Podyplomowe Studia Prawa
Międzynarodowego i SłuŜby Zagranicznej
Wydział Prawa i Administracji
Uniwersytet Warszawski
Dr Tomasz Kamiński
śRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO
PUBLICZNEGO
Materiały do wykładu
Rok akademicki 2010/2011
2
Wykład
Dr Tomasz Kamiński
Adiunkt w
Zakładzie Międzynarodowego Prawa Publicznego
Instytut Prawa Międzynarodowego
Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warszawski
Podyplomowe Studium Prawa Międzynarodowego
Wydział Prawa i Administracji
Uniwersytet Warszawski
ul. Krakowskie Przedmieście 1
00-927 Warszawa
Tel. (22) 55 20 265
Fax. (22) 826 46 88
email:
pspm@wpia.uw.edu.pl
3
I Wykład
Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego.
Źródła prawa międzynarodowego a źródła wyrokowania MTS.
Umowa międzynarodowa: definicja, rodzaje, budowa.
Cechy charakterystyczne prawa międzvnarodowego.
Cechy te róŜnią prawo międzynarodowe od prawa wewnętrznego: prawo międzynarodowe dotyczy przede
wszystkim wzajemnych stosunków suwerennych państw - równych wobec prawa i wzajemnie od siebie
niezaleŜnych. Nie ma panowania jednych nad drugimi. Nie ma teŜ Ŝadnej władzy (rządu, czy parlamentu
ogólnoświatowego) stojącego ponad państwami.
1. Tworzenie prawa międzynarodowego (brak ustawodawcy ponadpaństwowego).
Prawo międzynarodowe jest tworzone przez same państwa. Podstawą obowiązywania jest ich zgoda.
Tworzenie jest niesformalizowane i zdecentralizowane. Państwa tworzą prawo zawierając umowy lub
stosując określoną praktykę, która przekształca się w zwyczaj.
Konsekwencją tego modelu tworzenia prawa jest partykularyzm prawa międzynarodowego - mało norm o
charakterze powszechnym, mnóstwo norm partykularnych, zwłaszcza umownych, które wiąŜą tylko
strony konkretnej umowy.
2. Przymus w prawie międzynarodowym (brak zorganizowanego aparatu przymusu)
W obronie naruszonego prawa międzynarodowego mogą występować poszczególne państwa
indywidualnie i zbiorowo (stosując środki dopuszczalne i uznane przez prawa międzynarodowe). Próby
utworzenia międzynarodowego aparatu przymusu (Liga Narodów, ONZ)
ONZ - Rada Bezpieczeństwa moŜe zastosowanć środki przymusu (sankcje) wobec państwa, które dopuściło
się zagroŜenia, naruszenia pokoju lub aktu agresji. Czyli ONZ moŜe stosować sankcje, ale tylko w obronie
pokuju lub celem jego przywrócenia.
S.E. Nahlik wymienia trzy rodzaje sankcji typowych dla prawa międzynarodowego.
- natury psychologicznej: potępienie przez światową opinię społeczną poprzez rezolucję lub
orzeczenie organu międzynarodowego (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ),
- natury odwetowej: stosowane indywidualnie przez państwo pokrzywdzone lub zbiorowo (środki
odwetowe np.: retorsje i represalia),
-
sankcje zorganizowane: stosowane nie przez pokrzywdzonego, lecz przez właściwy organ
międzynarodowy. Mogą mieć charakter organizacyjny (wykluczenie z organizacji),
gospodarczy, polityczny, wojskowy. MoŜna powiedzieć, Ŝe organizacje międzynarodowe
jedynie koordynują działania suwerennych państw w zakresie stosowania sankcji.
Specyfika sankcji w prawie międzynarodowym - w odróŜnieniu od prawa wewnętrznego sankcja nie
stanowi elementu strukturalnego samej normy prawnomiędzynarodowej. Sankcje Ŝyją jakby własnym
Ŝ
yciem, bo w stosunkach między równymi i suwerennymi państwami brak jest władzy stojącej ponad nimi
oraz aparatu państwowego zapewniającego stosowanie (realizację) stanowionych przez suwerenne
podmioty prawa międzynarodowego norm prawnych.
Ś
rodki odwetowe.
Jest to podjęcie przez państwo działalności nadzwyczajnej poprzez zastosowanie środków nacisku na
drugą stronę w celu skłonienia jej do ustępstw lub wymuszenia Ŝądanego zadośćuczynienia za naruszenie
praw lub interesów danego państwa.
Ś
rodki odwetowe to: retorsje, represalia i embargo.
4
Retorsje - działalność odwetowa za naruszenie interesów danego państwa, przy czym naruszenie to nie
było jednoczesnym naruszeniem prawa międzynarodowego.
Retorsji dokonuje się takimi samymi środkami (zasada proporcjonalności). Nie stanowią naruszenia prawa
międzynarodowego. Jednak nieumiejętnie stosowane mogą prowadzić do eskalacji napięcia we
wzajemnych stosunkach i np. do "wojny celnej".
Represalia - jest to podjęcie działań bezprawnych będących odwetem za dokonane uprzednio przez drugie
państwo podobne bezprawie. Działania te podejmowane są takimi samymi środkami - ich bezprawność jest
jednak usprawiedliwiona w tej sytuacji bezprawnym działaniem drugiego państwa.
Prawo zwyczajowe dopuszcza represalia pod warunkiem zastosowania zasady proporcjonalności vel.
stosunkowości (nieproporcjonalnie wysokie represalia są zakazane) i humanitarności (w tym sensie, Ŝe
ofiarą represaliów powinny być przede wszystkim rzeczy (przedmioty) naleŜące do danego państwa, nie
moŜna ich natomiast stosować wobec np. jeńców, czy ludności cywilnej).
Represalia powinny być stosowane dopiero po uprzednim bezskutecznym zwróceniu się do drugiego
państwa o zadośćuczynienie z tytułu naruszenia prawa międzynarodowego i wyrządzonej szkody.
Jak jednak stwierdził Trybunał ArbitraŜowy (kazus układu o komunikacji lotniczej) represalia mogą być
stosowane w trakcie negocjacji. Efektem ich zastosowania ma być bowiem przywrócenie naruszonej
równowagi, co ma skłonić strony do negocjowania sposobów rozwiązania spornej sytuacji.
Obecnie - ograniczenie dopuszczalności zastosowania represaliów.
a)
ze względów humanitarnych - zakazane jest podejmowanie działań godzących w Ŝycie lub zdrowie
ludności.
- konwencje genewskie z 1 9 4 9 roku o ochronie ofiar wojny: zakaz stosowania represaliów wobec
rannych, chorych i rozbitków, jeńców oraz osób cywilnych i ich mienia,
b)
zakazane jest równieŜ na podstawie konwencji haskiej z 1 9 5 4 roku stosowanie represaliów wobec
dóbr kulturalnych,
c)
najwaŜniejsze organiczenie zastosowania represaliów to wprowadzony na podst. Karty NZ zakaz
uŜycia siły i groźby jej uŜycia.
W Deklaracji z 2 4 . 10 . 1 9 7 4 roku stwierdzono wyraźnie, Ŝe "państwa mają obowiązek
powstrzymania się od stosowania represaliów pociągających za sobą uŜycie siły".
B.Wierzbicki, M.Zdanowicz: Prawo międzynarodowe. Materiały do studiów, Białystok 1995
(s. 16-20) „Kazus układu o komunikacji lotniczej, Francja v. USA (1978), Trybunał ArbitraŜowy (Harris D.J., Cases and
Materials on Interniational Law, Fourth Edition 1991 s. 12-14)
Fakty
Na podstawie umowy z,1946 r. Francja i USA uzgodniły rozpoczęcie stałej komunikacji lotniczej. W 1960 r., w drodze
wymiany not, upowaŜniono wskazanych przewoźników amerykańskich do obsługiwania lotów z amerykańskiego
zachodniego wybrzeŜa do ParyŜa, przez Londyn. W 1978 r. Linie Lotnicze Pan American (wskazany przewoźnik)
zawiadomiły o wznowieniu lotów na tej trasie, lecz ze zmianą "standardu przelotu" - w Londynie pasaŜerowie mieli
przesiadać się, z większego samolotu do mniejszego. Francja zaprotestowała twierdząc, ze zmiana ta jest sprzeczna z
umową z 1946 r. W rzeczy samej umowa zakazywała zmiany "standardu przelotu" w granicach terytoriów obu stron, lecz
nie zawierała Ŝadnej klauzuli dotyczącej zmiany "standardu przelotu" na terytorium państwa trzeciego.
3 maja 1978 r., gdy mimo dalszych protestów francuskich i wymiany not dyplomatycznych, Pan American usiłowała
uruchomić linię, pasaŜerom nie pozwolono wysiąść w ParyŜu. Po tym incydencie Pan American zawiesiła loty.
4 maja USA zaproponowały, aby spór przekazać do arbitraŜu, 13 maja Francja wyraziła zgodę, a w lipcu zostało
podpisane porozumienie. Równocześnie USA, postępując wbrew umowie z 1946 r., podjęły działania w ramach procedury
przewidzianej przez prawo wewnętrzne, co doprowadziło (31 rnaja) do wydania zarządzenia zakazującego lotów
przewoźnikowi francuskiemu do USA, do czasu zniesienia francuskiego zakazu lotów dla Pan American. JednakŜe, w
rezultacie podpisania kompromisu arbitraŜowego, amerykański zakaz nie został wprowadzony w Ŝycie.
Trybunał zadecydował, ze amerykański przewoźnik - na podstawie porozumienia z 1946 r. - był upowaŜniony do
obsługiwania powyŜszego połączenia ze zmianą "standardu przelotu" w Londynie. Co do drugiej kwestii przedłoŜonej
Trybunałowi, a mianowicie, czy w świetle prawa międzynarodowego Stany Zjednoczone upowaŜnione były do podjęcia
5
działań jednostronnych dających w rezultacie zawieszenie lotów francuskiego kontrahenta, Trybunał stwierdził jak niŜej
(naleŜy dodać, ze w owym czasie Ŝadne z zainteresowanych państw nie było stroną konwencji wiedeńskiej z 1969 r. o
prawie traktatów).
Orzeczenie Trybunału
81. ... Jeśli powstaje sytuacja, która w opinii jednego z państw stanowi rezultat naruszenia zobowiązań międzynarodowych
przez inne państwo, to pierwsze z nich jest upowaŜnione (w ramach ograniczeń nakładanych przez normy powszechnego prawa
międzynarodowego, m.in. odnoszące się do uŜycia siły zbrojnej), zapewnić realizację swoich praw poprzez zastosowanie
ś
rodków odwetowych.
83. Powszechnie przyjmuje się, ze wszystkie środki odwetowe muszą, przede wszystkim, charakteryzować się, pewnym
stopniem równowaŜności w stosunku do domniemanego naruszenia prawa. Jest to powszechnie uznawana norma ... Ponadto,
stwierdza się powszechnie, Ŝe ocena "proporcjonalności" środków odwetowych nie jest łatwym zadaniem oraz, Ŝe - w najlepszym
wypadku - moŜe zostać ustalona w przybliŜeniu ... Rozpatrując to zagadnienie w ramach ogólnej polityki prowadzonej przez rząd
USA w odniesieniu do transportu lotniczego i realizowanej w drodze zawierania znacznej liczby umów międzynarodowych z
innymi aniŜeli Francja krajami, moŜna stwierdzić, Ŝe środki podjęte przez USA nie wydają się pozostawać w wyraźnej
dysproporcji w porównaniu ze środkami podjętymi przez Francję ...
84_. MoŜna przyjąć, Ŝe uciekanie się do takich środków odwetowych, które są sprzeczne z prawem międzynarodowym, lecz
usprawiedliwione naruszeniem prawa międzynarodowego dokonanym przez państwo, przeciw któremu są one skierowane, jest
ograniczone, jeśli zostanie ustalone, Ŝe strony przyjęły uprzednio obowiązek, negocjowania albo zobowiązały się, do
załatwiania sporów w ramach procedury arbitraŜowej lub sądowej
85. Chciałoby się dowieść, Ŝe gdy strony rozpoczynają negocjacje, to mają one generalny obowiązek powstrzymania się od
zaostrzenia sporu, generalny obowiązek będący swego rodzaju emanacją zasady dobrej wiary ... (tu Trybunał powołał się, na
ogólny obowiązek negocjowania zawarty w art. 33 Karty ONZ oraz na szczególne zobowiązanie do konsultacji i negocjacji za-
warte w porozumieniu z 1946 r. - przyp. B.W.)
90. Trybunał uznał, ze niezbędna jest szczegółowa ocena roli środków odwetowych w ramach zasady
proporcjonalności. Ich celem jest przywrócenie równości pomiędzy stronami oraz zachęcenie do kontynuowania
negocjacji.
91. Nie ulega wątpliwości, Ŝe zastosowanie środków odwetowych pociąga za sobą wielkie ryzyko dostarczenia
pretekstu do dalszej reakcji, co powoduje eskalację prowadzącą do zaostrzenia konfliktu. Z tego względu środki odwetowe
powinny świadczyć o mądrości, a nie słabości drugiej strony. .NaleŜy stosować je w sposób wysoce powściągliwy oraz
powinny im towarzyszyć rzeczywiste wysiłki zmierzające do rozwiązania sporu. Trybunał nie jest przekonany, aby w
obecnym stanie stosunków międzynarodowych było moŜliwe wykazanie istnienia normy zakazującej stosowania środków
odwetowych w czasie trwania negocjacji - szczególnie, gdy takim środkom odwetowym towarzyszy oferta wszczęcia pro-
cedury dającej moŜliwość przyspieszenia rozwiązania sporu ...
94. JednakŜe, legalność takich środków odwetowych musi być rozwaŜana jeszcze z innego punktu widzenia. MoŜna
przecieŜ zapytać, czy w ogóle są one zgodne z prawem, jeśli spór dotyczy kwestii prawnej i istnieje arbitraŜowy lub sądowy
mechanizm, w ramach którego moŜna ten sp6r załatwić? Wielu prawników sądzi, ze w trakcie postępowania arbitraŜowego
lub sądowego uciekanie się, do środków odwetowych - nawet jeśli są one stosowane w ramach zasady proporcjonalności -
jest zakazane. Twierdzenie takie zasługuje na Ŝyczliwą ocenę, lecz wymaga dalszego rozwaŜenia. Jeśli postępowanie
arbitraŜowe mieści się w ramach instytucjonalnych, zapewniających pewien stopień realizacji zobowiązań, to uzasadnienie
ś
rodków odwetowych niewątpliwie przestaje istnieć, lecz raczej dzięki istnieniu tych ram, aniŜeli jedynie z powodu ist-
nienia postępowania arbitraŜowego lub sądowego jako takiego.
98. Co do działań podjętych przez rząd USA w tej sprawie, sytuacja jest całkiem prosta. Nawet jeśli arbitraŜ na podstawie
art. I umowy z 1946 r. został uruchomiony przez jedną ze stron, to jego realizacja moŜe potrwać przez jakiś czas i w tym czasie
(czyli zanim kompromis zostanie zawarty) środki odwetowe nie są wyłączone. JednakŜe państwo uciekające się, do takich
ś
rodków musi uczynić wszystko, co w jego mocy, aby przyspieszyć arbitraŜ. I jest to dokładnie to, co rząd USA uczynił ...
Z tych względów Trybunał orzekł jednogłośnie, Ŝe w świetle wskazanych okoliczności rząd USA miał prawo podjąć określone
powyŜej działania.”.
Embargo - (prof. J.Symonides kwalifikuje je jako rodzaj represaliów – prof. W.Góralczyk mówi
natomiast o szczególnym rodzaju odwetu) - jest to zajęcie (zatrzymianie) mienia obcego państwa. Chodzi
przy tym zwłaszcza o zajęcie obcych statków w swoich portach i ich ładunku. Jest to środek nacisku na
drugie państwo. To embargo naleŜy odróŜnić od np. "embarga na broń".
6
Blokada pokojowa - dopuszczalny niegdyś środek odwetowy. Jest to przerwanie komunikacji morskiej z
portami jakiegoś państwa za pomocą swoich okrętów wojennych, które nie dopuszczają statków
handlowych do tych portów. Blokada ogranicza prawa państw trzecich poprzez niedopuszczenie ich
statków do portów.
W klasycznym prawie międzynarodowym blokada pokojowa była dopuszczalna - wymagania:
notyfikowanie blokady państwom zainteresowanym i rzeczywistość - efektywność blokady
(utrzymywanie wystarczającej liczby jednostek). Statki, które nie zastosowały się do blokady mogły
zostać zatrzymane i zwrócone po jej ustaniu.
Obecnie stosowanie blokady jest zakazane przez prawo międzynarodowe, ze względu na zakaz groźby lub
uŜycia siły wprowadzony przez Kartę NZ. Karta NZ dopuszcza jednak zastosowanie blokady jako jedną z
sankcji zarządzonych przez Radę Bezpieczeństwa.
3. Brak obowiązkowego sądownictwa międzynarodowego
Sądy międzynarodowe nie są wyposaŜone w kompetencję obowiązkową, zawsze opiera się ona na zgodzie
państw. MoŜna ją jednak wyrazić z góry. Gdy kompetencja danego sądu międzynarodowego zostanie
uznana, wyrok jest bezwzględnie wiąŜący.
Struktura i charakter norm współczesnego prawa międzynarodowego.
Prawo międzynarodowe nie jest zamkniętym systemem norm, jednakowym dla wszystkich.
Istnieją:
1. Normy o charakterze powszechnym (zwłaszcza zwyczajowe, ewentualnie Karta NZ) - obowiązujące
wszystkie państwa.
2. Normy o charakterze partykularnym wielostronne - obowiązują określoną grupę państw, np. region
(prawo regionalne)
3. Normy o charakterze dwustronnym - obowiązują wyłącznie w stosunkach między dwoma państwami.
Państwo moŜe być związane róŜnymi normami jednocześnie, wówczas lex specialis derogat legi generali
(prawo szczególne uchyla prawo ogólne) i lex posterior derogat priori (prawo późniejsze uchyla
wcześniejsze).
Ius cogens
- najbardziej istotne i podstawowe normy prawa międzynarodowego. Nie mogą być uchylone wolą
państw w ich wzajemnych stosunkach. Są wyrazem interesów całej społeczności międzynarodowej i mogą
być zmienione tylko wolą wszystkich państw.
Według konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 23.V.1969 roku norma o charakterze ius cogens to:
norma przyjęta i uznana przez międzynarodową wspólnotę państw jako całość za normę, od której
uchylenie się jest niedopuszczalne i która moŜe być zmieniona jedynie przez późniejszą normę
powszechnego prawa międzynarodowego, posiadającą taki sam charakter, tzn. ius cogens. Katalog –
sporny: zakaz agresji, interwencji, prawo naradów do samostanowienia, zakaz ludobójstwa i zabijania
jeńców wojennych.
art. 53 KW’69 - "...niewaŜna jest umowa, która w chwili zawarcia jest sprzeczna z imperatywną normą
powszechnego prawa międzynarodowego"
art.64 tej samej konwencji - "...Z chwilą pojawienia się nowej normy o charakterze "ius cogens" kaŜda
umowa pozostająca z nią w sprzeczności traci waŜność i wygasa."
Hierarchia norm prawa międzynarodowego - w zasadzie są to normy o jednakowej mocy wiąŜącej.
Wówczas w przypadku kolizji (zbiegu) norm zatosowanie znajdują reguły kolizyjne - "lex specialis
derogat legi generalii i "lex posterior derogat priori”).
Istnieją jednak normy, które są wyŜej w hierarchii norm. Przedstawia się ona następująco:
1. ius cogens
7
2. Karta Narodów Zjednoczonych - norma o charakterze nadrzędnym, art. 103 karty -"W razie
sprzeczności między zobowiązaniami członków ONZ wynikającymi z niniejszej Karty, a ich
zobowiązaniami wynikającymi z jakiejkolwiek innej umowy międzynarodowej, zobowiązania wynikające
z niniejszej Karty mają pierwszeństwo". Karta jest umową o charakterze jak gdyby konstytucyjnym - dla
członków ONZ wszystkie ich zobowiązania muszą być zgodne z Kartą. J.Symonides twierdzi, Ŝe "...Karta
ONZ moŜe z powodzeniem być traktowana jako konstytucja współczesnej społeczności
międzynarodowej".
3.wszystkie inne normy prawa międzynarodowego, a więc zarówno o pochodzeniu zwyczajowym, jak i
umownym lub teŜ wywodzące się z uchwał organizacji międzynarodowych.
Ź
ródła prawa międzynarodowego.
Współczesne źródła prawa międzynarodowego.
Ź
ródła wyraŜają wolę państw.
1) Zwyczaj - zgoda na związanie się normą jest dorozumiana (milcząco poprzez określone postępowanie).
2) Umowa - zgoda jest wyraŜana wyraźnie - expressis verbis.
3) Uchwały organizacji międzynarodowych jako źródło prawa międzynarodowego - dwa aspekty: prawo
wewnętrzne organizacji międzynarodowych (często) i prawo tworzone przez organizacje międzynarodowe
dla państw (rzadziej są do tego upowaŜniane).
Mamy tu takŜe do czynienia ze zgodą państw - pośrednio - państwa zgadzają się z góry na to, Ŝe określone
normy ustalone przez organizację będą dla nich wiąŜące - uprawnienie dla organizacji międzynarodowej do
tworzenia norm prawa międzynarodowego jest organizacji przez państwa delegowane.
4) Ostatnio w doktrynie przedmiotu pojawiają się równieŜ głosy optujące za zaliczeniem w skład źródeł
prawa międzynarodowego jednostronnych aktów państw. Mają one bowiem charakter prawnie wiąŜący i
stanowią często zobowiązanie danego państwa do podejmowania, bądź teŜ powstrzymania się od
podejmowania określonych działań w przyszłości. Stanowią tym samym źródło praw i obowiązków danego
państwa.
Pogląd ten do tej pory nie zyskał większego uznania.
WyróŜnia się następujące akty jednostronne państw: przyrzeczenie, zrzeczenie się, uznanie, protest.
Ś
rodki pomocnicze do stwierdzenia istnienia norm prawa międzynarodowego.
Judykatura i doktryna - nie są źródłami prawa międzynarodowego, poniewaŜ nie są formą wyraŜania woli
państw. Sądy stosują istniejące juŜ normy prawa międzynarodowe, a przedstawiciele nauki je interpretują.
Ź
ródła wyrokowania MTS - art.38 statutu.
Zgodnie z art.38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości:
„1. Trybunał, którego zadaniem jest rozstrzygać przedłoŜone mu spory zgodnie z prawem
międzynarodowym, stosuje:
a)
umowy międzynarodowe, bądź ogólne, bądź partykularne, ustanawiające normy wyraźnie uznane
przez państwa spór wiodące;
b)
zwyczaj międzynarodowy jako dowód powszechnej praktyki, przyjętej jako prawo;
c)
ogólne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane;
d)
z zastrzeŜeniem postanowień artykułu 59 (który stwierdza, Ŝe dany wyrok ma zastosowanie tylko w
danej konkretnej sprawie, czyli nie posiada mocy precedensu), wyroki sądowe tudzieŜ zdania
najznakomitszych znawców prawa publicznego róŜnych narodów, jako środek pomocniczy do
stwierdzania przepisów prawnych.
2. Przepis niniejszy nie uwłacza prawu Trybunału rozstrzygnięcia sprawy ex aequo et bono (zasada
słuszności), jeŜeli strony na to się zgodzą”.
8
Ad 1.c). Ogólne zasady prawa stanowią podstawę rozumowania prawniczego:
-
"nemo plus iuris in alium transfere potest quam ipse habet...” –nikt nie moŜe przenieść na
kogokolwiek więcej praw niŜ mu przysługuje.
-
"nemo potest commodum caperere de iniuria sua propria" - nikt nie moŜe odnosić korzyści z
własnego bezprawia,
-
"lex specialis derogat legi generali" – prawo szczególne uchyla prawo ogólne,
-
"nemo iudex in causa sua" – nikt nie moŜe być sędzią we własnej sprawie,
-
"res iudicata - ne bis in idem" – zasada rzeczy osądzonej.
Umowa międzynarodowa.
Wzajemne relacje umowa – zwyczaj.
Przewaga umowy - postanowienia umowne są z reguły bardziej precyzyjne i dają mniej podstaw do sporów.
Przewaga zwyczaju - normy zwyczajowe z reguły wiąŜą wszystkie państwa, a normy umowne są wiąŜące
tylko dla stron.
Pojęcie umowy międzynarodowej.
Normy dotyczące zawierania umów miały charakter zwyczajowy - po wojnie skodyfikowano je w
konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 23 maja 1969 roku (zwana dalej niekiedy „KW’69”). Polska
przystąpiła do tej konwencji 27.IV.1990 r1.
W.Góralczyk - definicja – Umowa międzynarodowa - jest to wspólne oświadczenie podmiotów prawa
międzynarodowego tworzące prawo, a więc uprawnienia i obowiązki.
Definicja traktatu wg KW’69 (art. 2 ust.1 pkt a.) - traktatem nazywamy „międzynarodowe porozumienie
między państwami, zawarte w formie pisemnej i regulowane przez prawo międzynarodowe, niezaleŜnie od
tego, czy jest ujęte w jednym dokumencie, czy w dwóch lub więcej dokumentach, i bez względu na jego
szczególną nazwę”.
Rodzaje umów międzynarodowych.
A.: Podziały z punktu widzenia formalnoprawnego:
1) ze względu na tryb zawierania:
- umowy zawierane w trybie prostym (nie wymagające ratyfikacji lub zatwierdzenia)
- w trybie złoŜonym ( wymagające ratyfikacji lub zatwierdzenia)
2) ze względu na organ występujący w imieniu państwa
- państwowe – zawierane w imieniu głowy państwa; rządowe – zawierane przez Prezesa Rady Ministrów; -
resortowe – zwierane przez ministra zarządzającego konkretnym resortem.
Podział ten ma znaczenie tylko w prawie wewnętrznym, natomiast z punktu widzenia prawa
międzynarodowego wszystkie umowy, niezaleŜnie od tego, jaki organ występuje w imieniu państwa są
jednakowo wiąŜące.
3) ze względu na liczbę stron umowy
- dwustronne - bilateralne
- wielostronne - multilateralne.
4) ze względu na moŜliwość przystąpienia
- zamknięte ( z reguły dwustronne - nie przewidujące moŜliwości przystąpienia państw trzecich), oraz
- otwarte, które dzielone są dalej na umowy otwarte:
1 Tekst polski: Dz.U. nr 74 z 1990 r., poz.439).
9
bezwarunkowo - w nich klauzula dopuszczająca przystąpienie nowych kontrahentów w kaŜdym
czasie, bez potrzeby uzyskiwania zgody pozostałych. Przystąpienie na podstawie jednostronnego
oświadczenia (aktu przystąpienia).
warunkowo - otwarte tylko dla określonej kategorii państw - np. danego regionu, albo spełniających
określone warunki. Art.4 Karty NZ przewiduje, Ŝe państwo starające się o przyjęcie do tej organizacji
powinno spełniać następujące warunki:
a)
być państwem miłującym pokój,
b)
przyjąć zobowiązania zawarte w Karcie, oraz
c)
zdaniem organizacji być zdolne i zdecydowane do wykonywania tych zobowiązań.
NaleŜy dodać, Ŝe nowe państwa są przyjmowane przez Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady
Bezpieczeństwa.
B.: Klasyfikacja umów z punktu widzenia ich treści.
- umowy polityczne
- gospodarcze i administracyjne (handlowe, konsularne, lotnicze, kolejowe, pocztowe, telekomunikacyjne,
finansowe, dotyczące współpracy naukowo-technicznej, kulturalnej i pomocy prawnej).
C.: Umowy zgodnie i nie z ius cogens.
D.: Umowy równoprawne i nierównoprawne.
Gentlemen's Agreements - umowy ustne (zgodnie z art.3 KW’69 mogą być zawierane, tyle Ŝe nie stosuje
się do nich postanowień konwencji. Są stosowane niekiedy przez polityków. Wymagają zaufania od
partnerów poniewaŜ w razie sporu mogą wystąpić trudności co do udowodnienia i ustalenia treści.
Natomiast według poglądów przedstawicieli anglosaskiej doktryny prawa międzynarodowego umowy takie
nie rodzą skutków prawnych, a jedynie zobowiązania honorowe osób, które je zawarły.
Budowa umowy międzynarodowej.
Dawne wymagania - umowa powinna obejmować następujące części: tytuł umowy, inwokacja, intytulacja,
arenga, narracja, dyspozycja, korroboracja, data i miejsce zawarcia umowy, podpisy i pieczęcie.
Obecnie:
1) tytuł - oznaczenie nazwy umowy, wskazanie stron i przedmiotu;
2) wstęp - preambuła - określenie celu, motywów, okoliczności towarzyszących podpisaniu, wzmianka o
pełnomocnictwach;
3) dyspozycja - część merytoryczna - tutaj klauzule (narodowa, największego uprzywilejowania,
wzajemności., itp.);
4) postanowienia końcowe - zagadnienia związanie z trybem zawarcia umowy (czy potrzebna jest
ratyfikacja) i jej wejścia w Ŝycie, postanowienia o dopuszczalności zgłaszania zastrzeŜeń;
5) zakończenie umowy - miejsce i data podpisania, liczba egzemplarzy, języki;
6) podpisy i pieczęcie.
Ad.3) W dyspozycji przy ustalaniu merytorycznej treści umowy układające się strony korzystają często z
postanowień typowych, które normują określone zagadnienia w sposób analogiczny lub zbliŜony w róŜnych
umowach. Do najczęściej spotykanych klauzul naleŜą:
a.
Klauzula wzajemności – polegająca na zobowiązaniu kaŜdej ze stron do traktowania (na przykład)
obywateli drugiej strony tak, jak to drugie państwo traktuje obywateli pierwszego państwa.
b.
Klauzula narodowa – polegająca na zobowiązaniu kaŜdej ze stron do traktowania (na przykład)
obywateli drugiej strony tak, jak traktuje własnych obywateli.
c.
Klauzula największego uprzywilejowania (KNU) – polegająca na zobowiązaniu kaŜdej ze stron do
przyznania drugiej stronie praw, które przyznała lub przyzna jakiemukolwiek państwu trzeciemu.
10
II Wykład
Obowiązywanie umowy międzynarodowej. WaŜność.
Zakres rzeczowy, podmiotowy i terytorialny obowiązywania umowy.
Obowiązywanie i waŜność umowy międzynarodowej.
1) WyraŜenie zgody.
Jest to przesłanka obowiązywania umowy w stosunku do konkretnego państwa. Zgoda wyraŜana jest albo
przy zawieraniu umowy, albo później przy przystąpieniu.
Sprawa formy i procedury wyraŜenia zgody moŜe być przez strony ustalona dowolnie –art.11 KW’69
stwierdza bowiem, Ŝe „...Zgoda państwa na związanie się traktatem moŜe być wyraŜona przez podpisanie,
wymianę dokumentów stanowiących traktat, ratyfikację, przyjęcie, zatwierdzenie lub przystąpienie albo w
jakikolwiek inny uzgodniony sposób.” Firma wyraŜenia zgody na związanie się umową zaleŜna jest więc od
woli jej stron.
2) Zasada "pacta sunt servanda" - (świętości umów).
JeŜeli zgoda została wyraŜona we właściwej formie i umowa została zawarta, wówczas strony umowy
obowiązane są wykonywać w dobrej wierze jej postanowienia. Nikt nie moŜe być zmuszony do związania
się umową, ale jeŜeli się zwiąŜe to obowiązany jest do jej przestrzegania.
Zasada ta odpowiada bezpieczeństwu, stałości i pewności obrotu międzynarodowego – długofalowo.
Jest to norma zwyczajowa potwierdzona w wielu umowach, np. deklaracja londyńska z 1871 roku - "Ŝadne
mocarstwo nie moŜe zwolnić się z zobowiązań traktatu, ani zmienić jego postanowień inaczej, niŜ za zgodą
układających się stron osiągniętą przez przyjazne porozumienie".
Karta ONZ - art.2ust.2 stwierdza, Ŝe członkowie "wykonywać będą w dobrej wierze zobowiązania przyjęte
zgodnie z Kartą".
KW’69 do zasady tej odnosi się w dwóch artykułach – 26 i 27.
“Art. 26. Pacta sunt servanda
KaŜdy będący w mocy traktat wiąŜe jego strony i powinien być przez nie wykonywany w dobrej wierze.”
Drugi ze wskazanych artykułów odnosi się do relacji pomiędzy traktatami a prawem wewnętrznym i
stanowi dopełnienie zasady pacta sunt .... Stwierdza on, Ŝe „...Strona nie moŜe powoływać się na
postanowienia swojego prawa wewnętrznego dla usprawiedliwienia niewykonywania przez nią traktatu.
Reguła ta nie narusza w niczym artykułu 46.” (art.27 KW’69).
Zasada "pacta sunt servanda" ma zastosowanie do wszystkich waŜnie zawartych i pozostających w mocy
umów międzynarodowych. Do waŜności umów międzynarodowych prawo międzynarodowe wymaga, aby:
a - decyzja państwa co do związania się umową została prawidłowo podjęta ( swobodnie, przez kompetentne
organy, bez błędu lub oszustwa),
b - aby decyzja ta została rzeczywiście wyraŜona (przez odpowiednio umocowanych przedstawicieli),
c - aby przedmiot umowy był zgodny z prawem (z normami o charakterze ius cogens).
Domniemanie - kaŜda umowa jest waŜna. Art.42 KW’69 stwierdza - umowa jest uznawana za waŜną i
obowiązującą dopóki co innego nie zostanie ustalone zgodnie z postanowieniami konwencji.
3) Przyczyny niewaŜności umowy międzynarodowej.
I Grupa: związane z naruszeniem prawa wewnętrznego kontrahentów dotyczącego zawierania umów - art.46
KW’69.
11
Zgodnie z zasadą ogólną ujętą w przytoczonym wyŜej art.27 konwencji nie moŜna powoływać się na
postanowienia prawa wewnętrznego aby usprawiedliwić niewykonywanie traktatu. Wyjątek od tej zasady
został zapisany w art.46 konwencji, zgodnie z którym:
„1. Państwo nie moŜe powoływać się na to, Ŝe jego zgoda na związanie się traktatem jest niewaŜna,
poniewaŜ została wyraŜona z pogwałceniem postanowienia jego prawa wewnętrznego dotyczącego
kompetencji do zawierania traktatów, chyba Ŝe to pogwałcenie było oczywiste i dotyczyło normy jego
prawa wewnętrznego o zasadniczym znaczeniu.
2. Pogwałcenie jest oczywiste, jeŜeli jest obiektywnie widoczne dla kaŜdego państwa postępującego w danej
sprawie zgodnie z normalną praktyką i w dobrej wierze.”
Z zestawienia powyŜszych przepisów wynika, Ŝe państwo, które chce zakwestionować waŜność zawartej
przez siebie umowy międzynarodowej moŜe to zrobić tylko w sytuacji gdy zgoda na zawarcie takiej umowy
została wyraŜona przez jego przedstawiciela z naruszeniem normy prawa wewnętrznego regulującej kwestię
kompetencji do wyraŜania takiej zgody. Naruszana norma miała przy tym znaczenie zasadnicze w hierarchii
norm prawa wewnętrznego, a samo naruszenie miało charakter oczywisty.
W świetle powyŜszych zapisów strony KW’69 mogłyby pokusić się o uznanie za niewaŜną umowy zawartej
np. przez szefa MSZ w trybie prostym w sytuacji gdy winna być ona (ewidentnie) zawarta w trybie
określonym w art..89 ust.1 Konstytucji, to znaczy zgoda na zawarcie umowy powinna zostać wyraŜona
przez Prezydenta w drodze ratyfikacji po uzyskaniu uprzedniej zgody Sejmu na dokonanie ratyfikacji
wyraŜonej w ustawie.
II grupa: wady oświadczenia woli.
a.
Przekroczenie przez przedstawiciela państwa upowaŜnienia do wyraŜenia zgody na związanie się
umową - art.47 KW’69.
„JeŜeli upowaŜnienie przedstawiciela do wyraŜenia zgody państwa na związanie się określonym traktatem
zostało poddane szczególnemu ograniczeniu, to zaniechanie przez przedstawiciela przestrzegania tego
ograniczenia nie moŜe być powołane jako uniewaŜniające zgodę przez niego wyraŜoną, chyba Ŝe
ograniczenie to zostało notyfikowane pozostałym państwom negocjującym przed wyraŜeniem przez niego
takiej zgody.”
Jest to przyczyna niewaŜności, ale tylko wtedy, gdy szczególne ograniczenie upowaŜnień, zostanie
państwom notyfikowane.
b. błąd - art.48 KW’69.
„1. Państwo moŜe powoływać się na błąd w traktacie dla uniewaŜnienia swojej zgody na związanie się tym
traktatem, jeŜeli błąd ten dotyczy faktu lub sytuacji, które państwo to przyjęło za istniejące w czasie, gdy
traktat był zawierany, i które stanowiły zarazem istotną podstawę jego zgody na związanie się traktatem.
2. Ustęp 1 nie ma zastosowania, jeŜeli dane państwo swoim własnym zachowaniem przyczyniło się do
powstania błędu lub jeŜeli okoliczności były tego rodzaju, Ŝe zwracały uwagę tego państwa na moŜliwość
błędu.
3. Błąd dotyczący tylko sformułowań tekstu traktatu nie wpływa na jego waŜność; wówczas stosuje się
artykuł 79.”
MTS w orzeczeniu w sprawie świątyni z 1950 roku – (KambodŜa vs. Tajlandia) potwierdził istnienie zasady
prawnej, która następnie spisana została w art.48 ust.2 KW’69.
c. oszustwo (podstęp) - art.49 KW’69
„JeŜeli państwo zostało nakłonione do zawarcia traktatu drogą oszukańczego postępowania innego państwa
negocjującego, państwo to moŜe powołać się na to oszustwo jako uniewaŜniające jego zgodę na związanie
się traktatem.”
O oszustwie moŜna powiedzieć tyle, Ŝe stanowi kwalifikowaną postać błędu. To znaczy, Ŝe jeŜeli jakieś
państwo podstępnie (w drodze oszukańczego działania) zostanie nakłonione do zawarcia umowy będzie
12
mogło zawsze powołać się na oszustwo jako na podstawę uniewaŜnienia swojej zgody bez konieczności
wykazania przesłanek określonych w art.48.
d.
przekupstwo przedstawiciela państwa - art.50 KW’69.
„JeŜeli wyraŜenie zgody państwa na związanie się traktatem zostało spowodowane w drodze przekupienia
jego przedstawiciela - bezpośrednio lub pośrednio - przez inne państwo negocjujące, państwo to moŜe
powołać się na takie przekupstwo jako na czynnik uniewaŜniający jego zgodę na związanie się traktatem.”
e. przymus wobec przedstawiciela państwa. - art.51 KW’69 - jest zawsze przyczyną niewaŜności umowy.
Jest to przesłanka tradycyjna będąca norma zwyczajową. ZłoŜenie podpisu przez zastraszonego
przedstawiciela państwa stanowi zawsze podstawę bezwzględnej niewaŜności umowy.
„Art.51. WyraŜenie zgody państwa na związanie się traktatem, które zostało spowodowane w drodze
przymusu wobec jego przedstawiciela przez czyny lub groźby skierowane przeciwko niemu, nie ma Ŝadnego
skutku prawnego.”
f. przymus wobec państwa - art.52.
„Art.52.Traktat jest niewaŜny, jeŜeli jego zawarcie zostało spowodowane przez groźbę lub uŜycie siły z
pogwałceniem zasad prawa międzynarodowego, wyraŜonych w Karcie Narodów Zjednoczonych.”
Przymus wobec państwa jest bezwzględną przyczyną niewaŜności traktatu ale pod pewnymi warunkami.
Jest to przymus:
- tylko w postaci groźby lub uŜycia siły, a co więcej
- uŜycie siły musi być sprzeczne z zasadami prawa międzynarodowego wyraŜonymi w Karcie NZ.
Narzucenie pod przymusem traktatu pokojowego państwu, które było agresorem w danym konflikcie nie
będzie więc stanowiło o niewaŜności takiego traktatu. Sytuacja ta została zresztą przewidziana expressis
verbis w art.75 KW’69, zgodnie z którym „Postanowienia niniejszej konwencji nie naruszają Ŝadnych
obowiązków w stosunku do traktatu, które mogą powstać dla państwa-agresora w następstwie środków
podjętych zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych w związku z agresją dokonaną przez to państwo.
III Grupa: niezgodność z "ius cogens". - art.53 KW’69. Zaistnienie tej przyczyny stanowi o bezwzględnej
niewaŜności traktatu. Za niezwykle istotny naleŜy równieŜ uznać zapis art.66 punkt a konwencji regulujący
kwestie proceduralne dotyczące doprowadzenia do uniewaŜnienia umowy lub tez uznania jej za wygasłą.
OtóŜ artykuł ten postanawia, Ŝe w przypadku konfliktu co do zakwalifikowania danego zdarzenia do
katalogu norm ius cogens „...kaŜda ze stron sporu dotyczącego stosowania lub interpretacji artykułu 53 lub
64 moŜe, w drodze pisemnej skargi, przedłoŜyć go do rozstrzygnięcia Międzynarodowemu Trybunału
Sprawiedliwości, chyba Ŝe strony, za wspólnym porozumieniem, zgodzą się poddać spór arbitraŜowi”
Postanowienie to jest klauzulą sądową dającą MTS kompetencje do rozpatrzenia wniesionego na jej
podstawie sporu.
II podział. Przyczyny niewaŜności względnej (art.46-50) i bezwzględnej (art.51-53).
RóŜnice dotyczą:
1)
tego kto jest uprawniony do podniesienia zarzutu niewaŜności traktatu,
2)
dopuszczalności uniewaŜnienia jedynie fragmentu traktatu objętego niewaŜnością (tzw. podzielność
postanowień traktatowych),
3)
moŜliwości konwalidowania traktatu.
13
Przyczyny niewaŜności traktatu w świetle KW’69.
PowyŜszy skan patrz: J.Sandorski, NiewaŜność umowy międzynarodowej, Warszawa 1978.
Brak rejestracji jako ograniczona przyczyna niewaŜności formalnej – status prawny umowy
niezarejestrowanej na podstawie Paktu Ligi Narodów i Karty NZ. Zdaniem H.Lauterpachta skutek z art.102
Karty NZ jest równoznaczny z niewaŜnością umowy międzynarodowej.
Propozycja podziału merytorycznych przyczyn niewaŜności umów:
1)
przyczyny odnoszące się do naruszenia norm dotyczących kompetencji organów państwa (art.46)
oraz
2)
przyczyny odnoszące się do naruszenia szczegółowych przepisów co do sposobu wyraŜenia zgody
na związanie się umową.
14
Ograniczenie moŜliwości powoływania się na niewaŜność umów wynika równieŜ z:
-
domniemanie waŜności umowy,
-
moŜność kwestionowania waŜności traktatu lub zgody na związanie się traktatem tylko z
wykorzystaniem uregulowań konwencji (art.42)
-
konieczności uznania zobowiązań regulowanych w umowie ale istniejących takŜe z innej podstawy
prawnej – zwyczaj lub inne umowy (art.43)
-
obowiązku zachowania procedur określonych przez konwencję. (art.65)
UniewaŜnienie traktatu lub zgody na związanie się traktatem – róŜnica przy umowach wielostronnych.
(oznacza tylko wyłączenie jednej strony).
Art.46.
Orzeczenie z 1994 roku (Katar vs. Bahrajn) – sprawa dotyczyła statusu prawnego dokumentu dotyczącego
zagadnień terytorialnych podpisanego przez ministrów spraw zagranicznych na zakończenie konsultacji.
Dokument ten został uznany przez MTS za umowę. Bahrajn argumentował, Ŝe jego minister spraw
zagranicznych nie zamierzał wiązać państwa w sposób sprzeczny z konstytucją.
Dwie szkoły: konstytucyjna (G.Scelle) i internacjonalistyczna (D.Anzilotti)
Praktyka traktatowa wydaje się skłaniać do przyjęcia rozwiązania, zgodnie z którym „jeśli akt organów
państwa został przyjęty w dobrej wierze przez inne strony (stronę), to odpowiedzialność za naruszenie norm
wewnętrznych spada na te organy.” (J.Sozański, s.105-106). Stanowisko to „zapobiega naduŜyciom w sferze
kwestionowania waŜności traktatów oraz gwarantuje trwałość umów”.
RóŜnice między niewaŜnością względną i bezwzględną umowy.
1. Powołanie przyczyny bezwzględnej musi nastąpić od strony danej umowy. (art.65 KPT)
2. Podzielność postanowień umowy – art.442
Zasadą jest niepodzielność traktatu – dlatego przypadki art.46,47 i 48.
3. Konwalidacja – art.45
Jak długo moŜna powoływać się na podstawy niewaŜności.
MTS (1960 – sprawa przejścia przez terytorium indyjskie) – chodziło o traktat z końca XVIII wieku
ustanawiający „prawo przejścia”. MTS orzekł, Ŝe nie moŜna uniewaŜniać umowy z dalekiej przeszłości, w
2
Art. 44.
Podzielność postanowień traktatowych
1. Przewidziane w traktacie lub wynikające z
artykułu 56
prawo strony do wypowiedzenia, wycofania się lub zawieszenia
działania traktatu moŜe być wykonywane jedynie w odniesieniu do całego traktatu, chyba Ŝe traktat postanawia inaczej lub
strony inaczej to uzgodnią.
2. Podstawa do uniewaŜnienia, wygaśnięcia, wycofania się lub zawieszenia działania traktatu, uznana w niniejszej
konwencji, moŜe być powołana tylko w odniesieniu do całego traktatu, z wyjątkiem tego, co przewidziano w następujących
ustępach lub w
artykule 60
.
3. JeŜeli podstawa ta dotyczy wyłącznie określonych postanowień, moŜna się na nią powołać wyłącznie w odniesieniu do
tych postanowień, gdy:
a) wspomniane postanowienia, jeśli chodzi o ich stosowanie, dają się oddzielić od reszty traktatu;
b) wynika z traktatu lub w inny sposób ustalono, Ŝe przyjęcie tych postanowień nie stanowiło istotnej podstawy zgody
innej strony lub stron na związanie się traktatem jako całością, oraz
c) dalsze wypełnianie pozostałej części traktatu nie byłoby niesprawiedliwe.
4. W przypadkach przewidzianych w artykułach 49 i 50 państwo uprawnione do powołania się na oszustwo lub
przekupstwo moŜe uczynić to w odniesieniu do całości traktatu bądź - w przypadkach wskazanych w ustępie 3 - tylko do
poszczególnych postanowień.
5. W przypadkach przewidzianych w
artykułach 51, 52 i 53
nie jest dozwolone Ŝadne wydzielenie postanowień traktatu.
15
oparciu o normy, praktykę i procedury międzynarodowe, które w istotnym stopniu zostały rozwinięte w
późniejszym okresie i są róŜne od przesłanek niewaŜności w momencie zawierania umowy.
III Wykład
Zakres rzeczowy, podmiotowy i terytorialny obowiązywania umowy.
Z
Z
a
a
k
k
r
r
e
e
s
s
r
r
z
z
e
e
c
c
z
z
o
o
w
w
y
y
(
(
p
p
r
r
z
z
e
e
d
d
m
m
i
i
o
o
t
t
o
o
w
w
y
y
)
)
o
o
b
b
o
o
w
w
i
i
ą
ą
z
z
y
y
w
w
a
a
n
n
i
i
a
a
u
u
m
m
o
o
w
w
y
y
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
e
e
j
j
.
.
Zasada - umowa międzynarodowa obowiązuje w całości.
W
W
Y
Y
J
J
Ą
Ą
T
T
K
K
I
I
!
!
A
A
.
.
- niektóre umowy wielostronne dopuszczają moŜliwość związania się tylko ich częścią. Przykład:
państwo, które nie podpisało Karty NZ moŜe przystąpić do Statutu MTS, który jest integralną częścią Karty
(wynika to z art.92 Karty NZ).
B
B
.
. - ZastrzeŜenia.
Wg. W.Góralczyka zastrzeŜenie, to - jednostronne oświadczenie złoŜone przez państwo podczas
podpisywania, ratyfikacji, przyjęcia, zatwierdzenia lub przystąpienia do umowy, za pomocą którego zmierza
ono do uchylenia lub modyfikacji skutków prawnych określonych postanowień umowy w ich zastosowaniu
do tego państwa.
Cel ? - najczęściej uchylenie stosowania określonych postanowień umowy w stosunku do siebie. MoŜliwe są
jednak takŜe zastrzeŜenia polegające na modyfikacji postanowień, np. poprzez wskazanie przyjętej przez
siebie interpretacji określonych postanowień umowy, czyli na nadaniu im określonego, szczególnego
znaczenia.
Do kiedy ? - zastrzeŜenia moŜna składać najpóźniej w momencie ostatecznego wyraŜenia zgody na
związanie się umową. ZastrzeŜenie jest wówczas składane razem z ratyfikacją, zatwierdzeniem, itp.
MoŜność (dopuszczalność) zgłaszania zastrzeŜeń - art.19 konwencji. Jak ustalić czy zastrzeŜenie moŜe być
składane do danej umowy ?
a) gdy kwestia została uregulowana w samej umowie - 3 sytuacje:
- umowa postanawia, Ŝe dopuszczalne jest składanie zastrzeŜeń (bez ograniczeń),
- umowa wyklucza moŜliwość składania zastrzeŜeń,
- umowa zezwala na składanie zastrzeŜeń tylko do określonych (mniej istotnych) postanowień,
natomiast pozostałe jako istotne muszą być przyjęte przez strony bez zastrzeŜeń.
b) gdy dopuszczalność nie została uregulowana w umowie:
- moŜliwe pod warunkiem, Ŝe zastrzeŜenia nie są sprzeczne z przedmiotem i celem umowy. Takie
stanowisko zostało przedstawione w opinii doradczej MTS-u z 1951 roku w sprawie dopuszczalności
zgłaszania zastrzeŜeń do konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 roku.
Forma zastrzeŜenia, jego wyraźnego przyjęcia i sprzeciwu - art.23.1 KW’69.
Muszą być one sformułowane na piśmie i zakomunikowane umawiającym się państwom, jak równieŜ innym
państwom, które są uprawnione do stania się stroną umowy.
Przyjęcie zastrzeŜenia - art.20 konwencji
Aby umowa z poczynionym przez nas zastrzeŜeniem weszła w stosunku do nas w Ŝycie, zastrzeŜenie to
musi zostać przyjęte.
Przyjęcie zastrzeŜenia moŜe być wyraźne, bądź milczące (dorozumiane).
- przyjęcie domniemane - art.20.5 KW’69 - brak sprzeciwu w terminie 12 miesięcy.
16
Kwestia przyjęcia zastrzeŜenia a obowiązywanie umowy między państwami - stronami tej samej umowy
wielostronnej. Generalnie w następstwie przyjęcia zastrzeŜenia państwo, które je zgłosiło staje się stroną
umowy w stosunku do państwa przyjmującego zastrzeŜenie. Konwencja reguluje w tym zakresie dwie
sytuacje:
- aby państwo zgłaszające zastrzeŜenie w ogóle mogło przystąpić do umowy:
art. 20.4.c - Aby definitywne wyraŜenie zgody na związanie się traktatem (zawierające zastrzeŜenie) stało
się skuteczne, zastrzeŜenie sformułowane w tym akcie musi zostać przyjęte przynajmniej przez jedną z
pozostałych stron umowy, chyba Ŝe sama umowa postanawia inaczej.
- powiększanie liczby stron związanych z nami w obrębie tej samej umowy wielostronnej:
art.20.4.a - jeŜeli umowa nie postanawia inaczej, przyjęcie zastrzeŜenia przez inne państwo stronę tej
umowy powoduje, Ŝe państwo zgłaszające zastrzeŜenie staje się stroną tej umowy w stosunku do państwa
przyjmującego zastrzeŜenie, jeŜeli umowa dla tych państw weszła juŜ w Ŝycie albo z chwilą jej wejścia w
Ŝ
ycie.
Konwencja przewiduje szczegółowe uregulowania co do przyjmowania zastrzeŜeń w odniesieniu do trzech
rodzajów umów:
- art.20.1 – w przypadku zastrzeŜenia wyraźnie dopuszczonego przez umowę – wówczas nie trzeba
przyjmować takiego zastrzeŜenia chyba Ŝe umowa tak stanowi;
- art.20.2 – gdy stosowanie umowy w całości jest istotnym warunkiem zgody stron (wąskie grono) na
związanie się umowy, (istotny - przedmiot i cel umowy) – wówczas zastrzeŜenie wymaga przyjęcia przez
wszystkie dotychczasowe strony umowy;
-art.20.3 – gdy umowa jest aktem konstytucyjnym organizacji międzynarodowej – wówczas zastrzeŜenie
musi zostać przyjęte przez właściwy organ tej organizacji, chyba Ŝe sama umowa stanowi inaczej.
Dopuszczalność zgłaszania zastrzeŜeń - ciąg dalszy:
1)
ograniczenia czasowe oraz
2)
postanowienia wyłączające moŜliwość składania zastrzeŜeń.
Ad.1) Ograniczenie czasowe wynika z przedstawionej powyŜej definicji, stwierdzającej, Ŝe złoŜenie
zastrzeŜenia moŜe nastąpić „...przy podpisaniu, ratyfikacji, przyjęciu, zatwierdzeniu lub przystąpieniu do
traktatu”. Stanowi to podstawę do stwierdzenia, iŜ zastrzeŜenie moŜe zostać złoŜone najpóźniej w momencie
ostatecznego wyraŜenia zgody na związanie się umową międzynarodową.
Ponadto - w przypadku umów zawieranych w trybie złoŜonym zastrzeŜenie złoŜone w momencie podpisania
umowy musi „...zostać formalnie potwierdzone przez państwo czyniące zastrzeŜenie w chwili wyraŜenia
zgody na związanie się tym traktatem” (art.23 ust.2).W takim „...przypadku zastrzeŜenie uwaŜa się za
złoŜone w dniu jego potwierdzenia.” J.Pieńkos zauwaŜa, Ŝe zastrzeŜenia zgłaszane „...przy podpisaniu
umowy, która podlega jeszcze ratyfikacji, mogą być traktowane tylko jako zasygnalizowanie partnerom, Ŝe
dane zastrzeŜenie będzie prawdopodobnie zgłoszone i przy ratyfikacji, wtedy bowiem dopiero jest ono
miarodajne.”3
Ad. 2) Wyłączenie moŜliwości składania zastrzeŜeń.
Zasada - (art.19) wolność składania zastrzeŜeń. Są one bowiem dopuszczalne, chyba Ŝe dana umowa
międzynarodowa stanowi inaczej.
Uzupełnienie zasady - wyłączenie moŜliwości składania zastrzeŜeń w przypadku gdy umowa nie zawiera co
prawda takiego zakazu ale dane zastrzeŜenie byłoby sprzeczne z przedmiotem i celem tej umowy.
W opinii MTS z 1951 roku nie ma wyjaśnienia pojęcia „zgodności z przedmiotem i celem traktatu. Jest
jedynie stwierdzenie, Ŝe państwo, które wskaŜe na taką niezgodność jako podstawę swojego sprzeciwu
będzie mogło uwaŜać się za niezwiązane traktatem z sygnatariuszem, który złoŜył dane zastrzeŜenie.
3 J.Pieńkos: Prawo międzynarodowe publiczne, Zakamycze 2004, s.320.
17
Konwencja z 1965 roku w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej stwierdza, Ŝe (art.20)
„zastrzeŜenie nie dające się pogodzić z przedmiotem i celem niniejszej Konwencji, jak równieŜ zastrzeŜenie,
które powodowałoby zahamowanie działalności któregokolwiek z organów ustanowionych przez niniejszą
Konwencję nie jest dopuszczalne”.
J.Sozański – „MoŜe to sugerować, Ŝe kaŜde zastrzeŜenie powodujące utrudnienie stosowania postanowień
konwencji jest sprzeczne z jej przedmiotem i celem. Sprzeczne z nim będzie zwłaszcza kaŜde ograniczenie
zakresu i skuteczności jego najwaŜniejszych postanowień”4.
Zgodność zastrzeŜenia z przedmiotem i celem umowy jest oceniana przez poszczególne, zainteresowane
państwa, w drodze zgłaszania sprzeciwów. M.Frankowska - "...państwo, które wyrazi sprzeciw wobec
zgłoszonego zastrzeŜenia moŜe tę właśnie przyczynę podać jako podstawę swojej decyzji". Autorka dodaje,
Ŝ
e nie oznacza to aby dane zastrzeŜenie było obiektywnie niezgodne z przedmiotem i celem umowy, a inne
państwa "...mają swobodę zajęcia stanowiska wobec zgłoszonego zastrzeŜenia". Swoboda ta polegała zaś
będzie na przyjęciu danego zastrzeŜenia lub zgłoszeniu do niego sprzeciwu.
Oczywiście państwa mogą w umowie ustalić inną regułę. M.Frankowska jako przykład podaje art.20 ust.2
konwencji w sprawie eliminacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z 21 grudnia 1965 roku
przewidujący, Ŝe "... zastrzeŜenie odrzucone przez 2/3 stron uznaje się za niezgodne z jej przedmiotem oraz
celem i jako takie - za niedopuszczalne
KW ‘69 zawiera dwa uregulowania szczegółowe, przewidujące ograniczenia w zakresie dopuszczalności
zgłaszania zastrzeŜeń.
i)
złoŜenie zastrzeŜenia do statutu organizacji międzynarodowej wymaga przyjęcia tego
zastrzeŜenia przez kompetentny organ tej organizacji, chyba Ŝe statut stanowi inaczej (art.20
ust.3).
ii)
art.20 ust.2 - wymóg przyjęcia zastrzeŜenia przez wszystkie strony, "gdy z ograniczonej liczby
państw negocjujących5 oraz z przedmiotu i celu traktatu wynika, Ŝe stosowanie traktatu w
całości między wszystkimi stronami jest istotnym warunkiem kaŜdego z nich na związanie się
traktatem".
Wymóg jednomyślnego przyjęcia zastrzeŜenia - pierwotnie nie odnosił się jedynie do umów o
ograniczonym uczestnictwie ale obejmował przyjmowanie wszystkich zastrzeŜeń. S.E.Nahlik określa
wymóg jednomyślnego przyjęcia jako "tradycyjny" . R.Szafarz wskazuje, Ŝe rezolucja Rady Ligi
Narodów z 17.06.1927 roku (odnosząca się do raportu Komitetu Ekspertów dla Stopniowej Kodyfikacji
Prawa Międzynarodowego Ligi Narodów dotyczącego dopuszczalności zastrzeŜeń do traktatów
powszechnych) "... ustanawiała m.in. wymaganie jednomyślnej zgody stron i sygnatariuszy traktatu na
przyjęcie zastrzeŜenia, jako warunek sine qua non jego skuteczności prawnej.”
Sens instytucji - modyfikacja zakresu przedmiotowego umowy międzynarodowej. (Skutek prawny
zastrzeŜenia - modyfikacja postanowień umowy w zakresie tego zastrzeŜenia, w stosunkach pomiędzy
państwem czyniącym zastrzeŜenie a państwem wobec którego zastrzeŜenie to stało się skuteczne, na
zasadzie wzajemności. Ust.2 tego samego artykułu konwencji stwierdza, Ŝe zastrzeŜenie "... nie modyfikuje
postanowień traktatu dla pozostałych stron traktatu w ich wzajemnych stosunkach".
W
W
N
N
I
I
O
O
S
S
E
E
K
K
!
!
-
-
aby ustalić aktualny przedmiotowy zakres obowiązywania (stan prawny) danej umowy
międzynarodowej pomiędzy poszczególnymi jej stronami naleŜy oprócz tekstu samej umowy wziąć pod
4 Sozański J.: Współczesne prawo traktatów, s. 75.
5 Zgodnie z definicją zawartą w art2 ust.1 pkt f tej konwencji "państwo negocjujące" oznacza państwo, które brało udział w
opracowaniu i przyjęciu tekstu traktatu.
18
uwagę takŜe wszystkie zastrzeŜenia i sprzeciwy do niej zgłoszone. Publikowane są one w United Nations
Treaty Series (UNTS).
Na uwagę zasługuje równieŜ uregulowana w art.23§2 KW’69 kwestia potwierdzenia zastrzeŜenia. OtóŜ o
potwierdzeniu zastrzeŜenia mówimy w sytuacji gdy zostało ono złoŜone w momencie podpisania umowy
podlegającej zatwierdzeniu lub ratyfikacji, czyli zawieranej w trybie złoŜonym. Wówczas zastrzeŜenie takie
musi zostać formalnie potwierdzone w momencie ostatecznego wyraŜenia zgody na związanie się umową,
to jest w momencie jej zatwierdzenia lub ratyfikacji.
NaleŜy jeszcze dodać, Ŝe jeŜeli jakieś państwo przyjmie zastrzeŜenie pomiędzy momentem jego złoŜenia a
potwierdzeniem, to oczywiście Ŝadne ponowne potwierdzenie przyjęcia zastrzeŜenia nie jest wymagane.
Pytanie o moment wywarcia skutku prawnego przez zastrzeŜenie implikujący modyfikację postanowień
umowy w stosunkach wzajemnych.
KW ‘69 uzaleŜnia powstanie tego skutku od akceptacji państw. MoŜna przy tym stwierdzić, Ŝe forma tej
akceptacji uzaleŜniona jest od treści danej umowy. Zgoda moŜe być bowiem udzielona bądź generalnie,
bądź teŜ w odniesieniu do poszczególnych zastrzeŜeń. Zgoda generalna moŜe zostać udzielona na podstawie
art.20 ust.1 konwencji, który przewiduje, Ŝe zastrzeŜenie "...wyraźnie dopuszczone przez traktat nie wymaga
Ŝ
adnego późniejszego przyjęcia przez pozostałe umawiające się państwa6, chyba Ŝe traktat tak postanawia".
W pozostałych przypadkach akceptacja jest wyraŜana kaŜdorazowo, przybierając formę wyraźnego lub
dorozumianego przyjęcia zastrzeŜenia.
Pierwsze z nich musi zostać sformułowane na piśmie i zakomunikowane umawiającym się państwom oraz
innym państwom uprawnionym do stania się stronami traktatu7.
Przyjęcie domniemane następuje w przypadku jeŜeli państwo nie sprzeciwiło się zastrzeŜeniu "... w ciągu
dwunastu miesięcy od notyfikowania mu zastrzeŜenia albo do dnia wyraŜenia zgody na związanie się
traktatem, w zaleŜności od tego, która z tych dat jest późniejsza"8. Komentowana norma zezwala państwu
na złoŜenie sprzeciwu takŜe po wyraŜeniu przez nie zgody na związanie się traktatem, jednakŜe jedynie w
tym przypadku jeŜeli zastrzeŜenie zostało mu notyfikowane później niŜ 12 miesięcy przed wyraŜeniem
zgody na związanie się daną umową. F.Horn stwierdza, Ŝe termin 12 miesięcy został wprowadzony podczas
prac nad projektem KW ‘69 i stanowi wyraz postępowego rozwoju prawa międzynarodowego a nie jego
kodyfikacji. Zastosowanie tego terminu moŜe mięć więc miejsce wyłącznie w stosunkach pomiędzy
stronami KW ‘69 od momentu jej wejścia w Ŝycie, to jest od 27 stycznia 1980 roku.
Skutek wyraźnego lub domniemanego przyjęcia zastrzeŜenia regulowany jest przez art.20 ust.4 pkt a
konwencji przewidujący, Ŝe "...przyjęcie zastrzeŜenia przez inne umawiające się państwo czyni państwo
zgłaszające zastrzeŜenie stroną traktatu w stosunku do tego innego państwa, jeŜeli traktat dla tych państw
wszedł juŜ w Ŝycie bądź z chwilą jego wejścia w Ŝycie", chyba Ŝe dany traktat stanowi inaczej.
Sprzeciw wobec zastrzeŜeń -
Konwencja przewiduje dwa rodzaje sprzeciwu, W.Góralczyk nazywa je: sprzeciwem zwykłym i
kwalifikowanym. M.Frankowska mówi natomiast o minimalnym i maksymalnym skutku sprzeciwu. RóŜnią
się one pod względem powodowanych przez nie skutków prawnych.
Zasadą ogólną jest (art.20.4.b), Ŝe zgłoszenie sprzeciwu przez inne umawiające się państwo nie stanowi
przeszkody dla wejścia w Ŝycie umowy pomiędzy państwem sprzeciwiającym się a państwem zgłaszającym
6 Zgodnie z definicją zawartą w art2 ust.1 pkt f tej konwencji "państwo umawiające się" oznacza państwo, które wyraziło zgodę
na związanie się traktatem, bez względu na to, czy traktat wszedł w Ŝycie, czy tez nie."
7 Art.23. ust.1 konwencji przewiduje konieczność zachowania takiej formy i procedury nie tylko dla wyraźnego przyjęcia
zastrzeŜenia ale równieŜ dla samego zastrzeŜenia oraz sprzeciwu wobec zastrzeŜenia.
8 patrz: art.20 ust.5 Konwencji Wiedeńskiej z 1969 roku.
19
zastrzeŜenie (sprzeciw zwykły), chyba Ŝe zostanie stanowczo wyraŜony zamiar przeciwny (sprzeciw
kwalifikowany) lub sama umowa stanowi inaczej. Warto podkreślić, Ŝe w tym postanowieniu zapisane
zostało domniemanie na rzecz sprzeciwu zwykłego.
JeŜeli chodzi o skutki prawne obu sprzeciwów, to zajmuje się tym art. 21.3 KW’69.
- sprzeciw zwykły - postanowienia do których zgłoszono zastrzeŜenie a następnie sprzeciw, nie mają
zastosowania między tymi dwoma państwami (czyli składającym zastrzeŜenie a składającym sprzeciw).
Czyli, jeŜeli zastrzeŜenie polegało na uchyleniu określonego postanowienia umowy to sprzeciw nie zmienia
stanu prawnego, ma natomiast znaczenie polityczne. JeŜeli natomiast zastrzeŜenie polegało np. na
określonej interpretacji pewnego przepisu, to sprzeciw zwykły zmienia stan prawny i powoduje Ŝe
postanowienia te nie będą w ogóle stosowane.
- sprzeciw kwalifikowany - umowa nie wchodzi w ogóle w Ŝycie pomiędzy państwem, które zgłosiło
zastrzeŜenie, a państwem zgłaszającym taki sprzeciw. Wówczas państwa te będąc stronami tej samej
umowy wielostronnej nie są związane jej postanowieniami w stosunkach wzajemnych.
Sprzeciwy: zwykły i kwalifikowany.
Dwa zagadnienia szczegółowe.
1
Domniemanie na rzecz sprzeciwu zwykłego. - art.20 ust.4 pkt b konwencji stwierdza, Ŝe złoŜenie
sprzeciwu do zastrzeŜenia "... nie stanowi przeszkody dla wejścia traktatu w Ŝycie" między danymi
państwami "... chyba Ŝe zamiar przeciwny zostanie stanowczo wyraŜony przez sprzeciwiające się
państwo".
2
Kwestia tzw. politycznego skutku sprzeciwu zwykłego. O głównie politycznym lub moralnym9
skutku sprzeciwu zwykłego moŜemy mówić w sytuacji, w której mamy do czynienia z zastrzeŜeniem
mającym na celu uchylenie, a nie modyfikację, danego postanowienia umownego. Skutek prawny
złoŜenia sprzeciwu zwykłego do takiego zastrzeŜenia jest bowiem toŜsamy ze skutkiem wywołanym
przyjęciem tego zastrzeŜenia polegającym na uchyleniu stosowania danego postanowienia umowy w
stosunkach wzajemnych. Inna jest natomiast wymowa polityczna takiego kroku.
Zarówno zastrzeŜenie, jak i sprzeciw wobec niego złoŜony mogą być w kaŜdej chwili wycofane, chyba Ŝe
dana umowa postanawia inaczej (art.22 ust. 1 i 2). Konwencja przewiduje przy tym, Ŝe wycofanie
zastrzeŜenia i sprzeciwu musi zostać dokonane na piśmie (art.23 ust.4), a akty te staną się skuteczne z
chwilą zawiadomienia, odpowiednio: państwa umawiającego się lub państwa, które zgłosiło zastrzeŜenie.
Deklaracje interpretacyjne.
Dopuszczalność składania w art.310 Konwencji prawa morza z 1982 r., chociaŜ nie pozwala ona na
składanie zastrzeŜeń (z wyjątkiem zastrzeŜeń wyraźnie dopuszczonych przez traktat).
Artykuł ten przewiduje moŜliwość składania deklaracji lub oświadczenia w celu dostosowania ustaw lub
przepisów wewnętrznych państwa do postanowień Konwencji, pod warunkiem, Ŝe deklaracje te i
oświadczenia nie powodują wyłączeń lub zmiany mocy prawnej postanowień Konwencji w odniesieniu do
tego państwa.
Konwencja wskazuje więc wyraźnie, Ŝe deklaracje te nie mogą być ukrytymi zastrzeŜeniami.
Kwestia odróŜnienia deklaracji składanych przez poszczególne państwa od składanych przez wszystkie
strony umowy. Mogą one wówczas zostać potraktowane jako integralna cześć umowy. W takiej sytuacji ich
ewentualna zmiana podlega procedurze właściwej dla zmiany samej umowy. (Tak w orzeczeniu MTS w
sprawie Ambateliosa z 1952 r.10
9 patrz: W.Góralczyk, S.Sawicki: Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa.2009, s.93.
10 patrz szerzej: A.Wyrozumska: Umowy międzynarodowe. Teoria i praktyka, Warszawa 2006, s.248.
20
Ukryte zastrzeŜenia – Syria – deklaracja do art.52 KPT stwierdzająca, Ŝe pod pojęciem przymusu Syria
rozumie równieŜ przymus „ekonomiczny i polityczny”.
Reakcją – sprzeciw państw: USA, Wielka Brytania, Szwecja.
Polska równieŜ korzysta z moŜliwości składania deklaracji interpretacyjnych11.
Deklaracje do:
-
Konwencji ramowej om ochronie mniejszości narodowych przyjętej w Strasbourgu w 1995 r.,
-
Trzy deklaracje do Traktatu o przystąpieniu do UE z 2003 r.
Z
Z
a
a
k
k
r
r
e
e
s
s
p
p
o
o
d
d
m
m
i
i
o
o
t
t
o
o
w
w
y
y
o
o
b
b
o
o
w
w
i
i
ą
ą
z
z
y
y
w
w
a
a
n
n
i
i
a
a
u
u
m
m
o
o
w
w
y
y
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
e
e
j
j
,
,
(
(
k
k
o
o
g
g
o
o
o
o
b
b
o
o
w
w
i
i
ą
ą
z
z
u
u
j
j
e
e
?
?
)
)
.
.
W stosunku do danej umowy międzynarodowej wszystkie państwa moŜemy podzielić na dwie grupy: na
strony umowy i państwa trzecie.
Zasada - umowa międzynarodowa wiąŜe strony ("ius facit inter partes").
Definicja "strony" - art.2.1.g KW’69. Termin ten „oznacza państwo, które wyraziło zgodę na związanie się
traktatem i w stosunku do którego traktat wszedł w Ŝycie”.
Umowa międzynarodowa tworzy prawa i obowiązki jedynie dla stron, czyli nie wpływa na sytuację prawną
państw trzecich ("pacta tertiis nec prosunt nec nocent").
W konwencji zostało to ujęte w art.34, który stwierdza, Ŝe: „traktat nie tworzy obowiązków ani praw dla
państwa trzeciego bez jego zgody”. Czasami jednak mamy do czynienia z umowami, które wpływają na
sytuację prawną państwa trzeciego.
1
1
.
.
U
U
m
m
o
o
w
w
y
y
u
u
s
s
t
t
a
a
n
n
a
a
w
w
i
i
a
a
j
j
ą
ą
c
c
e
e
p
p
r
r
a
a
w
w
a
a
n
n
a
a
r
r
z
z
e
e
c
c
z
z
p
p
a
a
ń
ń
s
s
t
t
w
w
a
a
t
t
r
r
z
z
e
e
c
c
i
i
e
e
g
g
o
o
(
(
n
n
a
a
k
k
o
o
r
r
z
z
y
y
ś
ś
ć
ć
p
p
a
a
ń
ń
s
s
t
t
w
w
a
a
t
t
r
r
z
z
e
e
c
c
i
i
e
e
g
g
o
o
)
)
-
-
"
"
p
p
a
a
c
c
t
t
a
a
i
i
n
n
f
f
a
a
v
v
o
o
r
r
e
e
m
m
t
t
e
e
r
r
t
t
i
i
i
i
"
"
.
.
Cechy charakterystyczne umów na korzyść państwa trzeciego.
1)
Art.36 KW’69 przewiduje, Ŝe potrzebna jest zgoda obdarowanego, choć moŜe być dorozumiana. Z
suwerenności państwa wynika bowiem, Ŝe nie moŜna mu nic narzucać wbrew jego woli.
2)
państwo trzecie nie moŜe domagać się wykonania umowy zawartej przez inne państwa, chyba Ŝe
państwa te przyznały mu takie prawa. Umowa wiąŜe tylko strony i mogą ją zmienić a nawet odwołać
dopóki umowa nie zostanie wykonana, chyba Ŝe w umowie ustalono, Ŝe prawo nadane państwu
trzeciemu zamierzano uwaŜać za nie podlegające zmianie bez jego zgody – (art.37.2.).
3)
jeŜeli umowa została juŜ wykonana i państwo nabyło zaofiarowane w niej korzyści, to nie mogą być
one odwołane bez zgody tego państwa trzeciego, chyba Ŝe moŜliwość taką przewidywała sama
umowa.
2
2
.
.
U
U
m
m
o
o
w
w
y
y
u
u
s
s
t
t
a
a
n
n
a
a
w
w
i
i
a
a
j
j
ą
ą
c
c
e
e
o
o
b
b
o
o
w
w
i
i
ą
ą
z
z
k
k
i
i
d
d
l
l
a
a
p
p
a
a
ń
ń
s
s
t
t
w
w
t
t
r
r
z
z
e
e
c
c
i
i
c
c
h
h
(
(
n
n
a
a
n
n
i
i
e
e
k
k
o
o
r
r
z
z
y
y
ś
ś
ć
ć
p
p
a
a
ń
ń
s
s
t
t
w
w
a
a
t
t
r
r
z
z
e
e
c
c
i
i
e
e
g
g
o
o
)
)
-
-
"
"
p
p
a
a
c
c
t
t
a
a
i
i
n
n
d
d
e
e
t
t
r
r
i
i
m
m
e
e
n
n
t
t
u
u
m
m
t
t
e
e
r
r
t
t
i
i
i
i
"
"
.
.
Cechy charakterystyczne instytucji:
1)
Ustanowienie obowiązków dla państwa trzeciego nie moŜe się obyć bez jego zgody. Tym samym
jest to moŜliwe w zupełnie wyjątkowych okolicznościach. Zgoda państwa musi być wyraŜona
wyraźnie i na piśmie - zgody tej nie moŜna domniemywać. (art.35)
Wyjątek!! - sytuacja państwa - agresora. Dopuszczalność narzucenia takiemu państwu bez jego
zgody pewnych obowiązków wynika z przytoczonego juŜ art.75 konwencji.
11 Ibidem: s.249-250.
21
2)
Art.37.1 - obowiązek moŜe być odwołany lub zmodyfikowany tylko za zgodą stron umowy i
państwa trzeciego, chyba Ŝe ustalono, Ŝe uzgodniły one inaczej.
Z
Z
a
a
k
k
r
r
e
e
s
s
t
t
e
e
r
r
y
y
t
t
o
o
r
r
i
i
a
a
l
l
n
n
y
y
o
o
b
b
o
o
w
w
i
i
ą
ą
z
z
y
y
w
w
a
a
n
n
i
i
a
a
u
u
m
m
o
o
w
w
y
y
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
e
e
j
j
.
.
Zasada generalna stanowi, Ŝe umowa wiąŜe strony na całym ich terytorium.
Art.29 KW’69: Terytorialny zasięg traktatów.
„JeŜeli odmienny zamiar nie wynika z traktatu ani nie zostaje ustalony w inny sposób, traktat wiąŜe kaŜdą
stronę w odniesieniu do całego jej terytorium.”
Jednak niektóre umowy (tzw. um. zlokalizowane) wiąŜą tylko na określonym terytorium, które moŜe być
tylko częścią terytorium państwowego (np. umowy dotyczące określonej rzeki). Mogą być teŜ umowy
regulujące sytuację obszarów nie podlegających suwerenności Ŝadnego państwa, np: morza pełnego, czy
przestrzeni kosmicznej.
Traktat antarktyczny – wyraźnie określa, Ŝe dotyczy stref połoŜonych na południe od 60 stopnia szerokości
geograficznej, włączając w to wszystkie pola lodowe.
Formułę pozwalającą stosować umowę szerzej niŜ na teryt. państwa strony przyjęła takŜe EKPC .
Zobowiązuje ona do zapewnienia praw i wolności w niej określonych wszystkim osobom
„...podlegającym ich jurysdykcji”. Dotyczy to więc równieŜ sytuacji gdy nad jakimś terenem państwo
sprawuje jurysdykcję z innego tytułu, np. okupacji tego terytorium. Zob. sprawa V.i B. Bankovic v.Belgia
i inne państwa NATO.
PowyŜszy skan patrz: A.Wyrozumska: Umowy międzynarodowe. Teoria i praktyka, Warszawa 2006, s.282.
Klauzula kolonialna - w okresie istnienia państw kolonialnych, z reguły jako terytorium państwowe, przy
podpisywaniu umów międzynarodowych, rozumiano tylko terytorium metropolii. Natomiast, jeśli miano
zamiar rozciągnąć stosowanie umowy takŜe na kolonie i terytoria zaleŜne, to umieszczano w umowie tzw.
"klauzulę kolonialną". Klauzula ta była krytykowana zwłaszcza w związku z umowami o charakterze
humanitarnym.
Na konferencji wiedeńskiej, przeciwko dzieleniu państw na metropolię i kolonie wystąpiły państwa
"trzeciego świata" i państwa socjalistyczne. Ostatecznie zapisano w art.29 konwencji zasadę, Ŝe umowa
wiąŜe stronę w odniesieniu do całego jej terytorium, chyba Ŝe odmienny zamiar stron wynika z samego
traktatu, bądź teŜ został ustalony w inny sposób.
3) Klauzula kolonialna – art.63 EKPC – kaŜde państwo moŜe w chwili ratyfikacji lub w jakimkolwiek
późniejszym czasie oświadczyć w drodze notyfikacji skierowanej do Sekretarza Generalnego Rady Europy,
Ŝ
e konwencja obowiązywać będzie na wszystkich lub niektórych terytoriach, za których stosunki
międzynarodowe państwo to odpowiada.
22
Klauzula federalna – jest to postanowienie, które moŜe być stosowane w umowach międzynarodowych
zawieranych przez państwa związkowe. UzaleŜnia ona obowiązywanie postanowień umowy od decyzji
państw wchodzących w skład państwa związkowego (np.landów)
Klauzula federalna ogranicza stosowanie traktatu zawartego w imieniu federacji w odniesieniu do jej części
składowych. Obecnie coraz rzadziej stosowana, ze względu na:
-
niechęć państw do rozmywania odpowiedzialności państwa federalnego poprzez uznawanie, Ŝe nie
reprezentuje ono swoich części składowych,
-
fakt, Ŝe klauzula oznacza zmniejszenie zobowiązań federacji.
Niekiedy występuje i jest wówczas szczegółowo regulowana. Np. w art.4 konwencji budapesztańskiej
(Rady Europy) z 2001 r. w sprawie ceberprzestępczości.
PowyŜszy skan patrz: A.Wyrozumska: Umowy międzynarodowe. Teoria i praktyka, Warszawa 2006, s.283
IV Wykład
Zakres czasowy obowiązywania umowy.
I
I
n
n
t
t
e
e
r
r
p
p
r
r
e
e
t
t
a
a
c
c
j
j
a
a
u
u
m
m
ó
ó
w
w
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
y
y
c
c
h
h
.
.
1) Zasada "lex retro non agit" – prawo nie działa wstecz.
Ta podstawowa zasada prawna ma zastosowanie równieŜ do umów międzynarodowych. Art.28 KW’69
stanowi: „JeŜeli odmienny zamiar nie wynika z traktatu ani nie jest ustalony w inny sposób, jego
postanowienia nie wiąŜą strony w odniesieniu do Ŝadnej czynności lub zdarzenia, które miały miejsce, ani
w odniesieniu do Ŝadnej sytuacji, która przestała istnieć przed dniem wejścia w Ŝycie traktatu w stosunku
do tej strony.”
23
2) Obowiązywanie umowy międzynarodowej - umowa obowiązuje od momentu jej uprawomocnienia się, to
jest kiedy dojdzie do definitywnego wyraŜenia zgody na związanie się umową i kiedy dokonane zostaną
tzw. wszelkie niezbędne czynności dla uprawomocnienia się umowy.
Umowa obowiązuje od uprawomocnienia się. Nie oznacza to jednak automatycznie, iŜ od tego samego
momentu musi być stosowana. Wprowadza się rozróŜnienie momentu od którego traktat obowiązuje i
momentu od którego moŜe być stosowany.
3) Wejście w Ŝycie traktatu – jest to moment od którego umowa jest stosowana a jego wystąpienie
determinowane jest treścią postanowień traktatu.
Natomiast jeŜeli nie ma klauzuli w samej umowie to:
- ustalamy jaka była intencja stron,
- jeŜeli nie ustalimy intencji odmiennej to, umowa nie podlegająca ratyfikacji wchodzi w Ŝycie w chwili
podpisania, a umowa podlegająca ratyfikacji - z chwilą dokonania wymiany dokumentów ratyfikacyjnych.
4) Zawieszenie stosowania traktatu.
Umowa powinna być stosowana od chwili wejścia jej w Ŝycie do wygaśnięcia. Czasami jednak
dopuszczalne jest zawieszenie jej postanowień.
Zawieszenie moŜe być przewidziane w samej umowie lub teŜ w innym porozumieniu między stronami.
Zawieszenie działania umowy moŜe nastąpić na podstawie jej postanowień lub za zgodą jej stron (art.57
KW’69). Istnieje równieŜ moŜliwość zawarcia porozumienia, co do zawieszenia postanowień umowy tylko
między niektórymi stronami umowy wielostronnej (art.58 KW’69).
Powody zawieszenia stosowania całości lub części umowy, które mogą być powoływane przez strony - to
pogwałcenie umowy przez kontrahenta, niemoŜność jej wykonania i zasadnicza zmiana okoliczności.
Art.72 KW’69 reguluje następstwa zawieszenia działania traktatu. Artykuł ten przewiduje, Ŝe zawieszenie
zwalnia strony z obowiązku wypełniania postanowień traktatu w okresie zawieszenia, nie wpływa jednak na
stosunki prawne ustanowione przez traktat między stronami. Zawieszenie nie przesądza więc o statusie
zawartej umowy, np. czy jest waŜnie zawarta.
Konwencja obliguje ponadto strony zawieszonego traktatu do działania w dobrej wierze, czyli do
powstrzymania się od działań, które uniemoŜliwiłyby jego ponowne stosowanie. W przypadku zaistnienia
sporu strony nie powinny, więc dąŜyć do dalszego zaogniania sytuacji.
5) wygaśnięcie umowy międzynarodowej z przyczyn przez nią przewidzianych.
a) upływ czasu, na jaki umowa została zawarta. Niekiedy umowy posiadają klauzulę prolongacyjną.
Pozwala ona na automatyczne przedłuŜenie stosowania umowy, jeŜeli ktoś jej nie wypowie na odpowiedni
czas naprzód.
b) spełnienie się warunku rozwiązującego - nastąpienie zdarzenia przyszłego i niepewnego powodującego
wygaśnięcie umowy.
Np. art.11 układu warszawskiego przewidywał wygaśnięcie układu, z chwilą zawarcia ogólnoeuropejskiego
układu o bezpieczeństwie zbiorowym.
c) wypowiedzenie umowy zgodnie z jej postanowieniami. - odpowiednie klauzule przewidujące moŜliwość
wypowiedzenia umowy.
Wypowiedzenie umowy zgodnie z jej postanowieniami.
Przykład - Oświadczenie rządowe z 12.09.1973 roku (Dz.U. nr 41/1973, poz.255) w sprawie wypowiedzenia
przez Polską Rzeczypospolitą Ludową Konwencji nr 48 Międzynarodowej Organizacji Pracy w sprawie
ustanowienia międzynarodowego systemu zachowania uprawnień w ubezpieczeniu na wypadek inwalidztwa,
starości i śmierci, przyjętej w Genewie dnia 22 czerwca 1935 r.
„Podaje się niniejszym do wiadomości, Ŝe zgodnie z artykułem 26 Konwencji nr 48 Międzynarodowej
Organizacji Pracy w sprawie ustanowienia międzynarodowego systemu zachowania uprawnień na
24
wypadek inwalidztwa, starości lub śmierci12, przyjętej w Genewie dnia 22 czerwca 1935 r. (Dz.U. z 1935
r. Nr 21, poz. 134), zostało notyfikowane Dyrektorowi Generalnemu Międzynarodowego Biura Pracy dnia
10 sierpnia 1973 r. wypowiedzenie przez Polską Rzeczpospolitą Ludową powyŜszej konwencji.
Jednocześnie podaje się do wiadomości, Ŝe wyŜej wymieniona konwencja przestanie obowiązywać
Polskę od dnia 10 sierpnia 1974 r.
Minister Spraw Zagranicznych: S. Olszowski”13
6) Wygaśnięcie umowy międzynarodowej z przyczyn przez nią nie przewidzianych.
Sytuacja prawna jest jasna, gdy mamy do czynienia z wygaśnięciem umowy międzynarodowej za zgodą
wszystkich stron, albo na skutek powstania pewnych sytuacji obiektywnych.
Spór (ewentualny), gdy wygaśnięcie ma nastąpić na skutek działania nie wszystkich kontrahentów.
Przyczyny:
1. Uznanie umowy za wygasłą za zgodą wszystkich stron (uchylenie umowy międzynarodowej zgodną wolą
stron).
2. Całkowite wykonanie umowy - np. umowy dotyczącej zapłaty odszkodowania lub restytucji mienia po
ich wykonaniu. Taka umowa z chwilą jej wykonania wygasa bez konieczności składania jakichkolwiek
oświadczeń w tym względzie.
3. Utrata podmiotowości przez jedną ze stron.
Utrata niepodległości przez jedną ze stron jest faktem obiektywnym i nie budzi wątpliwości. Powstaje
natomiast złoŜone zagadnienie sukcesji.
Utrata podmiotowości w przypadku umowy dwustronnej skutkuje jej wygaśnięciem, natomiast przy
wielostronnej jedynie zmniejszeniem liczby kontrahentów.
4. MoŜliwość jednostronnego wycofania się z umowy.
Art.56 KW’69 - jeŜeli sama umowa nie przewiduje jednostronnego wypowiedzenia, ani nie wynika to (nie
moŜna tego domniemywać) z intencji stron lub z charakteru traktatu, to wypowiedzenie jednostronne jest w
zasadzie niedopuszczalne, ze względu na zasadę "pacta sunt servanda".
Konwencja uznaje jednak istnienie okoliczności zezwalających w wyjątkowych wypadkach na uznanie
(jednostronne) umowy za wygasłą lub wycofanie się z niej.
a
a
.
.
i
i
s
s
t
t
o
o
t
t
n
n
e
e
n
n
a
a
r
r
u
u
s
s
z
z
e
e
n
n
i
i
e
e
u
u
m
m
o
o
w
w
y
y
p
p
r
r
z
z
e
e
z
z
i
i
n
n
n
n
e
e
g
g
o
o
k
k
o
o
n
n
t
t
r
r
a
a
h
h
e
e
n
n
t
t
a
a
.
. Art.60 KW’69.
JeŜeli jedna ze stron istotnie narusza umowę dwustronną to nie moŜna wymagać od drugiej strony
przestrzegania postanowień tej umowy.
W
W
a
a
Ŝ
Ŝ
n
n
e
e - tylko istotne naruszenie moŜe stanowić podstawę wycofania się z umowy, a nie drobne i
przypadkowe.
Art.60 ust.3 precyzuje Ŝe istotne naruszenie traktatu polega na:
a) nie przewidzianym w niniejszej konwencji odrzuceniu traktatu lub
b) pogwałceniu postanowienia istotnego dla osiągnięcia przedmiotu i celu traktatu.
Art.60 ust.2 reguluje natomiast skutki istotnego naruszenia przez jedną ze stron umowy wielostronnej.
Wówczas wszystkie pozostałe strony umowy mogą uznać, Ŝe ze względu na naruszenie dokonane przez
jedną ze stron (istotne) jej dalsze obowiązywanie mija się z celem i zgodną wolą doprowadzić do
całkowitego wygaśnięcia umowy, bądź teŜ mogą spowodować wygaśnięcie umowy jedynie w stosunkach
między nimi a państwem winnym naruszenia. Regulacja ta dotyczy więc wszystkich pozostałych państw-
stron umowy działających zgodnie. Natomiast pojedyncze państwo strona nie jest w świetle powyŜszych
12 Art.26 ust.1 tej konwencji stanowi: „KaŜdy Członek, który ratyfikował niniejszą konwencję, moŜe po upływie lat pięciu od
daty pierwotnego wejścia jej w Ŝycie wypowiedzieć ja aktem, który prześle do zarejestrowania Sekretarzowi Generalnemu Ligi
Narodów. Wypowiedzenie to nabiera mocy dopiero po upływie roku od daty zarejestrowania. (Dz.U. Nr 21 z 1939 r., poz.134).
13 tekst polski: Dz.U. nr 41/1973, poz.255)
25
uregulowań władne do samodzielnego uznania za wygasłą umowy wielostronnej a co najwyŜej moŜe
powołać daną przyczynę jako podstawę zawieszenia działania umowy.
Warto wskazać jeszcze na ust.5 komentowanego artykułu, który stwierdza brak moŜliwości wypowiedzenia
ani zawieszenia postanowień umownych dotyczących ochrony osoby ludzkiej zawartych w umowach o
charakterze humanitarnym. Postanowienia te w szczególności obejmują zakaz stosowania jakichkolwiek
represaliów przeciwko osobom chronionym przez te traktaty. Postanowienie to jest ogromnie istotne
albowiem nawet istotne naruszenie przepisów humanitarnych (np. dotyczących traktowania jeńców
wojennych) nie daje pozostałym stronom umowy, niezaleŜnie od tego czy wszystkim czy teŜ działającym
indywidualnie, podstawy do podjęcia kroków mających na celu doprowadzenie do wygaśnięcia umowy lub
teŜ zawieszenia jej postanowień w stosunku do państwa winnego naruszeń. Expressis verbis wyłączono
równieŜ moŜliwość zastosowania represalió mających charakter niehumanitarny.
b
b
.
.
P
P
o
o
w
w
s
s
t
t
a
a
n
n
i
i
e
e
s
s
y
y
t
t
u
u
a
a
c
c
j
j
i
i
u
u
n
n
i
i
e
e
m
m
o
o
Ŝ
Ŝ
l
l
i
i
w
w
i
i
a
a
j
j
ą
ą
c
c
e
e
j
j
w
w
y
y
k
k
o
o
n
n
a
a
n
n
i
i
e
e
t
t
r
r
a
a
k
k
t
t
a
a
t
t
u
u
-
-
t
t
r
r
w
w
a
a
ł
ł
a
a
n
n
i
i
e
e
m
m
o
o
Ŝ
Ŝ
n
n
o
o
ś
ś
ć
ć
w
w
y
y
k
k
o
o
n
n
a
a
n
n
i
i
a
a
u
u
m
m
o
o
w
w
y
y
(
(
a
a
r
r
t
t
.
.
6
6
1
1
k
k
o
o
n
n
w
w
e
e
n
n
c
c
j
j
i
i
)
)
.
.
J
J
e
e
s
s
t
t
t
t
o
o
t
t
z
z
w
w
.
.
f
f
a
a
k
k
t
t
y
y
c
c
z
z
n
n
a
a
n
n
i
i
e
e
m
m
o
o
Ŝ
Ŝ
n
n
o
o
ś
ś
ć
ć
w
w
y
y
k
k
o
o
n
n
a
a
n
n
i
i
a
a
u
u
m
m
o
o
w
w
y
y
.
.
Art.61 ust.1. stanowi, Ŝe „...strona moŜe powołać się na niemoŜność wykonywania traktatu jako podstawę
jego wygaśnięcia lub wycofania się z niego, jeŜeli ta niemoŜność wynika z trwałego zniknięcia lub
zniszczenia przedmiotu niezbędnego do wykonania traktatu. JeŜeli niemoŜność jest czasowa, moŜe ona być
powołana jedynie jako podstawa do zawieszenia działania traktatu.”
W
W
g
g
r
r
ę
ę
w
w
c
c
h
h
o
o
d
d
z
z
i
i
w
w
i
i
ę
ę
c
c
trwała niemoŜność wykonania umowy wynikająca ze zniknięcia lub zniszczenia
przedmiotu niezbędnego do wykonania traktatu.
Ust.2 tego artykułu podkreśla znaczenie zasady dobrej wiary. OtóŜ strona nie moŜe powołać się na tą
podstawę wygaśnięcia umowy jeŜeli sama doprowadziła do takiej sytuacji poprzez działanie sprzeczne z tą
umową lub teŜ z jakimikolwiek innymi zobowiązaniami międzynarodowymi wobec którejkolwiek innej
strony tej umowy.
c
c
.
.
Z
Z
a
a
s
s
a
a
d
d
n
n
i
i
c
c
z
z
a
a
z
z
m
m
i
i
a
a
n
n
a
a
o
o
k
k
o
o
l
l
i
i
c
c
z
z
n
n
o
o
ś
ś
c
c
i
i
(
(
a
a
r
r
t
t
.
.
6
6
2
2
K
K
W
W
’
’
6
6
9
9
)
)
.
.
Argumenty przytaczane za istnieniem tej zasady w nieograniczonej postaci, to: zasada ta odpowiada
rozwojowi stosunków międzynarodowych i zapewnia ich dynamizm. Przeciwnicy posługują się natomiast
argumentem pewności obrotu międzynarodowego.
Zasada "świętości umów" niekoniecznie musi być rozumiana w sposób absolutny, lecz taka klauzula
(rebus...) stosowana bez ograniczeń dawałaby państwom moŜliwość wypowiadania umów, które z jakichś
względów stały się dla nich niewygodne.
W
W
p
p
r
r
a
a
k
k
t
t
y
y
c
c
e
e państwa często powoływały się na "rebus ..." aby uwolnić się od zaciągniętych zobowiązań,
jednak inne zainteresowane państwa z reguły kwestionowały zasadność takiego działania.
Klauzula była przedmiotem kontrowersji w trakcie prac nad projektem konwencji i na samej konferencji
wiedeńskiej. Ostatecznie utrzymano ją poddając jednocześnie daleko idącym ograniczeniom. Art.62 KW’69
przewiduje, Ŝe powołanie się na rebus sic stantibus jako na podstawę wygaśnięcia umowy moŜe mieć
miejsce tylko wtedy gdy:
1.
doszło do zasadniczej zmiany okoliczności w stosunku do tych, które istniały w czasie
zawarcia traktatu,
2.
zmiana ta nie była przewidziana przez strony,
3.
istnienie tych okoliczności stanowiło istotną podstawę zgody stron na związanie się traktatem
oraz
4.
wskutek tej zmiany radykalnie przekształcił się zakres obowiązków pozostałych jeszcze do
wykonania na podstawie traktatu.
Co więcej nawet jeŜeli powyŜsze warunki zostaną spełnione to nie moŜna powoływać się na klauzulę rebus
...:
1) jeŜeli traktat ustanawia granicę lub
26
2) jeŜeli zasadnicza zmiana jest wynikiem naruszenia przez stronę, która się na nią powołuje, obowiązku
wynikającego z traktatu bądź jakiegokolwiek innego międzynarodowego obowiązku wobec którejkolwiek
innej strony traktatu.
5. Niezgodność z nowo powstałą imperatywną normą powszechnego prawa międzynarodowego (ius
cogens).
Jest to prawna niedopuszczalność wykonania umowy
Umowa, która w chwili zawarcia jest sprzeczna z "ius cogens" jest od samego początku niewaŜna. Sprawa ta
jak pamiętamy regulowana jest przez art.53 KW’69.
Natomiast w przypadku powstania nowej normy "ius cogens" , czyli juŜ w trakcie obowiązywania
przedmiotowej umowy, art.64 KW’69 przewiduje, Ŝe umowa sprzeczna z normą bezwględnie wiąŜącą traci
waŜność i wygasa.
6. Wpływ wojny na umowy międzynarodowe.
Dawniej - pogląd, umowy międzynarodowe dzielą się na dwie grupy:
a) zawierane na czas pokoju, które regulują stosunki pokojowe i tracą moc obowiązującą z chwilą wybuchu
wojny i
b) zawierane na czas wojny, regulujące stosunki wojenne i znajdujące pełne zastosowanie dopiero po
wybuchu wojny.
Obecnie odnotowuje się zmianę tradycyjnego podejścia do wpływu wojny na obowiązywanie umów
międzynarodowych, co w duŜej mierze wynika z zawierania duŜej ilość multilateralnych umów
międzynarodowych o charakterze prawnym czy administracyjnym. Tym samym nie ma powodu (w
przeciwieństwie do dawnych umów o charakterze z reguły politycznym), aby wygasały one z chwilą
wybuchu wojny.
Przykład stosowania umowy międzynarodowej w czasie wojny: orzecznictwo wielu krajów uznało moc
obowiązującą w czasie wojny umów dotyczących prawa prywatnego.
I
I
n
n
t
t
e
e
r
r
p
p
r
r
e
e
t
t
a
a
c
c
j
j
a
a
u
u
m
m
ó
ó
w
w
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
y
y
c
c
h
h
.
.
Podstawowa zasada - podstawą wykładni moŜe być tylko tekst autentyczny umowy (albo teksty), a nie
tłumaczenie.
W doktrynie odmienne poglądy co do celów i metod wykładni - róŜne szkoły: subiektywistyczna, szkoła
obiektywistyczna lub tekstualna, szkoła funkcjonalna lub teleologiczna.
W.Góralczyk - problematykę wykładni umów sprowadza do dwóch kwestii:
A) podmiotu dokonującego wykładni i B) reguł interpretacyjnych.
Ad.A) - RóŜna moc wiąŜąca interpretacji w zaleŜności od tego kto interpretuje umowę.
a) Interpretacja doktrynalna - przeprowadzana przez teoretyków prawa międzynarodowego (poszczególni
prawnicy reprezentujący naukę prawa międzynarodowego). Nie ma ona mocy wiąŜącej dla stron umowy,
ale moŜe mieć pośredni wpływ na wykładnię przyjętą przez same strony, albo sądy lub organizacje
międzynarodowe.
b) Interpretacja urzędowa - dokonywana przez strony umowy, sądy lub organizacje międzynarodowe.
- przez strony - największy walor prawny ma interpretacja autentyczna - dokonywana bezpośrednio i
wspólnie przez wszystkie strony umowy. Jej wynik (ustalone rozumienie pojęć umowy) moŜe zostać
zapisany w odrębnym porozumieniu i ma wówczas moc bezwzględnie obowiązującą.
interpretacja quasi-autentyczna (uzualna) - wynika ze zgodnego postępowania (praktyki) państw stron
umowy - ma duŜy walor prawny.
interpretacja urzędowa dokonana tylko przez jedną ze stron umowy - jest wiąŜąca tylko dla strony
interpretującej. Nie ma ona prawa narzucać jej innym państwom. (Ciekawostka! - prof. R.Bierzanek tylko
ten rodzaj wykładni nazywa interpretacją urzędową)
27
- Spory co do wykładni określonych postanowień umowy są rozstrzygane na drodze interpretacji sądowej –
przez arbitraŜ (sąd polubowny), albo MTS. Jest ona formalnie wiąŜąca tylko dla stron umowy
uczestniczących w postępowaniu sądowym (jako strony sporu lub interwenienci w procesie).
- przez organizacje międzynarodowe (ich organy) - zwłaszcza jeŜeli chodzi o statuty tych organizacji. Jest
ona wiąŜąca dla danego organu (np. organy ONZ), czasami teŜ dla państw członkowskich, zwłaszcza jeŜeli
idzie o ich działalność w tym organie.
Ad.B) - ogólne zasady interpretacji.
Konwencja wiedeńska uznała jako główną podstawę interpretacyjną sam tekst umowy, a takŜe dokumenty
bezpośrednio z nią związane. Ogranicza takŜe poszukiwanie "rzeczywistej woli" stron poza tekstem umowy,
oraz zaleca aby nie wykraczać poza cel i przedmiot umowy i nie interpretować jej w myśl jakichś odległych
celów, które umowa ma spełniać w przyszłości.
Art. 31 KW’69 - ogólna zasada interpretacji. Paragraf 1 - trzy zasady wykładni:
- dobra wiara (bo "pacta sunt servanda"),
- wyraŜenia mają być rozumiane zgodnie z ich zwykłym znaczeniem w kontekście danej umowy.
Szczególne (specjalne) znaczenie -art.31.4 - moŜna im nadawać tylko - gdy ustalono, Ŝe taki był zamiar
stron.
- znaczenie wyraŜeń ma być interpretowane zgodnie z przedmiotem i celem umowy.
Według konwencji dla celów wykładni umowy "kontekst" obejmuje:
- sam tekst umowy, łącznie ze wstępem i załącznikami oraz punkty a i b, paragrafu 2 art.31
Art.31.3 - obok kontekstu naleŜy brać pod uwagę:
a) dokumenty będące wyrazem "interpretacji autentycznej" umowy,
b) interpretację quasi-autentyczną (uzualną),
c) wszelkie normy prawa międzynarodowego obowiązujące między stronami umowy mogące mieć
zastosowanie do interpretacji tej umowy.
Art.32 - uzupełniające (pomocnicze) środki interpretacji, np. prace przygotowawcze lub okoliczności
zawarcia umowy. MoŜna się do nich odwoływać:
- dla potwierdzenia znaczenia wyraŜeń ustalonego po zastosowaniu art.31, czyli ogólnej reguły interpretacji
- lub gdy zastosowanie ogólnej reguły interpretacji;
- pozostawia znaczenie dwuznacznym lub niejasnym, albo
- prowadzi do rezultatu wyraźnie absurdalnego lub nierozsądnego (nieracjonalnego).
V
V
w
w
y
y
k
k
ł
ł
a
a
d
d
U
U
c
c
h
h
w
w
a
a
ł
ł
y
y
p
p
r
r
a
a
w
w
o
o
t
t
w
w
ó
ó
r
r
c
c
z
z
e
e
o
o
r
r
g
g
a
a
n
n
i
i
z
z
a
a
c
c
j
j
i
i
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
y
y
c
c
h
h
i
i
z
zwyczaj międzynarodowy
j
j
a
a
k
k
o
o
ź
ź
r
r
ó
ó
d
d
ł
ł
o
o
p
p
r
r
a
a
w
w
a
a
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
e
e
g
g
o
o
.
.
U
U
c
c
h
h
w
w
a
a
ł
ł
y
y
p
p
r
r
a
a
w
w
o
o
t
t
w
w
ó
ó
r
r
c
c
z
z
e
e
o
o
r
r
g
g
a
a
n
n
i
i
z
z
a
a
c
c
j
j
i
i
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
y
y
c
c
h
h
.
.
W.Góralczyk wyodrębnia uchwały organizacji międzynarodowych jako źródło prawa międzynarodowego i
wprowadza stosunkowo jasny podział.
Cechy warunkujące uznanie uchwał organizacji międzynarodowych za źródło prawa międzynarodowego:
1) uchwały muszą być prawnie wiąŜące.
Generalnie uchwały organizacji międzynarodowych dzielimy na: decyzje i zalecenia.
Tylko "decyzje" tworzą normy prawne wiąŜące dla państw członków organizacji międzynarodowej.
Odpadają tym samym uchwały w formie zaleceń, propozycji lub sugestii.
2) uchwały muszą mieć charakter prawotwórczy (normatywny).
28
Uchwały muszą tworzyć normy prawa międzynarodowego, czyli reguły postępowania na przyszłość
odnoszące się do nieokreślonej liczby przypadków.
Nie mają tego charakteru uchwały o charakterze aktów wykonawczych, które choć posiadają moc wiąŜącą,
to ustalają sposób postępowania w określonych jednostkowych przypadkach w oparciu o juŜ obowiązujące
normy prawne.
NaleŜy dodać, Ŝe źródłem prawa międzynarodowego mogą być tylko uchwały organizacji
międzynarodowych międzyrządowych, tzn. takich których członkami są państwa. Nie spełniają więc takich
kryteriów uchwały podejmowane przez takie organizacje, jak FIFA, czy UEFA, które są organizacjami
zrzeszającymi podmioty prywatne zarejestrowane w poszczególnych państwach.
W.Góralczyk podzielił uchwały organizacji międzynarodowych będące źródłem prawa międzynarodowego
na dwie grupy:
1) prawo wewnętrzne organizacji międzynarodowych i
2) prawo stanowione przez organizacje międzynarodowe dla państw w ich działaniach poza forum
organizacji.
Ad.1) - Mają charakter prawotwórczy i są przeznaczone "pro foro interno".
Uchwały te dotyczą spraw ściśle wewnętrznych danej organizacji, umoŜliwiających jej właściwe
funkcjonowanie, jak np. przyjmowanie regulaminów administracyjnych i finansowych.
Uchwały mogą dotyczyć działalności i stosunków pomiędzy organami, a takŜe działań państw
członkowskich w organizacji.
Adresaci uchwał, to organy i państwa członkowskie (ale tylko w zakresie działalności na forum organizacji).
Do prawa wewnętrznego organizacji międzynarodowych moŜna zaliczyć:
- regulaminy i przepisy proceduralne,
- przepisy budŜetowe i finansowe,
- przepisy dotyczące personelu organizacji,
- przepisy administracyjne, np.: dotyczące siedziby i zarządu,
- przepisy wykonawcze regulujące tryb wykonywania funkcji, w zakresie których dana organizacja działa na
podstawie umów międzynarodowych,
- przepisy dotyczące powoływania i działania nowych organów, oraz
- przepisy dotyczące stosunków danej organizacji z innymi organizacjami międzynarodowymi.
Utarło się przekonanie, Ŝe tego rodzaju uchwały mają moc wiąŜącą dla członków organizacji.
Podstawą prawną obowiązywania takich uchwał są najczęściej umowy międzynarodowe powołujące do
Ŝ
ycia te organizacje międzynarodowe (z reguły są to "statuty organizacji"). Statuty te mogą zawierać
uprawnienia dla organizacji do wydawania uchwał w konkretnych sprawach.
Natomiast gdy statuty nie przewidują takich uprawnień, to wówczas:
- występująca we francuskiej doktrynie prawa międzynarodowego
t
t
e
e
o
o
r
r
i
i
a
a
"
"
k
k
o
o
m
m
p
p
e
e
t
t
e
e
n
n
c
c
j
j
i
i
d
d
o
o
m
m
n
n
i
i
e
e
m
m
a
a
n
n
y
y
c
c
h
h
”
”
z
z
e
e
z
z
w
w
a
a
l
l
a
a co najmniej, na wydawanie uchwał w zakresie wewnętrznych regulaminów i
przepisów proceduralnych.
- podstawą prawną do wydawania norm prawa wewnętrznego organizacji, we wszystkich nie
wymienionych wyraźnie w statutach przypadkach, jest
n
n
o
o
r
r
m
m
a
a
z
z
w
w
y
y
c
c
z
z
a
a
j
j
o
o
w
w
a
a, która pozwala organizacjom
międzynarodowym na "stanowienie norm niezbędnych dla ich struktury i funkcjonowania". Jest to teoria
prof. Jana Kolasy (Uniwersytet Wrocławski) i daje prawu wewnętrznemu organizacji międzynarodowych
zdecydowanie trwalszą podstawę, niŜ teoria kompetencji domniemanych.
Ad.2) - Prawo stanowione przez organizacje międzynarodowe dla państw.
Są to uchwały stanowione "pro foro externo" - regulują działalność państw poza organizacją. Mamy z nimi
do czynienia tylko w wyjątkowych wypadkach.
29
Uchwały te mogą:
-
wyjaśniać i konkretyzować obowiązujące normy prawne,
-
dotyczyć i obejmować dziedziny dotychczas nie podlegające regulacjom prawnomiędzynarodowym,
albo teŜ nawet
-
zawierać treść kolidującą z obowiązującymi normami prawa międzynarodowego.
Stanowisko doktryny i praktyka są w odniesieniu do tych uchwał jasne i sprecyzowane.
OtóŜ, jeŜeli w statucie danej organizacji nie zostaną zapisane dla organów tej organizacji uprawnienia do
wydawania takich uchwał, to wydawanie ich jest niemoŜliwe, a jeŜeli juŜ, to nie stanowią one
obowiązującego prawa dla państw członków tej organizacji.
Uprawnień dla tego rodzaju działalności prawotwórczej organizacji międzynarodowych naleŜy poszukiwać
w statutach tych organizacji. Istnienie w tym wypadku "kompetencji domniemanych" prowadziłoby do
naruszenia suwerenności państwowej i do wprowadzenia ponadpaństwowego ciała ustawodawczego.
Organizacje wyposaŜone przez statuty w kompetencje prawotwórcze:
- w ramach systemu organizacji wyspecjalizowanych ONZ: ICAO (Międzynarodowa Organizacja
Lotnictwa Cywilnego), WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) i WMO (Światowa Organizacja
Meteorologiczna).
- poza systemem Narodów Zjednoczonych uprawnieniami prawotwórczymi dysponuje Unia
Europejska – rozporządzenia są aktem prawa pochodnego wspólnot europejskich, które podobnie jak prawo
pierwotne wspólnot (np. traktaty je ustanawiające) znajdują bezpośrednie zastosowanie w państwach
członkowskich.
JeŜeli chodzi o
u
u
c
c
h
h
w
w
a
a
ł
ł
y
y
p
p
o
o
d
d
e
e
j
j
m
m
o
o
w
w
a
a
n
n
e
e
p
p
r
r
z
z
e
e
z
z
Z
Z
g
g
r
r
o
o
m
m
a
a
d
d
z
z
e
e
n
n
i
i
e
e
O
O
g
g
ó
ó
l
l
n
n
e
e
O
O
N
N
Z
Z, to konferencja w San Francisco z
1945 roku odrzuciła propozycję Filipin nadania Zgromadzeniu Ogólnemu władzy ustawodawczej i określiła
wyraźnie (w protokołach znajdują się oświadczenia delegatów), Ŝe uchwały Zgromadzenia Ogólnego mają
charakter zaleceń i nie rodzą dla państw obowiązków prawnych.
Odmiennie uregulowana została sytuacja związana z decyzjami podejmowanymi przez Radę
Bezpieczeństwa w ramach przyznanych jej kompetencji dotyczących zachowania międzynarodowego
pokoju i bezpieczeństwa. Państwa członkowskie zobowiązały się w art.25 Karty NZ przyjmować i
wykonywać te decyzje. Mamy tu jednak do czynienia z odmienną sytuacją, bowiem decyzje te dotyczą
zachowania się w konkretnych przypadkach, a nie tworzenia norm prawnych. Akty wydawane przez Radę
Bezpieczeństwa nie będą, więc aktami tworzenia, lecz stosowania prawa.
Sposoby i procedura głosowania przy tworzeniu przez organizacje międzynarodowe norm wiąŜących dla
państw - (pro foro externo).
1) uchwały podejmowane jednomyślnie - np. OECD (Organizacja Współpracy i Rozwoju Gospodarczego),
2) system "contracting out" - uprawnienie dla państwa, które głosowało przeciwko uchwale do wydania
oświadczenia (w określonym terminie) wyłączającego stosowanie tej uchwały wobec tego państwa
(oświadczamy, Ŝe nie będziemy związani tą uchwałą w całości, bądź teŜ w pewnej jej części).
System ten ma zastosowanie przy stanowieniu norm o charakterze technicznym (są to tzw. międzynarodowe
normy i metody postępowania - international standards and recommended practices), np. w WHO
(regulaminy dotyczące nomenklatury i zdrowia), WMO (regulaminy dotyczące technicznych aspektów
meteorologii) i ICAO. Z reguły, ze względu na duŜą współzaleŜność w tych dziedzinach współpracy
międzynarodowej omawiane oświadczenia są rzadko składane. Procedura ta pozwala jednak na tworzenie
norm o charakterze technicznym lub administracyjnym bez narzucania państwom wbrew ich woli
zobowiązań prawnych.
30
W tym trybie ICAO ukształtowała przepisy technicznego prawa lotniczego, obejmującego 17 załączników.
Liczba państw akceptujących załączniki jest róŜna - np. do konwencji chicagowskiej w przedmiocie
lotnictwa cywilnego.
Na przykład, załączniki:
- o ułatwieniach lotniczych zaakceptowały 102 państwa,
- w przedmiocie reguł ruchu lotniczego - 100 państw,
- dotyczący poszukiwania i ratownictwa - 20 państw,
- zawierający standardy odnoszące się do hałasu lotniczego - 12 państw.
3) uchwały podejmowane większością głosów i wiąŜące dla wszystkich państw członkowskich – Wspólnoty
Europejskie - Rada Unii Europejskiej przyjmuje większością głosów, z reguły kwalifikowaną,
rozporządzenia które są bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.
Zdaniem J.Symonidesa istnieje jeszcze trzeci rodzaj uchwał – uchwały nie wykraczające poza treść
obowiązującego prawa międzynarodowego. Np. wiele uchwał Zgromadzenia Ogólnego ONZ jest
powtórzeniem norm prawa międzynarodowego obowiązujących niezaleŜnie od uchwały jako normy
umowne lub zwyczajowe. Wówczas uchwała jest potwierdzeniem obowiązywania normy, a źródłem mocy
obowiązującej normy nie jest uchwała lecz sama umowa lub zwyczaj. Potwierdzenie normy w uchwale ma
zaś znaczenie polityczne i moralne, poprzez podkreślenie zarówno wagi jaką państwa członkowskie
przywiązują do tej normy jak i woli jej przestrzegania.
Podobnie przy uchwałach Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczących i zawierających interpretację Karty.
Uchwała taka czerpie moc obowiązującą z Karty i moŜna uwaŜać, Ŝe przyjęta jednomyślnie staje się
prawem obowiązującym dla członków ONZ.
Z
Z
w
w
y
y
c
c
z
z
a
a
j
j
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
y
y
.
.
Definicja (W.Góralczyk) - Zwyczaj, to zgodne postępowanie państw tworzące prawo.
Określenie prawa zwyczajowego zostało wyprowadzone juŜ przez prawników rzymskich – do dnia
dzisiejszego nie straciło jednak na wartości i ma zastosowanie równieŜ w dziedzinie prawa
międzynarodowego. Według tego określenia dwa elementy są niezbędne dla wykształcenia się normy prawa
zwyczajowego: praktyka (usus) i świadomość prawna - przekonanie o zgodności tej praktyki z prawem
(opinio iuris sive necessitatis).
Na prawa zwyczajowe składają się normy rzeczywiście i stale stosowane w przekonaniu, Ŝe są prawem
obowiązującym.
Są to więc reguły postępowania, stosowane przez państwa, w przekonaniu Ŝe takie jest prawo ale takŜe
obowiązek.
Zarówno praktyka, jak i przekonanie prawne są niespornymi składnikami definicji prawa zwyczajowego
Praktykę uznano za "corpus" a przekonanie prawne za "animus" zwyczaju międzynarodowego.
Praktyka nazywana jest elementem obiektywnym (materialnym) zwyczaju (corpus). Natomiast elementem
subiektywnym zwyczaju jest przekonanie Ŝe praktyka ta stanowi prawo (animus).
Praktyka - działania podmiotów prawa międzynarodowego, państw, ich rządów, organów państwowych,
sądów, ministerstw spraw zagranicznych lub handlu zagranicznego, takŜe praktyka funkcjonariuszy
organizacji międzynarodowych.
Praktyka nie moŜe być jednostronna i dotyczyć tylko jednego państwa. Reguła musi znaleźć zastosowanie
do pewnej liczby państw. Państwa często w sporach powołują się na praktykę państw trzecich jako na
dowód istnienia prawa zwyczajowego.
Praktykę dzielimy na:
-
zbiorową (np. w postaci zawierania wielostronnych umów międzynarodowych potwierdzających
31
jakieś reguły prawa zwyczajowego) i
-
indywidualną, która z kolei podlega podziałowi na praktykę:
o
zewnętrzną (działalność dyplomacji) i
o
wewnętrzną (ustawodawstwo, wyroki sądowe, decyzje administracyjne).
Aby moŜna było mówić o praktyce prawotwórczej musi być ona zgodna, jednolita i nieprzerwana.
Element czasu.
Dawna doktryna wymagała aby praktyka była długotrwała (diuturnus usus).
Stwierdza się, Ŝe czasem do wytworzenia normy wystarcza jedno zdarzenie (precedens). Dlatego teŜ
większość uwaŜa, Ŝe nie da się określić czasu niezbędnego dla wykształcenia się prawa zwyczajowego.
Niektórzy teoretycy podejmują jednak takie próby, np. H.Duisburg w pracy wydanej w 1934 stwierdził, Ŝe
granica czasowa dla ukształtowania się zwyczaju międzynarodowego przebiega między 100 a 150 latami.
Aktualnie - akceptuje się prawotwórczą rolę precedensu, ponadto mamy czas "przyspieszenia
historycznego" (częste kontakty przedstawicieli państw - zwłaszcza na forum organizacji
międzynarodowych) i tym samym normy prawa zwyczajowego mogą powstać w przeciągu krótkiego okresu
czasu.
MTS w 1969 roku stwierdził, Ŝe istotne znaczenie ma nie czas trwania praktyki, ale to aby była ona
"extensive and virtually uniform".
MoŜna więc powiedzieć, Ŝe długotrwała praktyka nie jest elementem niezbędnym prawa zwyczajowego a
ma tylko znaczenie jako wzmocnienie dowodu.
Zakres czasowy obowiązywania prawa zwyczajowego.
? - od kiedy obowiązuje norma prawa zwyczajowego - brak wskazówek - doktryna anglosaska - zwyczaj
obowiązuje od dnia potwierdzenia go w orzeczeniu sądowym. Nie wyjaśnia to jednak tego na jakiej
podstawie oparte zostało pierwsze orzeczenie.
- W.Góralczyk i S.Sawicki stwierdzają, Ŝe norma zwyczajowa obowiązuje kiedy do praktyki dołączy opinio
iuris ... czyli przeświadczenie, Ŝe dane postępowanie jest zgodne z prawem. Wydaje się, iŜ ma to być
przeświadczenie, Ŝe dane zachowanie jest wymagane przez prawo, czyli działanie ze świadomością, Ŝe
działanie odmienne lub teŜ jego brak stanowić będą delikt (naruszenie normy prawnej, której źródłem jest
prawo zwyczajowe).
? - do kiedy obowiązuje norma prawa zwyczajowego -
Norma prawa zwyczajowego traci moc obowiązującą na skutek:
- wykształcenia się nowej kolidującej z nią normy zwyczajowej lub umownej, albo
- na skutek odstąpienia państw od jej praktykowania, czyli tzw. "odwyknięcia" (desuetudo) -
przykład: zawłaszczenie szelfu kontynentalnego wbrew ustalonej poprzednio zasadzie wolności
mórz.
MoŜliwa jest takŜe odmienna sytuacja - gdy norma umowna traci moc na skutek powstania przeciwnego
powszechnego zwyczaju. Na przykład, Międzynarodowy Trybunał Wojskowy (norymberski) stwierdził, Ŝe
w drodze wykształcenie się przeciwnej normy zwyczajowej moc obowiązującą utraciła klauzula "si omnes"
zawarta w konwencjach haskich, która ograniczała zakres zastosowania tych konwencji tylko do tych wojen,
w których uczestniczyły tylko państwa związane tymi konwencjami.
"Opinio iuris..." - element psychologiczny (subiektywny) zwyczaju - przekonanie, Ŝe dana reguła jest normą
prawa międzynarodowego. Chodzi tu oczywiście o przekonanie organów działających w imieniu państwa
(przekonanie prawne mogą mieć tylko osoby fizyczne) i nie wystarcza powołanie się na doktrynę (choć
doktryna moŜe na to przekonanie pośrednio wpływać).
Opinia odrębna sędziego Negulesco (sędzia STSM) w sprawie Komisji Dunaju: według niego praktyka
powinna "polegać jednocześnie na nieprzerwanym potwierdzeniu faktów dokonywanych w dziedzinie
32
stosunków międzynarodowych i na świadomości prawnej wspólnej dla państw, które w niej uczestniczą,
opartej na przekonaniu, Ŝe powtarzanie faktów jest przejawem obowiązującej reguły".
Najlepsza definicje
Występowanie "opinio iuris..." pozwala odróŜnić zwyczaj międzynarodowy od zwykłej praktyki, która
stanowi bazę dla norm kurtuazji międzynarodowej.
Uznaje się, Ŝe istota opinio iuris ... została ujęta najpełniej przez Stały Trybunał Sprawiedliwości
Międzynarodowej w orzeczeniu z 1928 roku w sprawie statku Lotus (Francja vs. Turcja). Spów między tymi
państwami powstał w związku ze zderzeniem dwóch statków: francuskiego – „Lotus” i tureckiego „Boz
Kourt”. Do zderzenia doszło na morzu pełnym, a jego skutkiem była śmierć ośmiu osób spośród pasaŜerów i
załogi statku tureckiego. Po zawinięciu do Istanbułu Turcja postawiła zarzut niedbalstwa francuskiemu
oficerowi wachtowemu i uzyskała wyrok skazujący. Postępowanie Turcji zostało oprotestowane przez
Francję (skarga do STSM), która twierdziła, Ŝe było ono niezgodne z normą zwyczajową przewidującą w
takich sytuacjach wyłączną właściwość sądu państwa bandery. Trybunał przyznał jednak rację stronie
tureckiej dając przy okazji wykład rozumienia pojęcia opinio iuris. STSM stwierdził, Ŝe z „materiałów
przedstawionych przez Francję „wynikałoby jedynie, Ŝe państwa w praktyce powstrzymywały się często od
wdraŜania postępowania karnego, ale nie Ŝe uwaŜały się za zobowiązane do tego; otóŜ, o zwyczaju
międzynarodowym moŜna by było mówić tylko wówczas, gdyby takie powstrzymywanie się było
motywowane świadomością obowiązku powstrzymywania się. Przytoczony fakt nie pozwala wysnuć
wniosku, Ŝe państwa były świadome takiego obowiązku”14 Późniejszy rozwój prawa morza poszedł po linii
rozumowania przedstawionego przez Francję (co do wyłączności uprawnień państwa bandery jeŜeli do
kolizji doszło na morzu pełnym).
Przyjmuje się, Ŝe opinio iuris moŜe przejawiać się w:
1)
praktyce państw – kiedy postępowanie państwa opiera się na milczącym uznaniu istnienia
zezwalającej nań normy prawa międzynarodowego. Przykładem moŜe być ustanowienie
(jednostronnym aktem – np. ustawą) 200 milowej strefy ekonomicznej;
2)
oficjalnych oświadczeniach państw – stwierdzających, Ŝe dana norma istnieje i kierowaliśmy się nią
w naszym postępowaniu. Oświadczenie takie moŜe stanowić treść noty dyplomatycznej lub np.
zostać przedstawione do protokołu na konferencji;
3)
moŜe teŜ wynikać z uchwał organizacji międzynarodowych, przy czym taka świadomość prawna
dotyczy wówczas tylko te państwa, które głosowały za uchwałą;
4)
moŜe wynikać z umów międzynarodowych – jeŜeli potwierdza się w nich istnienie zwyczaju –
zwłaszcza jeŜeli dana umowa stanowi kodyfikację zwyczaju międzynarodowego – np. konwencja
genewska o morzu pełnym z roku 1958.
Istotny problem - czy zaistnienie świadomości prawnej musi zostać stwierdzone dowodem pozytywnym,
czy teŜ moŜna poprzestać na stwierdzeniu przyzwolenia, np. milczącego, czyli braku protestu.
14 W.Góralczyk, S.Sawicki: Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2004, s.100.
33
W doktrynie prezentowany jest równieŜ (m.in. W.Góralczyk) pogląd zgodnie z którym, jeŜeli jakieś
państwo konsekwentnie sprzeciwia się danemu sposobowi postępowania, to w stosunku do niego zwyczaj
się nie wykształci. MoŜe natomiast objąć inne państwa. Chodzi przy tym oczywiście o okres kształtowania
się normy prawa zwyczajowego, a nie o odmowę stosowania normy juŜ istniejącej. Takie działanie będzie
bowiem naruszeniem prawa.
Uzasadnienie mocy obowiązującej prawa zwyczajowego.
Podstawa mocy obowiązującej prawa zwyczajowego - zgoda państwa. Zwyczaj określany jest często jako
"milcząca zgoda" (tacitus consensus). Jest to teoria woluntarystyczna.
Kwestionowana - inni twierdzą, Ŝe państwa są teŜ związane normami prawa zwyczajowego, na które nigdy
nie wyraziły zgody, albo Ŝe prawo zwyczajowe powstaje w sposób Ŝywiołowy (bez świadomego udziału
państw) ze względu na uświadamianie sobie jego niezbędności.
Ten pogląd o "spontanicznym i Ŝywiołowym" powstawaniu norm prawa zwyczajowego pojawił się pod
wpływem niemieckiej szkoły historycznej z XIX wieku - według tej szkoły ideałem był "stawanie się prawa,
które rośnie jak kwiaty polne niczyją nie pielęgnowane dłonią".
Jednak rzeczywistość międzynarodowa jest inna - państwa świadomie uczestniczą w procesie tworzenia
norm prawa zwyczajowego, np. zastrzeŜenia, Ŝe podejmowane działanie nie wynika z prawnego obowiązku.
Państwa zastrzeŜeniami i protestami bronią się przed wykształceniem norm prawa zwyczajowego
niekorzystnych dla siebie. MoŜna więc powiedzieć, Ŝe praktyka państw wskazuje na koncepcję woli-zgody
jako na podstawę uzasadniającą obowiązywanie zwyczaju międzynarodowego.
Stanowisko państw "Trzeciego Świata" - występuje przeciwko niektórym normom - bo my nie
uczestniczyliśmy w tworzeniu tych zasad, czyli nie jesteśmy zobowiązani do ich przestrzegania. - ? - czy
nowe państwa są zobowiązane do przestrzegania norm prawa zwyczajowego.
? - Czy norma prawa zwyczajowego ma zawsze charakter normy powszechnie obowiązującej, czy teŜ mogą
istnieć pewne normy zwyczajowe wiąŜące tylko określone grupy państw. Czy zwyczaj musi być
powszechny, czy teŜ moŜe być regionalny lub dwustronny jako forma tzw. "zwyczaju miejscowego”?
W art.38 Statutu MTS jest mowa o zwyczaju jako dowodzie ogólnej - powszechnej ("general") praktyki
przyjętej jako prawo.
Jednak normy prawa zwyczajowego mogą ukształtować się w pewnych kręgach państw (pod wpływem np.
zbieŜności kulturowej, tendencji integracyjnych).
Tezę taką poparł MTS w orzeczeniu dotyczącym sporu kolumbijsko-peruwiańskiego z roku 1950 (sprawa
Haya de la Torre) w sprawie azylu (Kolumbia vs. Peru)
34
Tutaj Trybunał nadał określeniu "praktyka ogólna" znaczenie praktyki w obrębie regionu.
Trybunał dopuścił w tym wypadku istnienie zwyczaju regionalnego, lecz wykluczył, aby
występował on w sprawie azylu w Ameryce łacińskiej (ICJ Reports 1950, s.276).
Kolejna sprawa - ponownie kwestia zwyczaju lokalnego wystąpiła w związku ze sprawą przejścia
przez terytorium indyjskie. Był to spór pomiędzy Indiami a Portugalią dotyczący terytorium Goa.
MTS w orzeczeniu z 1960 roku odrzucił tezę Indii, jakoby nie istniały normy zwyczajowe w
stosunkach między dwoma państwami.
MTS stwierdził: " W związku z domaganiem się przez Portugalię prawa przejścia jako prawa
uzyskanego na podstawie zwyczaju miejscowego, kwestionuje się po stronie Indii, by mógł się
wytworzyć jakikolwiek zwyczaj miejscowy między tymi dwoma państwami. Trudno jednak
zrozumieć, dlaczego liczba państw, między którymi moŜe się wytworzyć zwyczaj miejscowy na
podstawie długotrwałej praktyki, musi być koniecznie większa od dwóch państw. Trybunał nie
dostrzega Ŝadnej przyczyny, dla której długotrwała praktyka między dwoma państwami przyjęta
przez nie za regulującą ich stosunki nie miałaby tworzyćpodstawy wzajemnych praw i obowiązków
między dwoma państwami." (ICJ Reports 1960, s.39.).Jest to dopuszczenie istnienia zwyczaju
dwustronnego.
Orzeczenia te są dowodem na prawną dopuszczalność występowania zwyczaju partykularnego,a nie
tylko powszechnego.
Jak sprawa wygląda w Polsce?
Art.9 Konstytucji z 1997 roku stwierdza, Ŝe RP przestrzega wiąŜącego ją prawa
międzynarodowego, z czego wyprowadzane jest potwierdzenie obowiązku stosowanie wiąŜących
Polskę norm prawa zwyczajowego.
K
K
u
u
r
r
t
t
u
u
a
a
z
z
j
j
a
a
m
m
i
i
ę
ę
d
d
z
z
y
y
n
n
a
a
r
r
o
o
d
d
o
o
w
w
a
a
(
(
c
c
o
o
m
m
i
i
t
t
a
a
s
s
g
g
e
e
n
n
t
t
i
i
u
u
m
m
)
)
.
.
Reguły grzeczności w stosunkach międzynarodowych - są oparte na wzajemności, ale nie mają
charakteru prawnego. Postępowanie wbrew tym zasadom nie jest naruszeniem prawa
międzynarodowego.
Najwięcej - w stosunkach dyplomatycznych (ceremoniał dyplomatyczny) i konsularnych oraz w
prawie morskim.
W praktyce trudności z uchwyceniem róŜnicy pomiędzy zasadami grzeczności a zwyczajem
międzynarodowym - tym bardziej, Ŝe zwyczaj moŜe się przekształcić w kurtuazję (np. dawny
prawny obowiązek pozdrawiania okrętów wojennych) albo teŜ reguła grzecznościowa uzyska
"opinio iuris..." i stanie się zwyczajem międzynarodowym (np. niektóre normy morskiego prawa
zwyczajowego).