Romantyczny „nadgatunek”

Romantyzm to czas narodzin wielu nowych gatunków literackich, takich jak powieść 
poetycka, poemat dygresyjny czy dramat romantyczny. Należy jednak podkreślić, że w 
romantycznej świadomości nie było miejsca dla gatunków literackich. W epoce, w której 
aspiracje twórczej jednostki sięgnęły zenitu, kwestia formy gatunkowej stanowiła 
niedopuszczalne ograniczenie.  

Kierując się wizją „poezji transcendentalnej” czy „poezji absolutnej”, nie można jej było 
rozpatrywać w odniesieniu do wyznaczników gatunkowych powieści. tragedii czy wiersza 
lirycznego. Stąd zrodziła się próba znalezienia niejako jednego „nadrodzaju”/ „nadgatunku”, 
jednoczącego w sobie wszystkie rozproszone dotąd formy wypowiedzi poetyckiej. W ujęciu 
Friedricha Schlegla takim właśnie „nadrodzajem”/ „nadgatunkiem” miała być powieść, 
rozumiana właśnie jako „poezja w ogóle”. Także inni autorzy przypisywali tak rozumianej 
powieści – co najmniej werbalnie – szczególną i wiodącą rolę w kształtowaniu literatury 
romantycznej. 
(Tadeusz Namowicz, Wstęp, w: Pisma teoretyczne niemieckich romantyków, wybrał i oprac. 
T. Namowicz, Ossolin, Wrocław 2000, s. LIX.)

Niestety romantykom nie udało się dosięgnąć ideału, jednak gdzie tylko było to możliwe, 
łamali reguły gatunkowe, deformowali zastygłe struktury poetyckie. Stąd mowa o 
romantycznym synkretyzmie gatunkowym. Tak więc paradoksalnie wydzielając romantyczne 
gatunki (co okazuje się nieuniknione w badaniach historycznoliterackich), postępujemy 
wbrew założeniom epoki.

Dramat romantyczny

Literatura romantyczna potocznie jest kojarzona przede wszystkim z poezją, z twórczością 
liryczną, ale ważne jest, by zdawać sobie sprawę z tego, że dla romantyków ta część ich pracy 
pisarskiej stanowiła swoisty margines 

działalności 

literackiej. Romantycy zgodnie z 

założeniami epoki dążyli do stworzenia utworów-syntez, a ich ulubionym gatunkiem 
wypowiedzi stał się dramat romantyczny. 

Dramat romantyczny możemy sobie natomiast wyobrazić jako wielki obraz, na którym oprócz 
postaci i ruchu w większych grupach osób przedstawione jest nie tylko ich najbliższe 
otoczenie, lecz również znacząca daleka perspektywa, a wszystko to w magicznym 
oświetleniu, które w ten czy inny sposób jest pomocne w wywoływaniu zamierzonego 
wrażenia.
(August Wilhelm Schlegel)

Gatunek ten został ukształtowany w opozycji do reguł dramaturgii klasycystycznej, w 
nawiązaniu do 

doświadczeń 

teatru szekspirowskiego i hiszpańskiego (Calderon) oraz 

różnorodnych form melodramatu. Dramat romantyczny to wcielenie koncepcji romantycznej 
formy otwartej, która charakteryzowała się następującymi cechami:

•

luźna kompozycja – w dramacie romantycznym związki przyczynowo-skutkowe mają 
drugorzędne znaczenie,

•

wieloosiowość, wielopoziomowość kompozycji,

•

zatarcie początkowej i końcowej ramy kompozycyjnej.

Inną ważną ideą realizowaną w dramacie romantycznym jest synkretyzm rodzajowy 
przejawiający się w swobodnym łączeniu elementów dramatycznych z epickimi oraz 
lirycznymi, co skutkowało tym, że obok monumentalnych scen zbiorowych występowały 
wspaniałe monologi liryczne. Ponadto dla romantyków normą było splatanie wątków 
realistycznych z fantastycznymi, tragizmu z komizmem, patosu z groteską. Dramat 
romantyczny cechuje się swoistym rozmachem – autorzy nie licząc się z możliwościami 
technicznymi teatrów tworzyli dramaty bardzo trudne bądź wręcz niemożliwe do wystawienia 
na scenie (tzw. dramat niesceniczny), co spowodowało, że wiele z nich po raz pierwszy 
pojawiło się w teatrach dopiero w XX wieku (tutaj wiele zasług przypada Stanisławowi 
Wyspiańskiemu).

Do najważniejszych twórcy tego gatunku należą m.in. V. Hugo (np. Hernani), A. de Musset 
(np. Lorenzaccio), A. Mickiewicz (Dziady), J. Słowacki (Kordian), Z. Krasiński (Nie-Boska 
komedia).

Ballada

Ballada (z włoskiego ballare – tańczyć) to gatunek literacki z pogranicza epiki, liryki oraz 
dramatu, silnie zakorzeniony w tradycji. Początków ballady należy upatrywać w epickich 
pieśniach ludowych o rodowodzie celtyckim, rozwijających się już od XII wieku (szczególnie 
silnie między XIII a XVI) na gruncie angielskim i szkockim. Ballada w wersji szkocko-
angielskiej, czyli tzw. ballada szkocka, to przede wszystkim pieśń epicka o tematyce 
złowrogiej i tragicznej, podejmująca popularne tematy nieszczęśliwej miłości, zdrady czy 
zemsty; cechowało ją nasycenie elementami fantastycznymi, wprowadzającymi nastrój 
posępny i tajemniczy. Protoplastów romantycznej ballady trzeba również doszukiwać się 
prowansalskich lirycznych pieśniach ludowych, które rozwinęły się w XIV-XV w. na terenie 
Włoch i Francji w nowe formy lirycznej wypowiedzi artystycznej (Ich realizacją jest np. 
twórczość słynnego Villona). Do popularyzacji i rozwoju tego gatunku przyczyniły się 
szczególnie dwa dzieła z drugiej połowy XVIII wieku:

•

Reliques of Ancient English Poetry (1765) Thomasa Percy'ego (biskup i folklorysta 
szkocki, żyjący w latach 1729-1811); 

•

Volkslieder (1778/ 79) Johanna Gottfrieda Herdera (pisarz i filozof niemiecki żyjący w 
larach 1744-1803).

Przełom XVIII i XIX wieku to czas, kiedy ballada za sprawą tłumaczeń Juliana Ursyna 
Niemcewicza przedostaje się do polskiej literatury. Tutaj na kształtowanie się polskiej wersji 
tego gatunku ma duży wpływ duma (gatunek epicki, uprawiany m. in. przez Niemcewicza). 

Kanoniczny zespół cech właściwych polskiej balladzie romantycznej wyznaczył Adam 
Mickiewicz w swoim tomie Ballady i romanse. Mickiewiczowskie ballady stały się nie tylko 
pretekstem do zagorzałej dyskusji między klasykami a romantykami o kształt literatury, ale 
również uczyniły z tej formy wypowiedzi literackiej sztandarowy gatunek romantyzmu 
polskiego, a w szczególności pierwszej fazy tej epoki. Według Klainera w tym czasie 
utrwaliła się postać klasyczna ballady, definiowanej jako:

(...) krótki wierszowany utwór epicki na temat niezwykłego zdarzenia, o zabarwieniu 
lirycznym i o tendencji do dramatycznego, dialogowego ujęcia. 
(J. Kleiner)

Ten rodzaj ballady uprawiali poza Mickiewiczem Aleksander Chodźko (1804-1891), Stefan 
Witwicki (1801-1847), Antoni Edward Odyniec (1804-1885) oraz Władysław Syrokomla 
(1823-1862). 

Ballada w sposób nierozerwalny łączy się z ludowością, to realizacja idei „pieśni gminnej”, w 
której krył się autentyczny duch narodu i z tego względu była tak ważna dla romantyków.  

Cechy gatunkowe polskiej ballady romantycznej: 

•

forma: pieśń o charakterze epicko-lirycznym nasycona elementami dramatycznymi;

•

temat: niezwykłe wydarzenia legendarne lub historyczne;

•

szkicowa fabuła (zazwyczaj jeden wiodący watek) przeważnie z wyeksponowanymi 
momentami tajemniczymi, zagadkowymi, „cudownymi”; niekiedy pojawia się 
ingerencja sił nadprzyrodzonych; bardzo często fabuła przybiera charakter sensacyjny 
(np. Lilie Mickiewicza); 

•

postaci: z reguły silnie stypizowane, o wyeksponowanej jednej, wiodącej cesze 
charakteru; najczęściej postaci te są ze sobą silnie skontrastowane;

•

narracja w dużej mierze zsubiektywizowana, często pojawiają się partie dialogowe; 

•

narrator ma cechy aktywnego odbiorcy widowiska - żywo reaguje na obserwowane 
zdarzenia, ujawnia swoje reakcje emocjonalne (wykrzyknienia oraz domysły);

•

obecność konwencjonalnych ujęć i 

środków 

: paralelizm składniowy, stałe epitety, 

porównania, powtórzenia i refreny;

•

najczęściej występuje stroficzna budowa utworu.

Popularność ballad w romantyzmie przedlistopadowym spowodowała wybuch 
swoistej balladomanii, której wiele owoców na charakter ściśle grafomański. Szybka 
konwencjonalizacja tego gatunku doprowadziła do tego, że ten czołowy 
romantyczny gatunek stał się przedmiotem parodii, np. w wykonaniu Kornela 
Ujejskiego czy Juliusza Słowackiego. Po upadku powstania listopadowego ballada 
powoli zaczęła traciła swą rangę, w obrębie tego gatunku zaczęły powstawać nowe 
podgatunki, w których do głosu dochodził element realistyczny: ballada 
patriotyczna, społeczna, powstańcza. Ponadto w tym czasie ballada pozostawała pod 
wpływem innego gatunku zaczynającego swą ogromną karierę w latach 30. XIX w., 

tj. gawędy.

Powieść poetycka

Powieść poetycka, romantyczny wariant poematu epickiego, określany tą nazwą od 2 połowy 
XIX wieku; współcześnie używano terminu „powieść”, który zgodnie z ówczesnym jego 
rozumieniem, oznaczać miał nie tylko fabularność, ale i autentyczność 

relacji

, w 

przeciwieństwie do „literackiego” poematu. 
(Marian Maciejewski, hasło: Powieść poetycka, w: Literatura polska. Przewodnik 
encyklopedyczny, t. 2, pod red. J. Krzyżanowskiego, PWN, Warszawa 1984, s. 219-220.)

Powieść poetycka to gatunek wywodzący się z literatury angielskiej. Za prekursora tej formy 
literackiej wypowiedzi uznaje się Waltera Scotta. Jego utwory o tematyce historycznej (m.in. 
Pieśń ostatniego minstrela, Pani jeziora ) zyskały niezwykłą popularność na początku XIX 
wieku, wywierając tym samy olbrzymi wpływ na literaturę europejską. Jednak ostatecznie to 
George Byron stworzył wzór gatunkowy powieści poetyckiej, w takich utworach jak Giaur, 
Korsarz, Narzeczona z Abydos, Oblężenie Koryntu, Więzień Chillonu. Zasługi Byrona dla 
powieści poetyckiej to:

•

wprowadzenie orientalnej scenerii;

•

stworzenie nowego typu bohatera: bohater bajroniczny (obdarzony tajemniczą 
biografią, skłócony ze światem, owładnięty silnymi namiętnościami); 

•

intensyfikacja składnika lirycznego w tekście. 

W Polsce teksty Byrona tłumaczyli Antoni Edward Odyniec oraz Adam Mickiewicz.

Cechy gatunkowe powieści poetyckiej: 

•

synkretyzm gatunkowy: połączenie elementów epickich i lirycznych;

•

rozbudowany utwór wierszowany;

•

fabuła o luźnej, fragmentarycznej kompozycji, nasycona momentami dramatycznymi; 
obecność luk i zakłóceń chronologicznych, wiele miejsc tajemniczych i 
niedopowiedzianych;

•

subiektywizacja opowiadania i opisu;

•

nikły dystans między narratorem a bohaterem;

•

obecność zwrotów kierowanych wprost do czytelnika;

•

narrator oceniający postawę bohatera, obnażający swój emocjonalny stosunek do 
zdarzeń; 

•

postać narratora często stanowi maskę dla samego twórcy.

Najważniejsze polskie powieści poetyckie doby romantycznej: 

•

Maria (1825) Antoniego Malczewskiego;

•

Konrad Wallenrod (1828) Adama Mickiewicza;

•

Zamek kaniowski (1829) Seweryna Goszczyńskiego;

•

Wczesne powieści poetyckie Juliusza Słowackiego: Mnich (1832) , Jan Bielecki 
(1832), Arab (1832), Żmija (1832), Lambro (1833).

Powieść poetycka podobnie jak poemat dygresyjny to gatunek silnie związany z epoką 
romantyzmu, poza jego granicami stracił możliwość rozwoju. Kolejne próby wskrzeszania tej 
formy wypowiedzi wyraźnie miały charakter epigoński lub były nastawione na stylizację 
artystyczną.

Sonet

Sonet nie jest gatunkiem stricte romantycznym, stanowi on formę wypowiedzi o tradycji 
renesansowej, szeroko stosowaną przez autorów wszystkich następnych epok. Gatunek ten 
ukształtował się w XIII wieku w poezji włoskiej (na Sycylii), prawdopodobnie na jego kształt 
miały wpływ gatunki poezji arabskiej i prowansalskiej. Początkowo sonet był mocno związany 
z włoską poezją ludową. W Polsce sonety pisali najpierw Jan Kochanowski oraz Mikołaj Sęp-
Szarzyński, potem m. in. Sebastian Grabowiecki i Andrzej Morsztyn. XVIII wiek był okresem 
prawie całkowitego zaniku tego gatunku, dopiero romantyzm dokonał jego rehabilitacji. 

W Polsce popularyzacja sonetu odbyła się za sprawą Mickiewicza i jego dwóch cykli 
sonetowych: Sonetów krymskich oraz tzw. sonetów odeskich (ten cykl został wydany pod 
tytułem Sonety, razem z Sonetami krymskimi w 1826 roku w Moskwie). Poza Mickiewiczem 
sonety pisali m. in. Słowacki i Goszczyński.

Wyznaczniki gatunkowe sonetu mają przede wszystkim charakter formalny: jest to utwór 
poetycki składający się z czternastu wersów, podzielonych na cztery strofy o regularnej 
budowie, w 

zależności 

od rodzaju sonetu strofy mogą występować w następujących układach:

•

sonet włoski – z dwiema strofami czterowersowymi (tetrastychy) z układem rymów 
abba cddc oraz z dwiema tercynami o różnych kombinacjach rymów (np. eee fff, efg 
efg); 

•

sonet francuski – zbudowane z trzech strof czterowesowych z rymami abba abba 
cdcd i końcowym dystychem o rymach gg;

•

sonet angielski – różniący się od francuskiego nieco odmiennym układem rymów: 
abab cdcd efef gg; takie sonety pisał m.in. Szekspir. 

Dwie pierwsze zwrotki (osiem wersów) zawierają zazwyczaj część opisową i narracyjną, zaś 
pozostałe to część refleksyjno-uogólniająca. Przy czym ostatnio strofa „stanowi zwykle 
kulminację przebiegu znaczeniowego, przynosząc uogólniające sformułowanie nadrzędnego 

sensu utworu”. Sonet to forma kunsztowna na wielu poziomach:

Kunsztowność kompozycji stroficznej wiąże się często z wykwintnością układu 
językowego, stąd sonet chętnie wykorzystuje wymyślne powtórzenia słowne, niezwykłe 
kompozycje rymowe (np. sonet na jeden lub dwa rymy), anafory, paralelizmy, gradacje 
itp. Rozmiar sylabiczny różny dla różnych języków, zazwyczaj dłuższy (np. w poezji pol. 
jedenasto- i trzynastozgłoskowiec), pozwala na kunsztowne rozwiązania składniowe i 
częste wprowadzanie rymów w średniówce, pomysłowo układanych. (...) Symetrie i 
asymetrie kompozycji stroficznej prowokują do wygrywania paraleli i kontrastów 
obrazowych między odpowiadającymi sobie strofami. Ta wielostronna kunsztowność 
sprawiła, że sonet od początku związał się zarówno z tematyką salonowo-erotyczną, jak z 
poważną problematyką refleksyjno-filozoficzną. 

Dla romantyków sonet był przestrzenią nie tyle wirtuozerii poetyckiej (choć i tej nie 
brakowało), co poszukiwania syntezy, nieskończoności, filozoficznego i metafizycznego 

doświadczenia

. Sonet romantyczny próbował dotknąć tajemnic wszechświata.

Poemat dygresyjny

Poemat dygresyjny to jeden z najważniejszych i najciekawszych gatunków stricte 
romantycznych. Nawiązywał on do tradycji poematów Ariosta (żartobliwa technika 
narracyjna), poematów heroikomicznych (elementy parodystyczne i satyryczne) oraz 
twórczości Sterna (swobodna kompozycja). W obrębie tej formy literackiej występują 
elementy wypowiedzi: 

•

epickiej,

•

lirycznej,

•

dyskursywnej.

Mamy więc po raz kolejny do czynienia z romantycznym synkretyzmem gatunkowym. Za ojca 
poematu dygresyjnego (podobnie jak powieści poetyckiej) uważa się George'a Byrona. W 
literaturze polskiej niedoścignionym mistrzem tego gatunku był Juliusz Słowacki. 
Najważniejsze poematy dygresyjne:

•

Georg Byrona Childe Harold, Don Juan;

•

Aleksander Puszkin Eugeniusz Oniegin;

•

Juliusz Słowacki Beniowski, Podróż do ziemi świętej z Neapolu.

Cechy gatunkowe poematu dygresyjnego:

•

rozbudowany utwór wierszowany; 

•

występuje prosta i niezbyt rozbudowana fabuła; najczęściej kanwę utworu stanowi 
podróż głównego bohatera, ukazywana jako szereg niezwiązanych ze sobą epizodów; 
stąd luźna, fragmentaryczna kompozycja;

•

w utworze na pierwszy plan (przed fabułę) wysuwa się dominująca postać narratora, 
dla którego opowiadana historia jest jedynie pretekstem do licznych wypowiedzi na 

inne tematy; stąd liczne dygresje, refleksje, wtręty, w których podmiot mówiący 
wypowiada swe opinie na temat filozofii, ideologii, polityki, obyczajowości, literatury; 
często pojawiają się odniesienia do współczesności, niekiedy bardzo złośliwe;

•

narrator posługuje się ironią, żartem, szczególnie w odniesieniu do osoby głównego 
bohatera;

•

demonstracyjnie swobodny narrator prowadzi swoistą grę z czytelnikiem; zwraca się 
do niego bezpośrednio; traktuje jako dyskutanta w sporach ideowych, literackich, itp; 
objawia mu proces tworzenia dzieła (wypowiedzi metatekstowe).

Poemat dygresyjny skończył swoją karierę wraz z końcem romantyzmu. W literaturze 
współczesnej próbą wskrzeszenia (niezbyt udaną) tego gatunku podjął Julian Tuwim, pisząc 
Kwiaty polskie.

Najbardziej znanym poematem dygresyjnym jest Beniowski Juliusza Słowackiego. 

Główne tematy i motywy literatury 
romantycznej

Polskie utwory romantyczne pełne są rozmaitych motywów, podejmują różne tematy. W 
dziełach z epoki można spotkać na przykład wątki apokaliptyczne (Nie-Boska komedia), by 
już u innego autora czytać o sielskim i pozbawionym trosk życiu (motyw arkadii w Panu 
Tadeuszu). 

Najbardziej rozpowszechnionym i najczęściej eksploatowanym „romantycznym” tematem 
jest chyba miłość. Twórcy uwzględnili jej wszystkie odmiany. Mamy na przykład miłość do 
ojczyzny (Konrad Wallenrod, Sonety krymskie, Pan Tadeusz, Dziady cz. III, Kordian, Grób 
Agamemnona), miłość do kobiety w dwóch wariantach: spełnioną (Pan Tadeusz) oraz tę 
trudniejszą (Faust, Dziady cz. IV). Jest także miłość w odniesieniu do śmierci. Jednym razem 
wygrywa walkę z odwiecznym porządkiem życia (Romantyczność, Dziady cz. IV), by kiedy 
indziej po prostu współistnieć obok (Konrad Wallenrod, Kordian). 

Ważnym motywem jest także ojczyzna, realizowana w różnych perspektywach, np. w 
kontekście mesjanizmu (Dziady cz. III, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, 
Kordian) czy poszanowania dla tradycji, jaką zaszczepiło w nas przebywanie w Polsce (Pan 
Tadeusz, Konrad Wallenrod).

Często także pojawiają się tematy związane z bohaterem romantycznym, a raczej z jego 

zdefiniowaniem. Chodzi tu o bunt jednostki nieprzystosowanej do otoczenia (Oda do 
młodości, Dziady cz. IV, Pan Tadeusz), podróż jako element biografii (Faust, Dziady cz. II, 
Sonety krymskie, Kordian) czy samotność (Konrad Wallenrod, Romantyczność, Kordian).

Irracjonalizm

Irracjonalizm jest poglądem właściwym filozofii romantycznej. Jest to przekonanie o tym, że 
byt (rozumiany jako świat) można poznać pozarozumowo, wystarczy mieszanka wiary, 
uczucia i intuicji, z odrobiną nutki szaleństwa i wizjonerstwa. Pogląd ten przeciwstawia się 
racjonalnemu sposobowi poznania świata, postulując zastąpienie go środkami 
pozarozumowymi.  Przykładem utworu, w którym obecny jest irracjonalizm, jest 
Romantyczność Adama Mickiewicza.

Ludowość

Ludowość jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech światopoglądu romantyków, 
którzy – zmęczeni nachalną indoktrynacją nowości – postanowili zwrócić się ku korzeniom 
ludowym. Skupiono się na analizie starych podań, mitów, baśni i legend, z których tacy 
twórcy, jak Adam Mickiewicz czy Ignacy Krasicki – wybrali to, co sprawiło, że literatura 
romantyczna jest pełna magii i nieokreślonego pierwiastka cudowności. Dlatego też pełno jest 
w tych tekstach elementów ludowej moralności, cech kultury mieszkańców wsi i pogranicza. 

Przykładami utworów o tematyce ludowej, powstałych wskutek fascynacji twórczością, 
językiem, obyczajami, wszystkim ty, co nieznane i zapomniane, są dzieła Adama 
Mickiewicza (Ballady i romanse, Dziady część II i IV Adama Mickiewicza).

Fantastyka

Fantastyka była kolejnym tematem i motywem literatury romantycznej. Widać ją na trzech 
płaszczyznach utworu: czasu (akcja rozgrywa się często w nocy, kiedy jest ciemno i czytelnik 
boi się tego, co przeczyta w kolejnym zdaniu), miejsca (zazwyczaj fabuła toczy się w 
miejscach odludnych, pustynnych) i postaci (bohaterowie często są bez biografii, którą autor 
ujawnia stopniowo, np. Konrad Wallenrod Mickiewicza czy Giaur Byrona). 

Wszystkie 

nadprzyrodzone, niezwykłe zjawiska i istoty inspirowały twórców, oczarowanych światem 
kreowanym przez Williama Szekspira (w romantyzmie istniał szekspiryzm, czyli fascynacja 
dziełami Anglika) do pisania kolejnych opowieści o duchach czy czarownicach, Tajemniczość 
jest częstym elementem w literaturze tej epoki, a wyobraźnia ulega gloryfikacji, stając się 
często niejako prawdziwą rzeczywistością. 

Przykładami dzieł posiadających pierwiastki fantastyczne są Ballady i romanse Adama 
Mickiewicza, Balladyna czy Kordian Juliusza Słowackiego, a także Król Olch Goethego.

Orientalizm

Orientalizm to częsty motyw literatury romantycznej, zarówno europejskiej (Giaur Byrona), 
jak i polskiej (Stepy akermańskie oraz Sonety krymskie Mickiewicza). 

Autorzy, pozostając pod wpływem zachwytu filozofią, tradycjami i obyczajami wschodnimi 
(arabskimi, perskimi, chińskimi, japońskimi, hinduskimi), egzotyką tamtych rejonów 
(językiem, kuchnią, religią), sytuowali postaci swych dzieł w odległych krainach, 
wprowadzali motywy związane z kulturą Wschodu, umożliwiając tym samym kreację 
tajemniczego, niezwykłego bohatera.

Historyzm

Historyzm dobrze odnalazł się w romantyzmie, w którym tak dużą wagę przykładano do 
historii własnego narodu. Dlatego też autorzy przenosili akcję w czasy największych 
sukcesów ojczyzny, najczęściej w średniowiecze.

W ich utworach widać poszukiwanie odskoczni od racjonalizmu, postulowanego z taką siłą w 
oświeceniu, od harmonii i ładu, jakie propagowali twórcy poprzedniej epoki. Rolę 
wspomnianej odskoczni pełniły "mroki średniowiecza", z których romantycy czerpali wiedzę 
oraz inspirację, co najpełniej widać w wierszach Cypriana Kamila Norwida.

Patriotyzm

Patriotyzm to postawa, jaką prezentowali zarówno autorzy, jak i bohaterowie romantyzmu – 
epoki, w której Polska nie istniała na mapie świata, była w niewoli, cierpiała z powodu 
rozdarcia między trzech zaborców. Jej obywatele, nękani koniecznością przyswojenia obcej 
kultury, poddania się nieznanej administracji, nauczenia się i posługiwania językiem zaborcy, 
chętnie sięgali po literaturę propagującą patriotyzm. 

Zaliczyć można do niej takie dzieła, 

jak Konrad Wallenrod, Pan Tadeusz, III część Dziadów Adama Mickiewicza, Kordian czy 
Grób Agamemnona Juliusza Słowackiego. To z nich Polacy czerpali nadzieję na poprawę 
swego losu, odnajdywali informacje na temat metod walki (konspiracyjna czy otwarta), 
wspominali sukcesy, odniesione podczas wszystkich bitew.

Indywidualizm

Poczucie odrębności towarzyszy wszystkim bohaterom utworów romantycznych (oraz ich 
autorom). Te oryginalne jednostki były przekonane o tym, że zostały stworzone do wyższych 
celów, że mają do wykonania zadania bardziej znaczące, niż reszta śmiertelników. 

Konrad Wallenrod czy Kordian dążyli do zrealizowania swych zamierzeń, mimo iż nie 
mieściło się to w ogólnie przyjętych kanonach i normach społecznych. Nie bacząc na 
osamotnienie, wyobcowanie dalej wierzyli w to, że zostali natchnieni, że są wyjątkowi i 
pozostaną niezależni.

Mesjanizm

Teoria historiozoficzna o nazwie mesjanizm przeniosła się do literatury polskiej poprzez Koło 
Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego, pod wpływem którego przez długie lata pozostawali 
i tworzyli Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Seweryn Goszczyński. 

Według założeń mesjanizmu, odwołującego się do judaistycznej koncepcji Mesjasza, 
wybitna jednostka lub cały naród ma misję posłannictwa wobec ludzkości, misję zbawienia 
świata poprzez ofiarę, cierpienie i śmierć. Dlatego też często człowiek dla ogólnej idei 
poświęca własne życie, a naród cierpi, aby odkupić winy innych krajów. Twórcą odmiany 
XIX-wiecznego mesjanizmu określa się Adama Mickiewicza. Stworzył on w III części 
Dziadów rozdział Widzenie księdza Piotra, w którym przedstawił ideę mesjanistyczną. 
Według niej Polska to ukrzyżowany Chrystus narodów, który poprzez własne cierpienie 
zbawi, oczyści i wyzwoli inne ludy.

Mistycyzm

Mistycyzm jest typową postawą przedstawicieli epoki romantyzmu, zakładającą możliwość 
duchowego kontaktu z bóstwem, z siłami pozaziemskimi i stawiającą wyżej poznanie 
intuicyjne niż rozumowe. Autorzy i bohaterowie przez nich tworzenie wyznawali pogląd, że 
dzięki odpowiednie silnemu uczuciu, wyostrzonej intuicji i pełnej wierze religijnej możliwe 
jest całkowite, nierozerwalne połączenie się z Bogiem i z naturą. 

Postawa ta w konsekwencji 

sprawia, że w obrębie świata przedstawionego istnieją zjawy, pojawiają się duchy, a 
śpiących bohaterów nawiedzają prorocze sny, co jest widoczne w twórczości William’a 
Blake’a, Juliusza Słowackiego czy Adama Mickiewicza (Romantyczność).

Gotycyzm

Gotycyzm jest węższą odmianą historyzmu, skupiającą zainteresowanie nie na całej 
przeszłości, lecz tylko na średniowieczu. Podobnie jak w tej mrocznej, tajemniczej epoce, 
tak i w romantyzmie powstawały utwory pełne niedopowiedzeń, zagadek, zbrodni 
rozgrywających się w ogromnych zamkach, do których nie przedostawał się promyk słońca. 
Przykładem literatury romantycznej, w której obecny jest motyw gotyku, jest powieść 
Wichrowe wzgórza Emily Brontë oraz ballada Król Olch Goethego. 

Tyrteizm

Tyrteizm jest postawą romantyków, która zakładała aktywność poety w stosunku do 
obserwowanych zdarzeń. W myśl jej założeń twórca nie powinien być tylko obserwatorem, 
lecz także uczestnikiem życia społecznego. Powinien połączyć swój talent z czynem, z 
działaniem, na wzór spartańskiego wodza Tyrteusza. 

Idee tyrtejskie widać w wielu utworach 

epoki. W Dziadach części III Adam Mickiewicz chciał wzbudzić w społeczeństwie 
ciemiężonym przez cara opór i chęć walki z Rosją. Z kolei Juliusz Słowacki w Kordianie 
zachęca poprzez postać Osoby II do podjęcia działania, by potem w Grobie Agamemnona 
postawić rodakom za wzór bohaterskich Spartan.