plik

Gry video i twoje dzieci

Jak rodzice mogą to kontrolować

Hilarie Cash i Kim McDaniel

stan Waszyngton (USA)

Podatność dzieci na uzależnienia

Wciąż jeszcze nie znamy wszystkich biologicznych uwarunkowań, decydujących

o predyspozycji do „wpadnięcia” w uzależnienie (wyniki badań wskazują np., że

niektóre osoby na

skutek niskiego poziomu dopaminy wytwarzanej w organizmie, mogą mieć ogólne predyspozycje
do nałogów).
Poniżej wymieniono, potwierdzone lub podejrzewane, przyczyny powstawania nałogów:

1. Nawet całkowicie zdrowe dzieci mogą być podatne na nałóg. Każde dziecko w codziennym

życiu narażone jest na wielki stres. Niełatwo jest nauczyć się rozmawiać z płcią przeciwną,
odrabianie pracy domowej nie należy do przyjemnych zadań, a poza tym, które to dziecko
odczuwa radość na myśl o sprzątaniu swojego pokoju? Kiedy dziecku pozwala się na

ucieczkę od trudnych zadań dzieciństwa w świat gier komputerowych bez żadnych
ograniczeń, pojawia się ryzyko uzależnienia.

2. Dzieci z deficytem uwagi są zazwyczaj bardziej podatne na uzależnienie. Jest to

prawdopodobnie  spowodowane  dwoma  czynnikami.  Stymulujący  wpływ  gier
komputerowych  pomaga  dzieciom  cierpiącym  na  zespół  deficytu  uwagi  (ADD)  oraz  na
zespół  nadpobudliwości  psychoruchowej  (ADHD)  w  osiągnięciu  koncentracji.  Ponadto
procesy  umysłowe,  angażowane  przez  popularne  gry  wideo  (śledzenie  i  reagowanie  na
stale  zmieniające  się  środowisko  na  ekranie)  odpowiadają  procesom  umysłowym,  które

u tych dzieci mają najsilniejszy charakter.

3. Dzieci nudzące się, podlegające bodźcom zewnętrznym (np. oglądaniu telewizji), doskonale

bawią się dzięki stymulacji zapewnianej przez gry komputerowe. Zaobserwowaliśmy, że ze

względu na interaktywny charakter gier, które wywołują u dzieci większe podniecenie niż
pasywna telewizja, dzieci mogą szybko uzależnić się od tego typu rozrywki.

4. Dzięki angażującym grom komputerowym dzieci, które czuja się osamotnione, mogą łatwo

zapomnieć o swojej samotności. Kiedy odkrywają świat gier online typu multiplayer

(dla  wielu  użytkowników),  w  którym  mogą  rozmawiać  przez  Internet  z  innymi  graczami,
przestają  czuć  się  samotne.  Wielu  graczy  uważa  wręcz,  że  najlepszych  przyjaciół  ma
właśnie w cyberprzestrzeni.

5. Dzieci z niską samooceną, wywołaną dowolnymi czynnikami (np. brakiem akceptacji dla

swojego  ciała  itp.)  znajdują  szybką  ulgę  w  świecie  gry  komputerowej,  w  którym  mogą
stawać  się  fantastycznie  silnymi,  pięknymi  i  inteligentnymi  postaciami.  Wszystkie  cechy,
których  ich  zdaniem,  brakuje  im  w  realnym  życiu,  mogą  posiąść  w  świecie  internetowej
fantazji.

6. Dzieci wychowujące się w domach, w których obecna jest przemoc, zaniedbywane lub

będące ofiarami innego rodzaju bolesnej dynamiki rodzinnej, za wszelką cenę chcą uciec
od emocjonalnego cierpienia. Gry komputerowe im to umożliwiają.

7. Dzieci cierpiące na zespół Aspergera lub autyzm mają trudności z opanowaniem

umiejętności społecznych. Z tego względu nie potrafią dostosować się do środowiska

społecznego i często staja się ofiarami prześladowania. Dzieci takie często uciekają w świat
gier i internetowych czatów, gdzie kompetencje społeczne nie odgrywają tak ważnej roli.

8. Dla dzieci z objawami depresji lub ze stanami lękowymi, świat gier komputerowych może

stać się miejscem ucieczki przed poczuciem nieszczęścia i dyskomfortu.

Lista kontrolna objawów i narzędzie oceny

Wielu rodziców zastanawia się, czy ilość czasu, jaką ich dziecko spędza grając, jest jeszcze

normalna czy już szkodliwa. Aby pomóc państwu określić, czy macie państwo problem
z uzależnieniem, oferujemy państwu dwa narzędzia: oceny

samodzielnej oraz rodzicielskiej.

Narzędzie  oceny  samodzielnej  może  być  wykorzystywane  bezpośrednio  przez  rodziców
i  nastolatków  zainteresowanych  przeprowadzeniem  samooceny.  Narzędzie  oceny  rodzicielskiej
pomaga  rodzicom  określić,  czy  ich  dziecko  jest  zagrożone  uzależnieniem.  Narzędzia  te  zostały
opracowane przez nas i były wielokrotnie wykorzystywane w pracy klinicznej. Nie zostały naukowo

potwierdzone. Naukowcy wciąż pracują nad stworzeniem potwierdzonych metod, ale jesteśmy
przekonani, że w międzyczasie nasze narzędzia okażą się pomocne.

Sygnały i objawy uzależnienia od gier komputerowych, opracowane przez Hilarie Cash
i Kim McDaniel, przedstawiono na następnych stronach.

Ocena samodzielna

Odpowiedz szczerze na poniższe pytania. Pamiętaj, że wyparcie (Co? Gram za dużo? Przecież to
tylko  cztery  godziny  tygodniowo!)  może  wpłynąć  na  ocenę  sytuacji.  Jeżeli  masz  wątpliwości,
w  jaki  sposób  odpowiedzieć  na  dane  pytanie,  poproś  o  pomoc  zaufanego  przyjaciela  lub
krewnego – kogoś, kto Ci pomoże udzielić szczerej i jednoznacznej odpowiedzi.

  Nie potrafię przewidzieć, ile czasu spędzę na graniu.
  Nie jestem w stanie ograniczyć czasu spędzanego na graniu.
  Podczas grania odczuwam euforię (wyjątkowo dobre samopoczucie).
  Odczuwam niedosyt grania.
  Gram kosztem czasu poświęcanego rodzinie i przyjaciołom.
  Kiedy nie gram, czuję niepokój, irytację i niezadowolenie.
  Oszukuję rodzinę i inne osoby w kwestii grania.
  Z powodu czasu spędzanego na graniu mam problemy w szkole lub w pracy.
  Czas poświęcony na granie wywołuje u mnie poczucie winy, wstydu, lęku lub depresji.
  Granie uniemożliwia mi normalny sen.
  Na skutek grania pojawiły się problemy zdrowotne, takie jak zespół cieśni nadgarstka,

przemęczenie wzroku, zmiany wagi i bóle pleców.

Próbuję wypierać, racjonalizować lub minimalizować negatywne skutki grania na

komputerze.

  Dla gier porzucam swoje dotychczasowe hobby i wycofuję się z kontaktów społecznych.
  Obsesyjnie myślę o relacjach uczuciowych/seksualnych w grach komputerowych.
  Tworzę wyidealizowany obraz samego siebie, aby znaleźć partnerów do wirtualnej miłości

lub seksu.

Ocena wyników

0 – 2:

W tej chwili gry komputerowe nie są w twoim przypadku problemem. Masz
świadomość, że gra jest tylko grą. Nie angażujesz się zanadto w gry i traktujesz je
jako rozrywkę. Spędzasz czas wolny w sposób zrównoważony i prawdopodobnie nic
Ci nie grozi.

3 – 4:

Granie  staje  się  stopniowo  Twoim  problemem.  Prawdopodobnie  ktoś  z  Twoich
bliskich  wyraził  już  zaniepokojenie.  Jeżeli  nie  zmienisz  swojego  postępowania,
wkrótce możesz uzależnić się od gier. Wynik 4 punktów oznacza nadużywanie gier.
Dla Ciebie to już nie jest „tylko gra”.

5 lub więcej: Granie stało się Twoim nałogiem. Czas poprosić o pomoc rodzinę i przyjaciół. Na tym

etapie  większość  graczy  uświadamia  sobie,  że  przez  gry  traci  istotne  elementy
prawdziwego  życia:  normalne  związki  uczuciowe,  ukończenie  szkoły  lub  uczelni,
szanse  na  karierę.  Znajdujesz  się  na  równi  pochyłej.  Im  trudniejsze  i  bardziej
rozczarowujące  będzie  stawać  się  Twoje  prawdziwe  życie,  tym  bardziej  atrakcyjny
będzie  się  dla  Ciebie  wydawał  świat  gier  komputerowych.  Nadszedł  czas  na
interwencję.

Ocena rodzicielska

Czy martwi Cię czas, jaki Twoje dziecko poświęca na granie? Wypełnij poniższy kwestionariusz,
udzielając szczerych odpowiedzi na pytania. Lista objawów jest identyczna jak w przypadku
kwestionariusza oceny samodzielnej, ale dodaliśmy także wskazówki, które pomogą Ci udzielić
odpowiedzi.

Nie potrafię przewidzieć, ile czasu spędzę na graniu.

Starsze dzieci i nastolatki powinny być w stanie określić w przybliżeniu czas, jaki spędzą
na graniu.

Nie jestem w stanie ograniczyć czasu spędzanego na graniu przez długi okres

czasu.
Częste problemy z przerwaniem gry. Dziecko nie jest w stanie zakończyć grania
w wyznaczonym czasie.

Podczas grania odczuwam euforię (wyjątkowo dobre samopoczucie).

Zapytaj: Jak się czujesz, kiedy grasz?

Odczuwam niedosyt grania.

Jak często Twoje dziecko rozmawia o grze lub prosi o pozwolenie na granie? Czy jest to
pierwsza rzecz, o której myśli po powrocie do domu ze szkoły? Czy jest to jedyna rzecz,
o której myśli wieczorem?

Gram kosztem czasu poświęcanego rodzinie i przyjaciołom.

Czy Twoje dziecko woli grać na komputerze, zamiast bawić się z innymi dziećmi?
Czy wykręca się z imprez rodzinnych? Czy jego/jej przyjaciele dzwonią do niego/niej coraz
rzadziej? Czy dostaje coraz mniej zaproszeń do domów swoich przyjaciół?

Kiedy nie gram, czuję niepokój, irytację i niezadowolenie.

Czy dziecko jest nieszczęśliwe, kiedy nie gra? Czy wyłączenie gry powoduje u niego/niej
agresję i wywołuje kłótnie?

Oszukuję rodzinę i inne osoby w kwestii grania.

Istnieją programy komputerowe monitorujące czas spędzany na graniu. Czy kiedykolwiek
musiałeś odebrać dziecku klawiaturę, odłączyć modem lub ukryć mysz, ponieważ mu nie
ufasz?

Na skutek czasu spędzanego na graniu mam problemy w szkole lub w pracy.

Pogorszenie stopni w szkole po opublikowaniu nowej gry, opuszczanie pierwszej lekcji,
lenistwo w szkole? Czy musisz zmuszać swoje dziecko do odrabiania pracy domowej?
Czy Twoje dziecko odmawia znalezienia sobie dorywczej pracy?
Czy straciło pracę przez nieobecności?

Czas poświęcony na granie wywołuje u mnie poczucie winy, wstydu, lęku lub

depresji.
Czy twoje dziecko chętnie rozmawiałoby z rodzicami lub nauczycielami o swoim graniu?

Granie uniemożliwia mi normalny sen.

Spędzanie całej nocy na graniu i odsypianie w dzień zaburza naturalny rytm ciała
i powoduje trudno odwracalne zmiany nawyków.

Na skutek grania cierpię na problemy zdrowotne, takie jak zespół cieśni

nadgarstka, przemęczenie wzroku, zmiany wagi i bóle pleców.
Wzrost lub spadek wagi o 4,5–7 kg lub więcej. Konieczność wymiany okularów lub
soczewek kontaktowych na mocniejsze. Narastające trudności w wykonywaniu
wymagających fizycznie czynności.

Próbuję wypierać, racjonalizować lub minimalizować negatywne skutki grania

na komputerze.
„Nie mam z tym problemu”, „Moi znajomi grają więcej ode mnie”, „Nie zrozumiesz tego,
jesteś za stary/-a”, „W każdej chwili mogę przestać”, „To nic wielkiego”, „Mam mnóstwo
znajomych w Internecie, więc wcale nie siedzę sam”

Dla gier porzucam swoje dotychczasowe hobby i wycofuję się z kontaktów

społecznych.
Dziecko odchodzi z drużyny sportowej, odrzuca propozycje uczestniczenia w zajęciach,
które sprawiałyby mu przyjemność, zanim zaczęło grać.

Obsesyjnie myślę o grach komputerowych w kategoriach relacji

uczuciowych/seksualnych (lub innych)?
Czy kiedy dziecko nie gra, cały czas mówi o graniu? Czy kiedykolwiek marzyło o tym, by
znaleźć się w grze? Czy rysuje postaci z gier? Czy spędza czas szukając informacji, które
pozwolą mu udoskonalić postać w grze?

Tworzę wyidealizowany obraz samego siebie, aby znaleźć przyjaciół w sieci lub

partnera do wirtualnej miłości.
Jaki typ postaci komputerowych wybiera Twoje dziecko? Przyjrzyj się jego rozmowom na
czacie oraz interakcjom z innymi postaciami w grze. Czy lubi flirtować? Czy tworzy postać
w taki sposób, aby zbliżyć się do postaci innej płci?

Ocena wyników dziecka

0 – 2:

W tej chwili gry komputerowe nie są problemem dla twojego dziecka. Zachęcasz
dziecko do traktowania gry wyłącznie w kategoriach rozrywki. Być może w twoim
domu panują już ustalone zasady i ograniczenia dla grania. Kontroluj sytuację i bądź
przygotowany/-a do wymuszenia przestrzegania swoich zasad, aby umożliwić dziecku
zachowanie zdrowej równowagi.

3 – 4:

Granie  staje  się  stopniowo  problemem  dla  twojego  dziecka.  Czas  zrewidować
panujące dotychczas zasady dotyczące grania i wyznaczyć nowe, zdrowsze granice.
Być  może  obawiasz  się  narzucić  surowsze  ograniczenia,  ale  jeśli  nie  zmienisz
zachowań  swojego  dziecka  teraz,  już  wkrótce  może  okazać  się,  że  jest  ono
uzależnione  od  grania.  A  wtedy  znacznie  trudniej  będzie  nauczyć  dziecko  kontroli.
Jest już za późno, żeby dziecko było w stanie samo wyznaczyć sobie granice.

5 lub więcej: Twoje dziecko jest uzależnione od grania. Postacie wykreowane w grach stały się dla

niego  ważniejsze,  niż  relacje  w  prawdziwym  życiu.  Z  każdym  dniem  zagrożenie
będzie  rosło.  Rzeczywiste  relacje  międzyludzkie  są  bardzo  istotne  dla  rozwoju
psychospołecznego dziecka. Czas poprosić o pomoc. Członkowie rodziny dostrzegają
to,  czego  nie  chce  dostrzec  dziecko  –  że  dla  gier  komputerowych  poświęca  coraz
większą część życia w realnym świecie. Twoje dziecko potrzebuje pomocy.

Co mogą zrobić rodzice?

Utrzymuj ciągły kontakt z dzieckiem. Media codziennie bombardują nasze dzieci

informacjami  o  popkulturze.  Rodzinny  dom  powinien  być  dla  naszych  dzieci  bezpieczną
przystanią.  Miejscem,  w  którym  dziecko  może  swobodnie  rozwijać  swoje  pomysły  i  jest
kochane  za  to,  kim  są,  a  nie  za  to,  jak  wyglądają  lub  w  co  się  ubierają.  Dziecko  zawsze
powinno czuć się w domu swobodnie!

Zadbaj o to, by Twoje dziecko rozwinęło w sobie prawidłowe umiejętności społeczne. Jeśli

Twoje dziecko uczy się w domu lub ma ograniczony kontakt z rówieśnikami, starannie

kontroluj czas przeznaczony na granie.

Regularnie rozmawiaj z dzieckiem o znęcaniu się i nacisku rówieśników. Czy dziecko zna

kogoś, nad kim znęcają się koledzy? Czy kiedykolwiek ktoś się z niego naśmiewał? Które
dziecko w klasie najczęściej pada ofiarą docinków?

Jeżeli Twoje dziecko ma problem z kontrolowaniem agresji, nie pozwalaj mu grać w gry

komputerowe. Bez wyjątków!

Nie pozwalaj swojemu dziecku grać w Internecie przed ukończeniem czternastego roku

życia, chyba że grasz razem z nim.

Ogranicz czas przed ekranem do dwóch-trzech godzin dziennie. Nie wliczaj w to czasu

przed komputerem potrzebnego do odrobienia pracy domowej. Pamiętaj, aby czas przed
ekranem obejmował wszystkie urządzenia (telewizor, iPod, komputer itp.).

Nie podłączaj Internetu w pokoju dziecka.

Czy to Ty rządzisz w domu? Kiedy dziecko wkracza w okres dojrzewania, niezmiernie ważne

jest utrzymanie pozycji autorytetu w środowisku domowym. Jeśli trzeba, zaryzykuj złość
dziecka – odłącz Internet, zabierz mysz, schowaj konsolę i wyrzuć grę.

Okres dojrzewania

W przeszłości uznawaliśmy, że w momencie rozpoczęcia okresu dojrzewania mózg osiąga

już  pełnię  rozwoju.  Ostatnie  badania  zakwestionowały  jednak  ten  pogląd.  Dzięki  rozwojowi
wyspecjalizowanych  technologii,  takich  jak  rezonans  magnetyczny,  naukowcy  odkryli,  że  rozwój
mózgu  trwa  aż  do  trzeciej  dekady  życia.  Większość  zmian  zachodzących  w  okresie  dojrzewania
dotyczy  głównie  kory  czołowej,  tzn.  tej  części  mózgu,  którą  często  nazywa  się  „zarządem”,

zlokalizowanej  tuż  za  czołem.  Kora  czołowa  pełni  szereg  funkcji,  m.in.  jest  odpowiedzialna
za  przetwarzanie  i  organizację  informacji,  kontrolowanie  zdolności  efektywnego  planowania  oraz
dokładne zapamiętywanie. Odgrywa również rolę w kształtowaniu naszego nastroju.

W okresie dojrzewania pojawia się wewnętrzny pęd do działania i gwałtowny wzrost

poczucia samoświadomości. Nastolatki wchodzą w proces indywidualizacji (otwarty proces

psychologicznego dojrzewania). Przy tak wielkiej liczbie czynników – rozwoju mózgu, zmianach
hormonalnych i rozwoju psychospołecznym – trudno się dziwić, że rodzice nastolatków na całym
świecie tłumnie odwiedzają gabinety psychologów z pytaniem „Gdzie się podziało moje dziecko?”

Dojrzewanie jest czasem impulsywności, intensywności i działania. Jest to również czas

podwyższonej kreatywności i ciekawości świata. Bycie rodzicem nastolatka może przynieść wiele
satysfakcji. Receptą na sukces jest ustalenie i przestrzeganie zdrowych granic w relacji z córką lub
synem, szanując jednocześnie jego/jej wrażliwość i perspektywę.

Nastolatki są bardziej skłonne do podejmowania ryzyka i odkrywania nowych obszarów

cyberprzestrzeni. Szukają interesujących je informacji i przez to trafiają w ciemne zaułki Internetu.
Niektóre dzieci, zachęcone anonimowością, będą podejmować coraz bardziej ryzykowne eskapady.
Dlatego konieczne jest ścisłe monitorowanie komputera lub konsoli do gier. Dojrzewanie w życiu
naszych dzieci jest okresem, w którym musimy zachowywać stałą czujność i być blisko nich.

W naszych rozmowach z rodzicami o nastolatkach i grach komputerowych często słyszymy:

„Przynajmniej wieczory spędza w domu!” Choć rozumiemy taką postawę, naszym celem jest
uświadomienie rodzicom, że dziecko wcale nie musi opuszczać domu, żeby popaść w kłopoty. Sam

fakt  fizycznej  obecności  dziecka  w  domu  nie  powinien  budzić  w  nas  fałszywego  poczucia
bezpieczeństwa.  Siedząc  przed  komputerem  dziecko  ma  cyberprzestrzeń  na  wyciągnięcie  palca.
W  Internecie  zaś  może  natknąć  się  na  podejrzane  typy,  z  którymi  w  prawdziwym  życiu  nigdy
by się nie zetknęło. Jedno kliknięcie myszy dzieli nasze dziecko od:

Obrazów przemocy i/lub seksu.

Spotkania z przestępcą seksualnym.

Molestowania lub nakłaniania do czynności seksualnych.

W miarę jak dziecko dorasta, w interesujących je grach pojawia się coraz więcej dorosłych

treści.  Gry  oznaczone  literą  „T”  (dla  nastolatków)  często  zawierają  obrazy  krwi,  ludzkich
wnętrzności,  seksu  i  przemocy.  Obecnie  coraz  większą  popularność  zdobywają  sobie  gry  online,
a nacisk rówieśników stawia przed dzieckiem nowe wyzwania.

Pięć najważniejszych problemów dotyczących nastolatków i gier komputerowych to:
1. Niedobór snu: istotna przyczyna wypadków powodowanych przez nastoletnich kierowców

oraz przyczyna nieobecności w szkole.

2.  Izolacja: nieumiejętność utrzymania relacji z rówieśnikami.
3.  Nacisk społeczny: utrudnia postępowanie zgodnie z zasadami określonymi w rodzinie.
4.  Agresja wobec świata zewnętrznego: identyfikacja z przemocą jako metodą rozwiązywania

problemów.

5. Narażenie na przestępstwa seksualne: dorośli pedofile często grają w gry online

i „podrywają” innych graczy.

Niedobór snu

Nadmiar telewizji lub gier komputerowych może negatywnie wpływać na sen dziecka. Wielu

nastolatków  lubi  siedzieć  do  1  lub  2  w  nocy.  Większość  twierdzi,  że  ich  ulubionym  nocnym
zajęciem  jest  granie  przez  Internet  lub  logowanie  się  na  czaty  internetowe.  Z  badań
przeprowadzonych  przez  National  Sleep  Foundation  (amerykańską  Narodową  Fundację  Snu)

wynika wyraźnie, że obecność w sypialni dziecka mediów takich jak komputer, konsola do gier lub
podłączenie do Internetu skutkuje pogorszeniem jakości snu.

U nastolatków cykl snu również ulega zmianie – dojrzewające organizmy później kładą się

spać i później wstają, co często prowadzi do odsypiania w weekendy. W okresie dojrzewania rytm
okołodobowy  organizmu  (swoisty  wewnętrzny  zegar  biologiczny)  ulega  przestawieniu,  wskutek
czego  nastolatek  zasypia  i  budzi  się  później.  Dlaczego?  Ponieważ  w  organizmach  nastolatków
hormon  mózgowy  o  nazwie

melatonina wytwarzany jest później wieczorem, niż u dzieci

i dorosłych, utrudniając nastolatkowi zaśnięcie. Nieregularność snu spowodowana grami

komputerowymi może dodatkowo pogorszyć problem i jeszcze bardziej utrudnić zaśnięcie
o rozsądnej godzinie.

Wytyczne National Sleep Foundation w sprawie długości snu dla dzieci i nastolatków

Wiek

Sen nocny
(w godzinach)

Sen dzienny
(w godzinach)

Łącznie
(w godzinach)

1 miesiąc

8,5 (liczne drzemki)

7,5 (liczne drzemki)

3 miesiące

6-10

5-9

6 miesięcy

10-12

3-4,5

14,5

9 miesięcy

3 (2 drzemki)

12 miesięcy

2,5 (2 drzemki)

13,5

18 miesięcy

2,5 (1-2 drzemki)

13,5

2 lata

2 (1 drzemka)

3 lata

10,5

1,5 (1 drzemka)

4 lata

11,5

5 lat

6 lat

7 lat

8-9lat

10-11

10-11 lat

12-13 lat

9,5-10

14-15 lat

9,5

16 lat

9,25

Twoje dziecko nie potrzebuje zastrzyku adrenaliny o 2 nad ranem, ani stymulacji

przedniego płata mózgu w środku nocy. Nastolatki

potrzebują za to (choć rzadko znajduje

to odbicie w rzeczywistości) od ośmiu do dziewięciu godzin snu każdej nocy. W miarę postępów
dojrzewania nastoletnie dzieci w rzeczywistości potrzebują coraz więcej snu. Ze względu na plan
dnia wypełniony szkołą i innymi czynnościami, nastolatki często cierpią na chroniczny niedobór snu
(tzn. niedostateczną ilość snu). Niedobór snu kumuluje się z czasem, więc ubytek jednej godziny
każdej nocy pod koniec tygodnia zmienia się w całą nieprzespaną noc.

Niedobór snu może prowadzić m.in. do:

Spadku koncentracji

Pogorszenia pamięci krótkoterminowej

Pogorszenia wyników w szkole

Opóźnionych reakcji

Otyłości

Niska jakość snu może również powodować wahania nastroju, problemy w szkole,

nadużywanie stymulantów (np. napojów energetycznych o wysokiej zawartości kofeiny) oraz

wypadki drogowe (za ponad połowę wypadków spowodowanych zaśnięciem za kierownicą
odpowiedzialne są nastolatki). Wielu rodziców przeżywa szok, kiedy policzy ile puszek Red Bulla,
czy innych „napojów energetycznych” ich dziecko wypija co tydzień.

Porzucenie szkoły

Alex, którego poznaliśmy w jednym z wcześniejszych rozdziałów

, miał siedemnaście lat.

Był zamkniętym w sobie, nieśmiałym młodym człowiekiem, mającym trudności z nawiązaniem
kontaktu wzrokowego. Miał nadwagę i nie dbał o higienę. W ubiegłym roku nie chodził do liceum,

ponieważ rodzice, jak sami stwierdzili, „nie potrafili przekonać go do pójścia do szkoły”. Większość

czasu spędzał zamknięty w pokoju, grając w

World of Warcraft. Jego mama Theresa przeczytała

niedawno w

Seattle Times artykuł o uzależnieniu od gier komputerowych i zwróciła się do nas

o pomoc.

Dowiedzieliśmy się, że Alex był ostatnim z jej dzieci, które wciąż mieszkały w domu. Dwójka

starszego rodzeństwa już się wyprowadziła. Kiedy Alex miał siedem lat, jego rodzice rozwiedli się.
Rozwód był szczególnie ciężki dla jego matki, która wpadła w depresję i z trudem udawało jej się

wywiązywać z obowiązków rodzicielskich. Alex mieszkał głównie z matką, z ojcem widywał się
czasami w weekendy. Matka Alexa pracowała w przedsiębiorstwie usług komunalnych i wychodziła

W tych materiałach mamy tylko wybrane rozdziały z książki i nie ma tego rozdziału (przyp. red.).

do pracy wcześnie rano, a ponieważ rozpoczynała dzień o świcie, kładła się znacznie wcześniej, niż

on.

W wieku piętnastu lat Alex odkrył internetową grę role-playing

World of Warcraft. Po dwóch

miesiącach grania zaczął opuszczać lekcje w szkole. „Najpierw udawał, że jest chory, ale potem po
prostu odmawiał pójścia do szkoły”, opowiadała jego matka. „Tak często brałam z urlopy, żeby
dopilnować, żeby Alex poszedł do szkoły, że bałam się zwolnienia z pracy.”

Im więcej lekcji opuszczał Alex, tym gorzej czuł się w towarzystwie rówieśników. Kiedy

w końcu trafił do specjalisty, brał już kilka silnych leków psychotropowych, które miały pomóc mu

w zwalczeniu lęku, który odczuwał przy każdym wyjściu ze swojego pokoju.

Gra szybko stała się kartą przetargową (jeżeli pójdziesz do szkoły, to będziesz mógł grać

WoW tak długo, jak będziesz chciał). Ponieważ jednak matka ustawiła Alexowi poprzeczkę

bardzo  nisko  (wymagała  od  niego  tylko  chodzenia  do  szkoły),  odrabianie  pracy  domowej  czy
zdawanie  klasówek  nie  miały  większego  znaczenia.  Targowanie  się  grą  nie  przyniosło  efektu.
W  domu  dochodziło  do  kłótni  o

World of Warcraft. Czasami matka zabierała Alexowi komputer.

Czasami na niego krzyczała. Czasami jej odpowiadał. Groziła, że przestanie płacić 14,95 USD
miesięcznie abonamentu za grę. Alex z kolei groził, że ją pobije, jeśli przestanie płacić.

W odpowiedzi matka zapowiedziała, że wezwie policję, ale oboje wiedzieli, że bez względu na to,
jak źle będzie się działo w domu, ona nigdy tego nie zrobi.

Carly

Przypadek Carly oferuje nowe spojrzenie na problemy związane z graniem, uzależnieniami

i porzuceniem szkoły. Historia Carly stawia przed nami pytanie, co dzieje się z nastolatkiem, jeśli
to

rodzic wpada w nałóg.

Trzynastoletnią Carly, najstarszą z czworga rodzeństwa, do psychologa przyprowadził jej

ojciec, Jeff. Niedawno rozwiódł się z matką Carly, Tammy, i martwił się, jak rozstanie wpłynie
na jego córkę. Carly zaczęła bowiem zdradzać w domu oznaki depresji, a ostatnio przyznała się

do eksperymentowania z marihuaną.

Podczas naszego pierwszego spotkania Jeff opowiedział nam o uzależnieniu od gier

komputerowych i traumatycznym zakończeniu swojego czternastoletniego małżeństwa. Żona Jeffa
porzuciła jego i dzieci. Przeprowadziła się do mieszkania w okolicy i nawiązała romans
na odległość z mężczyzną, którego poznała grając przez Internet. W trakcie rozprawy rozwodowej

oddała mężowi pełne prawo do opieki nad dziećmi. W dniu, w którym przeprowadzaliśmy wywiad,

Tammy nie widziała się ze swoimi dziećmi już od trzech miesięcy. Matka Carly całkowicie porzuciła
swoją rodzinę.

Nasiona dramatu zostały zasiane trzy lata wcześniej, gdy Jeff zaczął grać w internetową grę

role-playing

EverQuest. Tammy narzekała, że zbyt wiele czasu spędza przed komputerem,

zaniedbując ją i dzieci. W następnych miesiącach często kłócili się o grę. Potem Jeff wpadł
na pomysł – zachęcił żonę, żeby także zaczęła grać w

EverQuest. Jeśli sama będzie grać, to może

przestanie narzekać. Tammy nie dała się przekonać od razu, ale w końcu stworzyła sobie postać
i zaczęła grać razem z mężem. Wkrótce grała też rano, po wyjściu dzieci do szkoły.

Tammy zgodziła się wziąć udział w naszych spotkaniach. W trakcie sesji opowiadała o tym,

jak nieszczęśliwa i samotna czuła się w małżeństwie, i jak bardzo przywiązała się do mężczyzny

poznanego  w  grze.  Kiedy  grali  razem,  jej  nowy  znajomy  był  dla  niej  miły  i  z  nią  flirtował.
Zakochała  się  w  nim  od  razu.  Po  miesiącu  wspólnego  grania  zaczęli  do  siebie  dzwonić.
Nie przeszkadzało jej, że on mieszka w stanie Montana  –  związek na odległość uszczęśliwiał ją.
Po roku postanowiła zostawić rodzinę i zacząć nowe życie ze swoim chłopakiem. On miał jednak
inne  plany.  Choć  odmawiał  spotkania  z  nią,  i  tak  pojawiła  się  pewnego  dnia  w  jego  drzwiach.
I  dowiedziała  się,  że  jej  wymarzony  mężczyzna  ma  dwadzieścia  trzy  lata  i  mieszka  w  piwnicy
w domu swoich rodziców.

W trakcie naszej rozmowy Tammy ani razu nie wykazała zainteresowania dobrem swoich

dzieci. Przyznała, że na graniu w

EverQuest spędza sześćdziesiąt-siedemdziesiąt godzin

tygodniowo. Poprosiła nawet psychologa o poradę, w jaki sposób powinna zadbać o swój związek
z tym dwudziestotrzylatkiem!

Powyższe historie stanowią przykład tego, co może się stać, jeśli gracz odwróci się

od prawdziwego życia. W przypadku Carly nastąpił swoisty efekt domina, gdy uzależnienie ojca
od grania pociągnęło za sobą odejście jego żony i prawdopodobnie spowodowało, że Carly

sięgnęła po narkotyki. Im bardziej odsuwamy się od rodziny i przyjaciół, tym bardziej stajemy się
podatni na nawiązywanie więzi przez Internet. Odsunięcie się Alexa od matki, spowodowane jej
depresją, popchnęło go ku cyberprzestrzeni, kosztem prawdziwego życia. Nie ulega wątpliwości,

że o rodzinę trzeba dbać, ale dzięki nowoczesnym technologiom członkowie rodziny, którzy czują
się opuszczeni, mogą łatwo znaleźć pocieszenie w sieci.

Nacisk społeczny w cyberprzestrzeni

Można byłoby pomyśleć, że w cyberprzestrzeni łatwiej jest oprzeć się presji innych osób, niż

w rzeczywistym życiu. Jednak głębokie zaangażowanie się w internetowe społeczności przychodzi
zaskakująco łatwo.

W świecie gier online wymagane jest wykonanie wielu zadań, aby awansować na

wyższy

poziom. Każdy kolejny poziom oferuje nowe korzyści: pieniądze (złoto/srebro), wyższe
umiejętności, lepszą zbroję i ekwipunek, oraz wyspecjalizowane zdolności. Aby osiągnąć

wyższy

poziom  postać  w  grze  musi  wykonać  określone  zadania.  Postacie  podzielone  są  na  różne  klasy,
obdarzone  wyjątkowymi  zdolnościami.  Przykładowe  klasy,  które  mogą  wybrać  gracze,  to  m.in.
wojownik, szaman, strażnik, czarodziej, czarnoksiężnik, oficer, druid, łowca i kapłan. Ukończenie
wielu  zadań  w  pojedynkę  jest  niemożliwe  i wymaga  wspólnego  wysiłku  kilku  graczy.  Im  wyższy
poziom  postaci  gracza,  tym  większej  liczby  towarzyszy  potrzebujemy.  Zabicie  bestii  może
wymagać połączonych talentów kapłana, oficera, czarodzieja i szamana.

W Internecie powstają

gildie i bractwa, które z czasem mogą wyewoluować w elitarne

kluby, których członkowie mają na siebie bardzo silny wpływ. Grupy takie często mają

hierarchiczną  strukturę,  z  przywódcą  gildii  i  jego  przybocznymi.  Przywódcy  aktywnie  pozyskują
nowych  członków.  Niektóre  gildie  mają  wręcz  wojskowy  charakter,  inne  przypominają  bardziej
uniwersyteckie  bractwa.  Wiele  gildii  prowadzi  własne  strony  internetowe.  Od  członków  oczekuje
się  lojalności  i  zaangażowania.  Gracze  oficjalnie  umawiają  się  na  określony  dzień  i  godzinę,  aby
wykonać  dane  zadanie  w  grze.  Wyobraźmy  sobie  pułk  wojska,  złożony  z  piechoty  liniowej,
sił  specjalnych,  zaplecza  medycznego  i  specjalistów  od  komunikacji,  mający  do  wykonania
określoną  misję.  Jeżeli  postać  waszego  syna  pełni  w  tej  grupie  funkcję

medyka (uzdrowiciela),

to lepiej, żeby stawił się o umówionej godzinie, bo inaczej… Resztę możecie sobie dopowiedzieć.

W ten sposób powstaje zupełnie nowa forma nacisku społecznego. Jeżeli płacimy

miesięczny abonament, aby nasze dziecko mogło uczestniczyć w rozgrywkach online, wówczas

zdecydowanie  należy  zainteresować  się  jego  rozrywką.  Doradzamy  wyszukanie  w  Internecie
informacji  o  grze  i  odwiedzenie  poświęconych  jej  stron.  Dobrze  jest  też  poczytać  wpisy
i  komentarze  na  forach  internetowych,  aby  nieco  bliżej  poznać  kulturę  i  gildie  w  danej  grze.
Nie  ma  wątpliwości,  że  dla  niektórych  graczy  świat  online  staje  się  substytutem  rzeczywistej
społeczności.

Agresja

Armia Stanów Zjednoczonych doskonale zdaje sobie sprawę z potęgi gier komputerowych.

Wojsko regularnie wykorzystuje gry, nazywane „wielozadaniowymi zręcznościowymi symulatorami
walki” do szkolenia odpowiednich reakcji żołnierzy na polu bitwy. Wojskowe gry umożliwiają
żołnierzom przećwiczenie sytuacji bojowych w symulowanym środowisku, znieczulając ich na
przemoc, z którą zetkną się w prawdziwej bitwie. Dzięki temu w sytuacji życia lub śmierci żołnierz

nie zawaha się przed pociągnięciem za spust. Wojskowe gry szkoleniowe są zbliżone do
dostępnych na rynku gier FPS (strzelanin z widokiem z perspektywy pierwszej osoby). Wygląda na
to, że amerykańskie wojsko doskonale zdaje sobie sprawę, że przemoc w grach komputerowych

przyciąga dzieci i korzysta na tym, współpracując z firmami komputerowymi przy tworzeniu gier
werbunkowych. Przykładem może być bezpłatna gra taktyczna

America’s Army, mająca zachęcać

młodych ludzi do zaciągania się do wojska i związania swojej przyszłości zawodowej z armią.

W wielu grach komputerowych, cieszących się popularnością wśród naszych dzieci,

centralnym punktem jest zabijanie. Może tu chodzić o zabijanie innych graczy w grze role-playing
(RPG)  online,  w  symulowanych  działaniach  wojennych  (pola  bitew,  operacje  komandosów,
np. Navy SEALs), bądź zabijanie postaci niezależnych (non-player  character, NPC). Śmierć może
być  zadawana  fantastycznym  stworzeniom,  takim  jak  zombie,  kosmici,  czarodzieje  i  ogry,  bądź

postaciom historycznym, np. Hitlerowi lub Mussoliniemu. Gra może rozgrywać się na ulicach getta,
w baśniowym zamku lub w zaświatach. Bez względu na scenerię, jeżeli najważniejszym punktem
gry jest zabijanie, wówczas kluczem do sukcesu jest nauka skutecznego zabijania
w elektronicznym świecie. A to pociąga za sobą naukę posługiwania się bronią i amunicją.

Większość graczy potrafi odróżnić od siebie halabardę, kord, szpadę, miecz dwuręczny

i półtoraręczny (miecz długi, mniejszy i lżejszy od dwuręcznego, który również pozwala na walkę
oburącz – przyp. red.). Ci sami gracze wiedzą także, kiedy AK-47 będzie skuteczniejszy od Uzi lub

M-16. Przy okazji nabywają wiedzę o tym ile i jakiego rodzaju amunicji będą potrzebować do

ukończenia misji. Bardziej zaawansowani znają też dokładne wymiary uzbrojenia i liczbę pocisków
wystrzeliwanych  na  minutę.  Na  forach  internetowych  gracze  często  debatują,  czy  dana  broń
została  wiernie  odtworzona  w  grze.  W  walce  gracz  może  również  mieć  do  dyspozycji  arsenał
zaklęć i eliksirów, a także granaty, gaz łzawiący, zatrute strzałki, bomby i sztylety.

Zagorzali gracze mogą również nauczyć się najskuteczniejszych metod kradzieży. Bardzo

popularną postacią w wielu grach jest

złodziej. Aby odnieść sukces w tej profesji, gracz musi

nauczyć się kradzieży kieszonkowej, okradania budynków i skrytobójstwa. Złodzieje mogą działać

w ukryciu, lub otwarcie, jako uzbrojeni rabusie. Wielu z nich podświadomie wciela w życie
popularne powiedzenie „Zdobyć bogactwo lub umrzeć, próbując”. Co więcej, w niektórych grach

wasze dziecko otrzyma dodatkowe punkty za strzelanie do prostytutek, dilerów, a nawet policji!

Ukończenie tego typu gry często wymaga od gracza opanowania całego wachlarza zachowań
antyspołecznych.

Debata na temat tego, czy granie w brutalne gry komputerowe prowadzi do rozwoju

zachowań agresywnych i antyspołecznych, toczy się od początku istnienia gier. Dla każdego
badania, które moglibyśmy przedstawić na potwierdzenie tezy o szkodliwości gier, nasi przeciwnicy
mogliby przedstawić inne badanie, obalające tę tezę. Wszyscy jednak słyszeliśmy o tzw.
„snajperze z Waszyngtonu”. Według doniesień, siedemnastoletni John Lee Malvo przygotowywał

się do ataków grając na konsoli XBox w grę

Halo w „trybie snajperskim”. Nie będziemy jednak

dyskutować tu o tym przypadku. Zamiast tego przedstawimy naszą profesjonalną opinię, która

odpowiada opinii sformułowanej przez amerykańską Senacką Komisję ds. Handlu, Nauki
i Transportu, a także zaleceniom przedstawianym przez Amerykańskie Towarzystwo Medyczne
(AMA), Amerykańskie Towarzystwo Pediatryczne (APA), Naczelnego Lekarza USA, Amerykańskiego
Towarzystwa Psychiatrycznego (APA) oraz Narodowy Instytut Zdrowia Psychicznego (NIMH):

W naszej zawodowej opinii narażenie niektórych dzieci i nastolatków na wysoki poziom

przemocy  w  grach  komputerowych  może  skutkować  wzrostem  zachowań  antyspołecznych.
Interaktywny  charakter  tych  gier  powoduje,  że  są  one  bardziej  niebezpieczne  niż  inne  mediów.
Zanurzenie  w  cybernetyczny  świat  gry  nasyconej  przemocą  wywiera  bezpośredni  wpływ
na funkcjonowanie mózgu i może prowadzić do rozwoju obsesji, uzależnień, a nawet oderwania
od  rzeczywistości.  Mamy  świadomość,  że  nie  każde  dziecko  grające  w  tego  typu  gry  staje  się
agresywne.  Z  tragedii,  które  dzieją  się  w  prawdziwym  życiu,  wiemy  jednak  również,
że  zaskakująco  duża  liczba  młodych  ludzi,  którzy  popełniają  morderstwa  i  zabójstwa,  wcześniej
grała w brutalne gry komputerowe.

Poniżej przedstawiamy fragment wywiadu, przeprowadzonego przez dziennikarza stacji

CNN Andersona Coopera z Evanem Ramseyem, wspomnianym wcześniej (Rozdział 6)

mordercą,

który zabił dwoje uczniów i ranił kolejną dwójkę w strzelaninie w liceum w Bethel w stanie Alaska:

COOPER: Ponad dziewięć lat temu, w lutym 1997 r., szesnastoletni Evan Ramsey wszedł

do budynku swojego liceum w Bethel w stanie Alaska. Wyciągnął strzelbę kaliber 12
i zamordował ucznia oraz dyrektora. Dziś odsiaduje wyrok 198 lat więzienia w więzieniu
stanowym we Florence w stanie Arizona.

W tych materiałach mamy tylko wybrane rozdziały z książki i nie ma tego rozdziału (przyp. red.).

RAMSEY: Miałem listę ludzi, których chciałem zastrzelić. Pamiętaj, że wtedy nie rozumiałem, czym

jest życie. Nie wiedziałem, że jeśli kogoś zastrzelę, to ten ktoś już nie wstanie.

COOPER: Co masz na myśli?
RAMSEY: Nie rozumiałem, że jeśli wyceluję w kogoś broń i wystrzelę, to z dużym

prawdopodobieństwem ta osoba już się nie podniesie. Wykrwawi się i umrze od razu,
albo w drodze do szpitala. Ta część rzeczywistości z jakiegoś powodu do mnie nie
docierała.

COOPER: Wydaje mi się, że niektórym trudno będzie uwierzyć w to, że nie wiedziałeś czym jest

śmierć.

RAMSEY: W tamtym czasie większość wiedzy o świecie czerpałem wyłącznie z gier

komputerowych. Na przykład w [grze komputerowej] Doom strzela się do przeciwnika,
a on za chwile wstaje. Żeby zabić wroga w Doom, trzeba do niego strzelić osiem albo
dziewięć razy. Ja przeniosłem to do rzeczywistości. Wielu ludzi może uznać moje słowa
za uchylanie się od odpowiedzialności, ale żaden z nich nawet się nad tym nie
zastanowi. Pomyśl, miałem wtedy raptem szesnaście lat. Teoretycznie szesnastolatek
powinien umieć odróżnić dobro od zła. Ja tego nie potrafiłem.

COOPER: Jak się czułeś naciskając na spust?
RAMSEY: Że w końcu dostanę to, czego chcę. Że wszystkich ich nastraszę. Nikt więcej nie będzie

się ze mnie nabijał. Nikt więcej mnie nie obrazi, ani nie uderzy.

COOPER:  Czyli czułeś ulgę?
RAMSEY:  Tak. Wielką ulgę.
COOPER:  Co chciałeś przekazać tym ludziom?
RAMSEY:  Chciałem im uświadomić, przez co przechodzą niektóre dzieciaki. A przecież

w rzeczywistości nie było tak źle. Wtedy wydawało mi się, że nie mam innego wyjścia.
Gdyby ktoś wtedy powiedział mi, że nie jest jeszcze najgorzej, że nie muszę tak na to
reagować, że są inne sposoby. Mogłem poprosić o pomoc. Bo zawsze może być gorzej
i zawsze może być lepiej.

Bez względu na to, czy istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy, naszym

zadaniem jako rodziców jest zadanie sobie pytania: Czy kontakt z obrazami broni i zabijania jest
zdrowy dla mojego dziecka? Czy długotrwałe narażenie na takie materiały mogą wywrzeć
negatywny wpływ na mojego nastolatka? Autorzy wierzą, że odpowiedzi udzieli zdrowy rozsądek
i zachęcają wszystkich rodziców do uświadomienia sobie, jakie ryzyko niosą ze sobą brutalne gry

komputerowe.

Nakłanianie do czynności seksualnych

Nakłanianie do czynności seksualnych jest typowym zjawiskiem w wielu grach online.

Bardzo wielu dorosłych gra przez Internet w gry takie jak

EverQuest, World of Warcraft, Władca

Pierścieni, City of Heroes, Guild Wars, Final Fantasy, Call of Duty, Company of Heroes i Halo 3.
Większość z nich przestrzega reguł społecznych, ale wielu jest takich, którzy je łamią. Projektanci
gier (w większości mężczyźni) decydują o wyglądzie fizycznym postaci; gracz wybiera spośród
dostępnych opcji. Wiele postaci kobiecych ma nienaturalnie powiększony biust, bardzo długie nogi

i falujące włosy – wyobraźmy sobie lalkę Barbie w skórzanym stroju dominy, do tego z mieczem

i batem.

Powinniśmy uświadomić naszym dzieciom, że

nigdy nie wiadomo, kim są gracze, z którymi

dziecko rozmawia przez Internet. Mogą wydawać się sympatyczni, podarować graczowi wyjątkowy
ekwipunek lub zbroję, mogą nawet uratować go przed smokiem – ale wciąż pozostają

obcymi

ludźmi. W świecie gier online mężczyźni wcielają się w postaci kobiece, kobiety w mężczyzn,
a gracze zazwyczaj wymyślają sobie nową tożsamość.

Erica

EverQuesta czternastoletnią Erikę przyciągnęła właśnie możliwość stworzenia postaci

o bardzo rozbudowanej seksualności. W podstawówce spędzała długie godziny, obserwując jak jej
brat gra w strzelaninę FPS

Duke Nukem. „Podobały mi się te ładne dziewczyny, tańczące na

rurach,” powiedziała Erica psychologowi. „Mój brat i jego kumple na nie gwizdali.”

Erica stworzyła uwodzicielską postać kobiecą, obdarzoną potężnymi zdolnościami

magicznymi. To było jej internetowe alter-ego. Spędziła wiele czasu na rozwijaniu postaci i stała
się pożądanym uczestnikiem wirtualnych wypraw. W szkole chwaliła się koleżankom, ilu mężczyzn

z nią flirtuje. Nie ulega wątpliwości, że Erica uwielbiała być w centrum uwagi. Z jedną postacią
z gry rozmawiała częściej, niż z innymi. Flirt rozwijał się, aż w końcu wymienili numery telefonów
komórkowych. Erica zaczęła dostawać od tego mężczyzny SMS-y, niektóre dość wulgarne. Z dumą
pokazywała je przyjaciółkom.

Dowiedziała się, że jej internetowy znajomy ma dwadzieścia lat i mieszka około cztery

godziny jazdy od jej rodzinnego miasta. Pewnego dnia umówili się na spotkanie w centrum
handlowym. Żeby się z nim spotkać, Erica nie poszła do szkoły. Nawiązali sekretny związek. Erice

bardzo podobała się uwaga, jaką jej poświęcał i prezenty, które wciąż od niego dostawała.
Wkrótce ich spotkania przeniosły się do pokoju hotelowego.

Kiedy Erica w końcu zwróciła się o pomoc do psychologa, była już w czwartym miesiącu

ciąży. Ojciec dziecka miał sądowy zakaz zbliżania się do niej i postawiony zarzut gwałtu.

Jakkolwiek dramatycznie brzmi jej historia, wiemy, że Erica akurat miała szczęście.

Amerykańskie Narodowe Centrum na rzecz Dzieci Zaginionych i Wykorzystywanych

(NCMEC) oferuje szereg rozwiązań dla nastolatków i rodziców. Zalecamy odwiedzenie ich strony
internetowej  razem  z  dzieckiem.  Na  stronie  można  dowiedzieć  się,  co  robić  w  przypadku
nakłaniania  do  czynności  seksualnych,  jak  chronić  swoje  dziecko  przed  napastowaniem  i  jak
zgłaszać  takie  przypadki.  Znajduje  się  tam  również  link  do  bardzo  przydatnej  publikacji,
zatytułowanej

On-line Victimization: Five Years Later (Ofiary przemocy online: Pięć lat później).

Co mogą zrobić rodzice?

Zachować czujność i zachęcać dziecko do prawidłowego wysypiania się. W razie potrzeby

należy odłączyć na noc Internet. Jeżeli dziecko grało całą noc, pod żadnym pozorem nie
należy pozwalać mu na prowadzenie samochodu.

Jeżeli nasze nastoletnie dziecko gra w gry online, należy odłączyć mu Internet w pokoju.

Jeżeli z czasem udowodni, że potrafi grać odpowiedzialnie, wówczas można pozwolić
na podłączenie Internetu w pokoju. Należy utrzymywać stałą kontrolę, aktualizując

zabezpieczenia komputera i często sprawdzając, co dziecko robiło w Internecie.

Jeżeli my lub nasz małżonek/partner również gramy w gry komputerowe, również musimy

robić to odpowiedzialnie. Nasze dzieci na nas patrzą!

Nastolatkom, które już wykazują zachowania antyspołeczne (popełniają wykroczenia,

miewają napady agresji, wagarują, kradną itp.), nie wolno pod żadnym pozorem pozwalać
na granie w brutalne gry komputerowe.

Nie należy również pozwalać na granie nastolatkom, które mają problemy z innymi

nałogami (alkohol, narkotyki).

Jest jeszcze jedna rzecz, którą możemy zrobić jako rodzice. Możemy rozwiać złudzenia

naszych dzieci odnośnie

kariery w świecie gier komputerowych. Z naszych doświadczeń wynika, że

wiele osób zatrudnionych w branży gier komputerowych jest bardzo niezadowolonych ze swojego
życia.  Dlatego,  jeśli  marzeniem  naszego  dziecka  jest  tworzenie  gier  komputerowych,  zachęcamy
do  zorganizowania  mu  spotkania  z  prawdziwym  programistą.  Podczas  rozmowy  powinniśmy
poruszyć  kwestie  jakości  życia  –  zapytać  o  ilość  godzin  spędzanych  w  pracy  każdego  dnia,

zadowolenie z pracy, wkład w sposób powstawania gry, typowy przebieg dnia pracy, małżeństwo
i dzieci. Dzięki temu nasze dziecko zyska prawdziwy obraz tej często mitologizowanej branży.

Dorosłe dzieci uzależnione od gier komputerowych

Jak wspomnieliśmy we wcześniejszych rozdziałach

, każdy nałóg może zahamować

normalny  rozwój  psychologiczny.  W  całych  Stanach  Zjednoczonych  obserwujemy  rosnącą  liczbę
dorosłych  dzieci,  które  wciąż  mieszkają  z  rodzicami.  Nie  dlatego,  że  studiują  czy  pracują
i  oszczędzają  pieniądze.  To  ludzie  uzależnieni  od  gier  komputerowych,  którzy  nigdy  nie
wyprowadzili  się  z  rodzinnego  domu  lub  do  niego  powrócili.  Rzucili  liceum  bądź  uczelnię.
Zwolniono ich z pracy, albo nigdy jej nie mieli. Ci młodzi ludzie często odczuwają silne poczucie

winy i wstydu. Mają niską samoocenę. Tkwią w szponach nałogu, dlatego ich podejmowane przez

nich próby zmiany swojej sytuacji często skazane są na porażkę.

Rodzice tych dorosłych osób często nie wiedzą, w jaki sposób skutecznie zareagować.

Wobec swoich dzieci żywią często mieszane uczucia: miłość, troskę, niechęć, poczucie winy,
wstyd, dezorientację i desperację. Zastanawiają się, gdzie popełnili błąd, jednocześnie oceniając
swoje dzieci jako moralnie skrzywione, leniwe lub słabe.

Większość tych rodziców nie rozumie, że ich dzieci są uzależnione i rozpaczliwie potrzebują

pomocy. Podobnie jednak jak w przypadku wszystkich nałogów, rodzina może w końcu przekonać
się, że nie jest w stanie pomóc.

W tym rozdziale przedstawimy wskazówki dla rodziców, którzy próbują pomóc swoim

dorosłym dzieciom, uzależnionym od gier komputerowych.

Ben

Kiedy ojciec Bena skontaktował się z nami, jego syn miał dwadzieścia trzy lata. Ben był

uzależniony od gier i internetowych czatów. Rzucił szkołę, a kiedy skończył osiemnaście lat,
rodzica zażądała, aby wyprowadził się z domu. Na początku Ben mieszkał ze znajomymi graczami.

Spędzał czas przed komputerem, pasożytując na swoich znajomych do momentu, aż wyrzucili go
z domu. Następnie uprosił swoich dziadków, żeby pozwolili mu u siebie zamieszkać. Zgodzili się,
ale pod określonymi warunkami (miał pomagać w domu, pójść do szkoły i do pracy).

Niestety wciąż interesowało go tylko granie i wkrótce dziadkowie stracili cierpliwość. Kiedy

wyrzucili  go  z  domu,  Ben  skontaktował  się  z  ojcem  i  macochą,  błagając,  aby  przyjęli  go
z  powrotem  i  zgadzając  się  na  wszystkie  warunki.  Ojciec  zgodził  się  i  wymyślił  coś,  co  nazwał
„ojcowskim  obozem  dla  rekrutów”.  Ben  miał  przestrzegać  precyzyjnego  harmonogramu,  zamiast
płacenia  czynszu  miał  dbać  o  dom  i  pójść  do  lokalnego  community  college  (odpowiednik

technikum), aby zdobyć średnie wykształcenie. Przede wszystkim zaś miał ograniczyć czas

W tych materiałach mamy tylko wybrane rozdziały z książki (przyp. red.).

spędzany przed komputerem do dwóch godzin dziennie. Ben zgodził się na wszystkie warunki.
Sześć miesięcy później plan jego ojca okazał się całkowitą porażką.

W szkole podstawowej u Bena zdiagnozowano zespół deficytu uwagi (ADD), ale przepisane

leki powodowały tak nieprzyjemne skutki uboczne, że, za zgodą rodziców, Ben nie przyjmował ich
regularnie.  Kiedy  wrócił  do  domu,  ojciec  zabrał  go  na  tomografię  mózgu  do  kliniki  im.  Daniela
G. Amena w Tacoma w stanie Waszyngton. Tomografia wykazała w mózgu Bena liczne obszary,
które  nie  funkcjonowały  prawidłowo.  Psychiatra  przepisał  Benowi  leki,  które  lepiej  pasowały  do
wyjątkowej konstrukcji jego mózgu. Niestety Ben w dalszym ciągu przyjmował leki nieregularnie
i wpadał w złość, kiedy mu o tym przypominano. Uważał, że „traktuje się go jak dziecko” i dlatego
się buntował.

Ta historia stanowi ilustrację jednego z najważniejszych dylematów, z jakimi zmagają się

rodziny  dorosłych  uzależnionych  od  gier.  W rozwoju  psychospołecznym  osoby  takie  znajdują  się
na poziomie nastolatków, ale uważają się za dorosłych. Domagają się przywilejów dorosłości, ale
odmawiają przyjęcia jakichkolwiek obowiązków. Z perspektywy rodziców ich dziecko jest dorosłym
o  mentalności  dziecka.  Jest  to  bardzo  trudna  sytuacja  –  rodzice  muszą  znaleźć  sposób
na  porozumienie  się  ze  swoim  dzieckiem  w  sposób,  który  będzie  w  stanie  mu  pomóc,  dbając
jednocześnie o własne potrzeby i potrzeby pozostałych dzieci w domu.

Doprowadzony do rozpaczy ojciec Bena zaczął szukać pomocy. Gdyby w okolicy istniał

ośrodek leczenia uzależnień, zawiózłby tam swojego syna. Ale ponieważ ośrodka nie było, był
gotowy urządzić go we własnym domu. Powiedział Benowi, że jeśli nie będzie stosował się
do wymagań terapii, będzie musiał opuścić dom. Ojciec postawił Benowi następujące warunki:

Ben nie mógł już korzystać z komputera w domu. Jeśli miał bardzo silną potrzebę, mógł

skorzystać z komputera w bibliotece.

Ben miał iść do pracy.

Miał również wykonywać określone prace domowe, np. kosić trawnik. Jego obowiązki były

precyzyjnie określone.

Ben miał regularnie uczestniczyć w terapii, aby rozwiązać wszystkie swoje problemy.

Ta historia ma szczęśliwe zakończenie. Przez pewien czas wydawało się, że Ben nie podoła

wymaganiom i był bliski ponownego wyrzucenia z domu. Jednak dzięki ojcu, który cały czas
wspierał go w walce z nałogiem, Ben poszedł w końcu do pracy, pomału buduje swoje życie
osobiste w prawdziwym świecie, przyjmuje leki i w końcu zaczyna lubić samego siebie.

Z naszej praktyki wynika też, że dzieci zwracają się o pomoc psychologa w momencie, gdy

dochodzi do konfrontacji z rodzicami. Reakcja rodzica jest dobrym punktem wyjścia do walki

z nałogiem. Poniżej przedstawiamy przykładowy sposób zakomunikowana swojego niepokoju

dorosłemu dziecku:

Opis sytuacji (krótki i rzeczowy)
„Grasz ponad pięć godzin dziennie, nie pracujesz i słabo idzie ci w szkole.”

Wyrażenie swojej opinii (w pierwszej osobie)
„Bardzo się o ciebie martwię i jestem zły/-a. Czuję się przez ciebie wykorzystywany/-a.”

Określenie swoich żądań

„Musisz na jakiś czas przestać grać, skupić się na nauce i pójść do psychologa. Chcielibyśmy,
żebyś powiedział nam, co się dzieje.”

Określenie konsekwencji (pozytywnych i/lub negatywnych)
„Jeżeli zgodzisz się na nasze warunki, możesz zostać w domu. Jeżeli nie, musisz wyprowadzić się
do __________.”

Podejście oparte na

surowej miłości przeraża wielu rodziców, którzy obawiają się, że ich

dzieci nie dadzą sobie rady samodzielnie. Rodzic potrzebuje zarówno odwagi, jak i miłości (oraz
grupy wsparcia), aby być w stanie spokojnie patrzeć na zmagania swojego dziecka, o którym wie,
że  jest  zupełnie  nieprzystosowane  do  prawdziwego  życia.  Ale  jak  inaczej  dziecko  ma  się  tego
nauczyć?  Z  naszych  doświadczeń  wynika,  że  kiedy  dorosłe  dziecko  znajdzie  się  w  końcu  poza
środowiskiem  domowym,  często  zaskakuje  rodziców  swoją  zaradnością.  Takie  dorosłe  dzieci

szybko znajdują sobie lokum u dalszej rodziny, przyjaciół lub znajomych, lub szybko zgadzają się
na reguły wyznaczane przez rodziców. Jeśli uważamy, że nasze dziecko cierpi na inne schorzenie,
np.  zespół  Aspergera,  które  rzeczywiście  uniemożliwia  mu  samodzielną  egzystencję,  wówczas
takie  podejście  jest  złym  pomysłem.  Bez  względu  na  to,  jak  wygląda  sytuacja,  zalecamy
zasięgnięcie  pomocy  terapeuty.  Relacje  z  dzieckiem  mogą  stać  się  bardzo  trudne  i  odpowiednie

wsparcie dla rodziny będzie wówczas bardzo potrzebne.

W idealnej sytuacji czytacie te słowa, gdy wasze dzieci są jeszcze małe, a ich umysły

i zachowania wciąż dają się kształtować, dzięki czemu możecie powstrzymać rozwój poważnych

problemów. Jeżeli jednak nie jesteście w tak korzystnej sytuacji, a wasze dziecko jest już
nastolatkiem lub dorosłą osobą, od wielu lat grającą w gry komputerowe, wówczas najlepiej

będzie zasięgnąć porady terapeuty uzależnień, który rozumie naturę nałogu i pomaga rodzinom
poradzić sobie z tym problemem. Istnieje wciąż stosunkowo niewielka, ale stale rosnąca grupa

terapeutów, specjalizujących się w leczeniu uzależnienia od gier komputerowych. Należy jednak
pamiętać, że zawsze lepszym rozwiązaniem jest skorzystanie z pomocy terapeuty, który rozumie,
że granie w gry komputerowe

może być nałogiem, niż takiego, który ma na ten temat inne zdanie,

lub niewielkie doświadczenie w leczeniu uzależnień. Kiedy już znajdziecie odpowiedniego
terapeutę, będziecie mogli wspólnie zdecydować, w jaki sposób najlepiej pomóc swojemu dziecku.

Groźby użycia przemocy i samookaleczeń

Czasami osoby uzależnione od gier komputerowych wpadają w agresję lub grożą przemocą

rodzicom,  którzy  drastycznymi  metodami  próbują  powstrzymać  swoje  dzieci  przed  graniem
–  podobnie  jak  narkomani  pozbawieni  dostępu  do  narkotyku.  Jeżeli  dochodzi  do  takiej  sytuacji,
jest  to  sygnał,  że  mamy  do  czynienia  z  poważnym  uzależnieniem  i  potrzebujemy  pomocy
specjalisty. Kiedy pojawia się przemoc, na przykład dziecko grozi nam nożem lub niszczy meble,
należy wezwać policję lub zadzwonić do odpowiedniego telefonu zaufania. Rodzicom takich dzieci
potrzebna  jest  ochrona,  a  dziecko  musi  ponieść  konsekwencje  swojego  postępowania.  Agresja
może  świadczyć  o  ostrym  ataku  psychozy  (jeżeli  dziecko  jest  w  ciągu  grania)  i  konieczności

hospitalizacji. W takim wypadku należy zapomnieć o wstydzie i zakłopotaniu. Należy zrobić
wszystko, aby uchronić się przed niebezpieczeństwem, ale jednocześnie taka sytuacja powinna
uświadomić nam z całą mocą, że należy natychmiast podjąć konstruktywne działanie.

Co mogą zrobić rodzice?

W poniższych punktach podsumowaliśmy działania, jakie mogą podjąć rodzice dorosłego

dziecka uzależnionego od gier komputerowych:

Jeżeli dorosłe dziecko wyrazi zgodę, należy zabrać je na badania, aby sprawdzić, czy nie

cierpi  na  inne  problemy  psychologiczne,  którymi  również  należy  się  zająć  (np.  zespół
Aspergera, zaburzenia afektywne dwubiegunowe, ADD lub ADHD). Jeżeli wiemy lub mamy
uzasadnione podejrzenia, że nasze dziecko cierpi na zespół Aspergera, należy stosować się
do wskazówek zawartych w rozdziale 2. Jeżeli u dziecka zdiagnozowana zostanie depresja,
należy zastosować się do zaleceń terapeuty uzależnień.  W przypadku depresji powiązanej
z nałogiem leczenie antydepresantami nie zawsze jest wskazane.

Jeżeli dziecko odmawia współpracy lub uchyla się przed konfrontacją i nie przestrzega

ustalonych  przez  rodziców  zasad,  należy  rozważyć  zastosowanie  formalnej  intwerencji,
o  której  więcej  w  kolejnym  rozdziale.  Interwencje  mają  na  celu  przełamanie  systemu
wyparcia  u  osoby  uzależnionej,  przytłoczenie  jej  komunikatami  miłości,  które  uświadomią

uzależnionemu miłość i troskę, jaką otacza go/ją rodzina i przyjaciele, oraz przekonanie

go/jej do sięgnięcia po pomoc.

Należy zaakceptować możliwość, że nasz dom może stać się swego rodzaju kliniką

uzależnień.  Zasady  i  konsekwencje  (pozytywne  i  negatywne)  muszą  być  dokładnie
przemyślane  i  konsekwentnie  przestrzegane.  Musimy  zdecydować  np.  o  tym,  czy  na  czas
leczenia  dziecka  w  domu  będzie  utrzymywane  podłączenie  do  Internetu.  Często
najrozsądniejszym wyborem jest

odłączenie się od sieci, dzięki czemu nasze dziecko zyska

szansę na dostatecznie długi „odwyk”, aby nauczyć się funkcjonowania w rzeczywistym

świecie. Niektóre rodziny pozwalają dzieciom na ograniczone korzystanie z sieci, ale bez
grania i to rozwiązanie również może się sprawdzić.

Jeżeli pozwalamy dorosłemu dziecku mieszkać w domu i wyrazi ono zgodę na zasady

terapii,  a  w  domu  nadal  jest  podłączenie  do  Internetu,  zalecamy  zainstalowanie
oprogramowaia  monitorującego  aktywność  wszystkich  komputerów  w  domu.  Dziecko
zapewne będzie się temu ostro sprzeciwiać, ale jest to jedyny sposób, aby wymusić na nim
odpowiedzialne  zachowanie.  Należy  pamiętać  o  regularnym  używaniu  zainstalowanego
oprogramowania. Informacji, gdzie szukać takich programów, udzielą nam informatycy.

Od dziecka należy wymagać wywiązywania się z „dorosłych” obowiązków, tzn. dbania

o  dom,  pracy,  płacenia  czynszu  lub  chodzenia  do  szkoły  (nie  uczestniczenia  w  zajęciach
przez  Internet,  ale  fizycznego  pojawiania  się  w  klasie,  gdzie  dziecko  może  nawiązywać
kontakty z innymi).

Zalecamy regularne uczestnictwo w spotkaniach Grup Rodzinnych Al-Anon

, na których

można uzyskać wsparcie od innych osób zmagających się z podobnymi problemami.
Informacje na temat spotkań Al-Anon można znaleźć w książce telefonicznej lub

w Internecie (www.al-anon.org.pl/). Grupy Rodzinne Al-Anon są szczególnie przydatne,
jeżeli planujemy ustalić i przestrzegać w domu surowych, ale zdrowych reguł.

Dorosłe dziecko może wymagać zarówno terapii indywidualnej, jak i grupowej. Można je

zachęcić do udziału w programie 12 kroków. Ponieważ w większości miejsc wciąż brakuje
spotkań 12 kroków dla uzależnionych od gier, zalecamy skorzystanie z pomocy organizacji

takich jak Codependent Anonymous.

Jeżeli powyższe sposoby nie przyniosą rezultatu, będziemy musieli podjąć znacznie

trudniejszą decyzję. Być może najlepszą pomocą, jakiej będziemy w stanie udzielić naszemu

Ponieważ na terenie Polski nie funkcjonują jeszcze oddzielne grupy dla bliskich (dla rodzin) osób uzależnionych od komputera

bądź sieci, wsparcie można uzyskać w Grupach Rodzinnych Al-Anon (przyp. red.).

uzależnionemu dziecku, jest wyprowadzenie go/jej z rodzinnego domu. W takim wypadku
przed podjęciem decyzji należy koniecznie zasięgnąć porady specjalisty.

Interwencja

Interwencja jest rozwiązaniem dla rodziców, którzy widzą, że ich uzależnione od gier

dziecko nie uznaje nad sobą ich władzy rodzicielskiej. Zazwyczaj do sytuacji takich dochodzi, gdy
gracz osiąga wiek siedemnastu lub osiemnastu lat. W młodszych latach, jeżeli rodzice otrzymują
odpowiednie wsparcie i zalecenia, mogą skutecznie zaznaczyć swoją władzę nad nastolatkiem
i wyznaczyć mu odpowiednie granice. Starsze nastolatki mogą zareagować pozytywnie, jeżeli

rodzice potrafią ustalić granice i konsekwentnie ich przestrzegać, zwłaszcza jeśli gracza łączy
z obojgiem rodziców mocna więź emocjonalna.

Interwencje (w przeciwieństwie do spontanicznych „konfrontacji”, które z reguły tylko

pogarszają  sytuację)  wymagają  udziału  terapeuty.  Celem  interwencji  jest  przełamanie  systemu
zaprzeczeń  u  uzależnionego  (wszystkie  racjonalizacje  i  złudzenia),  aby  zmusić  dziecko  do
szczerego spojrzenia na rzeczywistość i uświadomienia sobie negatywnych skutków uzależnienia.
Zadaniem  interwencji  jest  wybór  spsobu,  który  doprowadzi  do  wyzdrowienia.  Tradycyjnie
interwencje  stosowane  są  w  uzależnieniach  od

substancji psychoaktywnych (alkoholu, kokainy

itp.), ale mogą być również wykorzystywane w uzależnieniach od

czynności/zachowań (hazard,

zakupy itp.).

Wykwalifikowany specjalista od interwencji rozpoczyna swoją pracę od przygotowania

rodziny  i  przyjaciół  uzależnionego,  którzy  wyrażają  zgodę  na  udział  w  interwencji.  Istnieje  wiele
typów  interwencji,  ale  najpopularniejsza  forma  zakłada,  że  każdy  uczestnik  przygotowuje
na piśmie to, co chce przekazać uzależnionemu. Uczestnicy wyrażają w swoich przekazach miłość
i  troskę  o  uzależnionego,  wymieniają  też  negatywne  skutki,  jakie  nałóg  wywiera  na  rodzinę.

Specjalista od interwencji cały czas nadzoruje jej przebieg. Jeżeli wszystko idzie zgodnie z planem
(a zazwyczaj tak się dzieje), osoba uzależniona zgadza się przyjąć oferowaną pomoc. W przypadku
uzależnień  od  substancji  psychoaktywnych  uzależniony  często  zgadza  się  na  terapię  w  ośrodku
stacjonarnym.  Ponieważ  programy  leczenia  uzależnień  od  gier  komputerowych  wciąż  pozostają
w powijakach, osobie uzależnionej oferuje się inne formy pomocy.

Collin

Historia Collina stanowi ilustrację rozległych i długotrwałych konsekwencji, jakie może

wywołać nałogowe granie, oraz dylematów, przed którymi stają rodzice chcący pomóc swojemy
dziecku. Rodzice Collina pochodzili z Indii. Był jedynakiem, z którym wiązano ogromne nadzieje.

W domu panowały surowe zasady i wysokie wymagania. Nieposłuszeństwo karano biciem. Ojciec

Collina był surowszy, niż matka. Collin twierdził, że go nienawidzi. Pozwalano mu grać bez
ograniczeń dopóki miał wysokie stopnie i przestrzegał zasad.

Kiedy Collin poszedł na studia, wolność go oszołomiła. Był wściekły na ojca, toteż

postanowił  zignorować  oczekiwania  rodziców  i  zanurzył  się  całkowicie  w  świat  gier
komputerowych.  W  drugim  semestrze  zaczęły  się  kłopoty  z  zaliczeniami.  Udawało  mu  się  ukryć
to przed rodzicami za pomocą kilku prostych sztuczek: fałszował karty egzaminacyjne, rezygnował
z  jednych  zajęć  i  zapisywał  się  na  inne,  na  które  nie  chodził.  Maskarada  trwała,  dopóki  matka

Collina nie otrzymała od uczelni listu, informującego ją, że jej syn zostaje wyrzucony.

Oszustwa Collina trwały trzy lata. Przez cały ten czas Collin żył we wstydzie i strachu przed

wykryciem.  Kiedy  w  końcu  wszystko  się  wydało,  poczuł  ulgę  i  przerażenie.  Cierpiał  w  tamtym
czasie  na  ciężką  depresję  i  zwierzył  się  matce  z  myśli  samobójczych.  Ojciec  przestał  z  nim
rozmawiać.  Na  szczęście  matka  Collina  dowiedziała  się  o  nas  i  przyprowadziła  syna  na  terapię.
Collin zdawał sobie sprawę, że potrzebuje pomocy i w pełni współpracował.

Piętnaście miesięcy później Collin radził sobie całkiem nieźle. Przywrócono go na listę

studentów, znowu zaczął chodzić na zajęcia. Było mu ciężko, ale się nie poddawał. Często mówił

o  tym,  jak  trudno  jest  mu  skupić  na  czymś  uwagę.  Cały  czas  coś  go  rozprasza  i  ma  poważne
trudności z koncentracją na bieżących zadaniach. Nieraz chciał się poddać. Fantazjował o graniu
i pragnął uciec od ciężkiej pracy, jaką była nauka.

W historii Collina dostrzegamy trzy konsekwencje grania: spadek samodyscypliny, obniżenie

koncentracji i umiejętności zapamiętywania. W wirtualnym świecie Collin był natychmiast
wynagradzany za swoje działania. Wraz z upływem czasu utracił umiejętność cierpliwego czekania
na nagrodę i znoszenia ciężkiej, nieprzyjemnej i nudnej pracy. Porównuje swoją siłę woli

i samodyscyplinę do mięśni, które zanikły wskutek nieużywania. Próbuje odbudować
je z powrotem do poziomu, na jakim były w czasach nauki w liceum i sprawia mu to olbrzymie
trudności.

To samo spotkało jego zdolność koncentracji i zapamiętywania. Jako nastolatek, gdy grał

jeszcze stosunkowo krótko i granie nie zdążyło jeszcze wymknąć się spod jego kontroli, nie miał

żadnych problemów na tym polu. Po latach tkwienia w nałogu odkrył, że obie te umiejętności
praktycznie u niego zanikły. Odpowiedzialna za nie

neurosieć zniknęła. Autorzy są przekonani,

że Collin odzyska utracone umiejętności i skończy studia. Sam Collin nie ma takiej pewności.

W chwili pisania tej książki udało mu się ukończyć pierwszy semestr na uczelni. Zdał wszystkie
egzaminy i jest zdeterminowany kontynuować naukę, ale jednocześnie się boi.

Internet i seks

Przyjrzymy się jeszcze kwestii seksu w Internecie. Bez względu na wiek, dzieci którym

pozwoli  się  na  nieograniczony,  niekontrolowany  dostęp  do  Internetu,  najprawdopodobniej  trafią
w  końcu  (przypadkowo  lub  celowo)  na  pornografię  lub  inne  treści  natury  seksualnej.
W  cybeprzestrzeni  istnieją  miliony  takich  stron.  Pornografię  rozpowszechniają  profesjonalne
serwisy,  ale  także  bardzo  wielu  amatorów.  Na  internetowych  czatach  i  popularnych  stronach

internetowych  umożliwiające  wysyłanie  wiadomości,  np.  Myspace.com,  często  pojawiają  się
obrazy  z  kamer  internetowych  (mini  kamer  podłączonych  do  komputerów  domowych)  o  treści
seksualnej.  Wielu  nastolatków  i  dorosłych  przesyła  swoje  rozebrane  zdjęcia  do  znajomych

i  obcych.  Dzieci  mogą  łatwo  natrafić  na  takie  materiały.  Dlatego  jeśli  nie  chcemy,  aby  nasze
dziecko  miało  kontakt  z  internetową  pornografią,  musimy  podjąć  odpowiednie  działania
prewencyjne.

W naszej pracy odkryliśmy, że wielu rodziców 1) nie wie, co można znaleźć w Internecie;

2)  wie  o  tym,  ale  uważa,  że  nie  ma  możliwości  powstrzymania  dzieci  przed  oglądaniem  takich
obrazów;  3)  uważa,  że  kontakt  ich  dziecka  z  materiałami  o  treści  seksualnej  jest  nieszkodliwy.
Zacznijmy od punktu trzeciego. Nieodpowiedni kontakt z materiałami o treści seksualnej może być
zaszkodzić  dziecku.  U  młodszych  dzieci  takie  obrazy  mogą  wywołać  traumę,  zaś  u  nastolatków

spowodować poważne problemy w przyszłym współżyciu seksualnym i emocjonalnym.

Zakładamy, że jako rodzice chcecie, aby wasze dzieci pewnego dnia nawiązały intymną,

głęboką  i  partnerską  relację  z  ukochaną  osobą.  Mogą  mieć  jednak  utrudnione  zadanie,  jeżeli
zmagają  się  z  traumatycznymi  doświadczeniami  związanymi  z  pornografią,  lub  odzielają  seks
od  zdrowego  związku.  Dla  nastolatków  obrazy  seksu  lub  wirtualny  seks  w  Internecie  są  silnie
stymulujące. Szybko pojawia się masturbacja. Rozładowując podniecenie seksualne w ten sposób
przez  długi  czas  nastolatek  nie  kojarzy  seksu  z  atrakcyjną  sąsiadką/sąsiadem  (z  którym

mógłby

stworzyć zdrowy związek), ale z pornografią i seks-czatami. Pomijane są naturalne etapy budujące

emocjonalną  i  seksualną  bliskość.  Etapy  te  (flirtowanie,  randki,  zaloty  itp.)  są  umiejętnościami,
które nastolatek musi w sobie rozwijać w kontaktach z prawdziwymi, żywymi ludźmi. Flirty online
i  cyberseks  nie  są  odpowiednimi  substytutami.  Wciąż  nie  przeprowadzono  na  tym  obszarze
szeroko  zakrojonych  analiz,  ale  wczesne  badania  wskazują,  że  im  częściej  chłopcy  oglądają
pornografię, tym częściej postrzegają seks jako rozrywkę, a kobiety są dla nich przedmiotami.

Autorzy tej książki prowadzą program terapeutyczny dla seksoholików. Każda osoba

uzależniona od seksu ma za sobą kontakt z pornografią w dzieciństwie, oddziela seks od miłości

oraz ma problemy ze zrozumieniem i obawia się emocjonalnej bliskości. Być może nie jesteśmy
w stanie ochronić naszych dzieci przed wszystkimi materiałami o treści seksualnej, ale możemy

i powinniśmy minimalizować kontakt z takimi treściami. Rodzice, którzy chcą chronić swoje dzieci

i zapewnić im normalny rozwój, powinni koniecznie stosować odpowiednie filtry i oprogramowanie
monitorujące aktywność w sieci.

Z naszych doświadczeń w pracy z dorosłymi uzależnionymi od gier komputerowych wynika,

że większość z nich ma zaburzoną seksualność lub nie potrafi nawiązać zdrowej relacji z płcią
przeciwną. Wielu nałogowych graczy zastępuje zainteresowanie

randkami zainteresowaniem

grami. Ich popęd seksualny ulega wypaczeniu. Kiedy czują podniecenie, często zaspokajają się
szybką masturbacją przy pornografii, a następnie od razu wracają do znacznie dla nich

ważniejszego grania. Co się wydarzy, gdy taki gracz podejmie próbę nawiązania związku z drugą
osobą? Czy będzie w stanie wytrzymać seksualną i emocjonalną bliskość? Jeżeli wzorce seksualne

takich ludzi kształtowane są głównie przez cyberseks i pornografię, to próby takie będą skazane
na porażkę, o ile gracz nie wykona ciężkiej pracy nad sobą, aby to zmienić. Sukcesy naszego
programu, opartego na systemie 12 kroków i terapii grupowej, udowadniają, że pozytywna zmiana
jest możliwa. Znacznie lepiej dla takich osób byłoby, gdyby ich seksualność od początku rozwijała
się prawidłowo!

Niech ten rozdział stanie się kolejnym argumentem za tym, abyśmy robili wszystko,

co w naszej mocy, aby nasze dzieci potrafiły w zdrowy i rozsądny sposób korzystać z komputera,
a w szczególności z rozrywki, jaką oferują gry komputerowe. Dopóki dziecko spędza w Internecie
rozsądną ilość czasu, a rodzice dbają o to, by nie miało kontaktu z niewłaściwymi treściami oraz
wspierają  je  w  rozwoju  zdrowych  relacji  społecznych  w  rzeczywistym  świecie,  ma  duże  szanse
na zbudowanie zdrowego, opartego na miłości i seksualnej dojrzałości związku.

Wnioski

Mamy nadzieję, że zdołaliśmy przekazać wam na łamach tej książki wiedzę, która pozwoli

wam  podjąć  świadomą  decyzję  na  temat  gier  komputerowych  w  waszej  rodzinie,  a  także
pokazaliśmy  wam  sposób,  w  jaki  to  osiągnąć.  Wyjaśniliśmy,  czym  jest  uzależnienie  od  gier
komputerowych, w jaki sposób się rozwija, jak można mu zapobiegać i co robić, kiedy się pojawi.
Przekazaliśmy wam informacje o możliwych  szkodliwych skutkach, jakie gry komputerowe mogą
wywierać  na  rozwój  dzieci.  W  kolejnych  rozdziałach  omówiliśmy  wpływ  gier  na  najważniejsze
etapy  rozwoju  dziecka  oraz  sposoby  utrzymania  zdrowej  relacji  z  technologiami  komputerowymi
na każdym z tych etapów.

W naszej książce

nie podajemy szczegółowych informacji na temat oprogramowania

i sprzętu, które mogą wam pomóc w ustaleniu i przestrzeganiu odpowiednich ograniczeń.
Znalezienie ich jest waszym zadaniem jako rodziców. Obecnie istnieje wiele miejsc i instytucji,

w których możecie uzyskać pomoc. Na początek dobrym pomysłem jest miejscowa biblioteka.
Bibliotekarze zazwyczaj są dobrze poinformowani o zbiorach, którymi się opiekują i potrafią

wskazać  odpowiednie  pozycje.  Jest  wiele  książek,  artykułów  prasowych,  czasopism  i  stron
internetowych,  zawierających  potrzebne  informacje  o  oprogramowaniu  monitorującym,  recenzje
gier,  wyniki  najnowszych  badań  na  polu  gier  komputerowych  itp.  Należy  jednak  zachować
ostrożność  (warto  w  tym  przypadku  zdać  się  na  osąd  bibliotekarza)  i  szukać  wyników  badań
przeprowadzonych przez

niezależne instytucje i uczelnie, a nie przez branżę gier komputerowych.

Mamy nadzieję, że dzięki informacjom zawartym w niniejszej książce, będziesz w stanie ocenić
krytycznie wartość tego typu publikacji.

Przypominamy również, że rzetelne badania zawsze trwają dość długo i nie da się ich

sztucznie przyspieszyć bez utraty wiarygodności. Działy marketingu w branży gier komputerowych
narzucają  z  kolei  sprinterskie  tempo.  Zmiany  dokonują  się  właściwie  z  dnia  na  dzień,  dlatego
obiektywnym  badaniom  trudno  jest  nadążyć  za  branżą.  I  dlatego  tak  ważne  jest,  abyście,  jako
rodzice, zachowali ostrożność i pewną dozę nieufności. Branża gier komputerowych jest w końcu
nastawiona  przede  wszystkim  na  zysk.  To  klasyczny  przykład  realizacji  zasady

caveat emptor,

tzn. ostrożności konsumenta.

Bez względu na to, jak bardzo byśmy tego chcieli, trudno nam oczekiwać od branży gier

komputerowych  działań  sprzecznych  z  jej  interesami.  Możemy  z  dużą  dozą  pewności  założyć,
że  w  starciu  zysku  z  etyką  zawsze  zwycięży  zysk.  Bardzo  doceniamy  tych  twórców  gier
komputerowych,  którzy  przestrzegają  wysokich  standardów  etycznych  w  opracowywanych  grach
rozrywkowych  i  edukacyjnych.  Aby  jednak  mogli  odnieść  sukces,  naszym  zadaniem  jako
konsumentów jest kupowanie tylko takich gier, co do których mamy pewność, że będą korzystne
dla  naszych  dzieci.  Mamy  nadzieję,  że  ta  książka  pomoże  wam  zdobyć  tę  pewność.  Musicie
dokładnie przyjrzeć się każdej grze, którą zamierzacie wprowadzić do swojego domu. Technologia
gier  komputerowych  jest  na  tyle  potężna  i  potencjalnie  groźna,  że  warto  poświęcić  na  to  nieco

czasu. Ufamy, że już wiecie, dlaczego.

Wybrane rozdziały (część 1 oraz 7, 8 i 9) z książki:

Video games and your kids: How parents stay in control,

Hilarie Cash, PhD and Kim McDaniel, MA, 2008, Issues Press.

Uzależnienia behawioralne

Ryszard Romaniuk

Veterans Administration Hospital, Brecksville, Ohio (USA)

Największą zasługą służby zdrowia w Polsce w dziedzinie uzależnień było uznanie

alkoholizmu  za  chorobę  i  rozwinięcie  lecznictwa  odwykowego.  Uzależnienia  chemiczne  przestały
być  oceniane  w  kategoriach  moralności  czy  zaradności  życiowej,  a  lekarze  i  terapeuci  zaczęli
poznawać  medyczne  i  psychologiczne  metody  postępowania  z  uzależnieniami  jako  zaburzeniami

zdrowia fizycznego i psychicznego. Ostatnie osiągnięcia neurobiologii, a szczególnie rozwój technik
obrazowania mózgu, potwierdziły, że uzależnienia chemiczne zmieniają fizyczną strukturę połączeń

neuronalnych i charakter aktywności struktur mózgowia w odpowiedzi na bodźce wywołujące głód
substancji  uzależniającej.  Dzisiaj  wiemy,  że  istotną  strukturą  neuronalną  w  rozwoju  uzależnienia
jest  system  nagrody  w  układzie  limbicznym  mózgu.  Substancją  chemiczną  pełniącą  rolę
neuroprzekaźnika  w  systemie  nagrody  jest  dopamina,  zwana  często  „hormonem  szczęścia”.
Okazuje  się,  że  substancje  psychoaktywne,  które  mogą  doprowadzić  do  rozwoju  uzależnienia,
pobudzają  wyzwalanie  dopaminy  w  systemie  nagrody.  To  chemiczne  wyzwalanie  uczucia

zadowolenia,  które  jest  uczuciem  bardzo  silnym,  ponieważ  stanowi  nagrodę  w  organizacji
instynktów samozachowawczych. Jest nagrodą za spożycie pokarmu przez osobę głodną czy ulgą
po ucieczce od zagrożenia życia. Bywa nagrodą za seks i ogólnie za zachowania, które zapewniają
nam przetrwanie. Nic dziwnego, że biologia wyznacza uczuciom, które trzymają nas przy życiu, tak
ważne miejsce. My rodzimy się z instynktami samozachowawczymi i właściwie od zawsze mamy
do  nich  zaufanie  i  rozumiemy  ich  konieczność.  Trudno  nam  zapomnieć  o  takich  potrzebach
organizmu,  jak  jedzenie  czy  sen.  Uczucia  przymusu  jedzenia  czy  szukania  schronienia

są odruchowe i kategoryczne. Instynktownie reagujemy na różne typy zagrożenia i doceniamy rolę
innych ludzi w naszym życiu. Rodzina czy społeczeństwo pomagają nam uchronić się przed
zagrożeniem i zapewnić najważniejsze potrzeby, bez których moglibyśmy zginąć.

Droga na skróty

Ponieważ środowisko, w którym żyjemy, ulega zmianom, system biologiczny zapewniający

nasze przetrwanie musi być elastyczny i powinien reagować na zmianę sygnałów z otoczenia.
Cechę tę zapewnia plastyczność mózgu, jego zdolność do zmiany połączeń neuronalnych

i tworzenia nowych, wyuczonych reakcji. Istnieje proces uczenia, który odbywa się odruchowo,
poza naszą świadomością. Odbywa się on tym szybciej i silniej, im bardziej związany jest

z pobudzeniem systemu nagrody. Ważnym elementem tego odruchowego procesu uczenia jest
ciało migdałowate, które podobnie jak układ nagrody jest strukturą neuronalną układu

limbicznego.  Ciało  migdałowate  może  nadać  pewnym  sygnałom  z  otoczenia  tak  dużą  wagę,
że zostaną one zapamiętane natychmiast i na zawsze. To sygnały, które zostały rozpoznane jako
ważne  dla  przeżycia.  Okazuje  się,  że  pewne  substancje,  takie  jak  na  przykład  kokaina,  bardzo
silnie oddziaływują z ciałem migdałowatym i układem nagrody i już jednokrotne zażycie substancji
może  prowadzić  do  silnego  zapotrzebowania  na  kolejną  dawkę.  W  ten  sposób  dochodzi
do  bezpośredniego  silnego  pobudzenia  układu  nagrody  z  gwarancją,  że  sposób  pobudzenia
– zażycie kokainy – zostanie zapamiętany jako bardzo ważny dla organizmu. Tak powstaje nowy
przymus,  w którym pobudzenie systemu nagrody zachodzi nie w wyniku zachowań ważnych dla

organizmu,  takich  jak  jedzenie  czy  seks,  ale  poprzez  chemiczne  oddziaływanie  na  specyficzne
struktury  neuronalne,  odpowiedzialne  za  instynkty  samozachowawcze.  To  swoiste  „przejście
na  skróty”:  zamiast  zdobywać  jedzenie  i  przygotować  je  do  spożycia,  można  zażyć  kokainę
i  odczuć  znacznie  silniejsze  zadowolenie.  Powtarzane  zażycie  substancji  wywołujące  pobudzenie
systemu  nagrody  może  doprowadzić  do  wytworzenia  silnego  zapotrzebowania  na  tę  substancję,
w  sposób  podobny  do  odczucia  głodu  czy  pragnienia.  Powstaje  coś  w  rodzaju  fałszywego
instynktu  samozachowawczego,  który  wywołuje  zapotrzebowanie  organizmu  na  coś,  co  niestety

może nas zabić.

Odruchowe uniki

W normalnej sytuacji instynkt samozachowawczy jest nadrzędny w stosunku do innych

sygnałów pochodzących z ośrodków dyspozycyjnych mózgu. Gdy spada na mnie cegła, uchylam
się błyskawicznie, zanim przemyślę sobie, co się właściwie dzieje. Gdybym przechodząc przez ulicę
rozwiązywał zadanie matematyczne z uwzględnieniem szybkości mojej i samochodu, pewnie
zginąłbym przed znalezieniem odpowiedzi, czy dojdzie do spotkania. Człowiek unika urazów

odruchowo. Podobnie dzieje się z innymi instynktami samozachowawczymi. Spożywamy jedzenie,

kiedy jesteśmy głodni, a nie wtedy, kiedy nam to wyniknie z rozważań na temat tego, co, kiedy
i  ile  ostatnio  zjedliśmy.  W  sytuacjach  skrajnego  głodu  możemy  nawet  postąpić  wbrew  własnym
zasadom moralnym i zdobyć jedzenie w sposób nieuczciwy. Możemy ukraść chleb. Dzieje się tak
z powodu neuronalnej organizacji kontroli głodu. Układ nagrody ma połączenia neuronalne z korą
czołową, odpowiedzialną za nasze decyzje i może wyłączyć jej wpływy. Gdybyśmy zdecydowali się
zagłodzić,  odruch  samozachowawczy  zacząłby  odgrywać  rolę  nadrzędną,  utrzymując  nas  przy

życiu. Struktury nerwowe układu nagrody wyłączają hamującą rolę kory w decyzji, czy i jak
zaspokoić głód. Tak się dzieje w przypadku naturalnych instynktów samozachowawczych.

W sytuacji fałszywego odruchu samozachowawczego, jakim jest na przykład uzależnienie
od alkoholu, głód alkoholu może być tak silny, że wszelkie rozważania na temat celowości picia

mogą być aktywnie wyhamowane. Człowiek ufa swoim instynktom i zaspokaja głód tym szybciej,
im  głód  jest  silniejszy.  Osoba  uzależniona  od  substancji  psychoaktywnej  zazwyczaj  nie  rozumie
tego  mechanizmu.  Nie  rozumie,  że  głód,  który  odczuwa,  jest  fałszywy.  Dla  niej  fizyczny  głód
alkoholu jest taką samą potrzebą organizmu, jak głód umierającego z braku pożywienia. Spożycie
alkoholu  przez  osobę  uzależnioną  uaktywnia  neuronalne  szlaki  uzależnienia:  zaburza  aktywność
kory  i  pobudza  układ  nagrody,  wywołując  głód  alkoholu.  W  tej  sytuacji  zachowanie  osoby
uzależnionej jest już zaprogramowane. Będzie piła.

Ten skrót opisu uzależnień chemicznych, jaki powstał w wyniku badań neurobiologicznych,

nasuwa pewne pytania. Otóż, czy same zachowania, takie jak jedzenie czy seks, mogą przybrać
formę uzależnień? Jeżeli uzależnienie chemiczne jest przejściem na skróty, to czy całkowita droga
odruchowa  od  zachowania  do  pobudzenia  systemu  nagrody  może  także  prowadzić
do uzależnienia? Zachowania takie, jak jedzenie, seks, szukanie schronienia są czynnościami, które
w  sposób  naturalny  prowadzą  do  pobudzenia  układu  nagrody.  Cele  tych  czynności:  nasycenie
głodu, spełnienie pożądania seksualnego czy ucieczka przed zagrożeniem nazywamy naturalnymi
nagrodami.  Nagrodami  w  sensie  zdolności  wywołania  pozytywnych  odczuć  poprzez  pobudzenie

układu nagrody i ważnymi dla przetrwania. Czy człowiek może uzależnić się od naturalnych nagród
w sposób podobny do uzależnienia od substancji psychoaktywnych?

Naturalne nagrody

Podstawowym mechanizmem rozwoju uzależnień chemicznych jest odczucie spełnienia,

odsunięcie odczuć przykrych i zastąpienie ich odczuciami przyjemnymi. Jest to odkrycie szczęścia,
które wcześniej było niedostępne. Nic dziwnego, że osoby z historią przebytej traumy,

negatywnymi  przeżyciami,  nieumiejętnością  radzenia  sobie  ze  stresem,  ofiary  przemocy,  które
utraciły kontrolę nad własnym życiem, są bardziej narażone na rozwój uzależnień. Jak przyznaje
wiele osób uzależnionych: substancje psychoaktywne „początkowo dają im więcej, niż sami mogli
sobie  zaofiarować”.  Dopiero  później  konsekwencje  uzależnienia  i  towarzyszące  im  negatywne
odczucia zaczynają tworzyć problemy w życiu. W podobny sposób działają naturalne nagrody. One
też dają uczucie spełnienia i zadowolenia. Nawet w sytuacji kryzysowej, a może przede wszystkim
właśnie  podczas  kryzysu?  Jedzenie,  seks,  gra  –  dają  poczucie  przyjemności  i  kontroli  nad
otoczeniem.  Jednak  osoba,  która  sięga  po  jedzenie  nie  z  potrzeby  głodu,  ale  z  pragnienia

odsunięcia negatywnych odczuć, w ostateczności znajduje to samo, co alkoholik: utratę szacunku
do siebie i pogłębienie negatywnych odczuć. Podobnie jest z osobą szukającą seksu bez

intymnego zbliżenia z partnerem. W pogoni za chwilą uniesienia może zatracić poczucie więzi
z najbliższymi. Uzależnienie od jedzenia i od seksu jest znane od wielu lat. Przede wszystkim

ze  względu  na  konsekwencje.  Otyłość  jest  problemem  zdrowotnym,  zarówno  w  sensie  zdrowia
fizycznego, jak i psychicznego. Uzależnienie od seksu, oprócz problemów w relacji z innymi ludźmi
i  zaburzeń  zdrowia  psychicznego,  jest  związane  z  ryzykiem  zarażenia  chorobami  wenerycznymi,
HIV/AIDS,  wirusem  żółtaczki  i  innymi  chorobami  zakaźnymi.  Jednak  pomimo  znanych
negatywnych konsekwencji wiele osób sięga po naturalne nagrody w nadziei odzyskania dobrego
samopoczucia.  Oczywiście  w  przypadku  jedzenia  i  seksu  na  początku  trudno  jest  ustalić,  kiedy
zostaje  przekroczona  granica  między  naturalną  czynnością  a  wpadaniem  w  ciąg  uzależnienia.
Przecież nie można przestać jeść. Można przestać pić alkohol, można przestać palić papierosy, ale

nie  można  przestać  jeść.  Kiedy  odczucie  głodu  zaczyna  nas  oszukiwać?  Z  seksem  jest  trochę
inaczej.  Można  powstrzymać  się  od  seksu,  ale  w  tym  wypadku  problem  polega  na  tym,
że  w  naszej  kulturze  bardzo  trudno  jest  mówić  o  seksie  tak,  aby  każdy  dla  siebie  mógł  określić
zdrowe  i  prawidłowe  zachowania  seksualne.  Gdy  tej  wiedzy  nie  ma,  trudno  jest  ustalić,  kiedy
zaczyna się uzależnienie.

Jakie jeszcze mogą być naturalne nagrody? Wygrana na loterii, nowe zakupy, praca,

gromadzenie rzeczy? Wszystkie te czynności można powiązać z instynktem samozachowawczym,

znanym nie tylko w świecie zwierzęcym, ale również nam ludziom: zbieranie materiału na gniazdo
czy mieszkanie. I faktycznie: gry, hazard, zakupy, praca, gromadzenie rzeczy, wszystkie te zajęcia
mogą przybrać rozmiary znacznie większe, niż początkowo planowane. W rezultacie zamiast stać
się rozrywką lub zwykłą potrzebą codziennego życia, stają się zagrożeniem i zaprzeczeniem tego,
czym miały być. Ostatnio najbardziej znanym uzależnieniem jest uzależnienie od internetu.

Również i w tym wypadku zachowanie ma związek z instynktem samozachowawczym: odpowiada
na potrzebę istnienia w grupie, która nas obroni i pomoże przeżyć w otaczającej nas „dżungli”.

Internet jednak daje szereg innych możliwości: wiele osób używa internetu dla zaspokojenia
swoich potrzeb seksualnych poprzez oglądanie pornografii, inni używają do różnego rodzaju gier,
w tym również gier hazardowych.

Czy każda czynność, która sprawia nam przyjemność, może prowadzić do uzależnienia?

Nie  znamy  odpowiedzi  na  to  pytanie.  Przy  obecnym  stanie  poznania  natury  uzależnień  możemy
tylko  spekulować.  Najlepszym  kryterium  poznania,  czy  dana  czynność  może  zmienić  się
w  uzależnienie,  to  pytanie,  na  ile  ta  czynność  jest  istotna  dla  przeżycia  organizmu.  Wydaje  się,

że potrzeba głębszych odczuć duchowych nie wynika z natury instynktów samozachowawczych.
Chociaż odczucia wywołane obcowaniem z dziełami sztuki czy osiągnięciami ludzkiego umysłu

mogą być bardzo silne i pozytywne, to ich znaczenie dla przetrwania organizmu dla wielu ludzi jest
ograniczone. Możemy założyć, że wspaniałe kolekcje sztuki nie są produktami uzależnienia

behawioralnego.  Trudno  sobie  wyobrazić,  aby  ktoś  ukradł  dzieła  sztuki  dla  potrzeby  głębokiego
odczucia  ich  piękna.  Jednak  znacznie  łatwiej  wyobrazić  sobie  taką  kradzież  z  powodu  potrzeby
pieniędzy  i  władzy.  Pieniądze  i  kontrola  środowiska,  w  którym  żyjemy,  są  zdecydowanie
ważniejsze  dla  naszego  przeżycia.  Dlatego  wszelkie  formy  zdobywania  „łatwych”  pieniędzy
czy  kontroli  nad  środowiskiem  mogą  prowadzić  do  uzależnień.  Hazard  to  przykład  zachowania,
które  wiąże  się  ze  zdobywaniem  pieniędzy  i  wyobrażeniem  posiadania  kontroli.  Uważa  się,
że od 5 do 10% osób, które zajmują się hazardem, jest uzależnionych od tej czynności.

Czy uzależnienia od naturalnych nagród mogą być traktowane jak choroby w takim samym

stopniu jak uzależnienia chemiczne?

Center for Disease Control w Stanach określa następujące

kryteria, których spełnienie decyduje o tym, że mamy do czynienia z chorobą:

Czy istnieją oznaki i objawy zaburzeń zdrowotnych?

Czy zaburzenie zdrowia jest długotrwałe?

Czy objawy powtarzają się; czy są nawroty?

Czy zaburzenie jest postępujące?

Czy można je leczyć (choć niekoniecznie wyleczyć)?

Przy takiej definicji choroby łatwo można się zgodzić, że uzależnienia chemiczne są chorobą.

Szczególnie,  że  wiele  substancji  psychoaktywnych,  takich  jak  alkohol  czy  kokaina,  przy  częstym
stosowaniu  niszczą  organizm.  Jeżeli  odnieść  podane  kryteria  choroby  do  zachowań  takich,
jak  na  przykład  seks  czy  hazard,  wtedy  musimy  uściślić,  co  rozumiemy  przez  objawy,  co  przez
zaburzenie  zdrowia  i  jakie  są  metody  leczenia.  Wybrana  grupa  specjalistów  w  Stanach
Zjednoczonych  postanowiła  określić  nowe  kryteria  diagnostyczne  dla  choroby,  polegającej

na nadmiernej aktywności seksualnej. Sprowadzają się one do następującej listy objawów:

A. Pojawiające się przez okres co najmniej sześciu miesięcy intensywne myśli związane

z seksem; pożądanie seksualne i zachowania seksualne z towarzyszącymi im czterema
lub więcej kryteriami z podanej niżej listy:

a. Wiele czasu jest poświęcane na myślenie o seksie i przeżywanie pożądania

seksualnego; planowanie i uleganie praktykom seksualnym

b. Powtarzanie takich czynności (jak wyżej) w odpowiedzi na negatywne stany

emocjonalne (zaburzenia lękowe, depresja, znudzenie, irytacja)

c. Powtarzanie tych czynności w odpowiedzi na stres

d. Nieudane próby kontroli częstych zachowań seksualnych
e. Częste powtarzanie zachowań seksualnych nawet wtedy, kiedy stanowią one

zagrożenie dla fizycznego lub emocjonalnego zdrowia własnego lub innych

B. Wraz ze wzrostem częstości zachowań seksualnych narastają problemy związane z życiem

społecznym, pracą zawodową i ogólnym stanem funkcjonowania osoby ulegającej potrzebie
tych zachowań

C. Wymienione zachowania seksualne nie są wynikiem stanów maniakalnych ani nie

są spowodowane użyciem środków psychoaktywnych

D. Dotyczy osób powyżej 18-tego roku życia

Leczenie polega na ustaleniu norm określających, jakie zachowania są właściwe, a jakie

przynoszą  szkodę,  i  na  poszukiwaniu  odpowiedzi  na  pytanie,  skąd  bierze  się  potrzeba
zaspokojenia  zachowaniami  seksualnymi  negatywnych  uczuć.  Ważne,  by  zbadać,  czy  istnieje
historia  przebytej  traumy  lub  długotrwałego  stresu  i  ukierunkowanie  terapii  na  leczenie  ich
skutków w życiu pacjenta. Pracując z osobą uzależnioną pomagamy ocenić i zmienić jej system
wartości i określić zdrowe zachowania, które przyniosą jej pozytywne odczucia.

Powyższy opis uzależnienia od seksu przypomina opis uzależnienia chemicznego. Właśnie

dlatego  coraz  więcej  specjalistów  skłania  się  do  uznania  zachowań,  które  się  charakteryzują
cechami  podobnymi  do  wyżej  przedstawionych,  za  uzależnienia.  Wcześniej  opisane  badania
z  zastosowaniem  technik  obrazowania  mózgu  potwierdzają  istnienie  wspólnych  ośrodkowych
mechanizmów,  leżących  u  podłoża  rozwinięcia  się  uzależnień  chemicznych  i  behawioralnych.
Dr Nora D. Volkow, Dyrektor

National Institute on Drug Abuse (NIDA) Narodowego Instytutu

Zdrowia (NIH) i autorka wielu prac z dziedziny neurobiologii uzależnień, powiedziała, że NIDA
powinna zmienić nazwę na

National Institute of Disorders of Addiction.

Aby przyjemność nie stała się wrogiem

Na zakończenie warto wspomnieć o problemach, jakie przedstawione w tej pracy

rozumowanie  może  sprowadzić  do  naszego  życia.  Wspomnę  o  spotkaniu,  które  do  dzisiaj
uważam  za  bardzo  niepokojące.  Prowadziłem  zajęcia  terapeutyczne  w  więzieniu  dla  osób
uzależnionych  chemicznie.  Pewnego  dnia  z  mojej  grupy  pacjentów  wyodrębniła  się  grupa
więźniów, która zwróciła się do mnie z prośbą o osobne spotkanie. W jego trakcie powiedzieli,
że  nie  są  uzależnieni  chemicznie,  jednak  odbywają  karę  za  handel  kokainą.  Następnie

opowiedzieli, na czym polega, według nich, ich uzależnienie. Kilku z tej grupy próbowało

zaprzestać praktyki „dealera” i zacząć normalne życie z uczciwą pracą, rodziną i dobrymi

kontaktami z sąsiadami. Jednakże w warunkach stresu, braku pieniędzy przed świętami czy
złego samopoczucia wypuszczali się w niebezpieczne rejony miasta i w jedną noc zdobywali

pieniądze  w  ilościach  równoważnych  ich  miesięcznej  pensji.  Powiedzieli  mi,  że  wszystko,
co  opowiadałem  o  uzależnieniach,  pasuje  do  ich  doświadczeń.  W  tym  czasie,  jako  kierownik
ośrodka odwykowego, widziałem w „dealerach” wszystko co najgorsze i zagrożenie dla „moich”
pacjentów,  których  chciałem  chronić.  Dzisiaj  zastanawiam  się,  kiedy  zaczniemy  tłumaczyć
chorobą  wszystkich,  którzy  uzależniają  się  od  naturalnych  nagród  i  szkodzą  sobie  i  innym.
Wtedy pojawia się kolejna myśl, która podąża śladami poetów i filozofów: jak żyć, aby nasze
przyjemności nigdy nie zmieniły się w naszych wrogów.

Przedruk z:

Terapia Uzależnienia i Współuzależnienia, 2012, Nr. 5, str. 17-19

Uzależnienie od seksu

Zbigniew Lew-Starowicz

Zakład Seksuologii Medycznej i Psychoterapii CMKP, Warszawa

Nadmierne nasilenie fantazji, myśli, pragnień czy wszelkich aktywności seksualnych

opisywano w seksuologii już od dawna. Rozpatrywanie tego stanu jako swoistego uzależnienia
stanowi jednak względnie nową perspektywę spotykającą się ze zróżnicowanymi stanowiskami.

Historyczna perspektywa uzależnienia od seksu

Perspektywa obyczajowa

Historia i kultura zna wiele przykładów osób cechujących się „nadmierną” seksualnością,

które nierzadko posłużyły jako pierwowzory dla określania swoistych zespołów cech współcześnie

określanych jako

uzależnienie seksualne. Do najbardziej znanych spośród nich należą:

Zespół Messaliny – „nazwa określająca kobietę namiętną, zmysłową, rozpustną, wyuzdaną,
z cechami erotomanii, często zmieniającą partnerów, z potrzebami orgiastycznymi, nadpobudliwą
seksualnie. Jej wzorem była Messalina, trzecia żona cesarza Klaudiusza, bohaterka wielu skandali

w Rzymie (…)” (za: Lew-Starowicz, 2001).

Zespół don Juana (donżuanizm) – typ męskości charakteryzujący się: żywiołową aktywnością
seksualną,  częstymi  zmianami  partnerek  zdobywanych  „przebojem”,  dużą  pewnością  siebie
i  bezczelnością,  podporządkowywaniem  sobie  zdobytych  kobiet,  kierowaniem  się  zasadą
przyjemności i nowości w relacjach z kobietami przy braku więzi uczuciowej z nimi, kreowaniem
samooceny  w  roli  męskiej  przez  pryzmat  liczby  uwiedzionych  i  porzuconych  kobiet,  brakiem
poczucia  odpowiedzialności  za  ich  los  oraz  własne  zachowania,  nienasyconą  zmysłowością,

otwartym  buntem  wobec  modelu  więzi  monogamicznych.  Pierwowzór  dla  tego  modelu  stanowi
postać  Don  Juana  El  Burladora  de  Sevilli  z  XVII  w.,  stworzona  przez  pisarza  Tirsa  de  Molina
(Lew-Starowicz, 2001).

Perspektywa medyczna

Żadne wersje klasyfikacji ICD czy DSM do tej pory nie wyróżniały kategorii

uzależnienie

seksualne. Postawienie takiego rozpoznania w oparciu o współczesne ich wersje – ICD-10
i DSM-IV – nastręcza wielu trudności diagnostycznych. Np. w przypadku klasyfikacji ICD-10 może

być ono rozpatrywane jako przejaw

Nadmiernego popędu seksualnego (F52.7). Można także

spotkać się z opiniami, wg których powinno być ono zaliczane do kategorii

Zaburzenia nawyków

i popędów (F63) lub Inne zaburzenia preferencji seksualnych (F65.8). Wielu specjalistów

postuluje wprowadzenie odrębnej jednostki diagnostycznej

uzależnienie seksualne do ICD-11

i DSM-V.

Pojęcie „uzależnienie od seksu” w czasach współczesnych

Perspektywa obyczajowa

W XX w. nastąpiły bardzo wyraźne przemiany w zakresie obyczajowości seksualnej.

Na zmianę podejścia do seksualności olbrzymi wpływ miały: tzw. rewolucja seksualna,
seksualizacja mediów, upowszechnienie pornografii, agencji towarzyskich, prostytucji, czy też

pojawienie  się  i  silna  aktywizacja  zróżnicowanych  ruchów  społecznych.  Doprowadziło  to  zmiany
postrzegania  normy  i  patologii  seksualnej,  a  zatem  również  „nadmiernej”  seksualności.  W  tym
kontekście dostrzegalna jest wyraźna zmiana perspektywy ujmowania tego zjawiska: w mniejszym
stopniu  jako  przejawu  rozwiązłości  pociągającego  za  sobą  ocenę  moralną  na  rzecz  sytuowania
go w obszarze psychopatologii, jako kompulsji, czy też uzależnienia.

Koncepcja Carnesa

Patrick Carnes definiuje uzależnienie jako „patologiczny związek ze zmieniającym nastrój

doświadczeniem lub rzeczą, który powoduje szkodę dla jednostki lub innych osób”. W odniesieniu
do tych kryteriów seksualne podniecenie lub orgazm mogą być uzależniające. W swojej koncepcji
uzależnienia seksualnego opisuje on oznaki tego zaburzenia (

zob. Ramka 1), specyfikę podatności

na nie (

zob. Ramka 2) oraz wzorce bezsilności i braku kontroli (zob. Ramka 3).

Ramka 1

Oznaki, które wg Carnesa wskazują na seksoholizm:

o

utrata kontroli nad zachowaniami seksualnymi,

ich dotkliwe konsekwencje,

niezdolność do zaprzestania mimo negatywnych konsekwencji,

powroty do autodestrukcyjnych zachowań i sytuacji wysokiego ryzyka,

uporczywe wysiłki lub chęć, by się ograniczyć lub przestać,

obsesja seksu i fantazjowanie jako główna strategia radzenia sobie w życiu,

rosnąca ilość doznań seksualnych - dotychczasowy poziom aktywności przestaje wystarczać,

głębokie zmiany usposobienia w wyniku seksualnych zachowań,

tracenie czasu na obsesyjne myśli i fantazje, zdobywanie seksu, uprawianie go i radzenie sobie

z konsekwencjami,

zaniedbywanie spraw zawodowych, rodzinnych czy wypoczynku.

Ramka 2

6 typów behawioralnych kształtujących podatność na uzależnienie od seksu
wg Carnesa:

1. Wykorzystywanie innych - wykorzystywanie podatności drugiego człowieka na

zranienie i poprzez swoją intruzywność lub użycie siły czynienie z niego ofiary,

2. Brak wzajemności - zachowania oparte na przewadze lub podporządkowaniu,

3. Uprzedmiotowienie - dehumanizacja ludzi,

4. Niezaspokojenie - fizyczna przyjemność seksualna znieczula na chwilę ból, ale go nigdy

nie leczy,

5. Nawarstwianie się wstydu,

6. Zakorzenienie w lęku - podniecenie seksualne i pobudzenie psychiczne rosną wprost

proporcjonalnie do poziomu lęku, który wywołują.

Ramka 3

11 wzorców behawioralnych - wzorce bezsilności i braku kontroli
wg Carnesa:

1. Fantazjowanie - obsesyjne myślenie o przygodach seksualnych czy miłosnych, spędzanie

długich godzin na wyobrażaniu sobie seksu i związków w przyszłości lub na odtwarzaniu
obrazów przeszłości - zatracanie się w nich, zaniedbywanie obowiązków z powodu życia

fantazjami, kreowanie naerotyzowanej atmosfery, by jednak zatrzymać sytuację na poziomie
fantazji i nie posuwać się dalej, poświęcanie czasu na planowanie i rytuały przygotowań do
seksualnego epizodu.

2. Uwodzenie - uwikłanie w wiele związków naraz lub jeden po drugim, posługiwanie się

seksapilem w celu zdobycia władzy nad kimś, flirty oraz wysyłanie i odbiór seksualnych
sygnałów, studiowanie ofert biur matrymonialnych, krążenie i podrywanie w barach,

dyskotekach, siłowniach, utrzymywanie „luźnego” porządku dnia lub unikanie stałych
zobowiązań dla zachowania seksualnej dyspozycyjności, nakierowywanie rozmów na tematy
seksualne lub opowiadanie sprośnych kawałów, przymus obracania się w naerotyzowanej

atmosferze, aby potwierdzić swoją atrakcyjność i dobrze się czuć.

3. Anonimowy seks - angażowanie się w seks z anonimowymi partnerami, bez starań, żeby

ich poznać- niechęć do jakichkolwiek zbliżeń innych niż seksualne, „zaliczanie” partnerów,

ocieractwo w tłumie, uczestnictwo w orgiach.

4. Płatny seks - koszty obscenicznych rozmów telefonicznych, korzystanie z usług agencji

towarzyskich, gabinetów masażu erotycznego, odwiedzanie klubów ze striptizem,

utrzymywanie finansowo kochanka/ki lub kochanków, zamieszczanie ogłoszeń w rubrykach
matrymonialnych.

5. Zarobkowy seks - produkcja materiałów erotycznych czy pornograficznych i wynajmowanie

się do niej, pozowanie i uprawianie seksu do zdjęć i filmów, obnażanie się ze sceny lub na
zamówienie, stręczycielstwo i prostytucja, przyjmowanie pieniędzy czy dóbr materialnych za

bycie czyimś kochankiem lub kochanką, zdobywanie narkotyków za usługi seksualne.

6. Podglądactwo - korzystanie z wizualnych materiałów pornograficznych i erotycznych,

gromadzenie pornografii w domu lub w pracy, odwiedzanie sex-shopów, kabin wideo,

punktów sprzedaży porno, itd., zaglądanie przez okna domów i mieszkań, seksualizowanie
sobie ludzi widzianych w miejscach publicznych, seksualizowanie sobie materiałów i obrazów
nieerotycznych.

7. Ekshibicjonizm - obnażanie się w miejscach publicznych, obnażanie się z okien, balkonów,

dachów czy samochodu, uprawianie seksu publicznie lub przebieranie się przy innych,
intencjonalny dobór ubrania, aby odsłonić pewne części ciała celem zwrócenia na siebie

seksualnej uwagi.

8. Seks intruzywny - niestosowne zaloty, seksualne gesty i molestowanie, dotykanie lub

obmacywanie innych bez ich zgody, opowiadanie sprośnych historyjek i dowcipów czy
używanie wulgarnego języka, wykorzystywanie swojej pozycji (np. stanowiska, autorytetu)
do uwodzenia i składania seksualnych propozycji, wymuszanie zachowań seksualnych na

kimkolwiek, podawanie komuś narkotyków czy alkoholu, by wymusić na nim aktywność
seksualną.

9. Sadomasochizm - aplikowanie sobie w czasie uprawiania seksu fizycznych zranień lub bólu,

by wzmocnić działanie bodźców seksualnych, zadawanie ran i bólu komuś, by wzmocnić
działanie bodźców seksualnych, celowe oddawanie komuś władzy nad sobą lub granie roli
ofiary w stosunkach seksualnych i związkach, używanie przyborów do tortur, by podnieść

intensywność doznań zmysłowych.

10. Seks z przedmiotami - masturbacja za pomocą przedmiotów, używanie protez,

przebieranie się, by wzmocnić podniecenie i doznania zmysłowe, używanie fetyszy do
seksualnych rytuałów, stosunki seksualne ze zwłokami - nekrofilia, stosunki seksualne
ze zwierzętami- zoofilia.

11. Pedofilia i kazirodztwo - przekazywanie dzieciom nieodpowiednich treści seksualnych:

pokazywanie im zachowań seksualnych dorosłych lub wciąganie ich w nie, wymuszanie
zachowań erotycznych na dziecku, molestowanie czy uwodzenie go, angażowanie się

w aktywność seksualną z przyzwalającymi nieletnimi, korzystanie z dziecięcej prostytucji
lub dziecięcej pornografii.

Modele medyczne

Na gruncie seksuologii medycznej stan patologicznego nasilenia seksualnych

zainteresowań i aktywności jest określany w rozmaity sposób. Stąd też można spotkać się
z nazwami

hiperseksualność, erotomania, nimfomania, satyriasis, oraz ostatnio uzależnienie

seksualne i kompulsywne zachowanie seksualne. Ostatnim z wyróżnionych określeń posługuje się
Eli Coleman, przy czym autor ten dzieli tego typu zachowania na parafialne i nieparafilne. Parafilne

kompulsywne  zachowanie  seksualne  stanowią  niekonwencjonalne  zachowania  seksualne
(tj.  angażujące  nieludzkie  obiekty,  dzieci  albo  inne  osoby  nie  wyrażające  na  to  zgody,  czy  też
wiążące  się  z  cierpieniem  lub  upokorzeniem  samego  siebie  lub  partnera),  które  mają  charakter

obsesyjny i kompulsywny, a ponadto kolidują z tworzeniem związków uczuciowych i intymności.
Natomiast  nieparafilne  kompulsywne  zachowania  seksualne  obejmują  konwencjonalne
zachowania,  które,  doprowadzone  do  skrajności,  stają  się  powtarzane,  stresujące  oraz  mają
wpływ  na  codzienne  funkcjonowanie,  np.  kompulsyjna  fiksacja  na  nieosiągalnym  partnerze,
kompulsyjna  masturbacja,  kompulsywne  związki  miłosne  oraz  kompulsywna  seksualność
w związku. Z kolei John Bancroft (2011) zwraca uwagę na bardzo duże zróżnicowanie opisywanej
problematyki i dlatego posługuje się znacznie ogólniejszym terminem

niekontrolowane zachowania

seksualne.

Definicje uzależnienia od seksu

Nie istnieje jedna ogólnie akceptowana definicja seksoholizmu, co w dużej mierze wynika

ze znacznej rozbieżności stanowisk w tym zakresie. Coleman, jak już wcześniej wspomniano,
stosuje termin

kompulsywne zachowanie seksualne, które definiuje jako zachowania seksualne,

które doprowadzone do skrajności mogą stać się niepohamowane, impulsywne, obsesyjne,
kompulsywne oraz stresujące w takim stopniu, że zaczynają utrudniać codzienne życie danej

osoby. Istotą problemu jest w tym przypadku zdaniem Roberta Bartha i Billa Kindera - zaburzenie
kontroli impulsów, zdaniem Bancrofta i Ericka Janssena - rozregulowanie mechanizmów
pobudzenia i hamowania, a wg Heinza Kohuta -zaburzenie struktury

self oraz zaburzenie

dotyczące intymności. Z kolei John Money sądzi, że mamy tu do czynienia z zaburzeniem
rozwojowym i psychoseksualnym będącym skutkiem deprywacji lub ukarania za normalne
przejawy funkcji seksualnych w niemowlęctwie i dzieciństwie lub/i z powodu dziecięcej traumy lub
nadużycia zmniejszających w efekcie zdolność do miłości i tworzenia związków uczuciowych.

Kryteria diagnostyczne uzależnienia od seksu

Ponieważ klasyfikacje ICD oraz DSM nie wyróżniają odrębnej kategorii diagnostycznej

uzależnienie od seksu, dlatego też nie precyzują specyficznych dla niej kryteriów diagnostycznych.
Praktyczne znaczenie może mieć jednak w tym wypadku odwołanie się do dwóch kluczowych cech
zachowania uzależniającego określonych przez Goodmana (1997; za: Bancroft, 2011):

1) nawracająca niemożność kontrolowania zachowań seksualnych,
2) kontynuacja zachowania mimo jego szkodliwych konsekwencji.

Z kolei Coleman proponuje własne kryteria definiowania nieparafilnego kompulsywnego

zachowania seksualnego:

a) obejmuje powtarzające się i intensywne nieparafilne fantazje podniecające seksualnie,

seksualne popędy oraz zachowania powodujące klinicznie znaczący stres w społecznych,
zawodowych lub innych ważnych obszarach funkcjonowania; oraz

b) nie wynika po prostu z innych uwarunkowań medycznych, zażywania substancji

psychoaktywnych lub zaburzeń rozwojowych.

Autor ten podkreśla ponadto znaczenie uwarunkowań socjokulturowych oraz odnoszenia norm
do zmiennych, takich jak płeć czy orientacja seksualna.

Diagnostyka różnicowa

W diagnostyce różnicowej uzależnienia od seksu należy brać pod uwagę:

choroby (np. encefalopatie, Alzheimera, padaczkę, kiłę, guzy mózgu, hyperandrogenizm

u kobiet, stany maniakalne, uzależnienie od alkoholu, narkotyków),

patologię osobowości (np. osobowość wieloraka, pograniczna, narcystyczna, dyssocjalna),

wpływ leków (np. przeciwparkinsonizmowi, psychotropowych, zmniejszających poziom

cholesterolu, testosteronu, przeciwdrgawkowych) (Lew-Starowicz, 2001).

Współuzależnienie

Można wyróżnić 9 cech współuzależnienia w przypadku partnerów osób uzależnionych

od seksu, które przedstawiono w

Ramce 4.

Ramka 4

9 cech współuzależnienia od seksu

1. Zmowa - zgodne prezentowanie światu jednolitego frontu, ukrywanie prawdy, by chronić

erotomana, kłamanie, by zatuszować prawdę o jego zachowaniach, nadaktywność
seksualna, by zatrzymać jego seks w domu.

2. Obsesyjne zaabsorbowanie - obsesja współuzależnionych na punkcie partnera-

erotomana i jego życia, nieustanne myślenie o zachowaniach i motywach partnera,
sprawdzanie poczty, portfeli, telefonów, dokumentów partnera, wynajmowanie

detektywów,  zapominanie o innych sprawach; zdaniem Carnesa większość zdrowiejących
współuzależnionych  postrzega  swoje  obsesyjne  zaabsorbowanie  partnerem  jako  sposób
unikania własnych uczuć.

3. Zaprzeczanie - w okresach wolnych od obsesji współuzależnieni ignorują fakty i sygnały

mówiące o rzeczywistej sytuacji, udawanie, że problem nie istnieje, branie na siebie

dodatkowych zajęć w pracy by nie rozmyślać.

4. Emocjonalny zamęt - wpadanie w stany skrajnego „wrzenia emocjonalnego”, nagłego

przypływu i odpływu wstydu i lęku, brak kontroli nad uczuciami, ciągły problem lub kryzys.

5. Manipulowanie - szantażowanie odejściem, seks narzędziem manipulacji partnerem,

seks jako sposób łagodzenia sporów mający na celu pojednanie, role męczennika,

bohatera, lub ofiary,

6. Nadmierna odpowiedzialność - obwinianie się za problem partnera, przekonanie,

że jeśli oni sami się zmienią, to także zmieni się ich uzależniony od seksu partner,

aranżowanie sytuacji zależności, w których mogą okazywać się niezastąpieni.

7. Ugodowość i utrata siebie - współuzależnienie prowadzi do nieprzerwanej serii

ustępstw, które zacierają w chorym jego poczucie odrębności i własnego „ja”, utrata
swoich życiowych celów, zainteresowań, ambicji, zmiana np. sposobu ubierania się
i wyglądu, by odpowiadał upodobaniom partnera, a nie własnym, przyjmowanie upodobań

seksualnych partnera i jego norm za swoje.

8. Obwiniane i karanie - obwinianie i karanie zarówno siebie, jak i partnera, stawianie się

wobec siebie coraz bardziej wymagającym i potępiającym, wdawanie się w romanse, aby

ukarać partnera lub udowodnić swoją wartość i atrakcyjność, planowanie i chęć zabójstwa
uzależnionego partnera.

9. Seksualna reaktywność - wycofywanie się ze współżycia, tłumienie swoich potrzeb

i pragnień, przebieranie się poza zasięgiem wzroku partnera, unikanie wszelkiej bliskości
w stosunku do uzależnionego partnera/ki.

Ponadto wyróżnia się 3 modele reakcji osób współuzależnionych:

romans,

nadaktywność seksualna wobec partnera,

aseksualność wobec partnera.

Uzależnienie od seksu w praktyce seksuologa

W praktyce seksuologicznej z uzależnieniem od seksu można spotkać się w 3 zasadniczych

kontekstach:

jako zaburzenie seksualne spełniające kryteria diagnostyczne,

jako objaw w zaburzeniach psychicznych.

jako ucieczka w rozpoznanie uzależnienia od seksu.

Leczenie uzależnienia od seksu

1. Metoda Carnesa

2. Metoda dwunastu kroków

Wg Colemana metoda 12-stu kroków nie może być metodą leczniczą samą w sobie

a jedynie metodą wspomagającą. Natomiast wg Carnesa metoda 12-stu kroków może być jedyną
metodą leczenia seksoholików.

Ramka 5

Zasady zdrowienia oparte na 12 krokach:

1. Nacisk na opiekowanie się, dawanie i przyjmowanie troski oraz autoafirmację.
2. Świadomość bycia tu i teraz; skupienie się na teraz, a nie przyszłości czy przeszłości.

3. Poznawanie siebie i zdolność do brania odpowiedzialności za siebie.
4. Wspólnota troszczących się nawzajem o siebie mężczyzn i kobiet jako podstawa

realizowania programu.

5.  Uczenie się i pielęgnowanie bliskości oraz uczciwość wobec siebie i innych.
6.  Nauka proszenia o zaspokojenie potrzeb jako zasada zdrowienia z erotomanii.
7.  Zbieżność z zasadą bezsilności i zaniechania kontroli.
8.  Nacisk na świadomy kontakt z Siłą Wyższą jako źródło nadawania znaczenia życiu.

3. Farmakoterapia

Leki  antydepresyjne  -    selektywnie  wpływają  na  poziom  serotoniny  w  mózgu,  są  skuteczne
w  redukowaniu  seksualnych  obsesji  i  kompulsji  oraz  powiązanych  z  nimi  poziomów  lęków
i depresji.

John Bradford

opracował

algorytm leczenia farmakologicznego parafilnego

kompulsywnego zachowania seksualnego. Opiera się on w dużym stopniu na zastosowaniu SSRI
w łagodnych przypadkach oraz antyandrogenów w przypadkach skrajnych. Algorytm taki jest jego
zdaniem potrzebny także w przypadku nieparafilnego kompulsywnego zachowania seksualnego

Psychoterapia

Coleman twierdzi, że najlepsze efekty daje zastosowanie terapii grupowej rozszerzonej

o terapię indywidualną i rodzinną. Należy zwrócić uwagę na to, że w obrębie danej grupy dla
każdego pacjenta opracowywany jest indywidualny plan terapii. Coleman zauważył także, że jego
pacjenci cechują się dużym stopniem zaburzeń osobowości odnoszących się do kontroli lub jej

braku w zakresie relacji interpersonalnych. Psychoterapia stwarza tu możliwość odkrycia źródeł
tych zaburzeń oraz nabywania bardziej adaptacyjnych mechanizmów.

Psychoterapia w przypadku uzależnienia od seksu powinna być skoncentrowana na

usuwaniu lub przynajmniej redukowaniu symptomów, jak również na nauce nowych umiejętności
w  funkcjonowaniu  psychoseksualnym.  Ponadto  dużo  uwagi  powinno  być  również  położone  na
kwestie  dotyczące  tożsamości  pacjenta  oraz  sfery  intymności.  Ważny  jest  także  aspekt
informacyjny terapii dotyczący zdrowia seksualnego.

Przyszłość uzależnienia od seksu

cyberseks, seks wirtualny……..

roboty w roli seksualnych partnerów

w metodach leczenia

Refleksje z pobytu w Ośrodku „reSTART”

Ryszard Romaniuk

Jedyny w Stanach Zjednoczonych, całodobowy program leczenia osób uzależnionych

od  internetu    prowadzony  jest  w  okolicach  miasta  Redmond  w  stanie  Washington,  niedaleko
Seattle. Redmond jest siedzibą Microsoftu i  znaczna liczba mieszkańców miasta  to specjaliści od
technologii  informacyjnej  (IT).  Myślę,  że  Redmond,  ze  swoją  centralą  Microsoftu,    jest
odpowiednim miejscem, by umieścić tu siedzibę programu odwykowego dla osób nadużywających
produkty  IT  (w  skrócie  używa  się  „uzależnionych  od  IT”).  Jedną  z  założycielek  programu

odwykowego  jest  dr  Hilarie  Cash,  psycholog  terapeuta.  Poprosiłem  ją  o  spotkanie
i  zaprezentowanie  mi  swojego  programu.  Przyjechaliśmy  do  ładnego,  otoczonego  lasem  dużego
domu, przed którym znajduje się pięknie przystrzyżony trawnik. W środku duży pokój, podzielony
na  kilka  części  wyposażonych  w  kanapy  i  siedziska  i  przeznaczonych  do  spotkań,  składający  się
ponadto  z  dużego  stołu  jadalnego  oraz  zajmującej  centrum  pokoju  przestrzennej  kuchni.  Mój
dzień pobytu w ośrodku „reSTART” rozpoczął się od rozmowy z Hilarie na temat uzależnienia od
internetu. Następnie miałem możliwość przeprowadzenia rozmów z pacjentami.

Hilarie powiedziała mi, że jest jedyną osobą spośród realizujących program, która nie ma

przeszłości zawodowej w IT. Pozostali mają różne epizody pracy w charakterze specjalistów IT,
a kiedy technologie się zmieniały, oni postanowili przekwalifikować się i pomagać tym, którzy mieli
negatywne doświadczenia z IT. Hilarie często spotykała w swojej praktyce terapeutycznej osoby,
które nie potrafiły sobie poradzić z ogromnym wpływem, jakie IT wywierało na funkcjonowanie ich
rodzin. Zaczęła o swoich doświadczeniach rozmawiać z innymi terapeutami i w gronie kilku osób
doszli do wniosku, że mają do czynienia z prawdziwym i bardzo rozpowszechnionym problemem.

Tak właśnie powstał program „reSTART”.

Zadałem Hilarie pytanie, czego terapeuta od uzależnień chemicznych powinien się

dowiedzieć  na  temat  uzależnienia  od  IT.  Dowiedziałem  się,  że  uzależnienie  od  IT,  często
nazywane  IAD  (Internet  Addiction  Disorder),  może  przybierać  formy  następujących  zachowań
kompulsywnych np. spędzanie wielu godzin dziennie na grach, oglądanie materiałów z tematyką
seksualną  czy  prowadzenie  intensywnego  życia  towarzyskiego  w  sieci.  Wszystkie  te  zachowania
charakteryzują się nadużywaniem, reakcją odstawienia, wzrostem tolerancji w czasie i kontynuacją

pomimo negatywnych konsekwencji. Hilarie uogólniła te zachowania, nazywając wspólny im
problem terminem „intermittent reward”, czyli nieregularne nagradzanie. Każde z tych zachowań
daje jakąś formę nienasycenia, niepewności i nieprzewidywalnej nagrody. Gry i hazard

internetowy w sposób oczywisty polegają na niepewności wygranej. Potrzeba wrażeń seksualnych
też zmienia się w zależności od znalezionej strony internetowej lub ofiarowanych usług

wizualnych. Ilość i charakter kontaktów na stronach społecznych również zmienia się
w stosunkowo nieoczekiwany sposób. Hilarie powiedziała: „Alkohol pomaga dawać sobie radę
z otaczającym światem. IT przenosi do innego, bardziej atrakcyjnego świata”.

Następnym tematem był wpływ uzależnienia od internetu na rozwój dziecka. Rodzice zdają

sobie sprawę z tego, jak trudno jest się nauczyć nowych możliwości, jakie daje ciągle zmieniający
się świat IT. Dlatego też chcą, aby ich dzieci od najmłodszych lat miały dobrą orientację w świecie
technologii informatycznych. Dziecko, które normalnie ma się wychowywać w relacji z rodzicem,

w  tej  sytuacji  rozwija  się  w  relacji  ze  światem  z  ekranu  komputera.  Hilarie,  mówiąc
o wychowywaniu przez rodziców, stosuje termin „limbic resonance” zaczerpnięty z książki „Ogólna
teoria  miłości”  grupy  psychiatrów  z  Uniwersytetu  Kalifornijskiego.  Według  teorii  przedstawionej
w książce dziecko modeluje swoje zachowania i odczucia poprzez reakcje rodzica i ta wspólnota
przeżywania  jest  niezbędna  dla  prawidłowego  rozwoju.  Oczywiście,  gdy  dziecko  zamiast
z  rodzicami  spędza  czas  i  reguluje  swoje  emocje  przy  pomocy  komputera,  takiego  rezonansu
odczuć  głęboko  ludzkich  nie  doświadcza.  To  negatywnie  wpływa  na  rozwój  emocjonalny,  może
zostawić trwałe ślady i zapoczątkować poważne problemy w życiu.

Spytałem następnie o techniki terapeutyczne, które stosują w swojej praktyce. Wymieniła

terapię  poznawczą,  dialektyczną  terapię  behawioralną  oraz  wiele  innych  znanych  technik
terapeutycznych,  takich  jak  techniki  motywacyjne  czy  praca  nad  uważnością.  Terapia
egzystencjalna  wykorzystywana  jest  jako  pomoc  w  zapobieganiu  nawrotom  choroby.  Uczestnicy
programu  chodzą  również  na  spotkania  „grup  dwunastu  kroków”  dla  osób  uzależnionych  od
internetu  (ITAA),  jak  też  od  od  seksu  i  uczuć  romantycznych  (L&SA).  Poza  spotkaniami
terapeutycznymi pacjenci biorą udział w wielu pracach ośrodka, takich jak utrzymywanie czystości,

gotowanie,  prace  na  dworze.  Są  też  zajęcia  rekreacyjne,  sportowe  i  takie,  które  uczą
podstawowych zdolności funkcjonowania w społeczeństwie, w rzeczywistym, a nie  w wirtualnym
świecie.  Wspólne  mieszkanie  w  domu,w  małej  grupie  pacjentów  (od  pięciu  do  dziesięciu  osób)
tworzy  intymną  atmosferę  i  buduje  empatię  między  uczestnikami  programu.  W  całym  domu  nie
ma produktów IT, komputerów, internetu czy nowoczesnych telefonów komórkowych.

„To jest jak uzależnienie od jedzenia, jest zawsze z tobą. W dzisiejszym świecie wszyscy

korzystają z IT”. Dlatego tak wiele pracy terapeutycznej wkłada się w przygotowanie pacjentów

do samodzielnego życia i rozsądnego korzystania z IT. Każdy uczestnik programu stara się poznać
przyczyny, dla których był gotów spędzać nieograniczoną ilość czasu z komputerem. Często

są to symptomy innego zaburzenia zdrowia i rozwoju psychicznego. Pacjentami „reSTART”
są głównie ludzie młodzi, od kilkunastoletnich do trzydziestolatków. Wśród nich jest procentowo

duża  liczba  osób  z  objawami  ze  spektrum  autyzmu,  zespołu  nadpobudliwości  psychoruchowej,
depresji  i  stanów  lękowych.  Są  to  młodzi  ludzie,  którzy  „poradzili”  sobie  ze  swoimi  problemami,
uciekając  w  świat  wirtualny.  Hilarie  zaznaczyła,  że  ta  ucieczka  jest  bardzo  dramatyczna,  skoro
może  prowadzić  nie  tylko  do  izolacji  człowieka  w  społeczeństwie,  ale  także  do  poważnych
problemów  zdrowotnych,  takich  jak  bezsenność,  amputacja  nóg  z  powodu  zakrzepów  krwi,
problemów  z  nadwagą  lub  przeciwnie  -  z  niedożywieniem.  Oprócz  wielu  zaburzeń
psychosomatycznych  IAD  może  prowadzić  do  napadów  drgawkowych,  ataków  niekontrolowanej
agresji, a nawet do śmierci.

Oczywiście najwięcej moich pytań dotyczyło porównania IAD z uzależnieniami od substancji

psychoaktywnych.  Hilarie  jest  zdania,  że  tak  jak  odpowiednikiem  narkotyków  jest  telewizja,  tak
IAD jest odpowiednikiem uzależnień od substancji pobudzających (od stymulantów). Osoby, które
łatwo  się  nudzą,  znajdują  w  IT  potrzebne  im  źródło  stymulacji.  Spytałem,  czego  ma  się
wystrzegać terapeuta uzależnień od substancji psychoaktywnych w pracy z osobami uzależnionymi
od  IT.  „Po  pierwsze,  nie  może  mieć  przekonania,  że  IAD  jest  mniej  istotne  niż  uzależnienia
chemiczne”. Po drugie, musi zadać pacjentowi odpowiednie pytania dotyczące możliwości istnienia

problemów z kontaktami z ludźmi, ogólnego samopoczucia oraz charakteru zachowań
seksualnych. Młodzi ludzie często odkrywają seks w internecie w postaci pornografii i to warunkuje
ich późniejsze wybory. Chłopcy są w stanie zaspokoić swoją ciekawość szybko i bez ryzyka
odrzucenia, a dziewczęta z kolei starają się ofiarować chłopcom to, czego oni spodziewają się po
seansach z komputerem. Oczywiście, obie te role mogą być udziałem każdej płci. Młodzież, która

ma szczególne trudności w nawiązaniu intymnych kontaktów, jak na przykład ta pochodząca
ze środowiska o homoseksualnej orientacji seksualnej, znajduje w IT bezpieczne miejsce

do odkrywania swojej seksualności.

Wiele osób słyszało o uzależnieniach od substancji chemicznych. Społeczeństwo szanuje

osoby starające się utrzymać trzeźwość. Przyjaciele na spotkaniach towarzyskich informują, który
napój jest bezalkoholowy. Niestety, nie ma podobnej kultury w stosunku do tych, którzy starają
się uwolnić od IAD. IT jest wszędzie i znajomi oczekują odpowiedzi na pocztę elektroniczną, wpis
na stronach społecznych czy udziału w grze komputerowej. Trudno sobie wyobrazić pracę
zawodową bez korzystania z dobrodziejstw IT. Dlatego dużą wagę w programie „reSTART”

przykłada się do kontynuacji leczenia w warunkach ambulatoryjnych, po okresie leczenia
w warunkach całodobowych.

Cztery etapy leczenia w „reSTART” można określić w skrócie następująco:

Okres leczenia całodobowego:

całkowite odstawienie IT i praca nad objawami odstawienia

zajęcia psychoterapeutyczne

Okres leczenie ambulatoryjnego:

etap przejściowy: pacjenci przenoszą się do mieszkań wynajmowanych przez

„reSTART” i dojeżdżają na zajęcia terapeutyczne

pacjenci dokonują własnych wyborów dotyczących mieszkania oraz pracy i nadal

utrzymują kontakt z „reSTART”.

Po rozmowie z Hilarie miałem okazję do rozmów z pacjentami. Powiedzieli mi, że okres

pierwszy, odstawienia od IT, jest bardzo trudny. Jest wtedy dużo złości w stosunku do rodziców
lub osób, które nalegały, żeby poddali się leczeniu. Pacjenci przeważnie zaprzeczają istnieniu
problemu i wykazują brak zdolności w określaniu swoich potrzeb. W następnym etapie pacjenci
dostają list od najbliższych, w którym opisują oni jak IAD pacjenta wpłynął na ich życie. List taki
jest zazwyczaj pierwszym wstrząsem w terapii. Nie tylko poprzez rozpoznanie, jak wiele się działo

poza  ich  polem  obserwacji,  ale  również  przez  odkrycie,  że  wiele  wyobrażeń  pacjenta  było
niezgodnych  z  rzeczywistością.  Jeden  z  nich  powiedział  mi,  jakim  szokiem  było  dla  niego
uświadomienie  sobie,  że  jego  ojciec  go  kocha  i  chce  mu  pomóc,  mimo  że  odkrył,  że  syn  jest
gejem. Większość historii pacjentów, jakie słyszałem, sięgają początków, kiedy mieli po 10-13 lat
i świat ich się zmienił pod wpływem komputera. Dla wielu chłopców był to również wiek, w którym
poznali  seks  w  internecie.  Zaskoczyła  mnie  szczerość  i  brak  zahamowań  w  ich  opowiadaniach
o  tym,  jak  korzystali  z  pornografii.  Jeden  z  nich  powiedział,  że  początkowo  interesowały

go  w  internecie  głównie  gry  i  hazard.  Potem,  szukając  większych  wrażeń,  przeszedł  na  strony
społeczne. Kolejnym krokiem była już pornografia. „Łatwy seks bez żadnej potrzeby intymności”
– powiedział śmiejąc się.

Odwiedziłem mieszkania pacjentów korzystających z ambulatoryjnego, przejściowego etapu

leczenia.  Ośrodek  „reSTART"  wynajmuje  je  w  kompleksie  mieszkaniowym,  w  którym  dookoła
mieszkają  ludzie  nie  związani  z  programem  (forma  hostelu  –  half  way  house).  Pacjenci
umieszczeni  są  więc  w  prawdziwym  świecie,  ale  pod  okiem  zespołu  terapeutycznego.  W  tym

samym  kompleksie  mieszkaniowym  jest  też  lokal  wynajmowany  przez  „reSTART”  na  potrzeby
programu,  z  pokojami  dla  terapii  indywidualnej  i  grupowej.  W  każdym  tygodniu  mieszkania
są  odwiedzane  przez  terapeutówi  stan  mieszkania  jest  oceniany.  W  zależności  od  znalezionych

problemów odpowiedni plan zmian zachowania jest dyskutowany z pacjentem i przyjmowany
przez zespół. Taki plan może obejmować przykładowo zwiększenie uwagi na porządek

w mieszkaniu i płacenie rachunków albo konieczność terapii dotyczącej związków uczuciowych.

Wizyta w ośrodku „reSTART” była dla mnie bardzo ciekawym przeżyciem. Jest to bardzo

mały program, z kadrą specjalistyczną w liczbie porównywalnej do liczby pacjentów. Pacjenci mieli
dużą  wiedzę  dotyczącą  ich  problemów.  Dzielili  się  nią  szczerze  i  bez  zahamowań.  Widać  było,
że  są  dumni  z  już  pokonanych  problemów  i  okazywali  wdzięczność  za  pomoc,  jaką  dostali
w  „reSTART”  zarówno  od  terapeutów,  jak  i  od  swoich  najbliższych.  Podczas  przebywania  wśród
nich miałem poczucie, że rozmawiam z dziećmi, chociaż każdy był już dorosłym mężczyzną (w tym

czasie wśród pacjentów nie było kobiet). Kilku z nich w rozmowie ze mną zbliżało się na odległość,
która  dla  mnie  była  już  krępująca.  Dowiedziałem  się  później,  że  to  właśnie  byli  pacjenci
z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Hilarie przyznaje, że na razie tylko rodziny zamożne mogą
korzystać z ich programu. Uzależnienie od internetu jeszcze nie jest umieszczone wśród chorób,
których leczenie może być opłacane z ubezpieczeń zdrowotnych. Niemniej coraz więcej publikacji
zarówno  prasowych,  jaki  naukowych  domaga  się  rozpoznania  IAD  jako  uzależnienia
behawioralnego.  Należy  wspomnieć,  że  Hilarie  jest  również  współautorką  książki  adresowanej
do rodziców o tym jak zabezpieczyć dzieci przed pułapkami IT.

Hilarie z ochotą zgodziła się na przyjazd do Polski, aby wziąć udział w konferencji na temat

rozpoznawania i leczenia IAD. Powiedziała: „Mam nadzieję, że Polska stanie się liderem
w tworzeniu programów społecznych zapobiegania uzależnieniu od internetu i jego leczenia”.

Załącznik

Zajęcia warsztatowe nt. uzależnienia od seksu

Relacja terapeuty z pacjentem uzależnionym od seksu

Motywacje do wizyty u terapeuty:

najwięcej pacjentów zgłasza się pod wpływem nacisku partnerki, która

[najczęściej  przez  przypadek]  odkryła  uzależnienie  od  seksu  partnera.
Po  burzliwych  rozmowach  konieczność  poddania  się  leczeniu  jest traktowana
jako  warunek  utrzymania  związku.  Wiele  partnerek  zgłasza  się  na  wizytę
z  pacjentem,  inne  czekają  w  poczekalni  lub  ograniczają  się  do  pisemnego
potwierdzenia  odbytej  wizyty.  Pacjent  deklaruje  gotowość  poddania  się
leczeniu ale to nie zawsze oznacza potrzebę tego typu terapii.

część pacjentów zgłasza się z powodu niepokoju nasileniem uzależnienia i jego

następstw w relacjach partnerskich i aktywności zawodowej.

część pacjentów szuka po pomocy po rozpadzie związku w następstwie

ujawnienia się uzależnienia. Leczenie traktują jako szansę na ewentualny
renesans związku lub zapobieganie niepowodzeniom w następnym.

najmniej pacjentów zgłasza się ze współuzależnioną partnerką, która

z różnych przyczyn nie zamierza kontynuować tego stylu życia.

W  trakcie  pierwszej  wizyty  analizuje  się  motywację  zgłoszenia  się  pacjenta  do
terapeuty,  wyobrażenia  pacjenta  co  do  przebiegu  procesu  diagnostycznego
i  przebiegu  leczenia.  Ustala  się  zasady  współpracy,  częstotliwości  wizyt  itd.  Jeżeli
partnerka towarzyszy pacjentowi rozmawia się z nią o uzależnieniu partnera [co wie

na ten temat, jakie ma poglądy na temat uzależnienia, jakie są jej oczekiwania…….].

Diagnozowanie uzależnienia

Po  zebraniu  ogólnego  wywiadu  biograficznego  i  zdrowotnego  przechodzi  się  do
wywiadu  ukierunkowanego  na  dynamikę  rozwoju  uzależnienia  od  seksu:  od  kiedy?,
od  czego  się  zaczęło?,  jaki  był  zakres  preferowanych  bodźców  i  zachowań
seksualnych?, skala atrakcyjności seksualnej?, ewolucja w czasie, co było trwałe a co
zmienne?,  jakie  były  relacje  z  obiektami  erotycznymi?......  Wywiad  ma  charakter
spontaniczny.  Najważniejsze  jest  ustalenie  początkowej  fazy  uzależnienia  od  seksu,

ocena  jego  seksualnej  atrakcyjności  w  porównaniu  ze  ‘standardowym’  seksem
w  związku.  Jest  to  najdłuższa  i  najtrudniejsza  część  procesu  diagnostycznego.
Informacje uzyskane z wywiadu służą doborowi dodatkowych metod diagnostycznych
[nie  ma  standardu!].  Mogą  to  być  np.  badania  laboratoryjne  [oznaczenie  stężeń
hormonów],  EEG,  skale,  kwestionariusze,  metody  projekcyjne.  Zdarza  się,
że zalecane jest badanie pletyzmograficzne, wariograficzne.

Praca z pacjentami uzależnionymi od seksu i ich partnerami

Sesja

poświęcona

jest

omówieniu

wyników

przeprowadzonych

badań

diagnostycznych,  przedstawieniu  propozycji  programu  terapeutycznego  w  zakresie
metod, częstotliwości wizyt, rozważenia propozycji zastosowania terapii partnerskiej,
grupowej,  w  ruchach  anonimowych  seksoholików  itp.  Przedstawia  się  pacjentowi
optymalny  dla  niego  program  terapii.  Zdarza  się,  że  pacjent  ujawnia  potrzebę
kontaktu z innym terapeutą, z innymi metodami leczenia, w międzyczasie zmieniła się

jego  motywacja  do  poddania  się  leczeniu.  Ważne  jest  ‘wyłowienie’  pacjentów
rzekomo  akceptujących  poddanie  się  leczeniu  a  tak  naprawdę  jest  ono  dla  nich
parawanem  dla  kontynuowania  uzależnienia  i  wykazania  się  wobec  partnerki,
że  zaczął  coś  robić  aby  się  zmienić.  Bywa,  że  celem  wizyty  pacjenta  i  gotowością
do poddania się leczeniu jest uzyskanie zaświadczenia dla partnerki, sądu…..

Dynamika psychoterapii indywidualnej

Etap  1:  praca  nad  ujawnionymi  w  procesie  diagnostycznym  problemami
poprzedzającymi  powstanie  uzależnienia  od  seksu  np.  relacje  z  rodzicami,
rodzeństwem,  rówieśnikami,  samoocena,  poczucie  własnej  wartości,  sukcesy
i niepowodzenia życiowe……..

Etap 2: sesje poświęcone rozwojowi uzależnienia od seksu, od startu do ‘tu i teraz’;
analiza treści snów i fantazji, przebiegu zachowań masturbacyjnych, kontaktu

z seksem w sieci, z agencjami, relacji z partnerkami lub partnerami, ewolucja
upodobań i zachowań seksualnych, skala satysfakcji seksualnej, kontakt z używkami,
dopalaczami, narkotykami……

Etap 3: sesje ukierunkowane na e-osobowość [o ile jest!].

Etap 4: sesje ukierunkowane na zmianę [najtrudniejsze!]; nowa hierarchia wartości,
poczucia wartości Ja, relacji w związku, seksualności. Zadania treningowe:
indywidualne, partnerskie…

Fazy terapii grupowej

Sesja 1: encounter + autoprezentacja pacjentów.

Sesja 2: po co tu jesteśmy?, czego oczekujemy?, jak się tu znaleźliśmy?,

Metoda 12 kroków

Aspekty praktyczne farmakoterapii

Standardy farmakoterapii:

u pacjentów z wysokim poziomem androgenów zleca się stosowanie leku

Androcur  przez  jeden  miesiąc  w  dawce  1-2  tabletki  dziennie.  Słuchacze
otrzymają  informacje  na  temat  leku  oraz  zasad  jego  przepisywania.
Z  pacjentem  po  miesiącu  zażywania  leku  omawia  się  jego  wpływ  na
seksualność  i  w  porozumieniu  z  pacjentem  ustala  przerwanie  lub

kontynuowanie.

u uzależnionych od seksu pacjentów stosuje się leki z grupy SSRI [słuchacze

otrzymają informacje na temat standardów ich stosowania].

w grupie pacjentów nie kwalifikujących się do przyjmowania Androcuru, SSRI

i łącznego ich przyjmowania możliwe jest stosowanie leków o działaniu
doraźnym, zmniejszających libido.

Dylematy etyczne w pracy z pacjentami uzależnionymi o seksu

Typowe warianty do omówienia:

pacjent ukrywa uzależnienie przed partnerką (partnerem), prowadzi ‘podwójne

życie’,

pacjent ujawnia zachowania sprzeczne z prawem np. gromadzenie

i rozpowszechnianie pornografii pedofilskiej, kontakty z osobami poniżej
15 roku życia……

partnerka pacjenta deklaruje, że opuści go po wyleczeniu się,

nawiązywanie kontaktów seksualnych z innymi pacjentami,

erotyzacja relacji terapeutycznej,

problemy wiążące się z odmiennymi seksozofiami pacjentów.

Ocena katamnestyczna skuteczności leczenia

Analiza narzędzi badawczych, wiarygodności wywiadu, skal

Nietypowe sytuacje, przypadki, problemy wiążące się

z leczeniem uzależnionych

powstanie nowych uzależnień,

pojawienie się zaburzeń seksualnych w trakcie leczenia z uzależnienia,

zmiana motywacji w trakcie trwania leczenia,

nieoczekiwane zmiany w relacji partnerskiej w następstwie leczenia

z uzależnienia,

problemy zdrowotne pojawiające się w trakcie leczenia.