plik

R O Z D Z I A Ł I I

O wolności myśli i słowa

Przeminął już, miejmy nadzieję, czas, gdy trzeba było bronić „wol

ności druku"  j a k o  j e d n e g o ze  s p o s o b ó w zabezpieczenia się przeciw
s k o r u m p o w a n e m u lub tyrańskiemu rządowi.  M o ż e m y przypuścić,
że  z b y t e c z n e teraz będą  a r g u m e n t y przeciw władzy prawodawczej
lub  w y k o n a w c z e j , która by, nie utożsamiając swoich interesów z in
teresami ludu, zalecała mu opinie i decydowała, jakie  d o k t r y n y lub
a r g u m e n t y  m o g ą  d o c h o d z i ć do  j e g o uszu.  P o z a tym moi poprzed
nicy tak  c z ę s t o i z takim  p o w o d z e n i e m omawiali tę  s t r o n ę kwestii,
że nie  p o t r z e b u j ę się nią specjalnie tutaj zajmować.  C h o c i a ż prawo
prasowe Anglii jest równie służalcze po dziś dzień, jak za  c z a s ó w
Tudorów, nie ma wielkiego  n i e b e z p i e c z e ń s t w a posłużenia się nim
przeciw dyskusji politycznej, chyba podczas przejściowej paniki,
gdy lęk przed  p o w s t a n i e m każe  m i n i s t r o m i sędziom  z a p o m n i e ć
o  p r z y z w o i t o ś c i " ' i na  o g ó ł  m ó w i ą c , w krajach  k o n s t y t u c y j n y c h

' Zaledwie słowa tc zostały napisane, gdy jakby w celu dobitnego im zaprzecze

nia rząd wytoczy) prasie w 1858 roku sprawy sądowe. To nierozsądne pogwał
cenie swobody publicznej dyskusji nie skłoniło mmc jednak do zmiany bodaj

jednego słowa w tekście ani nie osłabiło mego przekonania, że z wyjątkiem
okresów chwilowe] paniki, era szykan i kar za dyskusję polityczną przeminęła
już w naszym kraju. G d y ż po pierwsze, sprawy sądowe zostały umorzone, a po

drugie, nie miały one nigdy, ściśle biorąc, charakteru politycznego. Oskarżano
nie o krytykowanie instytucji lub członków rządu albo ich czynów, lecz o roz
powszechnianie doktryny tyranobójstwa, uważanej za niemoralną.

Jeśli argumenty wysunięte w niniejszym rozdziale mają jakąś wagę, powinna

istnieć całkowita swoboda wyznawania i roztrząsania, jako kwestii etycznej,
każdej doktryny, jakkolwiek niemoralną mogłaby się ona wydawać. Badanie
tutaj, czy doktryna tyranobójstwa zasługuje na ten epitet, byłoby zatem nie
właściwe i nie na miejscu. Zadowolę się stwierdzeniem, ze przedmiot ten był
zawsze jedną / nierozstrzygniętych kwestii moralnych; że zabicie przez
zwykłego obywatela przestępcy, który dzięki swemu wysokiemu stanowisku

Rozdział II

nie należy się obawiać, ze rząd, całkowicie lub  c z ę ś c i o w o przed na
r o d e m odpowiedzialny, będzie  c z ę s t o usiłował  k o n t r o l o w a ć wyra
żanie  o p i n n , z wyjątkiem wypadków, gdy czyniąc to staje się sam

' o r g a n e m p o w s z e c h n e j nietolerancji o g ó ł u . P r z y p u ś ć m y z a t e m , że

rząd jest t e g o samego, co naród, zdania i nigdy nie myśli o s t o s o

waniu  ż a d n e g o  p r z y m u s u inaczej jak za  j e g o zgodą. Ale odmawiam
ludowi prawa do stosowania takiego przymusu,  c z y to własnymi
siłami,  c z y też za  p o ś r e d n i c t w e m rządu. Sama władza tego rodzaju
jest nieprawowita. Najlepszy rząd nie ma do niej większego prawa
niż najgorszy.  J e s t  o n a tak  s a m o lub bardziej  j e s z c z e szkodliwa, gdy
się ją sprawuje  z g o d n i e z głosem opinii publicznej niż  w b r e w nie

mu.  G d y b y cała  l u d z k o ś ć z wyjątkiem  j e d n e g o  c z ł o w i e k a sądziła
to  s a m o i  t y l k o ten jeden  c z ł o w i e k był  o d m i e n n e g o zdania, ludz
k o ś ć byłaby równie  m a ł o uprawniona do nakazania mu milczenia,
co on, gdyby miał po  t e m u władzę, do zamknięcia ust ludzkości.
G d y b y opinia była  o s o b i s t y m  m i e n i e m  m a j ą c y m wartość jedynie
dla właściciela, gdyby zakaz jej wyznawania był  t y l k o krzywdą pry
watną, istniałaby pewna  r ó ż n i c a między wyrządzeniem tej krzywdy
tylko kilku lub też wielu  o s o b o m . Ale szczególnie złą stroną  z m u
szania opinii do milczenia jest to, że ograbia  o n o cały rodzaj ludzki;
z a r ó w n o  p r z y s z ł e  p o k o l e n i a jak  w s p ó ł c z e s n y c h , a  t y c h ,  k t ó r z y się
nie godzą z daną opinią, bardziej  j e s z c z e niz tych,  k t ó r z y ją głoszą.

Jeśli ta opinia jest słuszna, pozbawia się ich s p o s o b n o ś c i dojścia do

prawdy; jeśli niesłuszna, tracą c o ś , co jest niemal równie wielkim
d o b r o d z i e j s t w e m : jaśniejsze z r o z u m i e n i e i żywszą ś w i a d o m o ś ć

, prawdy w y w o ł a n e p r z e z jej kolizję z b ł ę d e m .

M u s i m y r o z w a ż y ć o s o b n o te dwie hipotezy, gdyż każdej z n i c h

odpowiada inna  c z ę ś ć rozumowania.  N i e  m o ż e m y nigdy być pewni,
że opinia,  k t ó r ą usiłujemy  k n e b l o w a ć ,  j e s t fałszywa; a  g d y b y ś m y
byli  t e g o pewni,  z a k n e b l o w a n i e jej  b y ł o b y nadal  z ł e m .

znajduje się poza zasięgiem prawnej kary lub kontroli, nie jest poczytywane
przez całe narody i przez niektórych spośród najlepszych i najmądrzejszych
ludzi za zbrodnię, lecz za akt wzniosłej cnoty; i że, słuszne czy niesłuszne,
nie jest o n o z natury swej morderstwem, lecz epizodem wojny domowtj.
Utrzymuję, że podżeganie do niego może w specjalnym wypadku zasługiwać
na karę, ale tylko jeśli nastąpił po nim jawny czyn i można ustalić przynaj
mniej prawdopodobieństwo związku między czynem a podżeganiem. Nawet

wtedy nie obcy rząd, ale jedynie sam rząd zaatakowany jest uprawniony do
ukarania w obronie własnej ataków skierowanych przeciw jego istnieniu.

O wolności myśli i sfow

Po pierwsze, opinia, którą p r ó b u j e m y zagłuszyć za p o m o c ą au

torytetu,  m o ż e  b y ć prawdziwa.  C i ,  k t ó r z y pragną ją zagłuszyć,
przeczą,  r z e c z jasna, jej prawdziwości, ale nie są  n i e o m y l n i .  N i e
mają prawa  r o z s t r z y g a ć tej kwestii dla całej ludzkości i nie  p o
zwalać żadnej innej  o s o b i e na wyrobienie sobie o niej sądu. Ludzie,
k t ó r z y odmawiają wysłuchania opinii,  p o n i e w a ż są pewni jej fał-
szywości, zakładają, że ich  p e w n o ś ć równa się pewności absolutnej.
W s z e l k i e  p r z e c i n a n i e dyskusji jest  z a k ł a d a n i e m  n i e o m y l n o ś c i .
M o ż e m y  o p r z e ć  j e g o potępienie  n a  t y m  p o s p o l i t y m argumencie,
k t ó r y nie traci siły z racji swej  p o s p o l i t o ś c i .

Na n i e s z c z ę ś c i e dla rozsądku ludzi fakt ich o m y l n o ś c i , zaw

sze

uwzględniany w teorii, daleki jest  j e s z c z e od wpływania na ich
sądy  p r a k t y c z n e , gdyż  p o d c z a s gdy  k a ż d y wie  d o b r z e , że jest
omylny, niewielu uważa za  k o n i e c z n e  z a b e z p i e c z y ć się przed skut
kami własnej  o m y l n o ś c i lub przypuścić, że jakaś opinia uważana
przez  n i c h za  b a r d z o pewną  m o ż e  b y ć  p r z y k ł a d e m błędów,  k t ó r e ,
jak przyznają,  m o g ą popełniać.  W ł a d c y absolutni lub inni rządzą
cy  p r z y z w y c z a j e n i do  b e z g r a n i c z n e g o  s z a c u n k u mają zwykle tę
b e z w z g l ę d n ą wiarę w  s ł u s z n o ś ć  s w o i c h opinii w  k a ż d y m niemal
p r z e d m i o c i e .  L u d z i e w  s z c z ę ś l i w s z y m  p o ł o ż e n i u ,  k t ó r y c h  o p i n i e
są  c z a s e m  z w a l c z a n e a  b ł ę d y  w y t y k a n e , polegają z całą  p e w n o
ścią  t y l k o na  t y c h  s w o i c h opiniach,  k t ó r e są podzielane przez całe
ich  o t o c z e n i e lub przez osoby,  k t ó r y c h zdanie poważają; gdyż  c z ł o
wiek  w i e r z y zazwyczaj w  n i e o m y l n o ś ć „świata" na  o g ó ł  p r o p o r

cjonalnie do braku zaufania do swego  w ł a s n e g o sądu. Świat zaś
o z n a c z a dla  k a ż d e g o  o s o b n i k a tę  j e g o  c z ę ś ć , z  k t ó r ą się styka —
j e g o partię,  s e k t ę ,  k o ś c i ó ł lub klasę  s p o ł e c z n ą : w  p o r ó w n a n i u
z  t y m  m o ż n a  n a z w a ć niemal liberalnym i  w i e l k o d u s z n y m  c z ł o
wieka,  k t ó r e g o świat  o b e j m u j e jego kraj lub  e p o k ę .  Ś w i a d o m o ś ć ,
że inne wieki, kraje, sekty, kościoły, klasy i partie sądziły i  n a w e t
teraz sądzą  w r ę c z  o d w r o t n i e , nie podważa bynajmniej  j e g o wiary
w ten  z b i o r o w y  a u t o r y t e t .  Z r z u c a on na swój  w ł a s n y świat  o d p o
wiedzialność  z a  s ł u s z n o ś ć swych  p r z e k o n a ń  o d r z u c a n y c h  p r z e z
światy  i n n y c h ludzi; i nigdy nie  p r z e j m u j e się faktem, ze  c z y s t y
p r z y p a d e k  z a d e c y d o w a ł , w  k t ó r y m z  t y c h  l i c z n y c h  ś w i a t ó w  p o
kładać  b ę d z i e zaufanie i że te  s a m e przyczyny,  k t ó r e  u c z y n i ł y go
a n g l i k a n i n e m w  L o n d y n i e ,  z r o b i ł y b y z  n i e g o  b u d d y s t ę lub  k o n -

Rozdział II

f u c j a n i s t ę w Pekinie.  J e d n a k ż e  j e s t  r z e c z ą samą  p r z e z się  z r o z u
miałą,  k t ó r e j żadna ilość  a r g u m e n t ó w nie  m o ż e  u c z y n i ć bardzie]
oczywistą, że  e p o k i nie są bardziej  n i e o m y l n e od  j e d n o s t e k ,  p o
nieważ  k a ż d y wiek wypowiadał wiele opinii  u z n a n y c h  p r z e z na

stępne wieki nie  t y l k o za fałszywe, ale i za  n i e d o r z e c z n e ; i to pew
na,  ż e  w i e l e  o p i n i i  r o z p o w s z e c h n i o n y c h  o b e c n i e  b ę d z i e
o d r z u c o n y c h  p r z e z wieki  p r z y s z ł e ,  p o d o b n i e jak  t e r a ź n i e j s z o ś ć
o d r z u c a wiele sądów  r o z p o w s z e c h n i o n y c h niegdyś.

Z a r z u t y przeciw temu r o z u m o w a n i u przybrałyby prawdopodob

nie następującą formę: Przypisywanie sobie n i e o m y l n o ś c i nie wy
stępuje jaskrawiej w zakazie krzewienia błędu niż w każdej innej
r z e c z y d o k o n a n e j p r z e z władze p u b l i c z n e na własną rękę i o d p o

wiedzialność. Z d o l n o ś ć sądzenia dana jest człowiekowi po to, aby

z niej robił użytek.  C z y ż należy  p o w i e d z i e ć ludziom, by jej nie
używali, dlatego że  m o ż e być użyta niewłaściwie? Zakazywanie tego,
co uważają za zgubne, nie jest  p r e t e n d o w a n i e m do  n i e o m y l n o ś c i ,
lecz spełnianiem ciążącego na nich,  p o m i m o ich  o m y l n o ś c i ,  o b o
wiązku działania zgodnie z  n a k a z e m sumienia.  G d y b y ś m y nigdy
nie działali na podstawie  n a s z y c h opinii, ponieważ  m o g ą  o n e  b y ć
błędne, zaniedbywalibyśmy  w s z y s t k i e  n a s z e interesy i nie wypeł
nialibyśmy  ż a d n y c h naszych obowiązków. Zarzut  o d n o s z ą c y się do
całego naszego postępowania  m o ż e się nie stosować do postępowa
nia w  p o s z c z e g ó l n y c h sprawach.  O b o w i ą z k i e m rządów i  j e d n o
stek jest  w y t w o r z y ć sobie możliwie najprawdziwsze opinie; wyro
bić je  s o b i e starannie i nigdy nie narzucać ich innym, jeśli nie są
zupełnie pewni ich słuszności. Ale gdy mają tę pewność  ( m o g ą ro

zumować nasi  o p o n e n c i ) , ulegają nie głosowi sumienia, lecz  t c h ó r z o
stwu, jeśli uchylają się od działania w myśl swoich opinii i  p o z w a
lają szerzyć  b e z przeszkody doktryny,  k t ó r e uczciwie poczytują za
n i e b e z p i e c z n e dla dobra ludzkości,  c z y to w życiu  d o c z e s n y m ,  c z y
p r z y s z ł y m , dlatego że inni ludzie w czasach mniej  o ś w i e c o n y c h
prześladowali opinie uważane teraz za prawdziwe.  S t r z e ż m y się,
m o ż e  k t o ś powiedzieć,  a b y ś m y nie popełnili tej samej  o m y ł k i ; lecz
rządy i  n a r o d y  p o p e ł n i a ł y  b ł ę d y w  i n n y c h  r z e c z a c h ,  k t ó r e  b e z
s p r z e c z n i e  w c h o d z ą w zakres działania władzy: nakładały niespra

wiedliwe podatki, toczyły niesłuszne wojny. C z y ż powinniśmy prze
to nie nakładać p o d a t k ó w i nie prowadzić wojen bez względu na

O wolności myśli i słowa

jakiekolwiek zaczepki? Ludzie i rządy muszą działać jak mogą naj
lepiej. Taka rzecz jak absolutna pewność nie istnieje, ale mamy pew
ność wystarczającą dla  c e l ó w ludzkiego życia.  M o ż e m y i  m u s i m y
poczytywać naszą opinię za prawdziwą, aby  m o g ł a kierować na
szym  p o s t ę p o w a n i e m ; i nie zakładamy  n i c z e g o więcej, gdy zaka
zujemy  z ł y m ludziom demoralizować  s p o ł e c z e ń s t w o za  p o m o c ą
krzewienia opinii,  k t ó r e uważamy za fałszywe i zgubne.

O d p o w i a d a m , że zakładamy o wiele więcej. Istnieje olbrzymia^

różnica  m i ę d z y uznawaniem opinii za prawdziwą, ponieważ nie  z o
stała odparta  m i m o wielu  s p o s o b n o ś c i do jej zwalczania, a zakłada
niem jej prawdy w celu niedopuszczenia do jej odparcia.  C a ł k o w i t a
s w o b o d a przeczenia i  o p o n o w a n i a naszej opinii jest  j e d y n y m wa
runkiem usprawiedliwiającym przyjmowanie jej prawdziwości w ce
lu działania; i  t y l k o na  t y c h warunkach istota  o b d a r z o n a ludzkimi
zdolnościami  m o ż e  b y ć  r o z u m o w o pewna, ze ma słuszność.

R o z w a ż a j ą c historię opinii lub z w y k ł y przebieg ludzkiego ży

cia, stawiamy  s o b i e pytanie,  c z e m u przypisać należy, że ani pierw
sza, ani drugi nie są gorsze? Z  p e w n o ś c i ą nie należy przypisywać
tego  w r o d z o n e m u  r o z u m o w i  l u d z k i e m u , gdyz w każdej sprawie,
która nie jest oczywista, znajdujemy jedną  o s o b ę zdolną do wyda
nia o niej sądu na dziewięćdziesiąt dziewięć zupełnie do  t e g o nie
z d o l n y c h ; a  z d o l n o ś ć tej jednej  o s o b y na  s t o ma  t y l k o względną
w a r t o ś ć , gdyż  w i ę k s z o ś ć  w y b i t n y c h ludzi  k a ż d e g o  m i n i o n e g o
p o k o l e n i a wyznawała wiele opinii  u z n a n y c h teraz za  b ł ę d n e i  r o
biła lub zalecała  s p o r o rzeczy,  k t ó r y c h nikt dzisiaj nie usprawiedli
wia.  D l a c z e g ó ż  z a t e m , na  o g ó ł biorąc, przeważają  w ś r ó d ludzi ro
z u m n e  o p i n i e i  r o z u m n e  p o s t ę p o w a n i e ?  J e ś l i ta przewaga istnieje
r z e c z y w i ś c i e — a musi tak być, gdyz w  p r z e c i w n y m razie spra
wy ludzkie  z n a j d o w a ł y b y się zawsze w  r o z p a c z l i w y m niemal sta
nie —  z a w d z i ę c z a m y ją pewnej właściwości ludzkiego  u m y s ł u bę
dącej  ź r ó d ł e m  w s z y s t k i e g o , co w  c z ł o w i e k u  s z a c u n k u jest godne,

c z y to z  i n t e l e k t u a l n e g o ,  c z y z  m o r a l n e g o  p u n k t u  w i d z e n i a ,
a  m i a n o w i c i e  z d o l n o ś c i  p o p r a w i e n i a  s w y c h błędów.  C z ł o w i e k
m o ż e  p r o s t o w a ć swoje  p o m y ł k i za  p o m o c ą dyskusji i doświad
czenia.  S a m o  d o ś w i a d c z e n i e nie wystarcza, musi mu  t o w a r z y s z y ć
dyskusja wskazująca, w jaki  s p o s ó b je  t ł u m a c z y ć .  B ł ę d n e  o p i n i e
i  p r a k t y k i ustępują  s t o p n i o w o  p r z e d  f a k t e m i  a r g u m e n t e m ; ale

Rozdział II

fakty i a r g u m e n t y m u s z ą być u m y s ł o w i p r z e d s t a w i o n e , jeśli mają

w y w o ł a ć jakiś skutek. B a r d z o n i e l i c z n e fakty są z r o z u m i a ł e b e z

f k o m e n t a r z a wyjaśniającego ich z n a c z e n i e . P o n i e w a ż więc cała

w a r t o ś ć ludzkich sądów zależy od tej jednej właściwości, że j e s t e

ś m y w stanie je s k o r y g o w a ć , gdy są b ł ę d n e , m o ż e m y polegać na
nich t y l k o wtedy, gdy m a m y p o d ręką środki do ich s k o r y g o w a

n i a . W e ź m y c z ł o w i e k a , k t ó r e g o sąd i s t o t n i e zasługuje na zaufanie,

i zapytajmy, d l a c z e g o mu ufamy? D l a t e g o że nie odrzucał kryty
ki swojej opinii i p o s t ę p o w a n i a . D l a t e g o ze z w y k ł p r z y s ł u c h i w a ć

się  w s z y s t k i e m u , co  m o g ł o  b y ć powiedziane  p r z e c i w  n i e m u ,  k o
rzystając z  t e g o , co  b y ł o  s ł u s z n e , i wyjaśniając sobie, a  p r z y  s p o
s o b n o ś c i i  i n n y m ,  b ł ę d n o ś ć tego, co  b y ł o  b ł ę d n e .  D l a t e g o że  c z u ł ,
ż e jedyną  d r o g ą  d o  c a ł k o w i t e g o  o p a n o w a n i a jakiegoś  p r z e d m i o t u
jest  w y s ł u c h a n i e  w s z y s t k i e g o , co o  n i m  m o g ą  p o w i e d z i e ć  o s o b y
n a j r o z m a i t s z y c h  p r z e k o n a ń ; i  p r z e s t u d i o w a n i e  w s z y s t k i c h  p u n k
t ó w widzenia, z  k t ó r y c h  m o g ą go  r o z p a t r y w a ć  w s z e l k i e g o rodza
ju umysły.  Ż a d e n mądry  c z ł o w i e k nie nabył swojej mądrości w inny
s p o s ó b i  z d o b y w a n i e  m ą d r o ś c i na innej  d r o d z e nie zgadza się z na
turą  l u d z k i e g o  i n t e l e k t u .  S t a ł y zwyczaj poprawiania i  u z u p e ł n i a
nia sw

ojej w ł a s n e j opinii p r z e z p o r ó w n y w a n i e jej z opiniami in

n y c h nie  t y l k o nie prowadzi do  c h w i e j n o ś c i i  n i e p e w n o ś c i  p r z y
stosowaniu jej w praktyce, lecz jest jedyną stałą podstawą do słusz
n e g o jej ufania ; gdyż znając  w s z y s t k o , co mu,  p r z y n a j m n i e j na
pierwszy rzut oka, zarzucić  m o ż n a i zająwszy swoje  s t a n o w i s k o
w o b e c  w s z y s t k i c h  p r z e c i w n i k ó w — wiedząc, że szukał  z a r z u t ó w
i  t r u d n o ś c i ,  z a m i a s t ich unikać, i nie  w y ł ą c z a ł  ż a d n e g o światła,
k t ó r e  m o g ł o b y  b y ć  r z u c o n e z jakiejkolwiek  s t r o n y na dany przed
m i o t — ma prawo uważać, że sąd  j e g o jest lepszy od sądu jakiej
k o l w i e k  o s o b y lub  z b i o r o w i s k a  o s ó b ,  k t ó r e nie  p r z e s z ł y b y  p r z e z
p o d o b n y  p r o c e s .

N i e jest z b y t w i e l k i m żądaniem, b y t o r ó ż n o r o d n e z b i o r o w i

s k o niewielu  m ą d r y c h i wielu głupich  j e d n o s t e k zwane  p u b l i c z
nością  p o d d a ł o się  t e m u , co najmądrzejsi ludzie, ci  k t ó r z y mają
n a j w i ę k s z e  p r a w o ufać  s w y m  s ą d o m , uznają za  k o n i e c z n e dla
usprawiedliwienia swojej ufności.  N a j b a r d z i e j  n i e t o l e r a n c y j n y
z  k o ś c i o ł ó w ,  K o ś c i ó ł  r z y m s k o k a t o l i c k i , nawet  p r z y  k a n o n i z a c j i
świętego  d o p u s z c z a i wysłuchuje cierpliwie „rzecznika diabła".  J a k

O wolności myśli i słowa

się zdaje, najświętszy z ludzi nie  m o ż e  b y ć  c z c z o n y po  ś m i e r c i ,
póki  w s z y s t k o , co diabeł  m ó g ł b y  p o w i e d z i e ć przeciw  n i e m u , nie
zostanie  z b a d a n e i  r o z w a ż o n e .  G d y b y nie  w o l n o  b y ł o podawać

w wątpliwość filozofii N e w t o n a , l u d z k o ś ć nie miałaby tej c a ł k o
witej p e w n o ś c i je) prawdziwości, jaką posiada o b e c n i e . Wierzenia,"

k t ó r e  u w a ż a m y za najbardziej  u z a s a d n i o n e , nie są  o t a c z a n e spe
cjalną opieką, przeciwnie, zaprasza się stale cały świat, by  d o w i ó d ł
ich  b e z p o d s t a w n o ś c i .  J e ś l i wyzwanie to zostaje  o d r z u c o n e lub jest
przyjęte i  p r ó b a się nie udaje, nie  m a m y  j e s z c z e zupełnej  p e w n o

ści, l e c z u c z y n i l i ś m y w s z y s t k o , na co się dzisiaj m o ż e z d o b y ć ro

zum ludzki, nie zaniedbaliśmy n i c z e g o , co p o z w o l i ł o b y prawdzie
d o t r z e ć do nas; jeśli szranki są o t w a r t e , m o ż e m y m i e ć nadzieję, że

w razie istnienia lepszej prawdy z n a j d z i e m y ją, gdy u m y s ł ludzki

będzie do  t e g o  z d o l n y ; a  t y m c z a s e m  m o ż e m y ufać, że zbliżyli
ś m y się do  p r a w d y o tyle, o ile  j e s t to  m o ż l i w e w  n a s z y c h  c z a
sach.  T a k a  j e s t  p e w n o ś ć osiągalna dla  o m y l n e j  i s t o t y i taka  j e s t
jedyna droga do jej osiągnięcia.

D z i w n e t o , że ludzie przyjmują p r a w d z i w o ś ć a r g u m e n t ó w na

k o r z y ś ć  s w o b o d n e j dyskusji,  l e c z  o p o n u j ą przeciw „wyciąganiu
z  n i c h  k r a ń c o w y c h  w n i o s k ó w " , nie  r o z u m i e j ą c , że jeśli te racje
nie są  d o b r e w  k r a ń c o w y m wypadku, to nie  w y s t a r c z ą i w żad
n y m  i n n y m .  D z i w n ą  t e ż jest rzeczą, że nie widzą oni  s w o i c h pre
tensji do  n i e o m y l n o ś c i , gdy uznają, że  p o w i n n o się  s w o b o d n i e roz
trząsać wszystkie przedmioty,  k t ó r e  m o g ą  b y ć wątpliwe, ale sądzą,
że należy zakazać kwestionowania jakiejś zasady lub doktryny, po
nieważ  o n a jest tak pewna; to znaczy,  p o n i e w a ż oni są pewni, że
ona jest pewna.  N a z y w a ć jakieś twierdzenie pewnym, gdy jest ktoś,
k t o zadałby mu  k ł a m , gdyby mu na to  p o z w o l o n o , ale  t e g o  p o
zwolenia nie posiada,  z n a c z y  p a s o w a ć nas  s a m y c h i  t y c h ,  k t ó r z y
się z  n a m i zgadzają, na  s ę d z i ó w  p e w n o ś c i , i to sędziów,  k t ó r z y
nie wysłuchają  s t r o n y  p r z e c i w n e j .

W n a s z y m wieku — k t ó r y o p i s y w a n o j a k o wiek „ p o z b a w i o n y

wiary,  l e c z żywiący strach przed  s c e p t y c y z m e m "  — w  k t ó r y m lu
dzie są pewni nie tyle prawdziwości swych opinii, ile tego, ze nie
wiedzieliby,  c o  b e z nich  p o c z ą ć  — w y m a g a n i e opinii,  b y  j ą  c h r o
n i o n o przed  p u b l i c z n y m i napadami, opiera się nie tyle na jej praw
dziwości, ile na jej znaczeniu dla  s p o ł e c z e ń s t w a . Istnieją  r z e k o m o

Rozdział II

p e w n e wierzenia tak  p o ż y t e c z n e , że nie  p o w i e m  n i e z b ę d n e , dla
osiągnięcia  p o m y ś l n o ś c i ,  i ż popieranie ich jest  t a k i m  s a m y m  o b o
w i ą z k i e m  r z ą d ó w jak  o c h r o n a  w s z e l k i c h  i n n y c h  i n t e r e s ó w  s p o ł e
czeństwa.  U t r z y m u j e , się, że  w o b e c takiej  k o n i e c z n o ś c i i tak  o c z y
w i s t e g o  o b o w i ą z k u nie trzeba aż  n i e o m y l n o ś c i , by  u p o w a ż n i ć ,
a nawet  z o b o w i ą z a ć rządy do działania na zasadzie swojej własnej
opinii  p o t w i e r d z o n e j  p r z e z  p o w s z e c h n ą opinię ludzkości.  C z ę s t o
się  t e ż  d o w o d z i , a  j e s z c z e  c z ę ś c i e j myśli, że  t y l k o źli ludzie  m o g ą
pragnąć  o s ł a b i e n i a  t y c h  z b a w i e n n y c h wierzeń; i sądzi się, ze nie
m o ż e  b y ć  n i c  z ł e g o w powściąganiu  z ł y c h ludzi i  z a k a z y w a n i u
t e g o , co  j e d y n i e  t a c y ludzie  p r a g n ę l i b y  w p r o w a d z i ć w  ż y c i e . Ten
s p o s ó b myślenia usprawiedliwia  o g r a n i c z a n i e dyskusji nie z  p u n k
tu  w i d z e n i a  p r a w d z i w o ś c i  d o k t r y n ,  l e c z ich  u ż y t e c z n o ś c i , i  ł u d z i
się, że na tej  d r o d z e uniknie  o d p o w i e d z i a l n o ś c i podawania się za
n i e o m y l n e g o sędziego opinii.  A l e ci,  k t ó r z y się  t y m zadowalają,
nie spostrzegają, że zakładanie  n i e o m y l n o ś c i  p r z e s u n ę ł o się  t y l k o

' z j e d n e g o p u n k t u n a drugi. P o ż y t e c z n o ś ć opinii jest sama przed

m i o t e m opinii  r ó w n i e  s p o r n y m i  w y m a g a j ą c y m dyskusji jak sama
opinia. Tak  s a m o  p o t r z e b n y jest  n i e o m y l n y sędzia  d o  d e c y d o w a
nia o  z g u b n o ś c i , jak o  f a ł s z y w o ś c i opinii,  c h y b a że  p o t ę p i a n a
opinia  m a wszelką  s p o s o b n o ś ć  d o obrony.  N i e  w y s t a r c z y  p o w i e
dzieć,  ż e  m o ż n a  b y zakazać  h e r e t y k o w i  d o w o d z e n i a prawdziwo
ści swojej opinii,  l e c z  p o z w o l i ć na  o b r o n ę jej  n i e s z k o d l i w o ś c i lub

T u ż y t e c z n o ś c i . Prawda d o k t r y n y jest częścią jej u ż y t e c z n o ś c i . G d y

b y ś m y chcieli wiedzieć,  c z y wiara w jakieś  t w i e r d z e n i e  j e s t pożą
dana,  c z y ż  m o g l i b y ś m y nie  r o z w a ż y ć  j e g o prawdziwości?  Z d a
n i e m nie  z ł y c h , lecz najlepszych ludzi  ż a d n e wierzenie,  k t ó r e się

ijruja z prawdą, nic m o ż e b y ć i s t o t n i e u ż y t e c z n e ; i c z y m o ż n a

p o w s t r z y m a ć takich ludzi od tej w y m ó w k i , gdy są o s k a r ż e n i o od-

' rzucanie jakiejś d o k t r y n y uznanej p r z e z i n n y c h za użyteczną, lecz

uważanej  p r z e z nich za fałszywą?  C i ,  k t ó r z y skłaniają się do przy
j ę t y c h opinii, wyciągają wszelką  m o ż l i w ą  k o r z y ś ć z tej  w y m ó w
ki; om nie traktują kwestii  u ż y t e c z n o ś c i tak, jakby ją  m o ż n a  b y ł o
c a ł k o w i c i e oddzielić od kwestii prawdziwości; przeciwnie, utrzy
mują że  z n a j o m o ś ć ich  d o k t r y n y lub wiara w nią jest  n i e o d z o w n a
przede  w s z y s t k i m dlatego,  ż e  t o jest prawda.  N i e  m o ż e  b y ć  u c z c i

wej dyskusji w kwestii u ż y t e c z n o ś c i , gdy t y l k o jedna s t r o n a m o ż e

O wolności myśli i słowa

używać tak  p o t ę ż n e g o  a r g u m e n t u . W samej rzeczy, gdy prawo lub
nastroje  p u b l i c z n o ś c i nie pozwalają roztrząsać prawdziwości opi
nii, nie tolerują również zaprzeczania jej  u ż y t e c z n o ś c i . Go najwy
żej godzą się na pewne złagodzenie bądź absolutnej  k o n i e c z n o ś c i
uznawania tej opinii, bądź potępienia za jej odrzucanie.

W celu lepszego uwidocznienia zła, jakie wyrządzamy, o d m a

wiając  w y s ł u c h a n i a opinii, o  k t ó r y c h  w y d a l i ś m y sąd ujemny,  p o
żądane  b ę d z i e  p r z e d y s k u t o w a n i e jakiegoś  k o n k r e t n e g o wypadku.
W y b i e r a m wypadki najmniej mi sprzyjające — w  k t ó r y c h argu
m e n t y  p r z e c i w  w o l n o ś c i opinii,  z a r ó w n o ze względu na prawdę

jak u ż y t e c z n o ś ć , są uważane za najsilniejsze. N i e c h atakowaną opi

nią  b ę d z i e wiara w  B o g a i  ż y c i e  p o z a g r o b o w e lub  k t ó r a ś z  p o
w s z e c h n i e  p r z y j ę t y c h  d o k t r y n  m o r a l n y c h .  S t a c z a n i e bitwy na ta
kim  t e r e n i e daje wielkie  k o r z y ś c i  n i e u c z c i w e m u przeciwnikowi,
gdyz  p o w i e on na  p e w n o (a wielu  i n n y c h bynajmniej  n i e s k ł o n
nych do niesprawiedliwości ludzi  p o m y ś l i to sobie w  d u c h u ) :  C z y
to są doktryny,  k t ó r y c h nie uważa pan za  d o s t a t e c z n i e pewne, by
wziąć je  p o d  o p i e k ę prawa?  C z y wiara w  B o g a jest jedną z  t y c h
opinii,  k t ó r y c h  m o ż n a  b y ć  p e w n y m  t y l k o wtedy, gdy przypisuje
m y  s o b i e  n i e o m y l n o ś ć ?  N i e c h  m i  j e d n a k  w o l n o będzie zauważyć,
że nie  n a z y w a m przypisywaniem sobie  n i e o m y l n o ś c i  p r z e k o n a n i a
o  p e w n o ś c i jakiejś  d o k t r y n y (jakąkolwiek by  o n a  b y ł a ) , lecz  p o
dejmowanie się decydowania tej kwestii za innych,  k t ó r y m nie daje
się  w y s ł u c h a ć  a r g u m e n t ó w  s t r o n y przeciwnej. Piętnuję i zwalczam
tę pretensję zupełnie tak samo, gdy  c h o d z i o  m o j e najgłębsze prze
konania.  J a k k o l w i e k  m o c n o  m o ż e  b y ć  k t o ś  p r z e k o n a n y nie  t y l k o
o  f a ł s z y w o ś c i ,  l e c z i o  z g u b n y c h  n a s t ę p s t w a c h — nie  t y l k o
o  z g u b n y c h  n a s t ę p s t w a c h , lecz (że użyję  w y r a ż e ń ,  k t ó r e  b e z

w z g l ę d n i e p o t ę p i a m ) o n i e m o r a l n o ś c i i b e z b o ż n o ś c i jakiejś opi

nii —  j e d n a k ż e jeśli na zasadzie tego  o s o b i s t e g o sądu,  c h o ć b y  p o
p a r t e g o  p r z e z  o p i n i ę publiczną  j e g o kraju lub  w s p ó ł c z e s n y c h ,
u n i e m o ż l i w i a tej opinii  o b r o n ę , zakłada swoją  n i e o m y l n o ś ć .  Z a ł o
żenie to  b y n a j m n i e j nie jest mniej  n a g a n n e lub  n i e b e z p i e c z n e dla
tego, że tę  o p i n i ę nazywają  n i e m o r a l n ą lub  b e z b o ż n ą , a nawet
w  t y m wypadku  o k a z u j e się najbardziej  z g u b n e . Są to właśnie sy
tuacje, w  k t ó r y c h ludzie popełniają  s t r a s z n e  o m y ł k i budzące zdu
m i e n i e i  g r o z ę  p o t o m n o ś c i . W  t a k i c h  o k o l i c z n o ś c i a c h  s p o t y k a -

Rozdział II

my  p a m i ę t n e w historii przykłady posługiwania się prawem w celu
wytępienia najlepszych ludzi i  n a j s z l a c h e t n i e j s z y c h  d o k t r y n —
z  g o d n y m  p o ż a ł o w a n i a  p o w o d z e n i e m w  s t o s u n k u do ludzi,  c h o ć
n i e k t ó r e z  t y c h  d o k t r y n przetrwały, by służyć (jakby na  p o ś m i e

w i s k o ) d o o b r o n y p o d o b n e g o p o s t ę p o w a n i a w o b e c t y c h , k t ó r z y
się nie g o d z ą z nimi lub z o g ó l n i e p r z y j ę t y m ich t ł u m a c z e n i e m .

N i e m o ż n a z b y t c z ę s t o p r z y p o m i n a ć ludzkości, ż e żył niegdyś

c z ł o w i e k  i m i e n i e m  S o k r a t e s ,  k t ó r y popadł w  p a m i ę t n ą  k o l i z j ę
z  p r a w o w i t ą  w ł a d z ą i  p u b l i c z n ą opinią swej  e p o k i .  U r o d z o n y
w wieku i kraju,  k t ó r y wydał wielu  w i e l k i c h ludzi,  z o s t a ł on  n a m
o d m a l o w a n y  j a k o najenotliwszy  c z ł o w i e k swego wieku  p r z e z tych,
k t ó r z y tak  j e g o ,  j a k i swoje czasy najlepiej znali;  p o d c z a s gdy my
z n a m y go  j a k o głowę i  p r o t o t y p  w s z y s t k i c h następujących po nim
nauczycieli cnoty,  j a k o  ź r ó d ł o  z a r ó w n o  w z n i o s ł y c h  n a t c h n i e ń Pla
t o n a  j a k i  r o z u m n e g o  u t y l i t a r y z m u  A r y s t o t e l e s a , „i maestri di co-
lor che sanno",

t y c h d w ó c h z d r o j ó w tak e t y c z n e j j a k i wszelkiej

innej filozofii. Ten  u z n a n y  m i s t r z  w s z y s t k i c h  w y b i t n y c h myślicie
li,  k t ó r z y po  n i m przyszli —  k t ó r e g o sława rosnąca nadal po upły
wie  p r z e s z ł o  d w ó c h tysięcy lat  p r z y ć m i e w a prawie resztę  i m i o n
uświetniających  j e g o  r o d z i n n e  m i a s t o — został skazany na  ś m i e r ć
p r z e z swych współobywateli,  n a  m o c y  o r z e c z e n i a sądowego,  z a
b e z b o ż n o ś ć i  n i e m o r a l n o ś ć . Za  b e z b o ż n o ś ć dlatego, że  o d r z u c a ł
b o g ó w  u z n a n y c h  p r z e z  p a ń s t w o ; w samej  r z e c z y  o s k a r ż y c i e l  j e g o
twierdził (patrz Obrona Sokratesa), że on w  o g ó l e w  ż a d n y c h
b o g ó w nie wierzył. Za  n i e m o r a l n o ś ć dlatego, że „psuł  m ł o d z i e ż "
swymi  d o k t r y n a m i i  p o u c z e n i a m i .  M a m y wszelkie  p o w o d y do są
dzenia, że trybunał uczciwie uznał go za winnego i skazał na śmierć
j a k o zbrodniarza  c z ł o w i e k a ,  k t ó r y  p r a w d o p o d o b n i e zasłużył się

l u d z k o ś c i w i ę c e j , niż k t o k o l w i e k z j e g o w s p ó ł c z e s n y c h .

P r z e j d ź m y teraz do jedynego innego przykładu krzyczącej nie

sprawiedliwości sądowej, której  w s p o m n i e n i e po historii skazania
Sokratesa nie będzie  o b n i ż e n i e m naszych uczuć — do zdarzenia,
k t ó r e miało miejsce na Kalwarii przed osiemnastu przeszło wieka
mi.  C z ł o w i e k ,  k t ó r y pozostawił w pamięci świadków  j e g o życia
i  r o z m ó w takie wrażenie swej  m o r a l n e j wyższości, że  o s i e m n a ś c i e
następnych  w i e k ó w składało  m u  h o ł d  j a k o  W s z e c h m o g ą c e m u  w e

własnej osobie, został haniebnie skazany na śmierć jako kto? J a k o

O wolności myśli i słowa

bluźnierca. Ludzie nie  t y l k o zapoznali swego  d o b r o c z y ń c ę , ale  z o
baczyli w nim  a n t y t e z ę tego,  c z y m był i potraktowali go jako po
twora  b e z b o ż n o ś c i , za co z kolei sami zostali takimi  p o t w o r a m i
nazwani.  U c z u c i a , z  k t ó r y m i  l u d z k o ś ć spogląda teraz na te godne
pożałowania wypadki, a szczególniej na drugi z nich, czynią jej sąd
0 ich nieszczęśliwych sprawcach  k r a ń c o w o niesprawiedliwym.  N i e
byli to według wszelkich  p o z o r ó w źli ludzie — nie gorsi od innych,
lecz raczej  o d w r o t n i e , ludzie,  k t ó r z y odczuwali żywo, a nawet  t r o
chę bardziej niż żywo, religijne,  m o r a l n e i  p a t r i o t y c z n e uczucia
swego wieku i narodu: właśnie ten typ człowieka,  k t ó r y we wszyst
kich  e p o k a c h , nie wyłączając naszej, ma wszelkie szanse prowadze
nia nieskazitelnego i  o t o c z o n e g o  o g ó l n y m  s z a c u n k i e m życia. Ar
cykapłan,  k t ó r y rozdarł swoje szaty, gdy padł}' słowa stanowiące,
zgodnie ze wszystkimi pojęciami  j e g o kraju, największe przewinie
nie, był według wszelkiego prawdopodobieństwa równie szczery
w swojej grozie i  o b u r z e n i u , jak jest nim dzisiaj  o g ó ł  c z c i g o d n y c h
1  b o g o b o j n y c h ludzi w  s w o i c h  u c z u c i a c h  m o r a l n y c h i religijnych;
a wielu z tych,  k t ó r z y wzdrygają się na  w s p o m n i e n i e  j e g o  p o s t ę
powania,  u c z y n i ł o b y to  s a m o , gdyby urodzili się  j a k o żydzi w  j e g o
epoce. Prawowierni chrześcijanie  s k ł o n n i do sądzenia, że ci,  k t ó r z y
ukamienowali pierwszych męczenników, gorszymi od nich byli ludź
mi,  p o w i n n i  p r z y p o m n i e ć sobie, że  j e d n y m z tych  p r z e ś l a d o w c ó w
był święty Paweł.

D o d a j m y j e s z c z e j e d e n p r z y k ł a d , najbardziej u d e r z a j ą c y z e

w s z y s t k i c h , jeśli  m i e r z y ć  w i e l k o ś ć  b ł ę d u mądrością i  c n o t ą  t e g o ,
k t ó r y weń popada.  J e ś l i  k i e d y k o l w i e k jakiś władca miał  p o w o d y
do uważania się za najlepszego i najbardziej  o ś w i e c o n e g o ze swych
w s p ó ł c z e s n y c h ,  t o był  n i m cesarz  M a r e k Aureliusz. Ten absolut
ny  m o n a r c h a  c a ł e g o  c y w i l i z o w a n e g o świata nie  t y l k o  p r z e s t r z e g a ł
przez całe życie ścisłej sprawiedliwości, ale miał także,  c z e g o mniej
m o ż n a  b y ł o  p o  j e g o  s t o i c k i m  w y c h o w a n i u się spodziewać, naj
czulsze serce.  N i e l i c z n e braki,  k t ó r e  m u przypisywano, wypływa
ły  t y l k o ze zbytniej  ł a g o d n o ś c i , a  j e g o pisma, najwznioślejszy  t w ó r
e t y c z n y  s t a r o ż y t n e j  u m y s ł o w o ś c i , nie różnią się prawie — jeśli
w ogóle istnieje tu jakaś różnica — od najbardziej  c h a r a k t e r y s t y c z
n y c h  n a u k  C h r y s t u s a .  C z ł o w i e k ten, lepszy  c h r z e ś c i j a n i n  w e

w s z y s t k i m — t y l k o nie w d o g m a t y c z n y m z n a c z e n i u t e g o słowa,

Rozdział II

niż prawie  k a ż d y z  p o z o r n i e  c h r z e ś c i j a ń s k i c h władców,  k t ó r z y po
nim panowali, prześladował  c h r z e ś c i j a ń s t w o .  S t o j ą c u  s z c z y t u
w s z y s t k i c h  p o p r z e d n i c h osiągnięć  l u d z k o ś c i , mając otwarty, nie
s k r ę p o w a n y  u m y s ł i charakter,  k t ó r y  p o z w o l i ł mu ucieleśnić ide
ał  c h r z e ś c i j a ń s k i w  j e g o pismach  m o r a l n y c h , nie dostrzegł jed
n a k ,  ż e  c h r z e ś c i j a ń s t w o  p r z y n i e s i e  d o b r o , a nie  z ł o  ś w i a t u ,
z  k t ó r y m  ł ą c z y ł o go  g ł ę b o k i e  p o c z u c i e  o b o w i ą z k u . Widział  o n ,
że  w s p ó ł c z e s n e mu  s p o ł e c z e ń s t w o  z n a j d o w a ł o się w  p o ż a ł o w a
nia  g o d n y m stanie; ale widział zarazem, lub  m n i e m a ł , że widzi, iż

wiara i c z e ś ć dla u z n a n y c h b o g ó w spajała je i c h r o n i ł a od więk
s z e g o zepsucia. R z ą d z ą c ludzkością, uważał on za swój obowią

zek nie d o p u ś c i ć do rozpadu s p o ł e c z e ń s t w a ; a nie widział m o ż l i

w o ś c i  z a d z i e r z g n i ę c i a  n o w y c h więzi  s p o ł e c z n y c h  p o  z n i s z c z e n i u
j u ż  i s t n i e j ą c y c h .  N o w a religia dążyła jawnie do rozerwania  t y c h
w ę z ł ó w ; jeśli  z a t e m przyjęcie tej religii nie  b y ł o  j e g o  p o w i n n o ś c i ą ,
czuł się  o b o w i ą z a n y ją wytępić.  P o n i e w a ż więc teologia  c h r z e ś c i
jańska nie wydawała mu się prawdziwa lub od  B o g a  p o c h o d z ą c a
p o n i e w a ż nie uznawał tej dziwnej historii o  u k r z y ż o w a n y m  B o g u
za  w i a r o g o d n ą , a nie  m ó g ł przewidzieć, że  s y s t e m  o p a r t y na tak
n i e p r a w d o p o d o b n e j podstawie będzie  c z y n n i k i e m odnowy,  k t ó r y m
się  r z e c z y w i ś c i e po  w s z y s t k i c h represjach  o k a z a ł — ten najłagod
n i e j s z y i  n a j m i l s z y z filozofów, kierowany  u r o c z y s t y m  p o c z u c i e m
o b o w i ą z k u , uprawnił prześladowanie chrześcijaństwa.  M o i m zda
n i e m ,  j e s t to  j e d e n z  n a j t r a g i c z n i e j s z y c h  f a k t ó w  h i s t o r y c z n y c h .
G o r y c z zalewa nas na myśl, jak inaczej  w y g l ą d a ł o b y  c h r z e ś c i j a ń
s t w o , gdyby  z o s t a ł o przyjęte  j a k o religia  p a ń s t w o w a  p o d egidą
M a r k a Aureliusza zamiast  K o n s t a n t y n a .  B y ł o b y  j e d n a k  z a r ó w n o

niesprawiedliwością w o b e c M a r k a Aureliusza, jak fałszem twier
dzić, że w c z a s i e gdy karał k r z e w i e n i e c h r z e ś c i j a ń s t w a , b r a k o w a

ł o m u c h o ć b y j e d n e j z w y m ó w e k p r z y t a c z a n y c h n a o b r o n ę kara

nia nauk antychrześcijańskich. Żaden chrześcijanin nie sądzi bardziej
s t a n o w c z o , że  a t e i z m jest fałszywy i prowadzi do rozkładu społe
czeństwa, niż sądził to  M a r e k Aureliusz o chrześcijaństwie —  o n ,
k t ó r y spośród wszystkich  ó w c z e s n y c h ludzi  m ó g ł być uważany za
najbardziej  z d o l n e g o do jego oceny. O ile ktoś, kto pochwala kary
za  g ł o s z e n i e opinii, nie pochlebia sobie, że jest mądrzejszym i lep
szym  c z ł o w i e k i e m od  M a r k a Aureliusza — głębiej  p r z e n i k n i ę t y m

O wolności myśli i słowa

mądrością swojej epoki, bardziej górującym nad nią intelektualnie,
zarliwszym w poszukiwaniu prawd)' i  s z c z e r z e j do niej przywią
zanym po jej znalezieniu — niech powstrzyma się od tego przypi
sywania wspólnej  n i e o m y l n o ś c i sobie i  z b i o r o w o ś c i ,  k t ó r e g o re
zultat był tak nieszczęśliwy dla wielkiego  A n t o n i n a .

N i e p r z y j a c i e l e s w o b o d y wyznania, świadomi tego że każdy ar

g u m e n t za  s t o s o w a n i e m represji karnej  j a k o środka zapobiegają
cego krzewieniu się opinii nierehgijnych usprawiedliwiałby postę
powanie  M a r k a  A n t o n i n a , przyjmują  c z a s e m  t ę  k o n s e k w e n c j ę
i  p o w i a d a j ą  w r a z z dr.  J o h n s o n e m , że prześladowcy chrześcijań
stwa mieli do tego prawo, że prześladowanie jest próbą, przez którą
prawda przejść winna i którą zawsze  p r z e c h o d z i  z w y c i ę s k o , gdyż
sankcje prawne są  o s t a t e c z n i e bezsilne  w o b e c prawdy,  c h o ć bywa
ją  c z a s e m  d o b r o c z y n n e i  s k u t e c z n e w  s t o s u n k u do  z ł o ś l i w y c h
błędów. Ta forma  a r g u m e n t u na  k o r z y ś ć religijnej nietolerancji jest
d o s t a t e c z n i e  g o d n a uwagi, aby się nią zająć.

Teoria, k t ó r a utrzymuje, ze m o ż n a usprawiedliwić prześlado

wanie prawdy, p o n i e w a ż nie jest o n o w stanie jej z a s z k o d z i ć , nie

m o ż e  b y ć  o s k a r ż o n a o rozmyślną  w r o g o ś ć do  n o w y c h prawd; lecz
nie  m o ż e m y  u z n a ć za,  p o c h w a ł y godną  w s p a n i a ł o m y ś l n o ś ć , z ja
ką traktuje  o n a osoby,  k t ó r y m  l u d z k o ś ć te prawdy zawdzięcza.
O d k r y c i e światu  c z e g o ś , co go  g ł ę b o k o  o b c h o d z i i o  c z y m  p o

p r z e d n i o nie wiedział,  d o w i e d z e n i e mu, że się omylił w  j a k i m ś
punkcie  d o n i o s ł y m pod względem  d o c z e s n y m lub  d u c h o w y m , jest
jedną z  n a j w i ę k s z y c h usług, jaką ludzka istota  m o ż e oddać swo
im  b l i ź n i m , a w  p e w n y c h  w y p a d k a c h ,  j a k w wypadku  p i e r w s z y c h
c h r z e ś c i j a n i  p r z y w ó d c ó w  R e f o r m a c j i , ci,  k t ó r z y zgadzają się
z d r.  J o h n s o n e m , uznają ją za najcenniejszy dar, jakim  m o ż n a  b y ł o
o b d a r z y ć ludzkość.  N a g r o d z e n i e  t y c h wielkich  d o b r o c z y ń c ó w  m ę
c z e ń s t w e m ,  p o t r a k t o w a n i e ich jak  n a j g o r s z y c h  z b r o d n i a r z y nie
jest według tej teorii godnym pożałowania  b ł ę d e m i nieszczęściem,

k t ó r e  l u d z k o ś ć  p o w i n n a  o p ł a k i w a ć , siedząc w  w o r z e i  p o s y p u j ą c
głowę  p o p i o ł e m , lecz  n o r m a l n y m i dającym się usprawiedliwić sta
n e m rzeczy.  Z g o d n i e z tą  d o k t r y n ą głosiciel nowej prawdy powi
n i e n  j a k  p r o j e k t o d a w c a  n o w e g o prawa  w e d l e  p r a w o d a w s t w a
lokryjskiego, stać ze  s t r y c z k i e m na szyi, aby go  m o ż n a  b y ł o na

t y c h m i a s t zadusić w razie gdybv z g r o m a d z e n i e p u b l i c z n e po wy-

Rozdział II

słuchaniu  j e g o  w y w o d ó w nie  p r z y j ę ł o  n a  m i e j s c u  j e g o  p r o p o z y c j i .
N i e  m o ż n a  p r z y p u s z c z a ć ,  b y ludzie  b r o n i ą c y tego  s p o s o b u trak
t o w a n i a  d o b r o c z y ń c ó w przywiązywali wielką  w a r t o ś ć do ich  d o
brodziejstw, i sądzę, że  t e n pogląd wyznają  p r z e w a ż n i e ludzie,
k t ó r z y uważają, że  n o w e prawdy  m o g ł y  b y ć niegdyś  p o ż ą d a n e ,
l e c z  o b e c n i e  m a m y ich  j u ż  d o s y ć .

I A l e w s a m e j r z e c z y p o w i e d z e n i e , że prawda zawsze triumfuje

nad  p r z e ś l a d o w a n i e m , jest  j e d n y m z  t y c h  m i ł y c h fałszów,  k t ó r e
ludzie powtarzają jeden za drugim,  p ó k i nie staną się  k o m u n a ł a
mi, ale  k t ó r e zbija każde  d o ś w i a d c z e n i e .  H i s t o r i a roi się od przy
k ł a d ó w prawdy  z d u s z o n e j  p r z e ś l a d o w a n i e m .  J e ś l i nie  z g n i e c i o n o

^ j e j n a zawsze, m o ż e b y ć p o g n ę b i o n a n a całe wieki. M ó w i ą c t y l k o

o religijnych  o p i n i a c h ,  p r z y p o m i n a m y , ze  R e f o r m a c j a  r o z p o c z y
nała się  p r z y n a j m n i e j dwadzieścia razy przed  L u t r e m i stale ule
gała  p r z e m o c y .  A r n o l d z  B r e s c i i  z o s t a ł  p o k o n a n y .  F r a  D o l c i n o  z o
stał  p o k o n a n y .  S a v o n a r o l a  z o s t a ł  p o k o n a n y .  A l b i g e n s i  z o s t a l i
p o k o n a n i . Waldensi zostali  p o k o n a n i . Lollardowie zostali  p o k o
nani.  H u s y c i zostali  p o k o n a n i .  N a w e t po  e p o c e Lutra, gdziekol
wiek prześladowanie trwało nadal,  o d n o s i ł o sukcesy. W Hiszpanii,

we W ł o s z e c h , we Flandrii, w cesarstwie a u s t r i a c k i m p r o t e s t a n

t y z m z o s t a ł w y k o r z e n i o n y i to s a m o s t a ł o b y się p r a w d o p o d o b
nie w Anglii, g d y b y k r ó l o w a M a r i a żyła lub k r ó l o w a E l ż b i e t a

umarła. Prześladowanie zawsze święciło sukcesy, z w y j ą t k i e m kra
jów, w k t ó r y c h s t r o n n i c t w o h e r e t y k ó w b y ł o z b y t silne, by m o ż

na je  b y ł o  s k u t e c z n i e prześladować.  Ż a d e n  r o z s ą d n y  c z ł o w i e k nie
m o ż e wątpić, że  c h r z e ś c i j a ń s t w o  m o g ł o  b y ć  w y t ę p i o n e w cesar
stwie  r z y m s k i m .  S z e r z y ł o się  o n o i  u z y s k a ł o przewagę  d l a t e g o ,
że prześladowania zdarzały się  t y l k o od czasu do czasu, trwały
k r ó t k o i  b y ł y przeplatane długimi  o k r e s a m i prawie  n i c z y m nie

f z a k ł ó c a n e j propagandy. Twierdzenie, że prawda, po prostu j a k o

prawda, posiada jakąś  w r o d z o n ą siłę przezwyciężania więzień i sto
sów,  k t ó r e j  p o z b a w i o n e są błędy, jest  w y t w o r e m  b e z p o d s t a w n e g o
s e n t y m e n t a l i z m u . Ludzie nie służą gorliwiej prawdzie niż  o m y ł
ce, a  d o s t a t e c z n e  z a s t o s o w a n i e  p r a w n y c h lub nawet  s p o ł e c z n y c h
kar kładzie  z w y k l e kres propagandzie tak jednej, jak drugiej.  R z e
czywista przewaga prawdy polega na  t y m , że gdy opinia jest praw

dziwa, m o ż n a ją zagłuszyć raz, dwa razy lub w i e l o k r o t n i e , l e c z

O wolności myśli i słowa

w c i ą g u w i e k ó w znajdą się zazwyczaj ludzie, k t ó r z y ją będą od

krywać na  n o w o ,  p ó k i nie pojawi się w  m o m e n c i e , gdy sprzyjają
ce  o k o l i c z n o ś c i  p o z w o l ą jej  u n i k n ą ć prześladowania i  w z m ó c się
na tyle, by  o d e p r z e ć wszystkie  p ó ź n i e j s z e  p r ó b y jej zdławienia, _}

Powiedzą n a m , że nie skazujemy o b e c n i e na śmierć głosicieli n o

wych opinii; nie  j e s t e ś m y  p o d o b n i do naszych ojców,  k t ó r z y zabija
li proroków,  w z n o s i m y im nawet  p o m n i k i . Prawda, że nie  k a r z e m y
j u ż  h e r e t y k ó w śmiercią, a  s u r o w o ś ć kar,  k t ó r e by tolerowała opinia
n o w o c z e s n a w stosunku do najszkodliwszych nawet sądów, nie wy
starcza do ich wyplenienia. Ale nie  p o c h l e b i a j m y sobie, że  j e s t e ś m y
już wolni od plamy nawet prawnego prześladowania. Prawo prze
widuje  j e s z c z e kary za opinię lub przynajmniej za jej wyrażanie,
a nakładanie ich nie jest tak rzadkie, nawet w dzisiejszych czasach,
by  p r z y w r ó c e n i e im dawanej siły  b y ł o nie do pomyślenia. W roku

1857 na letniej sesji sądowej hrabstwa Kornwalii pewien nieszczę

śliwy człowiek"' o nieposzlakowanej reputacji skazany został na
dwadzieścia jeden miesięcy więzienia za wypowiedzenie i napisanie
na bramie kilku słów obrażających chrześcijaństwo. W niespełna
miesiąc  p o t e m w  O l d Bailey  d w ó c h ludzi nie  z o s t a ł o przyjętych,
w  d w ó c h  o d r ę b n y c h  s p r a w a c h , ! na  c z ł o n k ó w sądu przysięgłych,
a  j e d e n z  n i c h  z o s t a ł brutalnie  z n i e w a ż o n y  p r z e z sędziego i jed
nego z adwokatów, ponieważ uczciwie oświadczyli, że nie mają żad
nej  t e o l o g i c z n e j wiary; trzeciemu zaś,  c u d z o z i e m c o w i , ^  o d m ó w i o
no z  t e g o  s a m e g o  p o w o d u wymierzenia sprawiedliwości w sprawie
p r z e c i w k o złodziejowi. Ta  o d m o w a zadośćuczynienia nastąpiła na
zasadzie  d o k t r y n y prawnej, że me  w o l n o zeznawać w sądzie  o s o
bie,  k t ó r a nie  w i e r z y w  B o g a  ( k a ż d y  b ó g  w y s t a r c z y ) i w  ż y c i e
p o z a g r o b o w e ; co równa się wyjęciu takich  o s ó b spod prawa i  p o

zbawieniu ich sądowej  o c h r o n y ; nie tylko  m o g ą  o n e być ograbione
i napadnięte  b e z k a r n i e , jeśli świadkami są  t y l k o  o n e same i  o s o b y
o  p o d o b n y c h im  p r z e k o n a n i a c h , lecz także każdy inny  m o ż e  b y ć
ograbiony lub napadnięty bezkarnie, jeśli dowiedzenie tego faktu
zależy od ich świadectwa.  O p i e r a się to na przypuszczeniu, że przy-

" Tomasz Pooley, sesja sądowa w Bodmin, 31 lipca 1857 r. W grudniu tegoż

roku został ułaskawiony przez władzę monarszą,

f J e r z y Jakub Holyoakc, 17 sierpnia 1857 r., i Fdward Truelove w lipcu 1857 r.
X

Baron de Gleichen, sąd policyjny przy ulicy Marlborough, 9 sierpnia 1857 r.

4 6

Rozdział II

sięga osoby,  k t ó r a nie wierzy w życie  p o z a g r o b o w e , jest bezwarto
ściowa; teza ta zdradza wielką  n i e z n a j o m o ś ć historii u tych,  k t ó r z y
na nią przystają (ponieważ jest prawdą historyczną, ze wielka  c z ę ś ć
niewierzących  w s z y s t k i c h  w i e k ó w  o d z n a c z a ł a się prawością i szla
c h e t n o ś c i ą ) i nie  p o d t r z y m y w a ł b y jej nikt,  k t o by miał najsłabsze

pojęcie o  t y m , ile  o s ó b słynących  z a r ó w n o z wielkich  c n ó t jak zdol
ności jest  d o b r z e znanych, przynajmniej bliskim przyjaciołom, ze
swego ateizmu. Co więcej, reguła ta jest  s a m o b ó j c z a i podważa swoją
własną podstawę. Pod pretekstem, że ateiści muszą być kłamcami,
przyjmuje świadectwo wszystkich ateistów,  k t ó r z y godzą się kła
mać i  o d r z u c a  t y l k o tych,  k t ó r z y mają odwagę wzgardzić  o b m o w ą
i raczej  p r z y z n a ć się publicznie do  z n i e n a w i d z o n e g o wierzenia, niż
dopuścić się kłamstwa. Zasada, która sama się doprowadza do ab
surdu, o ile  c h o d z i o  z a m i e r z o n y cel,  m o ż e  u t r z y m a ć się w  m o c y
jedynie  j a k o  o b j a w nienawiści,  p o z o s t a ł o ś ć prześladowania — i to
prześladowania mającego tę szczególną właściwość, że podlegają mu
ci,  k t ó r z y wyraźnie dowiedli, że na nie wcale nie zasłużyli. Zasada ta
wraz z teorią, z której wynika,  n i e m n i e j jest obraźliwa dla wierzą
c y c h jak dla niewierzących.  G d y ż jeśli ten,  k t o nie wierzy w życie
p o z a g r o b o w e ,  k o n i e c z n i e musi  k ł a m a ć , to tych,  k t ó r z y w nie wie
rzą,  c h r o n i przed  k ł a m s t w e m — o ile  c h r o n i ich w ogóle — jedy
nie strach przed  p i e k ł e m .  N i e  c h c e m y krzywdzić  t w ó r c ó w i  s t r o n
n i k ó w tej zasady przypuszczeniem, ze pojęcie, jakie sobie wyrobili
o chrześcijańskiej  c n o c i e , wypływa z ich własnej świadomości.

Są to w s a m e j r z e c z y t y l k o s t r z ę p y i p o z o s t a ł o ś c i o k r e s u p r z e

śladowania i  m o g ą  b y ć uważane nie tyle za  o z n a k ę chęci prześla
dowania, ile za przykład tej  b a r d z o  c z ę s t e j  u ł o m n o ś c i angielskich
umysłów,  k t ó r a każe  i m  z n a j d o w a ć  n i e d o r z e c z n ą  p r z y j e m n o ś ć
w  p r z y j m o w a n i u złej normy, gdy nie są już  d o s t a t e c z n i e źli, by ją
r z e c z y w i ś c i e  w p r o w a d z i ć w życie.  L e c z na  n i e s z c z ę ś c i e  o b e c n y
stan opinii  p u b l i c z n e j nie daje gwarancji, że trwające mniej więcej
p r z e z  j e d n o  p o k o l e n i e zawieszenie  o s t r z e j s z y c h  f o r m  p r a w n e g o
prześladowania  u t r z y m a się nadal. W  n a s z y m wieku  s p o k o j n ą  p o
w i e r z c h n i ę  r u t y n y równie  c z ę s t o mącą  p r ó b y wskrzeszenia daw
nego zła jak wprowadzenia  n o w y c h dobrodziejstw. Wysławiane
dzisiaj  o d r o d z e n i e religii jest zawsze w  c i a s n y c h i  n i e w y k s z t a ł c o
nych  u m y s ł a c h równie  d o b r z e  o d r o d z e n i e m bigoterii; a tam, gdzie

O wolności myśli i słowa

w  u c z u c i a c h ludu  i s t n i e j e silny i stały  f e r m e n t  n i e t o l e r a n c j i a tkwi
on  z a w s z e w klasie  ś r e d n i e j  n a s z e g o kraju, niewiele  p o t r z e b a , by
w y w o ł a ć  c z y n n e  p r z e ś l a d o w a n i e  t y c h ,  k t ó r y c h  t a klasa nigdy nie
przestała  u w a ż a ć  z a  w ł a ś c i w y  p r z e d m i o t prześladowania."''  G d y z
właśnie to —  w y z n a w a n e  p r z e z ludzi  o p i n i e i  ż y w i o n e  p r z e z  n i c h
uczucia w  s t o s u n k u do  t y c h ,  k t ó r z y nie podzielają  w i e r z e ń za waż
ne  p o c z y t y w a n y c h —  p o z b a w i a  n a s z kraj  d u c h o w e j  s w o b o d y .
G ł ó w n y m  z ł e m  w y r z ą d z a n y m  o d dawna  p r z e z  s a n k c j e prawne  j e s t !
t o ,  ż e  w z m a c n i a j ą  o n e  p i ę t n o  s p o ł e c z n e .  W ł a ś n i e  t o  p i ę t n o  j e s t
r z e c z y w i ś c i e  s k u t e c z n e , i  t o  d o  t e g o  s t o p n i a ,  ż e  w y z n a w a n i e  o p i
nii  p o t ę p i a n y c h  p r z e z  s p o ł e c z e ń s t w o  j e s t w  A n g l i i o wiele rzad
sze, niż w  w i e l u  i n n y c h  k r a j a c h  p r z y z n a w a n i e się do  p o g l ą d ó w

k a r a n y c h s ą d o w n i e . O p i n i a w t y m p r z e d m i o c i e działa n a w s z y s t
kie o s o b y — p o z a t y m i , k t ó r y c h w a r u n k i m a t e r i a l n e u n i e z a l e ż n i a

ją od  d o b r e j woli  i n n y c h ludzi —  r ó w n i e  s k u t e c z n i e jak  p r a w o ;
p o z b a w i e n i e ludzi  ś r o d k ó w  u t r z y m a n i a nie  j e s t lżejszą karą  o d
więzienia.  C i ,  k t ó r z y mają  c h l e b  z a p e w n i o n y i nie  p r a g n ą żad

n y c h  ł a s k  o d  d z i e r ż y c i e l i władzy,  t o w a r z y s t w lub  p u b l i c z n o ś c i , nie
p o t r z e b u j ą się  o b a w i a ć ,  ż e  o t w a r t e  p r z y z n a n i e się  d o  j a k i c h k o l
w i e k  o p i n i i  p r z y n i e s i e  i m  c o ś  g o r s z e g o  o d  z ł e j  r e p u t a c j i i  o b m o -

* Dostatecznym ostrzeżeniem może być silna namiętność prześladowania, która

się przejawiła, wraz z innymi najgorszymi stronami naszego charakteru naro

dowego, z okazji powstania sipajów. Bredzenie fanatyków lub szarlatanów na
ambonie może być niegodne uwagi; lecz przywódcy partii ewangelicznej po

stawili sobie za zasadę w rządzeniu hinduistami i mahometanami, że należy
odmawiać rządowych subsydiów szkołom, w których nie wykłada się Biblii,
a w konsekwencji powierzać urzędy publiczne wyłącznie rzeczywistym lub
rzekomym chrześcijanom. Jeden z podsekretarzy stanu w dniu 12 listopada

1857 r. powiedział swym wyborcom, jak podaje sprawozdanie z przemówie

nia: „Rząd brytyjski, tolerując ich wiarę" (wiarę stu milionów poddanych bry
tyjskich), „przesąd, który oni nazwali religią, obniżył autorytet imienia bry
tyjskiego i wstrzymał zbawienny wzrost chrześcijaństwa... Tolerancja była
kamieniem węgielnym swobód religijnych naszego kraju, ale nie pozwólmy
im nadużywać tego cennego wyrazu „tolerancja". W jego rozumieniu tole
rancja oznacza całkowitą swobodę dla wszystkich, swobodę wyznania dla

chrześcijan, którzy czczą Boga na tej

same; zasadzie, oznacza tolerancję

wszystkich sekt i wyznań chrześcijańskich wierzących w to samo pośred

nictwo".

Pragnę zwrócić uwagę na fakt, że człowiek, którego liberalne mini

sterstwo uznało godnym wysokiego stanowiska rządowego w naszym kraju,
popiera doktrynę, że ci wszyscy, którzy me wierzą w bóstwo Chrystusa, nie
zasługują na tolerancję. K t ó ż po tym idiotycznym popisie może się jeszcze
łudzić nadzieją, że nietolerancja religijna przeminęła bezpowrotnie?

4 8

Rozdział II

L_wy, a ż e b y to z n i e ś ć , nie t r z e b a b y ć b o h a t e r e m . W s z e l k i apel ad

misericordiam

na k o r z y ś ć t y c h o s ó b jest zbyteczny. Ale c h o c i a ż

nie  w y r z ą d z a m y  o b e c n i e tyle złego  t y m ,  k t ó r z y są  o d m i e n n e g o
od nas zdania, co niegdyś, nasze  o b c h o d z e n i e się z nimi  s z k o d z i
n a m tak  s a m o ,  j a k dawniej.  S o k r a t e s  z o s t a ł skazany na śmierć, lecz
s o k r a t y c z n a filozofia wzeszła jak  s ł o ń c e na niebie i rozjaśniła  s w y m
blaskiem cały intelektualny firmament.  C h r z e ś c i j a n  r z u c a n o  l w o m
na pożarcie, lecz  k o ś c i ó ł chrześcijański  w z r ó s ł jak wspaniałe i  r o z

ł o ż y s t e  d r z e w o ,  p r z e w y ż s z a j ą c starsze i  m n i e j silne  r o ś l i n y i du
sząc  j e  s w y m  c i e n i e m .  N a s z a wyłącznie  s p o ł e c z n a  n i e t o l e r a n c j a
nie zabija  n i k o g o , nie  w y k o r z e n i a opinii, lecz skłania ludzi do ukry
wania ich lub  p o w s t r z y m a n i a się od  w s z e l k i c h usiłowań ich  r o z
p o w s z e c h n i e n i a .  H e r e t y c k i e opinie nie zyskują u nas ani nawet
nie tracą na sile w  k a ż d y m dziesięcioleciu lub  p o k o l e n i u ; nigdy
nie wybuchają  j a s n y m  p ł o m i e n i e m , lecz tlą się w  m a ł y c h  k ó ł k a c h

m y ś l ą c y c h i o d d a n y c h nauce ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h się rodzą, nie
oświecając n i g d y c z y t o prawdziwym, c z y z w o d n i c z y m światłem

! najbardziej z a s a d n i c z y c h spraw rodzaju ludzkiego. W ten s p o s ó b

u t r z y m u j e się stan  r z e c z y  b a r d z o zadowalający dla  p e w n y c h umy
słów, gdyż nie pozwala  z a k ł ó c i ć  s p o k o j u  w s z y s t k i m panującym
o p i n i o m i to  b e z  n i e p r z y j e m n e j  p r o c e d u r y karania  k o g o k o l w i e k
grzywną lub  w i ę z i e n i e m , a  j e d n o c z e ś n i e nie zakazuje  b e z w z g l ę d
nie kierowania się  r o z u m e m  i n n o w i e r c o m  d o t k n i ę t y m  c h o r o b ą
myślenia.  D o g o d n y to plan dla  u s p o k o j e n i a świata intelektualne
go i  z a c h o w a n i a  j e g o  n i e z m i e n n o ś c i . Ale ceną, jaką  p ł a c i m y za
t e g o rodzaju intelektualną pacyfikację, jest wyrzeczenie się całej

jjodwagi m o r a l n e j ludzkiego umysłu. Stan rzeczy, przy k t ó r y m wiele

najbardziej  c z y n n y c h i  b a d a w c z y c h  i n t e l e k t ó w uważa za  s t o s o w
ne ukrywać w głębi  d u c h a  o g ó l n e zasady i  p o d s t a w y  s w y c h prze
k o n a ń i usiłuje w  s w y c h  p u b l i c z n y c h  w y s t ą p i e n i a c h  d o p a s o w a ć
jak najwięcej  s w o i c h  w ł a s n y c h  w n i o s k ó w  d o  o d r z u c o n y c h we
w n ę t r z n i e  p r z e s ł a n e k , nie  m o ż e  w y d a ć  s z c z e r y c h ,  n i e u l ę k ł y c h
c h a r a k t e r ó w i  l o g i c z n y c h ,  k o n s e k w e n t n y c h intelektów,  k t ó r e były
kiedyś  o z d o b ą świata intelektualnego.  L u d z i e ,  k t ó r y c h  m o ż n a się
w  t y m  s t a n i e  r z e c z y  s p o d z i e w a ć  s p o t k a ć , są albo  n i e w o l n i k a m i
k o m u n a ł u  a l b o  o p o r t u n i s t a m i ,  k t ó r y c h  a r g u m e n t y  w e wszyst
k i c h  w i e l k i c h  p r z e d m i o t a c h są  p r z e z n a c z o n e dla słuchaczy, lecz

O wolności myśli i słowa

4 9

nie trafiają im  s a m y m do  p r z e k o n a n i a .  C i ,  k t ó r z y unikają tej
alternatywy,  o g r a n i c z a j ą zakres  s w y c h  m y ś l i i  z a i n t e r e s o w a ń do
rzeczy, o  k t ó r y c h  m o ż n a  m ó w i ć  b e z  z a p u s z c z a n i a się w  d z i e
dzinę zasad — to  z n a c z y do  d r o b n y c h spraw  p r a k t y c z n y c h ,  k t ó r e
by się  s a m e uregulowały, gdyby  u m y s ł  l u d z k o ś c i  z o s t a ł rozwi
nięty i  u d o s k o n a l o n y , i  k t ó r e az do  t e g o  c z a s u nigdy nie będą
u p o r z ą d k o w a n e ; a  t y m c z a s e m  z a r z u c a się  t o , co  r o z w i n ę ł o b y
i  u d o s k o n a l i ł o b y  l u d z k i e  u m y s ł y :  s w o b o d n e i  ś m i a ł e  r o z w a ż a
nie  n a j w y ż s z y c h  p r z e d m i o t ó w .

Ci, w k t ó r y c h o c z a c h ta powściągliwość h e r e t y k ó w nie jest złem,

powinni przede wszystkim pamiętać, ze s k u t k i e m tego nie d o c h o
dzi nigdy do rzetelnej i gruntownej dyskusji nad heretyckimi opi

niami; i że te z nich, k t ó r e nie m o g ł y b y się o s t a ć w takiej dyskusji,
choć nie m o g ą się rozkrzewić, |ednak nie znikają. Ale potępienie

wszelkiego badania nie prowadzącego do prawowiernych wniosków
nie demoralizuje najbardziej umysłów heretyckich. Największą szko-1
dę wyrządza się tym,  k t ó r z y nie są  h e r e t y k a m i i  k t ó r y c h cały roz
wój  u m y s ł o w y jest  s k r ę p o w a n y a  r o z u m sterroryzowany obawą
przed herezją.  K t o  m o ż e obliczyć, ile świat traci na tym, że istnieje
m n ó s t w o  o b i e c u j ą c y c h intelektów  p o ł ą c z o n y c h z lękliwymi cha
rakterami,  k t ó r e nie mają odwagi pójść za jakimś śmiałym, ożyw
czym i  n i e z a l e ż n y m biegiem myśli, by nie doprowadził on ich do
czegoś, co by miało  p o z ó r niereligijności lub niemoralności?  P o ^ j
śród nich widzimy czasem jakiegoś człowieka wielce sumiennego,
lotnego i  r o z u m n e g o , który spędza życie na wprowadzaniu w błąd
intelektu nie dającego się zmusić do milczenia i używa całej swej
p o m y s ł o w o ś c i , by  p o g o d z i ć  n a k a z y  s w e g o  s u m i e n i a i  r o z u m u
z prawowiernością, co mu się  m o ż e jednak nie udać do  k o ń c a ży
cia.  N i e  m o ż e  b y ć wielkim myślicielem ten,  k t o nie uznaje, że  o b o ^
wiązkiem jego jako myśliciela jest iść za  i n t e l e k t e m bez względu na
to, do jakich  w n i o s k ó w  m o ż e on doprowadzić. Prawda zyskuje wię
cej nawet na  b ł ę d a c h  k o g o ś ,  k t o po należytych studiach i przygo

towaniu myśli samodzielnie, niż na prawdziwych opiniach tych,
którzy je wyznają, ponieważ nie pozwalają sobie na myślenie. S w o
boda myśli nie jest p o t r z e b n a głównie lub jedynie do wytwarzania

wielkich myślicieli; przeciwnie, jest ona równie, a m o ż e bardziej,
niezbędna dla przeciętnycli ludzkich istot, gdyz pozwala im wznieść

5 0

Rozdział II

się na  p o z i o m umysłowy, do osiągnięcia  k t ó r e g o są zdolne.  W i e l c y
myśliciele pojawiali się nieraz i mogą pojawić się  z n o w u w  a t m o s
ferze niewoli  d u c h o w e j . Ale żaden naród nie rozwijał ani nie rozwi

n i e nigdy intelektualnej działalności w takiej atmosferze. T a m gdzie

jakiś naród rozwijał ją chwilowo, m ó g ł to czynić dlatego, że wyzby
wał się na jakiś czas o b a w y przed innowierczymi rozmyślaniami.

T a m gdzie istnieje milcząca u m o w a , że nie należy spierać się o zasa

dy, gdzie dyskusja w największych kwestiach, jakie m o g ą z a j m o

wać ludzkość, uważana jest za zamkniętą, nie m o ż e m y się spodzie
wać t e g o o g ó l n e g o w y s o k i e g o p o z i o m u działalności u m y s ł o w e j ,

k t ó r y wyróżniał pewne o k r e s y historyczne. G d y dysputa pomijała

p r z e d m i o t y  d o ś ć wielkie i doniosłe, by  m o g ł y wzniecić  e n t u z j a z m ,
nie doprowadzała ona nigdy do  p o w s z e c h n e g o ożywienia  u m y s ł o
w e g o i nie dawała podniety,  k t ó r a by  p o d n i o s ł a nawet  o s o b y o naj
bardziej  p r z e c i ę t n y m intelekcie do  g o d n o ś c i istot myślących. Przy
k ł a d e m  t a k i e g o  o ż y w i e n i a w  E u r o p i e  j e s t  o k r e s  n a s t ę p u j ą c y
b e z p o ś r e d n i o po Reformacji;, za drugi przykład,  c h o ć  o g r a n i c z o n y
do  k o n t y n e n t u i do bardziej  o ś w i e c o n e j klasy,  m o ż e  s ł u ż y ć ruch
u m y s ł o w y w drugiej  p o ł o w i e  o s i e m n a s t e g o wieku; a  t r z e c i m jest
k r ó t s z y  j e s z c z e okres intelektualnej fermentacji w  N i e m c z e c h za
c z a s ó w  G o e t h e g o i  F i c h t e g o .  O k r e s y te  r ó ż n i ł y się wielce w  p o s z
c z e g ó l n y c h rozwijanych  p r z e z nie opiniach, lecz  p o d o b n e  b y ł y do
siebie w  t y m , że podczas nich  u w o l n i o n o się z  j a r z m a  a u t o r y t e t u .
W  k a ż d y m z nich stary  d e s p o t y z m  d u c h o w y został obalony, a ża
den inny nie zajął  j e g o miejsca.. Impuls dany w ciągu  t y c h  t r z e c h
o k r e s ó w zrobił z  E u r o p y to,  c z y m jest ona  o b e c n i e .  K a ż d e ulep
szenie  c z y to ludzkiego umysłu,  c z y tez instytucji  m o ż n a przypisać
j e d n e m u z nich. Od pewnego czasu dużo przemawia za tym, że te
trzy impulsy przestały już działać i nie  m o ż e m y oczekiwać  n o w e g o
wzlotu, póki nie utwierdzimy na  n o w o naszej duchowej swobody.

P r z e j d ź m y teraz do drugiej części naszego r o z u m o w a n i a i od

rzucając przypuszczenie, że n i e k t ó r e z przyjętych opinii m o g ą być
fałszywe, załóżmy, że są prawdziwe i zbadajmy, jaka jest prawdo
p o d o b n a wartość ich wyznawania, gdy nie są szczerze i s w o b o d n i e

r rozważane. J a k k o l w i e k niechętnie c z ł o w i e k mający silne p r z e k o n a

nie m o ż e dopuszczać m o ż l i w o ś ć , że opinia jego jest fałszywa, po

winien się zastanowić nad t y m , że c h o ć b y ona była prawdziwa, bę-

O wolności myśli i słowa

dzie wyznawana jako martwy dogmat, a nie j a k o żywa prawda, jeśli
nie stanie się p r z e d m i o t e m gruntownej, częstej i śmiałej d y s k u s j i ^

Istnieją ludzie (na szczęście nie tak już liczni jak dawniej), k t ó

rzy sądzą, że wystarczy, jeśli ktoś przystaje  b e z zastrzeżeń na to, co
oni za prawdę uważają,  c h o ć nie ma pojęcia o podstawie tej opinii
i nie  m ó g ł b y jej  o b r o n i ć przed najbardziej  p o w i e r z c h o w n y m i za
rzutami.  T a c y ludzie, jeśli raz wyjednają u władz nauczanie ich wy
znania wiary, sądzą naturalnie, że zezwolenie na podawanie go w wąt
pliwość nie przyniesie nic  d o b r e g o , a nawet pewną szkodę. Tam,
gdzie ich wpływ przeważa, uniemożliwiają oni prawie  r o z u m n e i ro
zważne odrzucenie przyjętej opinii,  c h o ć  m o ż e ona być nadal od
rzucana  n i e r o z w a ż n i e i  b e z  z n a j o m o ś c i rzeczy; gdyz rzadko udaje
się całkowicie  w y k l u c z y ć dyskusję, a gdy się ona raz zacznie, wie
rzenia nie oparte na  p r z e k o n a n i u ustępują łatwo przed najlżejszym
p o z o r e m  d o w o d u . Jeśli zaś  w y k l u c z y m y tę  m o ż l i w o ś ć i  p r z y p u ś c i ^
my, że prawdziwa opinia stale tkwi w umyśle, ale tkwi  j a k o prze

sąd,  j a k o wierzenie niezależne od rozumowania, głuche na wszelkie
a r g u m e n t y — n i e jest to właściwy sposób wyznawania prawdy przez
rozumną istotę.  N i e poznaje się prawdy na tej drodze. Prawda tak
wyznawana jest  j e d n y m przesądem więcej, przypadkowo czepiają
c y m się słów,  k t ó r e głoszą prawdę. ^

Jeśli p o w i n n o się rozwijać umysł i z d o l n o ś ć sądu u ludzi — rzecz,

której przynajmniej protestanci się nie sprzeciwiają — to na  c z y m
lepiej  m o ż e je ktoś  ć w i c z y ć jak nie w sprawach, które go tak  m o c
no  o b c h o d z ą , że uważa się za  k o n i e c z n e , by miał na nie swój  p o
gląd? Jeśli rozwijanie wiedzy polega głów

nie na jednej rzeczy, to

jest nią niechybnie poznawanie uzasadnień własnych poglądów.  C o
kolwiek ludzie myślą w  p r z e d m i o t a c h , o  k t ó r y c h jest rzeczą naj
większej wagi sądzić słusznie, powinni  b y ć zdolni do  o b r o n y swego
zdania przynajmniej przed pospolitymi zarzutami. Ale ktoś  m o ż e
powiedzieć:  „ N i e c h ich nauczą uzasadnień ich poglądów. Z tego, że
nigdy nie słyszą polemiki na ich temat, nie wynika jeszcze, że  m u
szą je powtarzać jak papugi.  O s o b y uczące się geometrii nie uczą się
po prostu twierdzeń na pamięć, lecz rozumieją je i uczą się ich na
przykładach; i  b y ł o b y  n i e d o r z e c z n o ś c i ą powiedzieć, że nie znają
zasad prawd  g e o m e t r y c z n y c h dlatego, że nie słyszą nigdy, by im
k t o ś  p r z e c z y ł i usiłował je  o b a l i ć " .  B e z wątpienia; i taka nauka

Rozdział II

wystarcza w p r z e d m i o t a c h takich jak m a t e m a t y k a , gdzie nie ma

nic do powiedzenia o  o d w r o t n e j stronie danej kwestii.  D o w o d y na
k o r z y ś ć prawd  m a t e m a t y c z n y c h mają tę szczególną właściwość, ze
całe  r o z u m o w a n i e jest  j e d n o s t r o n n e .  N i e ma tu zarzutów ani  o d p o
wiedzi na zarzuty.  A l e w  k a ż d y m  p r z e d m i o c i e , w  k t ó r y m  r ó ż n i c a
zdań jest możliwa, prawda zależy od ustalenia równowagi między
d w o m a  s p r z e c z n y m i  d o w o d z e n i a m i .  N a w e t w naukach przyrod
n i c z y c h istnieje zawsze jakieś inne  m o ż l i w e wyjaśnienie  t y c h sa
m y c h faktów; jakaś teoria  g e o c e n t r y c z n a zamiast heliocentrycznej,
jakiś flogiston zamiast tlenu; i należy wykazać, dlaczego ta druga
teoria nie  m o ż e  b y ć prawdziwa; a  d o p ó k i tego nie  w y k a z a n o i do
póki nie wiemy, w jaki to  w y k a z a n o  s p o s ó b , nie  r o z u m i e m y pod
staw naszej opinii.  G d y jednak  z w r ó c i m y się do  p r z e d m i o t ó w nie
s k o ń c z e n i e bardziej  s k o m p l i k o w a n y c h ,  d o  m o r a l n o ś c i , religii,
polityki,  s t o s u n k ó w  s p o ł e c z n y c h i zadań  ż y c i o w y c h , trzy czwarte
a r g u m e n t ó w na  k o r z y ś ć każdej spornej opinii polega na rozprasza
niu  p o z o r ó w przemawiających za jakąś  o d m i e n n ą opinią.  J e d e n
z  n a j w i ę k s z y c h  m ó w c ó w  s t a r o ż y t n o ś c i  w s p o m i n a w  s w o i c h pi
s m a c h , że zawsze rozpatrywał  s t a n o w i s k o przeciwnika z  r ó w n y m
napięciem jak swoje własne, jeśli nie z  j e s z c z e większym.  T o ,  c z e g o
C y c e r o n używał jako środka do  o d n o s z e n i a sukcesów oratorskich,
p o w i n n o  b y ć naśladowane przez wszystkich,  k t ó r z y studiują jakiś

T p r z e d m i o t w celu dotarcia do prawdy. Ten, k t o zna tylko swoje wła

sne  s t a n o w i s k o w jakiejś sprawie, nie zna jej dokładnie.  J e g o argu
m e n t y  m o g ą  b y ć  d o b r e i nikt nie zdołał  m o ż e ich obalić, lecz jeśli
on  r ó w n i e ż nie jest w stanie obalić  a r g u m e n t ó w  s t r o n y przeciwnej,
jeśli ich nawet nie zna, nie ma żadnej podstawy do przekładania

^ J e d n e j opinii nad drugą. C h c ą c zająć racjonalne stanowisko, musi

w s t r z y m a ć się od sądu; a jeśli go to nie zadowala, albo opiera się na
autorytecie, albo przechodzi,  p o d o b n i e jak ogół, na tę stronę, do
której czuje największą  s k ł o n n o ś ć .  N i e wystarczy mu też wysłu
chanie  a r g u m e n t ó w  p r z e c i w n i k ó w w tej postaci, w jakiej je przed
stawiają  j e g o nauczyciele, z  d o ł ą c z e n i e m tego, co podają  j a k o ich
obalenie.  N i e  m o ż e w ten  s p o s ó b oddać sprawiedliwości  t y m argu
m e n t o m lub przetrawić ich w  s w o i m własnym umyśle.  M u s i on
usłyszeć je od  o s ó b ,  k t ó r e rzeczywiście w nie wierzą,  k t ó r e bronią
ich na serio ze wszystkich sił.  M u s i je  p o z n a ć w ich najbardziej za-

O wolności myśli i słowa

sługującej na wiarę i przekonywającej formie, musi  z r o z u m i e ć catą
trudność, którą prawdziwy pogląd na dany przedmiot ma napotkać
i rozwiązać inaczej nigdy nie przyswoi sobie tej części prawdy, któ
ra tę  t r u d n o ś ć zwalcza i usuwa. Dziewięćdziesięciu dziewięciu na
stu tak zwanych ludzi  w y k s z t a ł c o n y c h znajduje się w  t y m  p o ł o ż e
niu — nawet spośród tych, którzy umieją biegle uzasadniać swoje
opinie. O ile wiedzą, wnioski ich mogą  b y ć prawdziwe, lecz mogły
by także  b y ć fałszywe; nigdy nie próbowali zająć stanowiska tych,

którzy  o d m i e n n i e od nich myślą, i rozważyć, co takie  o s o b y  m o g ą
mieć do powiedzenia; i skutkiem tego nie znają, w  ż a d n y m istot
nym znaczeniu tego słowa, doktryny, którą sami -wyznają.  N i e zna
ją tych jej części, które wyjaśniają i usprawiedliwiają resztę; nie znają
rozważań wykazujących, ze jakieś  p o z o r n i e sprzeczne fakty dają
się ze sobą  p o g o d z i ć lub że z dwóch na  p o z ó r  j e d n a k o w o silnych
racji jedną należy  p r z e ł o ż y ć nad drugą.  O b c ą im jest cała ta część
prawdy,  k t ó r a przeważa szalę i decyduje o sądzie  d o k ł a d n i e poin
formowanego umysłu; jest ona rzeczywiście znana tylko tym,  k t ó
rzy wysłuchali z równą  b e z s t r o n n o ś c i ą  o b u stron, usiłując rzucić
największy  s n o p światła na ich argumenty. Praktyka ta jest tak nie
zbędna do  z r o z u m i e n i a kwestii  s p o ł e c z n y c h i  m o r a l n y c h , że jeśli

jakaś doniosła prawda nie znajduje przeciwników, trzeba ich sobie
w y o b r a z i ć i z a o p a t r z y ć ich w najsilniejsze argumenty, jakie naj
sprytniejszy r z e c z n i k diabła m o ż e wynaleźć.

Nieprzyjaciel w o l n o ś c i słowa m ó g ł b y powiedzieć w celu z m n i e j

szenia siły  t y c h uwag, że nie ma żadnej  k o n i e c z n o ś c i , by  l u d z k o ś ć
znała i wiedziała wszystko, co mogą powiedzieć za lub przeciw jej
o p i n i o m filozofowie i teologowie. Ze  z w y k ł y m ludziom nie jest
potrzebna  z d o l n o ś ć wykazania nieścisłości lub  b ł ę d ó w przemyśl
nego  o p o n e n t a . Ze wystarczy, jeśli zawsze jest ktoś zdolny do udzie
lenia odpowiedzi obalającej  w s z y s t k o , co  m o g ł o b y wprowadzić
w błąd  o s o b y  n i e w y k s z t a ł c o n e . Ze  p r o s t e umysły,  k t ó r e nauczyły
się  o c z y w i s t y c h zasad wpajanych w nie prawd, mogą zaufać  a u t o
rytetowi co do reszty, a zdając sobie sprawę z tego, że nie mają
dostatecznej wiedzy ani talentu do rozwiązywania każdej trudno
ści, którą  m o ż n a by wysunąć, mogą zadowolić się przeświadcze
niem, ze wszystkie wysunięte trudności zostały już lub mogą być
p o k o n a n e przez  o s o b y specjalnie do tego uzdolnione.

5 4

Rozdział II

N a w e t przyznając t e m u poglądowi na nasz przedmiot całą słusz

n o ś ć , jaką  m o g ą mu przypisać ludzie najłatwiej zadowalający się
n a j s ł a b s z y m  z r o z u m i e n i e m prawdy, w  k t ó r ą wierzą, nie osłabia
m y  p r z e z  t o  b y n a j m n i e j  a r g u m e n t ó w przemawiających  z a  w o l n o
ścią słowa.  G d y ż nawet ta  d o k t r y n a uznaje prawo ludzi do uza
sadnionej  p e w n o ś c i , że  w s z y s t k i e  z a r z u t y  z o s t a ł y w zadowalający
s p o s ó b odparte; a  j a k mają  b y ć  o d p a r t e , jeśli to, co  w y m a g a od

powiedzi, nie jest wypowiedziane?  L u b w jaki  s p o s ó b  m o ż n a uznać
o d p o w i e d ź za zadowalającą, jeśli  p r z e c i w n i c y nie mają  s p o s o b n o
ści do wykazania, że jest  o n a niezadowalająca?  J e ś l i nie  o g ó ł , to
p r z y n a j m n i e j  f i l o z o f o w i e i  t e o l o g o w i e ,  k t ó r z y mają rozwiązać
t r u d n o ś c i ,  m u s z ą  z a p o z n a ć się z  t y m i  t r u d n o ś c i a m i w ich najza-
wilszej  f o r m i e ; a nie  m o ż n a  t e g o  d o k o n a ć , jeśli nie są  o n e swo
b o d n i e przedstawiane w  n a j k o r z y s t n i e j s z y m dla nich świetle.  K o
ś c i ó ł  k a t o l i c k i  m a  s w ó j  w ł a s n y  s p o s ó b  t r a k t o w a n i a  t e g o
k ł o p o t l i w e g o  p r o b l e m u .  R o z r ó ż n i a  o n  n a  o g ó ł  t y c h ,  k t ó r y m wol

no  w y z n a w a ć  j e g o  d o k t r y n ę na  p o d s t a w i e  p r z e k o n a n i a i  t y c h ,
k t ó r z y  m u s z ą ją  p r z y j m o w a ć na wiarę.  A n i  j e d n y m , ani drugim
nie  p o z o s t a w i a się  s w o b o d y  w y b o r u  t e g o , co mają przyjąć; ale du
c h o w n y m  z a s ł u g u j ą c y m na zaufanie  j e s t  d o z w o l o n e , a nawet  p o
c z y t y w a n e za zasługę,  z a p o z n a w a n i e się z  a r g u m e n t a m i przeciw
n i k ó w w  c e l u ich  o b a l e n i a i  d l a t e g o  w o l n o im  c z y t a ć  k s i ą ż k i
heretyków.  N a t o m i a s t ludzie  ś w i e c c y nie mogą tego  c z y n i ć  b e z
specjalnego  p o z w o l e n i a ,  k t ó r e  t r u d n o jest  o t r z y m a ć . Ta dyscypli
na uznaje, że  p o z n a n i e stanowiska nieprzyjaciół jest  k o r z y s t n e dla
nauczycieli,  l e c z znajduje dające się z  t y m  p o g o d z i ć środki nie
d o p u s z c z e n i a do  t e g o  p o z n a n i a  r e s z t y świata, dając w ten  s p o s ó b
elicie

więcej kultury u m y s ł o w e j , c h o c i a ż nie więcej swobody, niż

m a s o m .  Z a  p o m o c ą tego  s p o s o b u udaje się  k o ś c i o ł o w i  k a t o l i c k i e
mu osiągnąć ten rodzaj  w y ż s z o ś c i  u m y s ł o w e j , jakiego wymagają
j e g o cele, gdyż  c h o ć kultura  b e z  w o l n o ś c i nigdy nie wydała wiel
k i e g o i liberalnego  u m y s ł u ,  m o ż e  j e d n a k wydać  z r ę c z n e g o nisi

pnus

adwokata sprawy Ale kraje p r o t e s t a n c k i e odrzucają ten spo

s ó b ,  p o n i e w a ż  p r o t e s t a n c i utrzymują,  p r z y n a j m n i e j w teorii, że
k a ż d y sam  p o n o s i  o d p o w i e d z i a l n o ś ć za  w y b ó r religii i nie  m o ż e
z r z u c a ć jej na swych nauczycieli.  P o z a  t y m w  w a r u n k a c h panują
c y c h dziś na świecie ukrywanie przed ludźmi  n i e w y k s z t a ł c o n y m i

O wolności myśli i słowa

pism  c z y t a n y c h  p r z e z  w y k s z t a ł c o n y c h jest rzeczą praktycznie nie
m o ż l i w ą .  J e ś l i  n a u c z y c i e l e  l u d z k o ś c i mają  b y ć  p o w i a d o m i e n i
0  w s z y s t k i m , co wiedzieć  p o w i n n i ,  m u s i istnieć  c a ł k o w i t a swo
boda pisania i ogłaszania  d r u k i e m .

G d y b y j e d n a k szkodliwe działanie braku w o l n o ś c i słowa, w wy

padku gdy przyjęte opinie są prawdziwe,  o g r a n i c z a ł o się do trzy
mania ludzi w  n i e ś w i a d o m o ś c i  p o d s t a w  t y c h opinii,  m o ż n a by po
myśleć, że jest to  z ł o intelektualne, ale nie  m o r a l n e i nie zmniejsza
wartości wpływu  t y c h opinii na charakter.  F a k t e m jest jednak, że
bez dyskusji  z a p o m i n a się nie tylko uzasadnienia danej opinii, ale~j
także az nazbyt  c z ę s t o jej znaczenia. Słowa,  k t ó r e ją wyrażają, prze
stają  z a s z c z e p i a ć idee, do przekazywania  k t ó r y c h  b y ł y pierwotnie
użyte, lub zaszczepiają tylko drobną ich  c z ą s t k ę . Zamiast jasnego
pojęcia i żywej wiary  p o z o s t a j e  t y l k o kilka  m e c h a n i c z n i e powta
r z a n y c h frazesów; lub też  z a c h o w u j e się  t y l k o łupina i plewa zna
czenia,  k t ó r e g o subtelniejsza treść już wywietrzała.  N i e  m o ż n a ^
zbyt gorliwie studiować i  r o z w a ż a ć  o b s z e r n e g o rozdziału historii
ludzkości,  k t ó r y wypełnia ta sprawa.

Ilustracją t e g o jest doświadczenie w s z y s t k i c h niemal e t y c z n y c h '

d o k t r y n i religijnych  w y z n a ń wiary. Są  o n e wszystkie pełne zna
czenia i  ż y w o t n o ś c i dla tych, którzy je tworzą i dla  b e z p o ś r e d n i c h
u c z n i ó w  t w ó r c ó w .  Z n a c z e n i e ich  w y w i e r a  n i e s ł a b n ą c y  w p ł y w
1 uświadamia się nawet coraz żywiej,  d o p ó k i trwa walka o uzyska
nie dla danej  d o k t r y n y lub wyznania wiary przewagi nad innymi

wierzeniami. W  k o ń c u doktryna  a l b o bierze górę i staje się  p o
wszechnie przyjętą opinią, albo przestaje się rozwijać; utrzymuje
się na  z d o b y t y m terenie, lecz nie szerzy się dalej.  G d y jeden z tych
dwóch rezultatów staje się widoczny,  p o l e m i k a w  t y m  p r z e d m i o c i e

cichnie i  s t o p n i o w o zamiera.  D o k t r y n a zajęła swoje miejsce, jeśli
nie  j a k o przyjęta opinia, to jako jedna z  u z n a n y c h sekt lub odła
m ó w opinii; ci,  k t ó r z y ją wyznają, przeważnie odziedziczyli ją, a nie
przyjęli; a przejście od jednej  d o k t r y n y do drugiej mało zaprząta
myśli ich nauczycieli, gdyż staje się zdarzeniem wyjątkowym. Za
miast, jak z  p oc z ąt k u,  b y ć stale  g o t o w y m  a l b o  b r o n i ć się przed
światem, albo go nawracać na swoją wiarę, godzą się oni z losem
i ani nie słuchają, o ile to możliwe,  a r g u m e n t ó w przeciw swemu

wyznaniu wiary, ani nie niepokoją i n n o w i e r c ó w (jeśli są jacy) argu-

Roy.ayi.il JI

meritami na jego korzyść. Od tego czasu datuje się zwykle osłabie

n i e

ż y w o t n o ś c i doktryny. S ł y s z y m y c z ę s t o narzekania nauczycieli

r o z m a i t y c h w y z n a ń na trudność utrzymania w u m y s ł a c h wierzą
c y c h jasnego pojęcia prawdy formalnie przez nich wyznawanej, tak
by m o g ł a o n a p r z e n i k n ą ć uczucia i rzeczywiście kierować postę

p o w a n i e m .  N i e słychać uskarżania się na tę trudność, gdy wyznanie
walczy  j e s z c z e o swoją egzystencję; nawet słabsi  b o j o w n i c y wie
dzą  w t e d y i czują za co walczą i rozumieją  r ó ż n i c ę  m i ę d z y  s w y m
w y z n a n i e m a innymi doktrynami. W tej fazie egzystencji  k a ż d e g o
wyznania wiary  s p o t y k a m y  c z ę s t o ludzi,  k t ó r z y uprzytomnili sobie
j e g o podstawowe zasady we wszystkich formach myśli,  k t ó r z y roz
ważyli i rozpatrzyli wszystkie  j e g o najważniejsze  s t r o n y i  p r z e k o
nali się w całej pełni na sobie, jak zmienia się charakter pod wpły
w e m  g ł ę b o k o  p r z e p o j o n e g o wiarą w to wyznanie  u m y s ł u .  G d y
j e d n a k staje się  o n o  d z i e d z i c z n y m i  p r z y j m o w a n y m biernie, a nie
c z y n n i e — gdy  u m y s ł nie jest już  z m u s z o n y w tym  s a m y m stopniu
co na  p o c z ą t k u  ć w i c z y ć swoje  w ł a d z e w kwestiach z  t y m  w y z n a
n i e m związanych, istnieje  c o r a z to silniejsza dążność do  z a p o m i n a
nia całej treści wierzenia z wyjątkiem  f o r m u ł e k lub do przystawa
nia na nie  b e z m y ś l n i e i ospale, jakby się je  p r z y j m o w a ł o na wiarę,
b e z  k o n i e c z n o ś c i uświadamiania go sobie lub wypróbowywania go
na  d r o d z e  o s o b i s t e g o doświadczenia, aż w  k o ń c u przestaje  o n o
prawie wiązać się z  d u c h o w y m  ż y c i e m istoty ludzkiej.  W t e d y zda
rzają się wypadki, tak  c z ę s t e w  n a s z y m wieku, że stanowią niemal

w i ę k s z o ś ć , w k t ó r y c h wyznanie wiary p o z o s t a j e niejako p o z a o b

r ę b e m  u m y s ł u , opancerzając go i umacniając  p r z e c i w  w s z e l k i m
w p ł y w o m  o d w o ł u j ą c y m się do  w y ż s z y c h pierwiastków naszej na
tury; przejawiając swoją siłę w niedopuszczaniu żadnego  n o w e g o
i

silnego p r z e k o n a n i a , lecz nie dając sercu lub umysłowi nic p o z a

pilnowaniem, by były puste.

S p o s ó b wyznawania chrześcijaństwa p r z e z w i ę k s z o ś ć wierzą

c y c h  o k a z u j e  n a m , w jakiej  m i e r z e  d o k t r y n y zdolne do wywiera
nia  n a j g ł ę b s z e g o wpływu na  u m y s ł  m o g ą  p o z o s t a ć w  n i m  j a k o
m a r t w e wierzenia nie docierające nigdy do wyobraźni,  u c z u ć lub
r o z u m u .  M ó w i ą c o  c h r z e ś c i | a ń s t w i e ,  m a m na myśli  t o , co  p o c z y
tują za nie  w s z y s t k i e  k o ś c i o ł y i  s e k t y —  p r z y p o w i e ś c i i  p r z e p i s y
N o w e g o  T e s t a m e n t u . Są  o n e uważane za święte i  p r z y j m o w a n e

O wolności myśli i słowa

jako prawo p r z e z w s z y s t k i c h c h r z e ś c i j a n , j e d n a k nie p o w i e m y
chyba za duzo, jeśli stwierdzimy, że nawet jeden chrześcijanin na

tysiąc nie stosuje się do  t y c h praw w  s w y m  p o s t ę p o w a n i u .  N o
rma, do  k t ó r e j się stosuje, to zwyczaj jego narodu, klasy lub wy
znania. Posiada on w ten  s p o s ó b z  j e d n e j  s t r o n y  z b i ó r  p r z e p i s ó w
e t y c z n y c h ,  k t ó r e ,  j a k wierzy,  z o s t a ł y mu zesłane  p r z e z  n i e o m y l n ą
m ą d r o ś ć  j a k o  r e g u ł y  p o s t ę p o w a n i a , a z drugiej szereg  c o d z i e n

n y c h  s ą d ó w i  p r a k t y k ,  k t ó r e godzą się do  p e w n e g o  s t o p n i a z nie
k t ó r y m i z  t y c h  m a k s y m ,  z n a c z n i e  m n i e j z  i n n y m i , a  j e s z c z e in
n y m  w r ę c z się sprzeciwiają i są na  o g ó ł  k o m p r o m i s e m  m i ę d z y
wiarą  c h r z e ś c i j a ń s k ą a  i n t e r e s a m i i  p o d s z e p t a m i życia  d o c z e s n e
go. Pierwszej z  t y c h  n o r m oddaje on  h o ł d , drugiej  p r z e s t r z e g a
rzeczywiście.  W s z y s c y chrześcijanie wierzą, ze  b ł o g o s ł a w i e n i  s ą !
ubodzy,  p o n i ż e n i i  p o k o r n e g o serca; ze łatwiej wielbłądowi przejść
przez  u c h o igielne, niż  b o g a c z o w i wejść do królestwa niebieskie
go; że nie powinni sądzić, by me byli sądzeni; że nie powinni przy
sięgać; że powinni  k o c h a ć  b l i ź n i e g o jak siebie  s a m e g o ; że jeśli  k t o
w e ź m i e im suknię,  p o w i n n i  d o d a ć mu i  p ł a s z c z ; że nie  p o w i n n i
myśleć o  j u t r z e ; że jeśli  c h c ą  b y ć  d o s k o n a ł y m i , powinni sprzedać
cały swój  m a j ą t e k i  r o z d a ć  u b o g i m .  N i e są oni  b y n a j m n i e j  o b ł u d
ni, gdy mówią, że wierzą w te rzeczy. Wierzą w nie tak  j a k ludzie

wierzą w  r z e c z stale chwaloną, a nigdy nie roztrząsaną. Ale w zna
czeniu tej żywej wiary,  k t ó r a kieruje  p o s t ę p o w a n i e m , wierzą oni
w te  d o k t r y n y  t y l k o do  t e g o  p u n k t u , do  k t ó r e g o jest  z w y c z a j e m
według  n i c h  p o s t ę p o w a ć .  D o k t r y n y w całej ich  c z y s t o ś c i służą
do rażenia  p r z e c i w n i k ó w ; a jest  r z e c z ą samą  p r z e z się  z r o z u m i a
łą, że wysuwa się je (gdy to  m o ż l i w e )  j a k o  p o w o d y wszelkich czy
n ó w  u z n a w a n y c h  p r z e z ludzi za  c h w a l e b n e . Ale gdyby im ktoś
p r z y p o m n i a ł , że te  m a k s y m y wymagają  n i e s k o ń c z e n i e wielu rze
czy,  k t ó r y c h im nawet nie  p r z y c h o d z i do głowy robić, zyskałby
tylko tyle, że  z a l i c z o n o b y go do tych  w y s o c e niepopularnych  o s ó b ,
k t ó r e udają, że są lepsze od  i n n y c h .  D o k t r y n y te nie mają wpływu
na  p r z e c i ę t n y c h  w y z n a w c ó w — nie  o p a n o w a ł y ich umysłów. Mają
oni zazwyczaj respekt przed  b r z m i e n i e m ich słów, lecz nie żywią
u c z u c i a ,  k t ó r e  ł ą c z y  s ł o w a z  w y r a ż o n y m i  r z e c z a m i i  z m u s z a
umysł do ogarnięcia rzeczy i  u c z y n i e n i a ich  z g o d n y m i z  f o r m u
łą. Tam gdzie  c h o d z i o  p o s t ę p o w a n i e , oglądają się oni na pana A

Rozdział II

i pana B, aby o t r z y m a ć w s k a z ó w k ę , jak daleko ma ich zaprowa
dzić p o s ł u s z e ń s t w o w o b e c C h r y s t u s a .

O t ó ż m o ż e m y b y ć pewni, że z pierwszymi chrześcijanami r z e c z

się miała  z u p e ł n i e inaczej. W  p r z e c i w n y m wypadku, chrześcijań
s t w o nigdy by się nie  r o z w i n ę ł o z  n i e z n a n e j  s e k t y  p o g a r d z a n y c h
H e b r a j c z y k ó w  n a religię cesarstwa  r z y m s k i e g o .  G d y nieprzyja
ciele ich mówili:  „ P a t r z c i e , jak ci  c h r z e ś c i j a n i e kochają się nawza
j e m " (uwaga,  k t ó r e j nikt  b y teraz  p r a w d o p o d o b n i e nie  z r o b i ł ) ,
musieli  o n i z  p e w n o ś c i ą  m i e ć  ż y w s z e niż  k i e d y k o l w i e k  p ó ź n i e j
p o c z u c i e znaczenia swego wyznania wiary. I to jest zapewne główną
p r z y c z y n ą , dla  k t ó r e j  c h r z e ś c i j a ń s t w o tak  s ł a b o się teraz krzewi
i po  o s i e m n a s t u  w i e k a c h  o g r a n i c z a się  j e s z c z e prawie  w y ł ą c z n i e
do  E u r o p e j c z y k ó w i ich  p o t o m k ó w .  N a w e t u ludzi  b a r d z o reli
gijnych,  k t ó r z y biorą swoje  d o k t r y n y na serio i przywiązują do
n i c h więcej  z n a c z e n i a , niż  o g ó ł ludzi,  w i d z i m y zwykle, że ta  c z ę ś ć
d o k t r y n ,  k t ó r a oddziaływa na ich  u m y s ł , jest  t w o r e m Kalwina,
K n o x a lub jakiejś innej bardziej  z b l i ż o n e j do nich  c h a r a k t e r e m
osoby.  P o w i e d z e n i a  C h r y s t u s a istnieją w  i c h  u m y s ł a c h w stanie
b i e r n y m , nie wywołując żadnego  s k u t k u  p o z a  t y m , jaki sprawia
s a m o  p r z y s ł u c h i w a n i e się  s ł o w o m tak  m i ł y m i  ł a g o d n y m .  M o ż n a
niewątpliwie  r o z m a i c i e  t ł u m a c z y ć ,  d l a c z e g o  d o k t r y n y specjalnie
c e c h u j ą c e jakąś  s e k t ę zachowują  w i ę c e j  ż y w o t n o ś c i od  d o k t r y n

w s p ó l n y c h w s z y s t k i m u z n a n y m s e k t o m i d l a c z e g o n a u c z y c i e l e

zadają  s o b i e  w i ę c e j trudu, aby  z a c h o w a ć je  p r z y życiu; ale  j e d n y m
z  p o w o d ó w  j e s t z  p e w n o ś c i ą  o k o l i c z n o ś ć , że te  s z c z e g ó l n e  d o k
t r y n y są  b a r d z i e j  p o d a w a n e w  w ą t p l i w o ś ć i  m u s z ą  b y ć  c z ę ś c i e j
b r o n i o n e  w o b e c przeciwników.  N a u c z y c i e l e i uczniowie zasypiają
na swoich  p o s t e r u n k a c h , gdy  t y l k o nieprzyjaciel ustępuje z pola.

To s a m o stosuje się, na ogół biorąc, do wszystkich tradycyjnych

d o k t r y n —  z a r ó w n o  d o t y c z ą c y c h rozwagi i mądrości życiowej  j a k
m o r a l n o ś c i lub religii.  W s z y s t k i e języki i literatury są przepełnione
o g ó l n y m i  u w a g a m i o życiu,  t r a k t u j ą c y m i o  j e g o  i s t o c i e i o  t y m ,
jak  n i m  p o k i e r o w a ć — uwagami,  k t ó r e każdy zna, powtarza lub
słucha z  u z n a n i e m ,  k t ó r e są  p r z y j m o w a n e  j a k o truizmy, lecz  k t ó
rych znaczenia  w i ę k s z o ś ć ludzi dowiaduje się naprawdę dopiero

wtedy, gdy doświadczenie, zazwyczaj bolesne, przeobraziło je dla

n i c h w r z e c z y w i s t o ś ć . J a k ż e c z ę s t o p r z y c h o d z i człowiekowi na

O wolności myśli i słowa

myśl, gdy boleje nad nieprzewidzianym nieszczęściem lub rozcza
rowaniem, jakieś przysłowie lub oklepane powiedzenie znane mu
przez całe życie,  k t ó r e g o znaczenie; gdyby je czuł tak żywo jak
o b e c n i e ,  u r a t o w a ł o b y go od klęski. Istnieją w samej rzeczy inne
jeszcze tego  p o w o d y poza brakiem dyskusji; pełne znaczenie wielu
prawd nie może dotrzeć do świadomości, dopóki osobiste doświad
czenie w umysł go nie wpoi.  L e c z  z r o z u m i e n i e znaczenia nawet

tych prawd  b y ł o b y o wiele większe, a  t o , co jest  z r o z u m i a n e , po
z o s t a w i ł o b y daleko głębszy ślad w umyśle, gdybyśmy byli przy
zwyczajeni do słuchania  a r g u m e n t ó w na ich korzyść i niekorzyść
wypowiadanych przez ludzi,  k t ó r z y je zrozumieli.  Z g u b n a dążność
ludzkości do porzucania myśli o rzeczach, które juz nie podlegają

wątpliwości, jest przyczyną p o ł o w y jej błędów. J e d e n z a u t o r ó w
w s p ó ł c z e s n y c h słusznie mówi o „głębokim śnie ustalonych opinii".

C ó ż z n o w u ! — m o ż e ktoś zapytać — c z y z brak j e d n o m y ś l n o

ści jest  n i e o d z o w n y m warunkiem prawdziwej wiedzy?  C z y dla
umożliwienia  k o m u ś dotarcia do prawdy jest rzeczą  k o n i e c z n ą ,
by  p e w n a  c z ę ś ć  l u d z k o ś c i trwała w  b ł ę d z i e ?  C z y wierzenie traci
swoją  r e a l n o ś ć i  ż y w o t n o ś ć z chwilą gdy  z o s t a j e  p o w s z e c h n i e

p r z y j ę t e i  c z y  t w i e r d z e n i e  m o ż e być  g ł ę b o k o  p o j m o w a n e i od
czuwane  t y l k o wtedy, gdy budzi  j e s z c z e pewne wątpliwości?  C z y
prawda ginie dla ludzkości, gdy  t y l k o  z o s t a n i e  j e d n o g ł o ś n i e przy
jęta?  U w a ż a n o dotąd, ze  n a j w y ż s z y m  c e l e m i najlepszym rezul
t a t e m  r o z w o j u inteligencji jest  s t o p n i o w e  j e d n o c z e n i e ludzkości
w  u z n a n i u  w s z y s t k i c h  d o n i o s ł y c h prawd;  c z y ż inteligencja trwa
jedynie  d o czasu osiągnięcia swego celu?  C z y  o w o c e zwycięstwa

giną właśnie z p o w o d u j e g o z u p e ł n o ś c i ?

N i e twierdzę nic p o d o b n e g o . W miarę rozwoju ludzkości ilość

b e z s p o r n y c h i  n i e w ą t p l i w y c h  d o k t r y n  b ę d z i e stale  w z r a s t a ć
i  m o ż n a prawie  m i e r z y ć  p o m y ś l n o ś ć  l u d z k o ś c i liczbą i  d o n i o s ł o
ścią prawd,  k t ó r e nie są już zwalczane.  Z a p r z e s t a n i e poważnej  p o
l e m i k i w jednej kwestii za drugą jest  j e d n y m z  k o n i e c z n y c h na
s t ę p s t w ustalania się opinii — ustalania się  r ó w n i e  z b a w i e n n e g o ,
gdy opinia jest prawdziwa, jak  n i e b e z p i e c z n e g o i  s z k o d l i w e g o
w razie jej fałszywości.  C h o c i a ż jednak to  s t o p n i o w e  z m n i e j s z a
nie się  r ó ż n o r o d n o ś c i opinii jest  k o n i e c z n e w  o b u  z n a c z e n i a c h

t e g o słowa, będąc j e d n o c z e ś n i e n i e u n i k n i o n e i n i e z b ę d n e , nie je-

Rozdział II

s t e ś m y  o b o w i ą z a n i wyciągać z  t e g o  w n i o s k u , że  w s z y s t k i e  j e g o
skutki muszą  b y ć  d o b r o c z y n n e .  K o n i e c z n o ś ć wyjaśniania i  o b r o
ny  a t a k o w a n e j prawdy  p o m a g a  w i e l c e do  w y r o b i e n i a  s o b i e o niej
i n t e l i g e n t n e j i żywej opinii; utrata tej  p o m o c y ,  c h o c i a ż nie prze
waża dobrodziejstwa  o g ó l n e g o uznania prawdy, nie jest bynajmniej
d r o b n ą  n i e d o g o d n o ś c i ą .  P r z y z n a j ę ,  ż e  c h c i a ł b y m ,  b y  n a u c z y c i e l e
l u d z k o ś c i spróbowali  z n a l e ź ć namiastkę tej  k o r z y ś c i tam, gdzie
już  o n a nie istnieje — jakiś  s p o s ó b  u p r z y t o m n i e n i a  u c z n i o w i trud
n o ś c i danej kwestii tak żywo,  j a k b y mu je przedstawiał innowier
ca starający się go  n a w r ó c i ć .

Ale zamiast szukać n o w y c h s p o s o b ó w do tego celu, utracili oni

te,  k t ó r e posiadali dawniej.  D i a l e k t y k a sokratyczna, której wspa
niałym  p r z y k ł a d e m są dialogi Platona, była takim  s p o s o b e m .  B y ł a
o n a zasadniczo  n e g a t y w n y m roztrząsaniem wielkich zagadnień ży
cia i filozofii, dążącym z  m i s t r z o w s k ą  z r ę c z n o ś c i ą do  p r z e k o n a n i a
każdego  c z ł o w i e k a powtarzającego ogólnie przyjęte komunały, że
nie  r o z u m i e danego  p r z e d m i o t u ze nie przypisuje jeszcze żadnego
o k r e ś l o n e g o  z n a c z e n i a  d o k t r y n o m ,  k t ó r e wyznaje — w nadziei, ze
gdy uświadomi sobie swoją ignorancję, wejdzie na drogę wiodącą
do trwałej wiary, opartej na  j a s n y m zrozumieniu  z a r ó w n o  z n a c z e
nia doktryn jak ich uzasadnienia.  S c h o l a s t y c z n e dysputy w średnio

wieczu zmierzały do p o d o b n e g o celu. Służyły o n e do upewnienia

się, że uczeń  r o z u m i e swoją własną opinię oraz (dzięki  k o n i e c z n e j
korelacji) opinię przeciwną i  m o ż e  u m o t y w o w a ć pierwszą, a  o b a
lić argumenty drugiej. Takie spory miały jednak tę nieuleczalną wadę,
że odwoływały się do przesłanek opartych nie na rozumie, lecz na
autorytecie; a  j a k o  s p o s ó b kształcenia umysłu ustępowały pod każ
dym względem  p o t ę ż n e j dialektyce, która kształtowała intelekty tak
z w a n y c h Socratici viri; lecz umysł  n o w o ż y t n y zawdzięcza obu  t y m
k i e r u n k o m znacznie więcej, niż się do tego ma  o c h o t ę przyznać,
a dzisiejsze  m e t o d y  w y c h o w a n i a nie zawierają niczego, co by  c h o ć
w najmniejszym stopniu  m o g ł o któryś z nich zastąpić.  O s o b a czer
piąca całą swoją naukę za  p o ś r e d n i c t w e m książek lub nauczycieli,
nawet jeśli uniknie napastującej ją pokusy zadowolenia się  s a m y m

p o c h ł a n i a n i e m , nie jest z m u s z o n a wysłuchać obu stron; a p r z e t o
nawet myśliciele rzadko znają dwa punkty widzenia; a najsłabszą
częścią tego, co ktoś przytacza na o b r o n ę swojej opinii jest odpo-

O wolności myśli i słowa

wiedź, jaką szykuje dla przeciwników. W c h o d z i dziś w m o d ę lek

ceważenie logiki negatywnej, która wytyka słabe strony teorii lub
błędy praktyki, nie ustalając żadnych prawd p o z y t y w n y c h . Taki
negatywny k r y t y c y z m b y ł b y w samej r z e c z y m a r n y m rezultatem
o s t a t e c z n y m , ale posiada nieocenioną wartość jako środek do osią
gnięcia wszelkiej pozytywnej wiedzy lub przekonania, które by były

godne tego miana; i dopóki ludzie nie będą z n o w u s y s t e m a t y c z n i e

się w n i m ć w i c z y ć , b ę d z i e m y mieli m a ł o wielkich myślicieli i ogól

ny niski p o z i o m u m y s ł o w y we wszystkich dziedzinach myśli p o z a
matematyką i fizyką. W każdym i n n y m p r z e d m i o c i e niczyje opi
nie nie zasługują na nazwę wiedzy, z wyjątkiem tych wypadków,

w k t ó r y c h k t o ś przeszedł z m u s u albo d o b r o w o l n i e ten sam du

c h o w y proces,  k t ó r y by się w nim  d o k o n a ł podczas ożywionej  p o
lemiki z  o p o n e n t a m i . Jeśli więc jakaś  r z e c z jest tak niezbędna a tak
trudna do wytworzenia, gdy jej nie ma, jakąż niedorzecznością jest
z niej rezygnować, gdy sama się nastręcza! Jeśli są osoby, które zwal
czają przyjętą opinię lub będą to czynić, gdy prawo lub opinia im
zezwoli,  p o d z i ę k u j m y im, słuchajmy ich i  c i e s z m y się, że ktoś wy
konuje za nas pracę, którą w  p r z e c i w n y m razie sami z daleko więk
szym trudem  p o w i n n i ś m y  w y k o n a ć , jeśli nas  c h o ć  t r o c h ę  o b c h o d z i

pewność lub ż y w o t n o ś ć naszych przekonań.

Pozostaje nam j e s z c z e do o m ó w i e n i a jedna z głównych przy

czyn, dla  k t ó r y c h  r ó ż n o r o d n o ś ć opinii jest i będzie korzystna, póki
ludzkość nie dojdzie do takiego  p o z i o m u rozwoju intelektualnego,
jaki wydaje się  o b e c n i e  n i e s k o ń c z e n i e daleki. Rozważaliśmy dotąd
tylko dwa możliwe wypadki: ze przyjęta opinia  m o ż e być fałszywa,
a  p r z e t o jakaś inna prawdziwa; albo że w razie prawdziwości przy
jętej opinii konflikt z  p r z e c i w s t a w i o n y m jej  b ł ę d e m jest  n i e z b ę d n y
do jasnego  p o j m o w a n i a i  g ł ę b o k i e g o odczuwania zawartej w niej
prawdy. Zdarza się jednak jeszcze jeden wypadek częstszy od  p o
przednio  w y m i e n i o n y c h : gdy nie ścierają się ze sobą dwie doktryny,
jedna prawdziwa a druga fałszywa, lecz każda z nich zawiera  p o ł o
wę prawdy i dysydencka opinia jest potrzebna do uzupełnienia praw
dy, której  c z e ś ć  t y l k o mieści się w przyjętej opinii. Popularne opi
nie o  p r z e d m i o t a c h nie  p o d p a d a j ą c y c h  p o d  z m y s ł y są  c z ę s t o

prawdziwe, ale rzadko lub nigdy w całości, są o n e częścią prawdy

— czasem większą, czasem mniejszą częścią, lecz przesadzoną, prze-

62 Rozdziałll

k r ę c o n ą i  o d ł ą c z o n ą od prawd,  k t ó r e  p o w i n n y ją  o t a c z a ć i ograni
czać. Z drugiej  s t r o n y heretyckie opinie zaliczają się zwykle do  t y c h
p r z e m i l c z a n y c h i zaniedbanych prawd,  k t ó r e rozrywają swoje wię
zy i albo usiłują się pojednać z prawdą zawartą w  p o w s z e c h n e j
opinii, albo występują przeciw niej i ogłaszają się z taką samą wy
łącznością za całkowitą prawdę. Ten ostatni wypadek zachodzi do-

y tąd najczęściej, ponieważ umysł ludzki jest z reguły jednostronny,

a  w y j ą t k o w o  t y l k o wszechstronny. Stąd, nawet w czasie  p r z e w r o
tu w opiniach, jedna część prawdy zwykle znika, gdy druga się  p o
jawia.  N a w e t postęp, który powinien prawdy pomnażać, przeważ

nie zastępuje t y l k o jedną częściową niezupełną prawdę taką samą
inną; ulepszenie polegające głównie na tym, że n o w y ułamek praw

dy jest bardziej pożądany i lepiej  d o s t o s o w a n y do  p o t r z e b danej
epoki niż ten,  k t ó r e g o miejsce zajmuje. Ponieważ panujące opinie
mają taki  c z ę ś c i o w y charakter, nawet gdy opierają się na prawdzi
w y m fundamencie, każda opinia zawierająca okruch tej części praw
dy, którą  p o w s z e c h n a opinia pomija, winna  b y ć uważana za cenną,
c h o ć b y prawda była w niej  z m i e s z a n a z  p o k a ź n ą ilością  b ł ę d ó w
i niejasności.  Ż a d e n trzeźw)' sędzia spraw ludzkich nie będzie się
o b u r z a ć dlatego, że ludzie zmuszający nas do zauważenia prawd,
k t ó r e  b y ś m y w  p r z e c i w n y m razie przeoczyli, sami przeoczają nie
k t ó r e z prawd  d o s t r z e g a n y c h  p r z e z nas.  O s ą d z i on raczej, że do

póki popularna prawda jest  j e d n o s t r o n n a , nie zaszkodzi, by niepo
pularna prawda miała również  j e d n o s t r o n n y c h  z w o l e n n i k ó w —
zważywszy że tacy są zwykle najenergiczniejsi i najlepiej potrafią
zwrócić naszą niechętną uwagę na ten  u ł a m e k prawdy, który za całą
prawdę podają.

Tak na p r z y k ł a d w o s i e m n a s t y m wieku, gdy prawie w s z y s c y

ludzie  w y k s z t a ł c e n i i  w s z y s c y idący za nimi ludzie  n i e w y k s z t a ł -
ceni rozpływali się w podziwie dla  t e g o , co nazywali cywilizacją
i dla  c u d ó w  n o w o ż y t n e j nauki, literatury i filozofii i wielce  p r z e
ceniając  r ó ż n i c ę  m i ę d z y ludźmi  n o w o ż y t n y c h i  s t a r o ż y t n y c h  c z a
sów, upajali się  p r z e ś w i a d c z e n i e m , ze cała ta różnica była na ich
k o r z y ś ć —  j a k i m  z b a w i e n n y m  w s t r z ą s e m  o k a z a ł y się dla nich pa
r a d o k s y  R o u s s e a u ,  k t ó r e  w y b u c h ł y niby granaty, ruszając z  p o
sad zbitą pi"óę  j e d n o s t r o n n e j opinii i zmuszając jej pierwiastki  d o

ł ą c z e n i a siy w lepsze f o r m y i z d o d a t k o w y m i s k ł a d n i k a m i . P o -

O wolności myśli i słowa

wszechnie przyjęte opinie nie były na  o g ó l dalsze od prawdy niz
opinie  R o u s s e a u ; przeciwnie,  b y ł y bardziej do niej  z b l i ż o n e , za
wierały  w i ę c e j  p o z y t y w n e j prawdy i  z n a c z n i e mniej błędów.  N i e

mniej  z n a j d o w a ł a się w  d o k t r y n i e  R o u s s e a u i  w r a z z nią  p o p ł y
nęła z prądem opinii  p o k a ź n a ilość  t y c h właśnie prawd,  k t ó r y c h
brakło opinii  o g ó ł u ; i prawdy te stanowią osad,  k t ó r y  p o z o s t a ł ,
gdy  p o w ó d ź opadła.  W i ę k s z a  w a r t o ś ć  p r o s t e g o życia, denerwują
cy i  d e m o r a l i z u j ą c y wpływ  p o w i k ł a ń i  o b ł u d y  c y w i l i z o w a n e g o
s p o ł e c z e ń s t w a , są to idee,  k t ó r e odkąd pisma  R o u s s e a u istnieją;
z a g n i e ź d z i ł y się na  s t a ł e w  w y k s z t a ł c o n y c h  u m y s ł a c h i z  c z a s e m ]
wywołają  n a l e ż y t y skutek,  c h o ć dzisiaj potrzebują  j e s z c z e popar
cia, i to poparcia  c z y n e m , gdyz słowa  w y p o w i a d a n e w  t y m przed
m i o c i e straciły już prawie swoją siłę.

D a l e j , w p o l i t y c e jest niemal k o m u n a ł e m twierdzić, że zarów

no partia ładu lub  k o n s e r w a t y z m u jak partia postępu lub  r e f o r m y
są  n i e z b ę d n e do  z d r o w e g o życia  p o l i t y c z n e g o ,  d o p ó k i jedna z nich
nie  r o z s z e r z y do  t e g o stopnia swego  h o r y z o n t u  u m y s ł o w e g o , że
stanie się  j e d n o c z e ś n i e partią ładu i  p o s t ę p u , znającą i  r o z r ó ż n i a

jącą, co  n a l e ż y  z a c h o w a ć , a co  w y m i e ś ć .  J e ś l i  o p i n i e sprzyjające
d e m o k r a c j i i  a r y s t o k r a c j i ;  w ł a s n o ś c i i  r ó w n o ś c i ,  w s p ó ł p r a c y
i  w s p ó ł z a w o d n i c t w u ,  z b y t k o w i i  w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i ,  t o w a r z y s k o -
ści i  i n d y w i d u a l i z m o w i ,  w o l n o ś c i i dyscyplinie,  o r a z  w s z y s t k i e
inne stałe  a n t a g o n i z m y  s p o t y k a n e w  p r a k t y c e  ż y c i o w e j nie będą
w y r a ż a n e z  r ó w n ą  s w o b o d ą  o r a z  p o p i e r a n e a  b r o n i o n e z  r ó w
n y m  t a l e n t e m i energią, nie  o d d a m y sprawiedliwości  o b u skład
n i k o m każdej pary;  j e d n a szala wagi będzie na  p e w n o iść w górę,
a druga  o p a d a ć . W  w i e l k i c h  p r a k t y c z n y c h sprawach życia prawda

jest t a k dalece kwestią g o d z e n i a i ł ą c z e n i a przeciwieństw, że bar

d z o nieliczni ludzie posiadają  u m y s ł y  d o s t a t e c z n i e  b y s t r e i  b e z
s t r o n n e , by  m o g l i do  t e g o  d o p a s o w a n i a  c h o ć w przybliżeniu  p o
prawnie  d o p r o w a d z i ć i musi  o n o  b y ć  w y n i k i e m  z a c i e k ł y c h starć
m i ę d z y  b o j o w n i k a m i walczącymi pod  w r o g i m i sztandarami.  J e ś l i

w k t ó r e j k o l w i e k z t y c h wielkich właśnie w y m i e n i o n y c h s p o r n y c h

kwestii  j e d n a z  t y c h  d w ó c h opinii ma większe prawo od drugiej
nie  t y l k o do  t o l e r a n c j i , lecz do poparcia i zachęty, jest nią ta,  k t ó
ra w  d a n y m czasie i  m i e j s c u  u z y s k a ł a  m n i e j s z o ś ć głosów.  J e s t to

opinia, k t ó r a r e p r e z e n t u j e w chwili o b e c n e j zaniedbane interesy,

Rozdział II

tę  s t r o n ę ludzkiej  p o m y ś l n o ś c i ,  k t ó r e j grozi  n i e b e z p i e c z e ń s t w o
o t r z y m a n i a  m n i e j , niż się jej należy. Zdaję  s o b i e sprawę z  t e g o , ze
w kraju  n a s z y m toleruje się  r ó ż n i c e  o p i n i i w  w i ę k s z o ś c i  t y c h
p r z e d m i o t ó w .  P r z y t a c z a m je w celu  w y k a z a n i a za  p o m o c ą u z na
n y c h i  l i c z n y c h  p r z y k ł a d ó w  p o w s z e c h n o ś c i faktu, że w  o b e c n y m
stanie  l u d z k i e g o  i n t e l e k t u tylko  r ó ż n o r o d n o ś ć opinii daje szanse
u c z c i w e g o zbadania  w s z y s t k i c h  s t r o n prawdy.  G d y znajdują się
osoby,  k t ó r e  c z y n i ą  w y ł o m w  p o z o r n e j  j e d n o m y ś l n o ś c i świata
w  j a k i m k o l w i e k  p r z e d m i o c i e , jest zawsze  p r a w d o p o d o b n e nawet

jeśli świat ma s ł u s z n o ś ć — że o p o n e n c i mają c o ś na swoją o b r o n ę
i że prawda s t r a c i ł a b y c o ś p r z e z ich m i l c z e n i e .

K t o ś m o ż e mi postawić zarzut: „Ależ niektóre z p r z y j ę t y c h

zasad,  s z c z e g ó l n i e j w  n a j w z n i o ś l e j s z y c h i  n a j ż y w o t n i e j s z y c h
p r z e d m i o t a c h , są  c z y m ś więcej niz  p o ł o w i c z n y m i prawdami. Na
przykład  c h r z e ś c i j a ń s k a  m o r a l n o ś ć jest całą prawdą w tym przed
m i o c i e i jeśli  k t o  u c z y innej  m o r a l n o ś c i , jest  b e z w z g l ę d n i e w  b ł ę
dzie".  P o n i e w a ż sprawa ta jest w  p r a k t y c e ze  w s z y s t k i c h najważ
niejsza, żadna nie  m o ż e  b y ć  s t o s o w n i e j s z a  d o  w y p r ó b o w a n i a
ogólnej zasady.  Z a n i m  j e d n a k  o r z e k n i e m y ,  c z y m chrześcijańska
moralność jest lub nie jest,  b y ł o b y pożądane zadecydować, co przez
nią  r o z u m i e m y .  J e ś l i  m a  o z n a c z a ć  m o r a l n o ś ć  N o w e g o  T e s t a m e n
tu, to dziwię się,  j a k  k t o ś  c z e r p i ą c y jej  z n a j o m o ś ć z tego dzieła

m o ż e  p r z y p u s z c z a ć ,  ż e miało  o n o  b y ć  c a ł k o w i t ą doktryną moral
ności. Ewangelia powołuje się zawsze na  p o p r z e d n i o istniejącą  m o
ralność i  o g r a n i c z a swe przepisy do  s z c z e g ó ł ó w , w  k t ó r y c h ta  m o
r a l n o ś ć  w i n n a  b y ć  s k o r y g o w a n a lub  z a s t ą p i o n a  p r z e z  s z e r s z e
i wyższe zasady  m o r a l n e ;  p o n a d t o wyraża się  o g ó l n i k a m i ,  k t ó
rych  c z ę s t o nie  m o ż n a brać  d o s ł o w n i e i  k t ó r e robią wrażenie ra
czej poezji lub retoryki niż ścisłości  p r a w o d a w c z e j .  N i e  m o ż n a
b y ł o nigdy  w y p r o w a d z i ć z niej  c a ł o k s z t a ł t u  d o k t r y n y  e t y c z n e j
b e z pomnażania go naukami zaczerpniętymi ze Starego Testamentu
— to  z n a c z y z  s y s t e m u  s z c z e g ó ł o w o  o p r a c o w a n e g o , lecz  p o d
wielu względami barbarzyńskiego i  p r z e z n a c z o n e g o tylko dla bar
b a r z y ń s k i e g o ludu. Św. Paweł,  z d e k l a r o w a n y  w r ó g tego judejskie-
go  s p o s o b u  t ł u m a c z e n i a i uzupełniania planu  j e g o  M i s t r z a , rów
nież zakłada  p o p r z e d n i o istniejącą  m o r a l n o ś ć •— a  m i a n o w i c i e
m o r a l n o ś ć  G r e k ó w i  R z y m i a n ; i  j e g o rady dla chrześcijan są w du-

O wolności myśli i słowa

żej mierze  p r z y s t o s o w a n i e m się do niej, aż do  u s a n k c j o n o w a n i a
n i e w o l n i c t w a  w ł ą c z n i e .  N a u k a ,  k t ó r ą  n a z y w a m y  m o r a l n o ś c i ą
chrześcijańską,  c h o ć powinna raczej nosić nazwę teologiczna), nie
była  d z i e ł e m  C h r y s t u s a lub  A p o s t o ł ó w , lecz powstała znacznie
później;  w y t w o r z y ł ją  s t o p n i o w o  K o ś c i ó ł katolicki w ciągu pierw
szych pięciu  w i e k ó w  s w e g o istnienia i  c h o ć ludzie  n o w o ż y t n i
i protestanci nie przyjęli jej bez zastrzeżeń, dokonali w niej  z n a c z
nie  m n i e j s z y c h zmian, niż  m o ż n a się  b y ł o spodziewać. W samej
rzeczy zadowolili się przeważnie  o b c i ę c i e m tego, co  d o d a n o do

niej w  ś r e d n i o w i e c z u , przy  c z y m każda sekta wstawiła na to  m i e j
sce  n o w e dodatki odpowiadające jej  w ł a s n e m u  c h a r a k t e r o w i i dą
ż e n i o m .  B y ł b y m chyba  o s t a t n i m  c z ł o w i e k i e m ,  k t ó r y  b y  p r z e c z y ł
temu, że  l u d z k o ś ć wiele zawdzięcza tej  m o r a l n o ś c i i jej pierw
szym  n a u c z y c i e l o m ; lecz powiadam o niej  b e z skrupułów, że jest
ona w wielu  w a ż n y c h  p u n k t a c h  n i e k o m p l e t n a i  j e d n o s t r o n n a i ze
gdyby idee i  u c z u c i a  p r z e z nią nie  u s a n k c j o n o w a n e nie  p r z y c z y
niły się do  u k s z t a ł t o w a n i a  e u r o p e j s k i e g o życia i charakteru, stan
spraw  l u d z k i c h  b y ł b y gorszy niż  o b e c n i e .  M o r a l n o ś ć chrześcijań
ska (tak  z w a n a ) ma  w s z y s t k i e  c e c h y reakcji; jest  o n a w dużej  c z ę
ści  p r o t e s t e m przeciw pogaństwu.  I d e a ! jej jest raczej negatywny
niż  p o z y t y w n y ; raczej bierny niż  c z y n n y ; mający na celu raczej
n i e w i n n o ś ć niz  s z l a c h e t n o ś ć , raczej  w s t r z y m y w a n i e się od  z ł e g o
niż  e n e r g i c z n ą  p o g o ń za  d o b r e m ; a w jej przepisach (jak to do

brze  p o w i e d z i a n o ) „nie  b ę d z i e s z "  z b y t n i o góruje nad „będziesz".
W  t r w o d z e przed  z m y s ł o w o ś c i ą stworzyła ona  b o ż k a  a s c e t y z m u ,
k t ó r y  s t o p n i o w o  d z i ę k i ' k o m p r o m i s o m  z m i e n i ł się w  b o ż k a le

galności.  M o r a l n o ś ć ta ofiarowuje nadzieję nieba i  g r o ź b ę piekła
jako z góry  w y z n a c z o n e i właściwe  b o d ź c e do  p r o w a d z e n i a  c n o
tliwego życia i spada pod tym  w z g l ę d e m  p o n i ż e j  p o z i o m u mędr
ców  s t a r o ż y t n y c h oraz nadaje  e t y c e ludzkiej charakter zasadniczo
egoistyczny,  p o n i e w a ż oddziela  p o c z u c i e  o b o w i ą z k u  p o s z c z e g ó l
nego  c z ł o w i e k a  o d interesów'  j e g o  b l i ź n i c h ,  p o z a  w y p a d k a m i ,

w k t ó r y c h daje mu interesowną p o b u d k ę do ich uwzględniania.

J e s t o n a z a s a d n i c z o d o k t r y n ą b i e r n e g o p o s ł u s z e ń s t w a ; wpaja ule

głość dla  w s z y s t k i c h ustalonych władz,  k t ó r y c h wprawdzie nie
należy  s ł u c h a ć , gdy nakazują coś,  c z e g o religia zabrania, ale  k t ó
rym nie  w o l n o się opierać, a  t y m mniej  b u n t przeciw nim  p o d n o -

6 6

Rozdział II

sić,  b e z względu na  k r z y w d ę , jaką  n a m wyrządzają.  P o d c z a s gdy
o b o w i ą z e k  w o b e c państwa zajmuje w  m o r a l n o ś c i najlepszych na- f
r o d ó w  p o g a ń s k i c h  n i e p r o p o r c j o n a l n i e  d u ż o miejsca, naruszając
w o l n o ś ć  j e d n o s t k i ,  c z y s t o  c h r z e ś c i j a ń s k a etyka zaledwie  w y m i e
nia lub uznaje ten  d o n i o s ł y  o b o w i ą z e k .  N i e w  N o w y m  T e s t a m e n
cie,  l e c z w  K o r a n i e  c z y t a m y następującą  m a k s y m ę : „Władca,  k t ó r y
p o w o ł u j e  j a k i e g o ś  c z ł o w i e k a na urząd, podczas gdy w  j e g o posia
d ł o ś c i a c h znajduje się  i n n y  c z ł o w i e k zdolniejszy do  j e g o sprawo
wania,  g r z e s z y  p r z e c i w  B o g u i  p a ń s t w u " . To słabe uznanie,  k t ó r e
idea  o b o w i ą z k u  w z g l ę d e m  o g ó ł u znajduje w  m o r a l n o ś c i  w s p ó ł
c z e s n e j ,  p o c h o d z i nie z  c h r z e ś c i j a ń s k i c h ,  l e c z z  g r e c k i c h i  r z y m
s k i c h  ź r ó d e ł ; a nawet w  m o r a l n o ś c i życia  p r y w a t n e g o cała wspa
n i a ł o m y ś l n o ś ć ,  w i e l k o d u s z n o ś ć ,  g o d n o ś ć  o s o b i s t a , a  n a w e t
p o c z u c i e  h o n o r u , są  o w o c e m  c z y s t o  ś w i e c k i e g o , a nie religijnego
działu  n a s z e g o  w y c h o w a n i a i nigdy nie  m o g ł y b y  w y r o s n ą ć na
gruncie etyki, dla której jedyną wartością jest  p o s ł u s z e ń s t w o .

D a l e k i j e s t e m od twierdzenia, że wady te są w r o d z o n e c h r z e

ścijańskiej  e t y c e  b e z względu na  s p o s ó b jej ujmowania lub że licz
n e składniki  n i e z b ę d n e dla  c a ł k o w i t e j  d o k t r y n y  m o r a l n o ś c i ,  k t ó
rych  o n a nie zawiera, nie  d a ł y b y się z nią  p o g o d z i ć .  J e s z c z e  m n i e j
p o d e j r z e w a ł b y m o to nauki i  p r z e p i s y  s a m e g o  C h r y s t u s a .  S ą d z ę ,
że  p o w i e d z e n i a  C h r y s t u s a wyrażają  w s z y s t k o , co — o ile  m o g ę
stwierdzić —  b y ł o ich  c e l e m ; że dają się  o n e  p o g o d z i ć ze wszyst
k i m i  w y m a g a n i a m i  w s z e c h s t r o n n e j etyki; że  m o ż n a w  n i c h wy
c z y t a ć  w s z y s t k o , co jest  d o s k o n a ł e w  e t y c e , bez  w i ę k s z e g o nacią
gania, niż to czynili ci,  k t ó r z y usiłowali  w y s n u ć z nich  j a k i k o l w i e k
p r a k t y c z n y  s y s t e m  p o s t ę p o w a n i a . Ale  m o ż n a w  c a ł k o w i t e j z  t y m

zgodzie sądzić, że zawierają  o n e i miały zawierać tylko  c z ę ś ć praw
dy; że zapisane wypowiedzi  Z a ł o ż y c i e l a chrześcijaństwa nie dają
i nie  m i a ł y dawać wielu  i s t o t n y c h  s k ł a d n i k ó w wyższej  m o r a l n o
ści i że te  s k ł a d n i k i  z o s t a ł y  c a ł k o w i c i e  w y r u g o w a n e z  s y s t e m u
etyki  o p r a c o w a n e g o przez kościół chrześcijański na podstawie tych
wypowiedzi.  U w a ż a m  w o b e c  t e g o za wielki błąd  s z u k a ć nadal
w  d o k t r y n i e  c h r z e ś c i j a ń s k i e j  t e g o  c a ł o k s z t a ł t u  w s k a z ó w e k ,  k t ó
ry miała  o n a , w  i n t e n c j i jej twórcy,  s a n k c j o n o w a ć i  p o p i e r a ć ,  l e c z
t y l k o  c z ę ś c i o w o podawać. Sądzę też, że ta ciasna teoria staje się

w p r a k t y c e p o w a ż n y m z ł e m , z m n i e j s z a j ą c y m wielce w a r t o ś ć m o -

O wolności myśli

i słowa

ralnego  w y c h o w a n i a i nauczania, za  k t ó r y m opowiada się dziś tylu
ludzi  d o b r e j woli.  O b a w i a m się, że usiłowania kształtowania umy
słu i  u c z u ć na  w y ł ą c z n i e religijną  m o d ł ę , z  p o m i n i ę c i e m  t y c h
świeckich  n o r m (jak je  m o ż n a nazwać w braku lepszego  m i a n a ) ,
które istniały dotąd  o b o k  c h r z e ś c i j a ń s k i e j etyki i uzupełniały ją

na  d r o d z e  w z a j e m n e g o oddziaływania, da  n a m w rezultacie, a na
wet daje  j u ż teraz, niski, nędzny, służalczy typ charakteru,  k t ó r y
c h o ć b y się poddawał  b e z zastrzeżeń  t e m u , co uważa za  N a j w y ż
szą Wolę, nie jest  z d o l n y  w z n i e ś ć się do  z r o z u m i e n i a i darzenia
sympatią pojęcia  N a j w y ż s z e j  D o b r o c i . Sądzę, ze dla  o d r o d z e n i a
m o r a l n e g o  l u d z k o ś c i  p o t r z e b n e jest istnienie  o b o k etyki  c h r z e
ścijańskiej innej etyki, nie zaczerpniętej  w y ł ą c z n i e z  c h r z e ś c i j a ń
skich  ź r ó d e ł ; i że  s y s t e m chrześcijański nie jest wyjątkiem od re
guły, że  d o p ó k i  u m y s ł ludzki jest niedoskonały, interesy prawdy
wymagają  r ó ż n o r o d n o ś c i opinii.  N i e jest to wcale  k o n i e c z n e , aby
ludzie,  k t ó r z y przestali  i g n o r o w a ć prawdy  m o r a l n e nie zawarte
w  c h r z e ś c i j a ń s t w i e , musieli  i g n o r o w a ć  k t ó r ą k o l w i e k z prawd, ja
kie  o n o zawiera. Takie uprzedzenie lub  p r z e o c z e n i e jest bezwzględ
nie  z ł e m , lecz nie  m o ż e m y się spodziewać, że go zawsze uniknie
my, i  m u s i m y je uważać za  c e n ę płaconą za  n i e o s z a c o w a n e  d o b r o .
M u s i m y i  p o w i n n i ś m y  o d r z u c a ć pretensję  c z ę ś c i o w e j prawdy do~J
bycia całą prawdą; a gdyby impuls reakcji  d o p r o w a d z i ł z kol e i
protestujących do niesprawiedliwości,  m o ż e m y  u b o l e w a ć nad tą
j e d n o s t r o n n o ś c i ą jak nad wszelką inną, lecz  m u s i m y ją  t o l e r o w a ć .

Jeśli chrześcijanie chcą u c z y ć n i e w i e r z ą c y c h sprawiedliwości dla

chrześcijaństwa, powinni sami oddawać sprawiedliwość ich nie
wierze.  N i e  p r z y s ł u ż y m y się prawdzie, zamykając  o c z y na wiado
my  w s z y s t k i m  c h o ć b y  p o w i e r z c h o w n i e  o b e z n a n y m z historią li
teratury fakt, że duża  c z ę ś ć najszlachetniejszych i najcenniejszych
nauk  m o r a l n y c h była  d z i e ł e m nie  t y l k o ludzi,  k t ó r z y nie znali
chrześcijańskiej wiary, ale i ludzi,  k t ó r z y ją znali i  o d r z u c i l i .

N i e utrzymuję, ze nieograniczona swoboda wypowiadania wszel

kich  m o ż l i w y c h opinii  p o ł o ż y ł a b y kres religijnemu lub filozoficz
n e m u sekciarstwu. Ludzie o ciasnych  h o r y z o n t a c h  u m y s ł o w y c h
będą na  p e w n o popierać, wpajać, a nawet pod wielu względami  s t o
sować w życiu każdą prawdę, którą biorą na serio, tak jakby nie

b y ł o na świecie żadnej innej prawdy lub przynajmniej żadnej takiej,

Rozdział II

która by  m o g ł a ją zmodyfikować lub ograniczyć. Przyznaję, że naj-
swobodniejsza dyskusja nie zmienia dążenia każdej opinii do tego,
aby się stać sekciarską, a  c z ę s t o  w z m a g a je i zaostrza; prawda,  k t ó
rą  p o w i n n o się  b y ł o widzieć, lecz się nie widziało, zostaje  o d r z u c o
na  t y m gwałtowniej, że głoszą ją  o s o b y uw

ażane za przeciwników^

Ale zbawienny wpływ tej kolizji opinii działa nie na  n a m i ę t n e g o
stronnika, lecz — na spoko)niejszego i bardziej  b e z i n t e r e s o w n e g o
widza.  N i e gwałtowny konflikt między częściami prawdy, ale spo
k o j n e przemilczanie jej  p o ł o w y jest  g r o ź n y m  z ł e m ; zawsze jest na
dzieja,  p ó k i ludzie są zmuszeni wysłuchać  o b i e strony; dopiero gdy

zważają t y l k o na jedną, błędy krystalizują się w przesądy, a sarna
prawda, nazbyt przesadzona, robi wrażenie fałszu. A ponieważ mało

jest p r z y m i o t ó w umysłu rzadszych od zdolności wydania inteligent

n e g o sądu o  d w ó c h  s t r o n a c h kwestii, z  k t ó r y c h jedna  t y l k o ma
swego rzecznika, więc szanse prawdy zależą od tego, czy każda jej
strona, każda opinia zawierająca jakiś  u ł a m e k prawdy, nie tylko znaj
duje rzeczników, ale jest przez nich tak  b r o n i o n a , że się jej słucha.

[~ U z n a l i ś m y z a t e m , że w o l n o ś ć opinii i jej wyrażania jest k o n i e c z

na dla  d u c h o w e g o szczęścia ludzkości (od  k t ó r e g o wszelka inna
jej  p o m y ś l n o ś ć zależy) z  c z t e r e c h  o d r ę b n y c h powodów,  k t ó r e te
raz w  k r ó t k o ś c i streścimy.

Po pierwsze, jeśli z m u s z a m y jakąś o p i n i ę do milczenia, nie m o

ż e m y b y ć pewni, że nie jest ona prawdziwa. Zaprzeczać temu ozna
cza zakładać swoją własną n i e o m y l n o ś ć .

Po drugie, c h o ć b y opinia, k t ó r e j k a z a n o zamilknąć, była b ł ę

d e m ,  m o ż e  o n a zawierać i zwykle zawiera  c z ą s t k ę prawdy.  P o n i e
waż  o g ó l n a lub panująca opinia w  j a k i m k o l w i e k przedmiocie rzad
ko lub nigdy nie jest całą prawdą, reszta prawdy  m o ż e do nas
d o t r z e ć  t y l k o dzięki kolizji  m i ę d z y  p r z e c i w n y m i opiniami.

Po trzecie, nawet jeśli przyjęta opinia jest całkowicie prawdziwa,

lecz nie  m o ż e ścierpieć, by ktoś ją  m o c n o i poważnie zwalczał, bę
dzie wyznawana  p r z e z większość tych,  k t ó r z y ją przyjmują, po
dobnie  j a k przesąd,  b e z głębokiego zrozumienia lub odczucia jej
uzasadnienia. I nie  k o n i e c na tym, lecz po czwarte, znaczenie samej
d o k t r y n y zaginie lub osłabnie i utraci swój  ż y w o t n y wpływ na  p o

stępowanie i charakter; dogmat stanie się c z c z ą formalnością i za
miast skłaniać do dobrego, będzie tylko zajmować miejsce, nie do-

O wolności myśli i słowa

puszczając do rozwijania się rzeczywistych i gorących p r z e k o n a ń
w y r o s ł y c h z r o z u m u lub o s o b i s t e g o doświadczenia.

Z a n i m p o r z u c i m y rozważania na temat wolności opinii, wypada

poświecić  n i e c o uwagi  t y m ,  k t ó r z y powiadają, że należy pozwolić
na  s w o b o d n e wyrażanie wszystkich opinii, ale pod warunkiem miar
kowania się i nie  p r z e k r a c z a n i a granic rzetelnej dyskusji. Wiele
m o ż n a by powiedzieć o  n i e m o ż l i w o ś c i  w y z n a c z e n i a tych  d o m n i e
m a n y c h granic; gdyż jeśli ich miarą ma  b y ć obraza tych,  k t ó r y c h
opinie są atakowane, to doświadczenie pokazuje, ze obrażają się oni,
kiedy  t y l k o atak jest silny i celny, i że  k a ż d y  o p o n e n t ,  k t ó r y przy
piera ich do muru i  k t ó r e m u z trudem odpowiadają, wydaje im się
pasjonatem, jeśli tylko omawiając dany  p r z e d m i o t zdradza głębo
kie uczucie. Ale wzgląd ten,  c h o ć ważny z  p r a k t y c z n e g o punktu
widzenia, zlewa się z bardziej zasadniczym zarzutem. Niewątpli
wie  s p o s ó b bronienia jakiejś opinii, nawet prawdziwej,  m o ż e być
bardzo nieodpowiedni i zasługiwać na surową naganę. Ale głów
nych  p r z e k r o c z e ń tego rodzaju nie  m o ż n a zazwyczaj dowieść ni
k o m u , chyba że sam się  p r z y p a d k o w o zdradzi.  N a j c i ę ż s z y m z nich
jest  s o ń s t y c z n e dowodzenie, przemilczanie faktów lub argumen
tów, fałszywe przedstawienie  o k o l i c z n o ś c i danej sprawy lub prze
kręcanie przeciwnej opinii.  L e c z  w s z y s t k o to jest tak  s t a l e — nieraz
w

n a j w y ż s z y m s t o p n i u — uprawiane w najlepszej wierze p r z e z

osoby, k t ó r y c h się nie uważa za n i e u k ó w lub i g n o r a n t ó w i k t ó r e
pod wielu innymi w

zględami mogą na tę nazwę nie zasługiwać, że

rzadko ma się wystarczające  p o w o d y do napiętnowania z  c z y s t y m
s u m i e n i e m  t e g o przekręcania jako  m o r a l n i e karygodnego; a prawo
j e s z c z e mniej  m i a ł o b y do powiedzenia w sprawie niewłaściwego
z a c h o w a n i a się  p o d c z a s  p o l e m i k i .  P o t ę p i a n i e  b r o n i  u ż y w a n e j
w  g w a ł t o w n e j dyskusji — mianowicie obelg, sarkazmu, przycin
k ó w  o s o b i s t y c h itp. —  b u d z i ł o b y większa sympatię, gdyby kiedy

kolwiek p r o p o n o w a n o zakazać obu s t r o n o m jej używania; lecz pra
gnie się t y l k o o g r a n i c z y ć p o s ł u g i w a n i e się nią p r z e c i w opinii

panującej; ten, k t o jej używa przeciw opinii mniejszościowej, nie

tylko nie s p o t y k a się z ogólną dezaprobatą, lecz uzyska prawdopo
dobnie p o c h w a ł ę za rzetelną gorliwość i szlachetne oburzenie. N a j

większą krzywdę wyrządza jednak ta b r o ń wtedy, gdy jest skiero
wana p r z e c i w l u d z i o m s t o s u n k o w o b e z b r o n n y m ; a n i e u c z c i w a

Rozdział II

k o r z y ś ć , jaką m o ż n a wyciągnąć z t e g o s p o s o b u popierania opinii,

przypada niemal  w y ł ą c z n i e w udziale przyjętym  o p i n i o m .  N a j g o r
s z y m  w y k r o c z e n i e m  t e g o rodzaju, jakie  m o ż n a  p o p e ł n i ć w pole
m i c e , jest piętnowanie  z w o l e n n i k ó w opinii przeciwnej jako ludzi
złych i  n i e m o r a l n y c h .  C i ,  k t ó r z y wyznają niepopularne opinie, są
szczególnie narażeni na taką potwarz, ponieważ są na  o g ó ł nieliczni
i  p o z b a w i e n i wpływu i nikt  p o z a nimi o sprawiedliwość dla nich
się nie upomina; lecz  b r o ń ta z natury  r z e c z y nie nadaje się dla tych,
k t ó r z y atakują opinię panującą; użycie jej  b y ł o b y  n i e b e z p i e c z n e dla
nich samych, a gdyby nawet nim nie  b y ł o ,  z a s z k o d z i ł o b y ich wła
snej sprawie. Na  o g ó ł opinie sprzeciwiające się  o p i n i o m  p o w s z e c h
nie przyjętym  m o g ą uzyskać  p o s ł u c h  t y l k o dzięki  p r z e m y ś l a n e m u
umiarkowaniu  j ę z y k a  o r a z starannemu unikaniu wszelkiej  z b y t e c z
nej  o b r a z y i tracą zwolenników, jeśli odstępują od  t e g o w najmniej
s z y m  c h o ć b y stopniu; podczas gdy ostre nagany  s t r o n n i k ó w panu
jącej opinii rzeczywiście odstraszają ludzi od głoszenia przeciwnych
opinii i od przysłuchiwania się tym,  k t ó r z y je głoszą.  D l a t e g o w in
teresie prawdy i sprawiedliwości daleko bardziej leży powściągnię
cie obelżywej  m o w y  w i ę k s z o ś c i niz  m n i e j s z o ś c i i na przykład, gdy
b y ś m y musieli wybierać, daleko potrzebniejsze  b y ł o b y wstrzymanie
obraźliwych ataków na niedowiarstwo niż na religię.  J e s t jednak rze
czą oczywistą, że powściąganie jednych i drugich nie należy do pra
wa i władz, opinia zaś  p o w i n n a za każdym razem wydawać  w y r o k
zależnie od  o k o l i c z n o ś c i danego wypadku.  O b o w i ą z k i e m jej jest
potępiać każdego, po którejkolwiek stoi on stronie, jeśli broni swej
opinii w  s p o s ó b zdradzający nieszczerość, złośliw

ość, bigoterię lub

nietolerancję; lecz nie  w n i o s k o w a ć o tych przywarach na podsta
wie stanowiska, jakie  k t o ś w danej kwestii zajmuje,  c h o ć b y  o n o
b y ł o naszym  p o g l ą d o m przeciwne; i oddawać  z a s ł u ż o n e  h o n o r y
każdemu,  b e z względu na  j e g o opinię,  k t o  s p o k o j n i e rozpatruje
i uczciwie  w y ł u s z c z a opinie swoich przeciwników, nie przesadza
jąc  n i c z e g o z ujmą dla nich i nie ukrywając  n i c z e g o , co przemawia
lub  m o g ł o b y przemawiać na ich  k o r z y ś ć . Taka jest prawdziwa  m o
ralność publicznej dyskusji; a  c h o ć  c z ę s t o jest gwałcona, z przy
jemnością stwierdzam, że wielu polemistów w dużej mierze jej prze
strzega, a  j e s z c z e więcej usilnie do niej dąży.

R O Z D Z I A Ł I I I

O indywidualności jako jednym z elementów dobrobytu

Przedstawiliśmy p o w o d y nakazujące dbać o t o , by ludzie mogli

s w o b o d n i e wyrabiać  s o b i e poglądy i wyrażać je bez  n i e d o m ó w i e ń ,
oraz  z g u b n e skutki wynikające dla intelektualnej a  p r z e z to i  m o
ralnej natury człowieka gdy ta  s w o b o d a nie jest zapewniona lub gdy
walczy się o nią  w b r e w istniejącym  z a k a z o m .  Z b a d a j m y teraz,  c z y
te same  p o w o d y nie wymagają, by ludzie mogli działać zgodnie ze
swymi opiniami wprowadzać je w życie  b e z  p r z e s z k o d y moralnej
lub fizycznej ze  s t r o n y swoich bliźnich,  d o p ó k i robią to na własne
ryzyko. To ostatnie zastrzeżenie jest naturalnie niezbędne.  N i k t me\
u t r z y m u j e , że  c z y n y  p o w i n n y  k o r z y s t a ć z tej samej  s w o b o d y co
opinie.  P r z e c i w n i e , nawet opinie tracą swoje przywileje, gdy są wy
rażane w takich  o k o l i c z n o ś c i a c h , że stają się zachętą do szkodliwe
go czynu.  O p i n i a , że handlarze  z b o ż e m ogładzają biedaków lub że

w ł a s n o ś ć prywatna jest kradzieżą, nie powinna b y ć szykanowana,

gdy jest  t y l k o ogłaszana drukiem, lecz  m o ż e zasługiwać na karę,
gdy się ją wypowiada ustnie  w o b e c  p o d n i e c o n e g o  t ł u m u zgroma
d z o n e g o przed  d o m e m handlarza  z b o ż e m lub gdy ktoś rozrzuca ją

w ś r ó d t e g o t ł u m u w p o s t a c i odezwy. W s z e l k i e czyny przynoszące

i n n y m  s z k o d ę  b e z usprawiedliwionej  p r z y c z y n y mogą, a w waż
n i e j s z y c h  w y p a d k a c h muszą,  w y w o ł y w a ć nieprzyjazne uczucia,
a w razie  p o t r z e b y  c z y n n ą interwencję  s p o ł e c z e ń s t w a .  W o l n o ś ć
j e d n o s t k i musi  b y ć  o g r a n i c z o n a do  t e g o stopnia, by nie sprawiała
p r z y k r o ś c i  i n n y m .  L e c z jeśli  c z ł o w i e k nie wtrąca się do cudzych
spraw i po  p r o s t u kieruje się swoją  s k ł o n n o ś c i ą i sądem w spra
wach własnych, te same powody,  k t ó r e wykazują  p o t r z e b ę  w o l n o
ści opinii, każą mu  r ó w n i e ż pozwolić  b e z żadnego dokuczania, by
s t o s o w a ł swoje opinie w praktyce na swój  w ł a s n y koszt. Ze ludz- j