1
Ks. Mirosław Łanoszka
Charyzmatyczni przywódcy Izraela (Księga Sędziów)
Prowadzący: Kolejny okres w historii Izraela opisuje Księga Sędziów. Skąd taka nazwa?
Wykładowca: Nazwa Księgi Sędziów pochodzi od jej bohaterów, nazywanych sędziami. Okres ich
działalności w Izraelu trwał około dwustu lat: od wejścia Izraelitów do Kanaanu (XIII w. przed Chr.)
aŜ do ustanowienia w Izraelu monarchii, czyli do XI wieku przed Chr. Sędziowie byli zazwyczaj
przywódcami, którzy często stawali na czele oddziałów zbrojnych. Ludzie pełniący urząd sędziego byli
wybierani przez Boga. Biblijny sędzia to człowiek, który ma za zadanie wyzwalać plemiona izraelskie
z róŜnych niebezpieczeństw, jakie groziły im ze strony sąsiednich ludów, usiłujących przejąć władzę w
Kanaanie. Autorytet tych sędziów wypływał z faktu, Ŝe sam Bóg wybrał ich do tej roli i powierzył im
ten urząd. Ta wielka misja, do której byli powoływani przez Boga sędziowie, aby przynosić ocalenie i
sprawiedliwość dla swoich rodaków, sprawiała, Ŝe nazywano ich równieŜ wybawcami.
Prowadzący: Ilu było biblijnych sędziów i skąd znamy ich historie?
Wykładowca: Zanim Księga Sędziów uzyskała znaną nam ostateczną wersję, przeszła długi i złoŜony
proces formacyjny. Na początku tego procesu znajdowały się staroŜytne opowiadania o bohaterach
izraelskich pokoleń. Historie te powstawały w czasach bliskich opisywanym w Księdze Sędziów wyda-
rzeniom, dlatego dobrze odzwierciedlają sytuację religijną, społeczną i polityczną tego okresu. Opo-
wiadania o tych bohaterach były przekazywane ustnie w izraelskich rodzinach, a następnie zostały ze-
brane i spisane na początku XI wieku przed Chr. Te najstarsze historie dotyczą tak zwanych sędziów
większych: Ehuda, Debory, Baraka, Gedeona, Jeftego i Samsona. Większość z tych opowiadań dotyczy
bohaterów związanych z izraelskimi pokoleniami osiedlonymi w północnym Kanaanie. Jednak po
upadku Królestwa północnego (Izraela) w 722 roku przed Chr., tradycje te przywieziono do Królestwa
południowego (Judy). Zgromadzone w zbiorach opowiadania zredagowano zgodnie z religijnym prze-
słaniem Księgi Powtórzonego Prawa i ułoŜono według teologicznego schematu: grzech – kara – poku-
ta – wyzwolenie. W ten sposób ukazano wspólny tym wszystkim opowiadaniom religijny temat, a
mianowicie, Ŝe ocalenie Izraela od wszystkich jego wrogów zostało przyniesione przez jego charyzma-
tycznych przywódców, zwanych sędziami, których na ten urząd powołał sam Bóg. Kolejna redakcja
Księgi Sędziów, dokonana juŜ po zniszczeniu Jerozolimy w 587 roku przed Chr., umieściła dodatkowe
informacje dotyczące sędziów mniejszych: Toli, Jaira, Ibsana, Elona i Abdona. Jednak o tych sędziach
wiemy niewiele. Prawdopodobnie byli oni urzędnikami zajmującymi się sprawami cywilnymi po-
szczególnych plemion.
Prowadzący: Jaki obraz historii Izraela wyłania się z Księgi Sędziów?
Wykładowca: Księga Sędziów ukazuje sytuację społeczno-polityczną plemion izraelskich w okresie
poprzedzającym ustanowienie monarchii. ChociaŜ przedstawione wydarzenia tego czasu mają charak-
ter pojedynczych epizodów, ukazanych często w barwny i przenośny sposób według ustalonego przez
autora schematu chronologicznego, to jednak dostarczają cennych informacji na temat tego tajemni-
czego okresu historii Izraela. Poszczególne plemiona izraelskie walczą ze swoimi wrogami pojedyn-
czo, a zawierane między sobą sojusze wobec wspólnego nieprzyjaciela mają jedynie charakter krótko-
trwały. Niebezpieczeństwa zewnętrzne płynące ze strony sąsiednich narodów, a takŜe wewnętrzna ry-
walizacja pomiędzy poszczególnymi plemionami sprawiały, Ŝe pojawiały się tendencje do ustanowie-
nia jednej centralnej władzy nad wszystkimi izraelskimi pokoleniami. Taką pierwszą próbą ustanowie-
nia monarchii, przekazaną przez Księgę Sędziów, była tragiczna historia bratobójcy, samozwańczego
króla Abimeleka, który w rzeczywistości nigdy nie załoŜył własnego królestwa (Sdz 8-9). W tym okre-
sie na płaszczyźnie religijnej moŜna zauwaŜyć brak scentralizowanych form kultu religijnego. KaŜdy
2
w tym czasie mógł załoŜyć własne sanktuarium, a ojciec rodziny mógł sprawować funkcje kapłańskie
lub ustanowić jakiegoś kapłana.
Prowadzący: Na co najbardziej w tych czasach byli naraŜeni Izraelici?
Wykładowca: Po śmierci Jozuego poszczególne plemiona zajmowały wyznaczone przez niego tereny,
w których mogły się osiedlać. Jednak zdobycie tych terenów w całości nie było łatwym zadaniem,
prowadząc niejednokrotnie do rywalizacji pomiędzy poszczególnymi pokoleniami. Trudno było w tej
sytuacji utrzymać jedność wszystkich izraelskich klanów, a takŜe kierować nimi na wzór wielkich wo-
dzów z przeszłości. Cała ta sytuacja powodowała, Ŝe Izraelici byli naraŜeni na kontrataki ze strony cią-
gle niepokonanych Kananejczyków (Sdz 4-5), grasujących Madianitów (Sdz 6-8), sąsiednich Moabi-
tów (Sdz 3,12-30) i Ammonitów (Sdz 10-11), a wreszcie na tłumnie napływających Filistynów (Sdz
13-16). Jednak duŜo większe niebezpieczeństwo dla plemion izraelskich stanowiły tradycyjne wierze-
nia kananejskie. Izraelici zajmując ziemię Kanaan w coraz większym stopniu pracowali na roli. Naród
wybrany szybko zapominał o wielkich dziełach Boga, który wyprowadził go z niewoli i wprowadził do
Ziemi Obiecanej. Izraelici zastanawiają się: kto teraz zapewni urodzaj w ziemi Kanaan i kto da im
ziarno, wino i oliwę? Kananejczycy przekonują ich, Ŝe to wszystko jest zaleŜne od praktykowania kul-
tu płodności, od oddawania czci kananejskim bóstwom Baalowi i jego małŜonce Aszerze (Asztarcie).
Księga Sędziów mówi, Ŝe uleganie bałwochwalczym kultom pogańskich bóstw płodności i urodzaju
było ze strony Izraela grzechem niewierności wobec Boga. Konsekwencją tego było popadnięcie w
niewolę obcego narodu, który uciskał Izraelitów. Wówczas naród wybrany przypominał sobie o Bogu i
wołał do Niego o pomoc. W odpowiedzi na ten krzyk o ratunek, Bóg powoływał sędziego, przez któ-
rego przynosił Izraelitom ocalenie. Księga Sędziów ukazuje swoich bohaterów w sposób pełny, rów-
nieŜ jako ludzi nie pozbawionych róŜnych ułomności, jednak to, co stanowi o sile sędziów pochodzi z
ich niezachwianej wiary w Boga i z całkowitego posłuszeństwa Jego woli.
Prowadzący: Czy tak odległa historia niesie jakiś przekaz dla współczesnych chrześcijan?
Wykładowca: Oczywiście. Ówcześni Izraelici, chociaŜ nieustannie naraŜeni na pokusę przyjmowania
wierzeń pogańskich, starają się zachować wierność jedynemu Bogu. Kiedy stają w obliczu róŜnych
zagroŜeń szukają pomocy u Boga, który posyła im charyzmatycznych przywódców - sędziów. Księga
Sędziów bardzo dobrze pokazuje nam, Ŝe chociaŜ niewierność człowieka pociąga za sobą konsekwen-
cje w postaci kary, to jednak nad ludzką słabością dominuje BoŜa cierpliwość i miłosierna miłość.
TakŜe niektóre przykłady z Ŝycia sędziów, zwłaszcza dobrze znana nam barwna historia Samsona,
przekonują nas, Ŝe nigdy nie jest za późno na powrót do Boga, który nigdy nie zapomina o swoich wy-
branych.
Ks. Piotr Łabuda
Ewangelie synoptyczne. Skąd taka nazwa?
Prowadzący: Czytając Ewangelię Marka, Mateusza i Łukasza moŜna dojść do wniosku, Ŝe ich autorzy
powtarzają te same epizody i wypowiedzi. Jak moŜna to wytłumaczyć?
Wykładowca: Rzeczywiście pierwsze trzy ewangelie wydają się w wielu miejscach powtarzać. Często
widać identyczne słownictwo. Jednak uwaŜny czytelnik szybko moŜe dostrzec takŜe i powaŜne róŜnice.
Ciekawym jest, Ŝe najkrótsza Ewangelia – Ewangelia według św. Marka, która zawiera 661 wersetów
zawiera się prawie w całości (630 wersetów) w Ewangelii Mateusza, która ma łącznie wszystkich 1068
3
wersetów. Natomiast Ewangelia Łukasza, która ma łącznie 1149 wersetów, przejmuje prawie 2/3 ma-
teriału Markowego.
Te podobieństwa między Ewangeliami Marka Mateusza i Łukasza nazywamy tradycją potrójną. Po-
nadto Ewangelia Mateusza i Łukasza wykazują w pewnych swoich fragmentach podobieństwa wzglę-
dem siebie. Podobieństwa te odnoszą się równieŜ co do kolejności poszczególnych perykop a nawet co
do słownictwa. Mówimy tu o tzw. tradycji podwójnej.
Wszystkie te podobieństwa, ale i liczne modyfikacje, moŜna wyraźniej dostrzec, jeśli zestawi się w
trzy równoległe kolumny Ewangelie według św. Marka, św. Mateusza i św. Łukasza. Stąd teŜ powsta-
ło określenie tych trzech dzieł – Ewangelie synoptyczne. Nazwa ta pochodzi od słowa greckiego
synopsis = spojrzenie obejmujące całość, spojrzenie całościowe lub od przymiotnika synoptikos =
obejmujący jednym spojrzeniem, jednym rzutem oka
1
.
Dostrzegalne zjawisko zbieŜności i pokrewieństwa pierwszych trzech Ewangelii, a równocześnie
znaczne róŜnice i rozbieŜności określa się mianem faktu synoptycznego. Natomiast sposoby wyjaśnie-
nia tej zgody nazywa się kwestią synoptyczną czy teŜ problemem synoptycznym.
Prowadzący: Skąd pochodzą te podobieństwa i róŜnice zauwaŜalne w trzech pierwszych Ewangeliach?
Wykładowca: KaŜdy, kto czytając Ewangelie zauwaŜy te podobieństwa, a czasami i róŜnice, zapewne
zadaje sobie to pytanie. Ale widząc podobieństwa, zaleŜności między poszczególnymi fragmentami
Ewangelii, rodzą się kolejne pytania: Jak je wytłumaczyć? Ponadto jak doszło do tych zgodności i to
tak w układzie materiału jak i w samych sformułowaniach? Być moŜe ewangeliści znali swoje dzieła?
A moŜe korzystali ze wspólnych tekstów źródłowych?
Spójrzmy najpierw na róŜnice. RóŜnice bowiem między poszczególnymi Ewangeliami są łatwiejsze do
wyjaśnienia. Ewangelista bowiem pisząc nie myślał tylko o kopiowaniu źródeł. Jak powiedzieliśmy
ostatnio, kaŜdy z nich był nie tylko prawdziwym historykiem Wydarzenia Jezusa, ale takŜe i prawdzi-
wym teologiem. Stąd teŜ istnieją pewne teksty, które widzimy, iŜ są bardzo podobne do siebie, a jed-
nak róŜnią się względem siebie.
Są jednak i takie fragmenty w Ewangeliach, które są bez mała w pełni jakby wzajemnie skopiowane.
Chcąc wyjaśnić te zaleŜności, powstało bardzo wiele róŜnych hipotez. Są one bardziej lub mniej moŜ-
liwe. Niektóre z nich są proste w swojej budowie, są jednak i takie, które w powstawaniu poszczegól-
nych tekstów zakładają niezwykle duŜy stopień komplikacji.
Prowadzący: Czy moŜemy zatem pokazać, choć kilka – moŜe tych prostszych – prób odpowiedzi na
pytanie: dlaczego są tak niezwykłe podobieństwa między trzema pierwszymi Ewangeliami?
Wykładowca: Zaproponowane rozwiązania moŜna podzielić na grupy.
- Hipotezy wskazujące na tradycję ustną
Pierwsza grupa badaczy wskazuje, Ŝe przed powstaniem Ewangelii istniała jedynie tradycja ustna, któ-
ra potem została przez poszczególnych ewangelistów po prostu spisana. Stąd teŜ i podobieństwa. Na-
tomiast róŜnice między Ewangeliami synoptycznymi wynikają z dostosowania tej ustnej tradycji do
potrzeb róŜnych wspólnot. O ile początkowo hipoteza ta miała wielu zwolenników, to obecnie bardzo
rzadko jest akceptowana, chociaŜ przyjmuje się, Ŝe tradycja ustna miała bardzo silny wpływ na po-
wstawanie, jak i dobór materiału ewangelicznego. Poszczególni autorzy z całą pewnością dysponowali
1
Stąd teŜ do celów badawczych uŜywa się synops. W języku polskim dostępne są, m.in. W jęz. polskim: Synopsa laciń-
sko-polska czterech Ewangelii, E.
D
Ą
BROWSKI
, Poznań 1955 (przekład ewangelii z Wg); Synopsa polska czterech Ewan-
gelii, red. K.
R
OMANIUK
, Wrocław 1987 (przekład ewangelii własny); Synopsa czterech Ewangelii w nowym przekładzie
polskim, red. M.
W
OJCIECHOWSKI
, Warszawa 1997.
4
ź
ródłami pisanym, choć zapewne redagując swoje dzieła opierali się takŜe na tradycji. Wydaje się, iŜ
właśnie to korzystanie z róŜnych ustnych przekazów miało wpływ i powodowało pewne na róŜnice.
Prowadzący: Rzeczywiście pierwsza hipoteza wydaje się dość prostą. Druga?
- Hipoteza wzajemnej zaleŜności synoptyków.
Zwolenników tej teorii zastanawiały podobieństwa Ewangelii synoptycznych tak co do treści, jak i co
do układu materiału. Według badaczy i zwolenników tej teorii późniejsi Ewangeliści – pisarze korzy-
stali z pism tych, którzy wcześniej redagowali swe dzieła. To wyjaśnienie podobieństw przez wzajem-
ną zaleŜność literacką wydawało się być dość prawdopodobnym, stąd teŜ przez długi czas ta teoria
miała wielu zwolenników.
Mt –> Mk –> Łk
Mk –> Mt –> Łk
Mt
Mk
Łk
Z czasem dostrzeŜono jednak wiele trudności tej hipotezy. Przede wszystkim bowiem pomijano etap
ustny w formowaniu się Ewangelii; nie tłumaczyła ona róŜnic występujących między pokrewnymi tek-
stami, czy wreszcie – zakładając wzajemną zaleŜność tekstów – nie dawała zadawalającej odpowiedzi
na pytania o duŜą zgodności między synoptykami.
Prowadzący: Trzecia moŜliwość?
Wykładowca: Istniała równieŜ teoria nazywana hipotezą dokumentów pisanych. Według niej próbo-
wano rozwiązać fakt synoptyczny odwołując się do jednego lub wielu dokumentów istniejących przed
powstaniem Ewangelii. Według zwolenników tej teorii mogły takŜe istnieć inne drugorzędne źródła
pisane.
MoŜemy mówić o kilku opracowaniach w ramach tej teorii:
- Jeden dokument pisany jako wspólne źródło dla wszystkich synoptyków. Według zwolenników tej
teorii u podstaw Ewangelii synoptycznych znajdowała się tzw. Ewangelia pierwotna. Pismem tym mo-
gła być np. pierwotna Ewangelia aramejska, np. tekst aramejski Ewangelii św. Mateusza, którego
greckim przekładem i poszerzeniem byłaby aktualna księga kanoniczna.
- Teoria dwóch źródeł. Według niej u podstaw powstania Ewangelii były dwa dokumenty pisane.
Ewangelie św. Mateusza i św. Łukasza były od siebie niezaleŜne. Miały jednak swoje wspólne źródło,
którym była Ewangelia według św. Marka oraz drugie źródło pisane, tzw. Q (od niemieckiego Quelle
= źródło), które obejmowało przede wszystkim mowy Jezusa. Według tej teorii najstarszą ewangelią
jest ewangelia Marka będąca zarazem jednym z dwóch źródeł dla Mateusza i Łukasza. Tym drugim
ź
ródłem, według wielu współczesnych badaczy był wczesnochrześcijański dokument nazywany do-
kumentem Q – Ewangelią Galilejską, która nie dochowała się w oryginale, a tylko w formie przepra-
cowanej w Ewangeliach Mateusza i Łukasz.
5
Pewną modyfikacją tej teorii dwóch źródeł jest uwzględnienie materiałów własnych Łukasza i Mate-
usza, z których zapewne korzystali oni przy spisywaniu swoich dzieł. Z tego powodu niektórzy mówią
o hipotezie trzech, czy nawet czterech źródeł.
Prowadzący: Ta ostatnia hipoteza wydaje się być najczęściej przyjmowaną, prawda?
Tak, znamienita większość badaczy przyjmuje jako właściwą hipotezę dokumentów pisanych – teorię
dwóch źródeł. Opiera się ona na dwóch podstawowych tezach: Pierwszeństwie Ewangelii Marka (a nie
Mateusza, jak chce św. Augustyn i Griesbach
2
), oraz na istnieniu źródła Q.
Ks. Michał Bednarz
Na Słowo BoŜe trzeba się otworzyć
Prowadzący: Co jest we mnie potrzebne, aby Słowo BoŜe mnie przemieniło?
Wykładowca: Od pierwszych wieków chrześcijaństwa Ojcowie Kościoła przywiązywali bardzo duŜą
wagę do pewnego nastawienia wewnętrznego, czyli pewnych dyspozycji moralnych, które sprawiają,
Ŝ
e człowiek staje się zdolny do przyjęcia słowa BoŜego zawartego na kartach Biblii. Jest ich wiele, ale
wśród nich na pierwszym miejscu wymieniają zawsze wyciszenie i spokój oraz otwartość a takŜe czy-
stość serca i umysłu.
Prowadzący: Dlaczego konieczne jest wyciszenie w trakcie czytania Pisma Świętego?
Wykładowca: Najpierw konieczne jest wyciszenie i spokój. Nie moŜna, będąc rozbieganym i zaafero-
wanym wieloma sprawami codziennymi, natychmiast przejść do czytania Pisma Świętego. Czytaniu
Biblii winien towarzyszyć klimat pewnego wewnętrznego wyciszenia i spokoju, czyli atmosfera prze-
ciwna pośpiechowi, określanemu potocznie zagonieniem. Tylko w takim klimacie moŜliwe jest do-
strzeŜenie tego, co jest w Biblii. Jest to konieczne z wielu powodów. Bóg bowiem przemawiał wpraw-
dzie niekiedy wśród gromów, jak np. na Synaju, gdy objawił się MojŜeszowi i narodowi wybranemu,
ale częściej przemawiał w ciszy. Na górze Horeb, udręczony i zniechęcony prorok Eliasz, „spotkał”
Boga nie w gwałtownej i silnej wichurze, rozrywającej góry i łamiącej skały, nie w trzęsieniu ziemi ani
w ogniu, lecz w szmerze delikatnego powiewu wiatru (1 Krl 19,11-13). Ale łagodny szmer i powiew
moŜna usłyszeć jedynie wtedy, gdy jest się wewnętrznie do tego usposobionym.
Jest ponadto inny powód, aby się wyciszyć, gdy zaczynamy czytać Pismo Święte. W tym wypadku
trzeba to uczynić przede wszystkim dlatego, Ŝe wymaga tego autorytet mówiącego. Kto chce zrozu-
mieć przemawiającego Boga, musi skoncentrować się na tekście, pogrąŜyć się w nim zupełnie i na ja-
kiś czas odwrócić myśli od innych zajęć. Tylko w ten sposób moŜna skierować uwagę, myśl i rozbie-
ganą wyobraźnię od spraw codziennych ku temu, co mówi do nas Bóg.
Prowadzący: Dlaczego potrzebna jest otwartość serca, gdy czytamy Biblię?
Wykładowca: Inną dyspozycją, czyli nastawieniem koniecznym przy czytaniu Biblii, jest otwartość
serca. Czytamy niekiedy Pismo Święte, ale wydaje się jakieś martwe. Nic do nas nie mówi. Przypo-
2
Św. Augustyn (354-430) objaśniał problem synoptyczny, uznając, Ŝe najwcześniejszą ewangelią jest Mt. Marek dokonał
skrótu ewangelii Mateusza, zaś z obydwóch tych ewangelii korzystał Łukasz. Wyjaśnienie św. Augustyna, które równo-
cześnie tłumaczyło kolejność ewangelii w kanonie (najpierw Mt, potem Mk, wreszcie Łk), przyjmowano powszechnie aŜ
do XVIII w. Wtedy bowiem (dokładnie w 1776 roku) Johann Jakob Griesbach, profesor Uniwersytetu w Jenie, jako
pierwszy opublikował synopsę trzech ewangelii. Wyraził wówczas przekonanie, Ŝe najmłodszą spośród ewangelii synop-
tycznych jest ewangelia Marka, która została napisana w oparciu o dwie pozostałe (Mt, Łk).
6
mnijmy sobie opowiadanie o dwóch uczniach zmierzających do Emaus (Łk 24,13-32). Znali dobrze
Stary Testament. Podejmowali wielkie wysiłki, by zrozumieć słowo Boga. Jednak nie docierało do ich
ś
wiadomości, Ŝe słowa Starego Testamentu wypełniły się w Jezusie. Słuchali uwaŜnie opowiadania
Nieznajomego w czasie drogi, ale czegoś im wciąŜ brakowało. Nagle przyszło zrozumienie. Słowa
Jezusa nie tylko ich oświeciły, ale dotknęły takŜe serca. Dlatego z pewnym Ŝalem stwierdzili później.
„CzyŜ serce nie pałało w nas, kiedy rozmawiał z nami w drodze i Pisma nam wyjaśniał” (Łk 24,32).
Zrozumieli słowa Pisma Świętego dopiero wtedy, gdy we właściwy sposób do nich podeszli, tzn. za-
częli się kierować nie tylko umysłem, ale i sercem. Trzeba, aby Jezus znalazł się takŜe obok nas, tak,
jak w wypadku tych dwóch uczniów na drodze do Emaus. Ale w nas musi być gotowość, aby poddać
się Jego słowu, przyjąć je, zrozumieć i starać się realizować. Nie będzie to moŜliwe, jeŜeli się nie
otworzymy na działanie Boga.
Prowadzący: Co to znaczy, Ŝe konieczna jest czystość serca, gdy czytamy Pismo Święte?
Wykładowca: Kolejną dyspozycją, czyli wewnętrznym nastawieniem koniecznym do czytania Biblii,
jest czystość serca. Podkreślają to juŜ pierwsi pisarze chrześcijańscy - Ojcowie Kościoła. Kiedy o tym
wspominają, to słowo czystość rozumieją w tym wypadku bardzo szeroko. Nie chodzi im tylko o to, co
jest związane z szóstym przykazaniem i czystością seksualną. Mają na myśli to, co kryje się w Chry-
stusowym określeniu: „błogosławieni czystego serca” (Mt 5,8). Czystość serca i umysłu oznacza wol-
ność od tego wszystkiego, co oddala człowieka od BoŜej miłości i od poczucia Jego obecności. Tym,
co blokuje przystęp słowa BoŜego, mogą być róŜne dobra, które cenimy czy wartości, których nie
chcemy się wyrzec, gdyŜ uwaŜamy, Ŝe mamy prawo z nich korzystać.
W VIII wieku przed Chrystusem prorok Amos, występując w imieniu Boga, groził ludowi wielkim gło-
dem. „Oto nadejdą dni – wyrocznia Pana Boga – gdy ześlę głód na ziemię, nie głód chleba ani pragnie-
nie wody, lecz głód słuchania słów Pańskich. Wtedy błąkać się będą od morza do morza, z północy na
wschód będą krąŜyli, by znaleźć słowo Pańskie, lecz go nie znajdą” (Am 8,11-12). Te słowa proroka są
wciąŜ aktualne. Musimy się więc zapytać: czy naprawdę odczuwamy głód słowa BoŜego? A moŜe jeste-
ś
my wciąŜ jeszcze zafascynowani i urzeczeni dobrami materialnymi i nie odczuwamy innego pragnienia,
a zwłaszcza BoŜej prawdy, która moŜe nam pozwolić odkryć sens Ŝycia. JeŜeli chcemy dobrze czytać
Biblię, trzeba umieć cenić nie tylko dobra materialne, ale i duchowe. Trzeba odkryć i obudzić w sobie
głód słowa Pańskiego. Przemówi do nas tylko wtedy, gdy wewnętrznie nas przeniknie.
Stwórzmy więc w sobie wolną przestrzeń, w której ono zabrzmi.
Pytanie: Kim byli biblijni sędziowie?