraca z innymi o

rodkami naukowymi. Badaniom nadano wojskowy charakter, wszelkie

badania i publikacje na ten temat zostały utajnione. Oficjalnie kontrol

nad KWI przej

ło

Ministerstwo Uzbrojenia 5 pa

dziernika 1939. Na efekty prac zespołu nie trzeba było długo

czeka

, ju

w listopadzie 1939 Paul Harteck dokonuje rozdzielenia uranu metod

Cusiusa

Dickela. 6 grudnia 1939 Haisenberg składa raport do Ministerstwa Uzbrojenia, w którym
zapewnia

e najlepsz

drog

dla uzyskania wzbogaconego uranu jest budowa reaktora, a w

styczniu 1940 ministerstwo otrzymuje od Spółki Auer pierwsz

ton

wysoko oczyszczonego

tlenku uranu. W drugim swym raporcie z 29 lutego Heisenberg informuje o metodzie
spowalniania neutronów i odrzuca mo

liwo

ść

zastosowania grafitu jako moderatora,

wskazuj

c na ci

ęŜ

wod

jako jedyny wła

ciwy moderator. W maju 1940 wojska niemieckie

zajmuj

Norwegi

i przejmuj

kontrol

nad zlokalizowan

tam fabryk

ęŜ

kiej wody. W

czerwcu Harteck informuje Ministerstwo Uzbrojenia o 185 kg uranu i o swoim reaktorze
chłodzonym suchym lodem. Niestety wspomniane 185 kg uranu nie nadaje si

do powielania

w nim neutronów. Mimo to grupa Heisenberga odmawia podzielenia si

posiadanym uranem,

jednocze

nie

Ŝą

da dla projektu reaktora realizowanego przez naukowców z Lipska dostaw

ęŜ

kiej wody. Zaj

cie Belgii i zakładów si

tam znajduj

cych stworzyło warunki na

zamówienie w Spółce Auer 60 ton oczyszczonego uranu. Naukowcy skupieni wokół
Weizsaecker wysun

li 17 lipca 1940 koncepcje wykorzystania reaktorów do produkcji

neptunu, który mo

e by

wykorzystany efektywniej przy produkcji bomb atomowych. W

zwi

zku z czym w pa

dzierniku podj

to badania w Instytucie im. Cesarza Wilchelma w

Berlinie, nad rozczepieniem neptunu i plutonu. Heisenberg bierze udział jednocze

nie w

pracach w Berlinie i Lipsku. W tym te

miesi

cu odbywa si

konferencja w Lipsku na temat

metod rozszczepie

, metoda termiczna Clusiusa Dickela uznana jest za najefektywniejsz

jest faworyzowana. 20 stycznia 1941 Walter Bothe i Peter Jensen w Heidelbergu dokonuj

pomiaru absorpcji neutronów przez grafit, niestety wyci

gaj

bł

dne wnioski twierdz

grafit nie mo

e by

efektywnym moderatorem.

W lutym 1941 Harteck i Jensen relacjonuj

Ministerstwu Uzbrojenia optymistyczne

perspektywy nad pracami zwi

zanymi z metodami rozczepienia izotopów. Miesi

c pó

niej

zespół Heisenberga z Lipska i zespół z Berlina-Dahlen informuj

o przeprowadzonych

eksperymentach w reaktorze zbudowanym z warstwy tlenku uranu i parafiny umieszczonych
w cylindrycznym zbiorniku. Niestety otrzymane wyniki s

sprzeczne. Heisenberg twierdzi

e do

realizacji bada

jest niezb

dna ci

ęŜ

ka woda. W sierpniu 1941 Fritz Hontermans przedło

ył

pismo do Ministerstwa Poczty w którym wykazywał istnienie masy krytycznej dla materiału
rozszczepialnego i starał si

wykaza

e produktem rozpadu w reaktorze b

dzie pluton. 28

dziernika 1941 przedstawiono wyniki uzyskane z reaktora w Lipsku (projekt LII), reaktor

ten u

ywał ci

ęŜ

kiej wody i tlenek uranu umieszczony w koncentrycznych aluminiowych kulach.

Dla tego typu reaktora uzyskano współczynnik powielania równy w przybli

eniu jedno

ci.

Kierownictwo bada

Ministerstwa Uzbrojenia 5 grudnia 1941 dokonuje rewizji atomowego

projektu. Ze wzgl

du na brak konkretnych terminów co do uko

czenia projektu rozwa

liwo

ść

odmowy dalszego wspierania bada

. Na pocz

tku stycznia 1942 Heisenberg

informuje Ministerstwo Uzbrojenia o eksperymencie BIII. Jest to trzeci reaktor pracuj

cy bez

ęŜ

kiej wody, u

ywaj

cy jedynie parafiny i sproszkowanego uranu,

ródło neutronów

wprowadzane przez pionowy komin. Niestety w reaktorze nie dochodzi do powielania
neutronów. Na

Ŝą

danie Ministerstwa Uzbrojenia w lutym uczeni niemieccy składaj

sprawozdanie na temat zaawansowania prac i informuj

ministerstwo

e posiadaj

działaj

stos atomowy i

e b

wstanie produkowa

pluton w reaktorze. Na konferencji 26/28 lutego

1942 zorganizowanej przez ministerstwo w Berlinie, Heisenberg opisuj

prac

trzech

zbudowanych reaktorów (LI;LII;BIII), niestety

aden z tych reaktorów nie powiela neutronów

przez co nie mo

na zainicjowa

reakcji ła

cuchowej. W tym samym czasie Niemiecka Rada

Naukowa zwołuje rywalizuj

konferencj

, maj

na celu wspieranie dalszych bada

nad

energi

drow

. Na konferencji tej 26 lutego Heisenberg roztacza wizj

zastosowania

reaktorów atomowych do nap

du okr

tów podwodnych, a z wytworzonego w wyniku ich pracy

plutonu b

dzie mo

liwa produkcja bomb atomowych. W marcu 1942 Albert Speer ze wzgl

na trudn

sytuacj

ekonomiczn

Niemiec (powstał

wyniku wzmo

onych nalotów i trudnej

sytuacji na froncie), oraz braku precyzyjnych terminów co do uko

czenia bada

, decyduje si

na wycofanie priorytetu dla bada

nad energi

drow

. Kierownictwo nad badaniami

powierza Niemieckiej Radzie Naukowej, na czele której staje Heisenberg. W kwietniu 1942
zostaje uruchomiony kolejny reaktor (LIV) w Lipsku. Reaktor zawierał 140 kg ci

ęŜ

kiej wody i

750 kg sproszkowanego uranu umieszczonego w koncentrycznych powłokach. W reaktorze
dochodziło do powielania neutronów (w 13%). Heisenberg zakładał

e aby uzyska

optymaln

moc reaktora potrzeba 5 ton ci

ęŜ

kiej wody i 10 ton metalicznego uranu. Niestety w czerwcu

1942 reaktor uległ zniszczeniu w wyniku po

aru.

4 czerwca 1942 dochodzi do tajnego spotkania w Berlinie (Dahlem) wiod

cych naukowców

niemieckich z ministrem Speerem. Na zebraniu tym Heisenberg opisuje budow

bomb

atomowych, ale nie podaje terminów realizacji. Speer zatwierdza wszystkie pro

naukowców, ł

cznie z budow

podziemnych kompleksów laboratoryjnych, ale nadal priorytet

bada

posiada program rakietowy. Na skutek cz

stych nalotów i obietnicy Speera od połowy

1942 rozpocz

to rozmieszczanie zakładów j

drowych w podziemiach. Jako pierwsze został

ewakuowane o

rodki z Berlina i Lipska. O

rodek z Lipska któremu przewodził Heisenberg

został umieszczony w miejscowo

ci Haigerloch (ok. 40 km. od Tübingen ) w podziemiach

wykutych w wapiennych skałach pod miejscowym ko

ciołem istniej

cym w miejscu obronnego

zamku. Podziemia te słu

yły jako magazyny piwa dla miejscowej karczmy. Lokalizacje

pracowni podsun

ł Walter Gerlach który był profesorem uniwersyteckim w Tübingen. 1 lipca

1942 Heisenberg zostaje szefem KWI w Dahlem i planuje seri

eksperymentów za pomoc

wielkiego reaktora. Anga

uje w to wszelkie mo

liwe zasoby uranu i ci

ęŜ

kiej wody. Metaliczne

płyty uranu według jego projektu s

trudne do wykonania. Działaniami swymi utrudnia prac

innym zespołom. W tym laboratorium pracowali poza Wernerem Heisenbergem: Carl
Friedrich von Weizsäcker, Karl Wirtz . Po przewiezieniu z Berlina zapasów uranu i ci

ęŜ

kiej

wody obiekt był przygotowany to przeprowadzenia sławnego eksperymentu B8. Eksperyment
B8 dotyczył do

wiadcze

z najwi

kszym pracuj

cym reaktorem j

drowym (o

rodek ten działał

do ostatnich dni wojny). Reaktor ten był w kształcie cylindra, zanurzonego w cylindrycznym

basenie wypełnionym wod

w celu jego chłodzenia. Sam reaktor był umieszczony w

cylindrycznym aluminiowym zbiorniku, który miał wysoko

ść

rednic

równ

210 cm,

wewn

trz zbiornik ten posiadał inne naczynie wykonane z magnezu. Przestrze

pomi

dzy

tymi naczyniami była wypełniona 40 cm warstw

grafitowych cegieł. Rdze

reaktora składało

z 664 uranowych sze

cianów ( o kraw

dzi 5 cm) przywi

zanych do wieka grafitowego

zamykaj

cego reaktor. Wspomniany rdze

był wpuszczany do wn

trza reaktora wykonanego

z magnezu.

Plany podziemnego o

rodka j

drowego w Haigenloch

ródło neutronów było wprowadzane do

rodka instalacji przez tgz. komin. Tam te

znajdowała si

szczelina umo

liwiaj

ca wstawienie sondy do pomiaru ilo

ci emitowanych

neutronów wewn

trz reaktora. Po wprowadzeniu rdzenia do reaktora był on powoli wypełniany

ęŜ

ka wod

, pod stał

kontrol

emisji neutronów. Je

eli reaktor osi

gał stan krytyczny był

wył

czany a eksperyment sko

czony. Na skutek wypełniania reaktora ci

ęŜ

wod

wprowadzania paliwa uranowego uzyskano współczynnik powielania równy 7, w stosunku do
nieuaktywnionego reaktora. Reaktor ten osi

gał stan nasycenia i aby osi

ąć

pełn

moc

powinien by

1,5 razy wi

kszy. Niestety powi

kszenie tego reaktora w kwietniu 1945, było ju

niemo

liwe ze wzgl

du na braki ci

ęŜ

kiej wody i dodatkowych ilo

ci uranowych bloków. Tak

przebiegał program budowy reaktora przez uczonych niemieckich, lecz nie jest to cało

ść

prac

zwi

zanych z energi

drow

i przeprowadzonych eksperymentów. Czy nic nowego si

nie działo w niemieckim programie atomowym pomi

dzy 1 lipca 1942, a majem 1945 roku?

Radykalna Zmiana

Czemu nagle 4 czerwca 1942 na tajnej konferencji w Berlinie, Speer zatwierdza wszystkie
pro

by naukowców i podejmuje decyzj

budowy kosztownych podziemnych kompleksów

laboratoryjnych, mimo

e na pocz

tku marca 1942 cofn

ł poparcie dla programu atomowego.

Koncepcja budowy bomby z materiałów rozszczepialnych otrzymanych w wyniku reakcji w
reaktorze była odległa (według atomistów niemieckich ok. 5 lat) i kosztowna. Wywiad aliancki
na podstawie podsłuchu rozmów Heisenberga (aresztowany nieco pó

niej od pozostałych,

gdy

uciekł rowerem do rodziny w Bawarii) i Karla Wirtza 6 sierpnia 1945 w miejscu ich

uwi

zienia w" Farmhall ", rezydencji wiejskiej blisko Cambridge. Doszedł do wniosku

Heisenberg nie ma poj

cia o ilo

ci uranu niezb

dnej do przeprowadzenia wybuchu

nuklearnego. Heisenberga twierdził

e krytyczna masa dla uranu miała wynosi

13 ton (kula o

promieniu 54 cm). Czy na pewno Heisenberg popełnił tak grub

pomyłk

(w spekulacji tej nie

uwzgl

dnił powielonych neutronów bior

cych udział w reakcji), a mo

e był to wybieg

naukowca który zdawał sobie spraw

e jest podsłuchiwany? Przecie

znał obliczenia Otto

Frischa i Rudolfa Peierlsa z publikacji prasowej dokonanej w Birmingham, a dostarczonej mu
przez wywiad niemiecki w styczniu 1940 (obliczenia te stanowiły baz

wyj

ciow

dla ustalenia

masy krytycznej przez amerykanów). Przecie

w czerwcu 1942 na tajnej konferencji

relacjonował

e krytyczna masa to 50 kg uranu (kula o promieniu 8.6 cm), innym razem

twierdził

e bomba mog

ca zniszczy

Londyn była by wielko

ci ananasa. Sk

d ta niespójno

ść

Heisenberga, czy chciał co

ukry

przed aliantami? Jest to mało prawdopodobne przecie

mieli bomb

, a mo

e liczył na powrót nazistów i ich wunderwaffe.

Czy Niemcy na pewno nie byli w stanie wyprodukowa

bomby?

Faktem jest

e uzyskanie odpowiedniej ilo

ci substancji rozczepianej z reaktora grupy

Heisenberga opó

niało si

. Wynikało to z opó

nie

z tytułu, bł

dnych oblicze

absorpcji

neutronów przez grafit. Omyłka Bothego w obliczeniach doprowadziły do stosunkowo pó

nego

dopuszczenia grafitu jako moderatora (bł

dy te wynikały st

e Bothe maj

c stos zbudowany

grafitu nie uwzgl

dnił powietrza znajduj

cego si

pomi

dzy elementami, st

d te

nie uznał

absorpcji neutronów dokonanej przez azot). Natomiast stosowanie ci

ęŜ

kiej wody (mimo

poprawnych wylicze

Döpela dla absorpcji neutronów w ci

ęŜ

kiej wodzie), rodziło du

trudno

ci techniczne przy pozyskiwaniu jej metod

elektrolityczn

. Bł

dem te

było przyj

cie

termicznej metody rozszczepie

izotopów Clusiusa Dickel (utrudnienia tu wynikły z korozji

sze

ciofluorku uranu podczas procesu). Mimo to reaktor zbudowany w Haigenloch na

przełomie 1943/44 był zbudowany z grafitu i był wstanie produkowa

pluton. Model bomby na

bazie plutonu popierał Weizsäcker, upewniało go w tym doniesienie wywiadu na podstawie
publikacji dokonanej przez Philipa Abelsona i Edwina McMillana w czerwcu 1940 w Anglii.
Niestety aby wyprodukowa

jego odpowiedni

ilo

ść

za pomoc

reaktora potrzeba by około 3

lat. Lecz nie tylko grupa z Haigenloch prowadziła badania istniały centra w Heidelbergu

(Bothe, Jensen, Geiger), Karlsruhe (K.Wirtz), Hamburgu (P. Harteck) jednak najwi

ksze

znaczenie miały prace dokonane przez wojskowy o

rodek Heereswaffenamt.

W pracach nad niemieckim programem nuklearnym brało udział około 200 naukowców
niemieckich. Oraz niemieccy naukowcy pochodzenia

ydowskiego, którzy nie zd

ąŜ

yli opu

Niemiec i zostali sił

wł

czeni do programu, tak

e kilkuset osobowa rzesza naukowców z

krajów podbitych. Prace nad reaktorem stanowiły tylko cz

ęść

bada

i nie były niezb

dne, dla

pozyskania odpowiedniej ilo

ci materiału rozszczepialnego do produkcji niemnickiej bomby

atomowej. Niemcy posiedli inn

, wydajniejsz

metod

wzbogacania uranu.

Druga metoda

Druga metoda zarysowała si

przed Niemcami w połowie 1942 i prawdopodobnie pod jej

wpływem nast

piła radykalna zmiana stanowiska Alberta Spera i WVHA (Spandau), co do

losów programu j

drowego. Zmiana ta miała miejsce podczas tajnej konferencji 4 czerwca

1942 w Berlinie.nowa metoda ta miała polega

na produkcji wzbogaconego uranu przy

zastosowaniu specjalnego akceleratora konstrukcji Kersta.

Donald W. Kerst jesieni

1941 roku opublikował wraz z R.Serberem artykuł o

akceleratorach cz

stek elementarnych, w ameryka

skim periodyku "Physical Review". W

artykule tym Kierst opisywał swój pierwszy betatron gdzie w indukowanym polu
magnetycznym dokonywał akceleracji cz

stek do 2.3 MeV, w male

kiej kołowej rurze o

promieniu 7.5 cm. Amerykanie byli bardzo zainteresowani pracami Kersta. Jedna z
elektrycznych spółek zatrudniła go i wykonywała szklane pier

cienie do akceleratorów według

jego pomysłu, natomiast Uniwersytet Illinois zamówił jako jeden z pierwszych betatron.
Według pierwotnego zamysłu akcelerator ten z uwagi na małe gabaryty i koszty miał zast

aparaty Roentgena. Pierwsze akceleratory wytwarzały promieniowanie równowa

ne emisji

jednego gramu radu, który w owym czasie kosztował w Szwecji 1 mln koron. Gdy ukazała si

w stanach jego publikacja na ten temat , a pó

niej nast

pna. Spraw

zainteresował si

R.Wideröe, pracuj

c dla NEBB nad wysoko energetycznymi sieciami. Napisał on we wrze

niu

1942 artykuł do "Archiv für Elektrotechnik" (publikowany w 1943), a zaraz potem nast

pny,

szokuj

cy artykuł do tego samego Berli

skiego czasopisma, o mo

liwo

ciach budowy

akceleratora o energii rz

du 200 MeV. Niestety ten artykuł z wiadomych wzgl

dów nigdy nie

został wydrukowany przez "Archiv für Elektrotechnik". Wiosn

1943 dwóch urz

dników

niemieckich (mundury Luftwaffe), odwiedziło R.Wideröa w jego pracowni w NEBB. Trzeba tu
wspomnie

e od kwietnia 1940 Norwegia była pod okupacj

Niemieck

. Wideröe znalazłszy

w niezr

cznej sytuacji aby nie by

pos

dzonym o kolaboracj

, próbował odmówi

zaproszenia do ekskluzywnego hotel. Tłumaczył si

e wpierw musi zabezpieczy

rower

którym doje

ał do pracy. Ale niemieccy agenci byli doskonale przygotowani do tego

zadania. W hotelu usiłowali namówi

Wideröa do powrotu z nimi i pracy na rzecz III Rzeszy.

Nie mog

c przekona

Wideröe, wysun

li inne argumenty. Szanta

em zmuszono go do

współpracy i wyjazdu do Berlina. Niemcy obiecali R.Wideröe zwolnienie z wi

zienia, jego brata

Viggo.

Viggo Wideröe był kierownikiem linii lotniczej "Wideröes Flyveselskap" i został skazany na
10 lat ci

ęŜ

kiego wi

zienia, za pomoc uchod

com w wyje

dzie z Niemiec do Anglii. Wyrok

odbywał w Rendsburgu, i tylko cudem unikn

ł kary

mierci za to przest

pstwo. Dwa dni

pó

niej Wideröe leciał z Niemcami do Berlina, z zadaniem budowy betatronów.

Prace Wideröe podlegały kompleksowi wojskowemu. Na pocz

tku Wideröe dziwił si

Niemcy pragn

wykorzysta

akcelerator jako bro

. Oficjalnie badania miały słu

modernizacji aparatu rentgenowskiego na potrzeby szpitali wojskowych. Prac

Wideröe podj

w zespole z Hamburga. Cz

sto te

obliczenia dokonywał w Oslo gdy

Niemcy zostawili mu

Ŝą

swobod

pracy. Pierwszym zadaniem nad którym pracował ju

wiosn

1943 był betatron

dla energii 15 MeV. Projekt ten uko

czył latem 1943, do ko

ca wojny wykonano kilka takich

aparatów. W owym czasie dokonał te

kilka projektów i patentów dla dalszego rozwoju

betatronu. Nast

pny ju

pot

ęŜ

ny betatron miał by

zbudowany w pobli

u Heidelbergu, i

osi

energie rz

du 200 MeV. W lipcu 1943 Wideröe przyst

pił do pracy nad nowym

wspomnianym akceleratorem. Trzeba tu wspomnie

e Wideröe nie brał udziału w budowie

tego betatronu, był tylko autorem projektu i kilku nast

pnych rewelacyjnych patentów

zwi

zanych z tym projektem. Mimo nalotów na Hamburg (od lipca 25 do sierpnia 3 , 1943)

Wideröe w ci

gu pół roku, pomi

dzy Oslo i Hamburgem zaprojektował najpot

ęŜ

niejszy

betatron w owym czasie.

Budow

betatronu nadzorował Max Steenbeck konstruktor Spółki Simensa z Berlina i prof.

A. Sommerfeld (ł

cznik pomi

dzy Wideröem a budowniczymi akceleratora). Prace nad

nowym akceleratorem przebiegały sprawnie, uzyskana energia cz

stek osi

ła

nieprawdopodobn

warto

ść

na tamte czasy ok. 287 MeV (przy max. napi

ciu).

Z pocz

tkiem lata 1944, Ministerstwo Uzbrojenia na skutek rozwijaj

cej si

ofensywy

aliantów we Włoszech i l

dowaniu 6.6.1944 w Normandii, zmieniło decyzj

co do lokalizacji

akceleratora. Postanowiono akcelerator umie

na terenie Dolnego

ska. Za wyborem

Dolnego

ska, który w owym czasie wydawał si

najbezpieczniejszym miejscem.

Przemawiał fakt uko

czenia zada

, zwi

zanych z podziemn

produkcj

rakietow

Kohnsteinmassiv (DORA), i przyst

pieniem przez Alberta Speera w kwietniu 1944, w ramach

tego samego programu SIII (program zrodzony w centrali "Olga" w o

rodku Ohrdruf.) do

rozbudowy kompleksu na terenie Dolnego

ska. Odpowiedzialnym za wykonawstwo i

budow

z ramienia SS był Hans Kammler.

Powstały trzy główne podziemne obiekty Fürstenstein (Ksi

ąŜ

), Riese (Bad Charlottenbrunn

Walim), Rüdiger (Waldenburg/Schlesien Wałbrzych). Wła

nie Rüdiger poło

ony w odległych

podziemnych wyrobiskach pokopalnianych miał sta

podziemnym laboratorium j

drowym.

Do obiektu, który był samowystarczalny, wyposa

ony we własne agregaty pr

dotwórcze,

ogrzewanie olejowe, własne uj

cie wody, doprowadzono pod ziemi

kilkana

cie kilometrów

sieci energetycznej du

ej mocy z elektrowni w Wałbrzychu. Obiekt równie

posiadał

podziemn

kolej ł

go z Wałbrzychem. Poszczególne pomieszczenia oddzielały stalowe

luzy, otwierane za pomoc

specjalnych kodowanych przepustek. Rüdiger posiadał

bezpo

redni

czno

ść

telewizyjn

z wszystkimi instytucjami III Rzeszy oraz tzw.

Fuehrerhauptquartiere (FHQ), realizowan

poprzez central

znajduj

w podziemiach

obiektu Fürstenstein (w ramach programu "Jonastal" nadzorowany przez Niemiecki Urz

Pocztowy). Ponadto obiekt ten posiadał podziemne poł

czenia komunikacyjne i wewn

trzn

czno

ść

telefoniczn

z "Riese" i niektórymi zakładami przemysłowymi Dolnego

ska. W

rejonie kompleksu istniało te

kilkana

cie innych podziemnych zakładów, niektóre z nich

wykonywały zlecenia na rzecz programu j

drowego. Do atutów skłaniaj

cych do tej lokalizacji

wskaza

trzeba te

: bogate zło

a uranu i niektórych rud metali wyst

puj

cych na tym terenie,

wysokie uprzemysłowienie, zakłady uzdatniania ci

ęŜ

kiej wody i dobr

infrastruktur

komunikacyjn

Pod koniec lipca1944 uruchomiono wielki akcelerator w podziemiach kopalni, niebawem
ewakuowano tu i inne pracownie atomistów z ich wyposa

eniem. W owym czasie nadzór nad

cało

programu jadrowego powierzono Walterowi Gerlachowi, usuwaj

c Heisenberga na

drugi plan. Z dokumentów RSHA wynika

e jeszcze kto

stał ponad Gerlachem, któremu on

podlegał. Głównym zadaniem akceleratora tam pracuj

cego, była produkcja wzbogaconego

uranu, metoda ta była znacznie wydajniejsza ni

próby amerykanów wzbogacania rudy za

pomoc

ich cyklotronu. Jesieni

1944 w podziemiach tych zbudowano te

kolejny redaktor,

według koncepcji Paula Hartecka, gdzie Niemcy po raz pierwszy paliwo reaktora umie

cili w

kasetach paliwowych wykonanych w osłonie z toru, jako moderator zastosowali beryl, a
chłodzenie realizowano za pomoc

skroplonego azotu i tlenu.

W listopadzie 1944 przyst

piono do realizacji kolejnego fantastycznego pomysłu. W celu

zwi

kszenia produkcji plutonu, poł

czono te dwa urz

dzenia. Wykorzystuj

c prace

mał

stwa Joliot-Curie z 1934 nad rozpadem ß+. Zbudowany tu reaktor miał wykorzystywa

rozpad ß+, w wyniku rozpadu ß+ <Rysunek: Ameryka

ie odkopuj

ukryte kostki grafitowe>

nast

powała przemiana protonów w neutrony (procesowi temu towarzyszy emisja pozytonu

(e+) i neutrina). Proces ten mo

na zainicjowa

bombarduj

c materiał rozszczepialny

stkami promieniowania gama.

ródłem promieniowania był tu wspomniany akcelerator.

Strumie

stek z akceleratora, wprowadzano do reaktora poprzez tgz. komin. Komin istniał

w poprzednich reaktorach i słu

ył do wprowadzania do reaktora

ródła neutronów.

Uzyskano w ten sposób du

Ŝą

ilo

ść

plutonu. Niemcy mimo wypadków przy pracy cyklotronu

innych trudno

ci, byli bardzo zadowoleni. Hittler na pocz

tku marca 1945 osobi

cie gratulował

fizykom: Gerlachowi, Harteckowi, Wirtzowi, Hahnowi i Steenbeckowi. Niestety pod koniec
tego te

miesi

ca prace wstrzymano i z pocz

tkiem kwietnia 1945 przyst

piono do likwidacji

rodka. O

rodek opuszczono w pierwszych dniach maja 1945.

Ile Niemcy posiadali kilogramów plutonu trudno powiedzie

, ale na pewno była to

wystarczaj

ca ilo

ść

na budow

jednej bomby atomowej. Zapewne mogli j

zbudowa

, o ile

byli by wstanie ustali

rozs

dnie mas

krytyczn

dla reakcji ła

cuchowej. Czy na pewno

Niemcy jej nie znali? Pod koniec wojny udało si

amerykanom pozyska

ęść

materiałów

wyprodukowanych przez Niemców na potrzeby własnej atomistyki np.: metaliczny uran, ci

ęŜ

wod

i kostki grafitowe ukryte przez grup

Heisenberga. Natomiast w r

ce Rosjanom dostał

Dolno

ski kompleks. Niestety obiekt Rüdiger został odci

ty od systemu

doprowadzaj

cych do niego korytarzy, cze

ść

materiałów i dokumentacji z laboratorium została

wywieziona przez . Pozostała Rosjanom cz

ęść

infrastruktury zakładów produkuj

cych na

rzecz o

rodka Wałbrzyskiego. Udało si

Rosjanom pojmanie grupy naukowców

niemieckich pracuj

cych przy programie. Ludzie ci zostali wywiezieni w gł

b Rosji, gdzie

pracowali w dwóch zespołach pod kierownictwem Manfreda von Ardenne (zgin

ł w ZSRR) i

Gustawa Hertza ( wrócił do NRD), nad radzieckim programem j

drowym.

Autorzy niemieckiego programu j

drowego, maj

cego za cel budow

Bomby atomowej. To

po wojnie wybitni Nobli

ci i uniwersyteccy wykładowcy, pracownicy Instytutu Maxa Planka w

Getyndze.

ród nich nagrod

Nobla otrzymali:

w 1944 Otto Hahn - pionier niemieckiego programu j

drowego, zwi

zany z nim od samego

pocz

tku. Człowiek, który dokonał pierwszy na

wiecie rozszczepienia j

dra atomowego,

wykorzystał osi

gni

cia Lise Mitner, członek NSDAP.

w 1932 W. Heisenberg - autor i osoba bezpo

rednio kieruj

ca niemieckim programem

drowym, członek NSDAP.

w 1954 Walter Bothe - teoretyk, współtwórca niemieckiego programu j

drowego, członek

NSDAP.

w 1925 G.Hertz - zatrudniony przy niemieckim programie j

drowym, twórca radzieckiej bomby

atomowej

Galeria zdj

ęć